In de ban van Stempelstan

Een reis door Centraal-Azië
Frank van Rijn

Oost West

Thuis best.

Noord Zuid,

Toch liever erop uit.

F.v.R.

www.uitgeverijelmar.nl

Colofon

In de ban van Stempelstan is een uitgave van Uitgeverij Elmar B.V., Delft – 2011

© Frank van Rijn, Doldersum – 2010
E-book 2017

ISBN 978 90389 26063
NUR 508

Inhoud

1. Een straaljager zonder vleugels

2. Davit Gareja

3. Een tripel ontbijt

4. De presidentiële suite in een blok beton

5. Achttienhonderd dollar voor een flesje cola

6. Een groot acteur op de verkeerde plaats

7. Shakespeare de Tweede

8. Een verdacht krantenartikeltje

9. Waar is de boot?

10. Nog een paniekverhaal

11. Tante Zuur

12. De grootste optimist van de wereld

13. Een geweldig idee

14. Weer een geweldig idee

15. Terug op aarde

16. Goed nieuws

17. Club Méditerranée in Balkanabad

18. Een grote pet

19. Een botanische tuin in een botanische tuin

20. Een gouden kind

21. Een nepmausoleum

22. Een sprekend horloge

23. Een presidentskandidaat

24. Drie-één

25. Firdausi en Rudaki

26. Onder de molen van Ruinen

27. Drie oude bekenden

28. Toergids in de dop

29. Een licht- en ruisspel

30. Für Elise

31. Twintigduizend mijlen net niet helemaal onder zee

32. Een massale picknick

33. De bureaucratische verlichting lijkt aan te breken

34. Honderdvijfenzeventig sigaren voor de ‘Gemütlichkeit’

35. Waar is de boy?

36. Problemen bij Shah Ismaïl Samani

37. Parfum in plaats van benzine

38. In het verkeerde vliegtuig gestapt

39. Waar blijft mijn rehabilitatie?

40. Een mysterieus bushokje

41. Een schot naast de roos

42. De weg is goed

43. Verschillende opvattingen

44. Een emmer vol abrikozen

45. Noach zonder Ark

46. Wie wat bewaart, die heeft wat… maar wat?

47. Een uitzondering op de Wet van Murphy

48. De beste koop van het jaar

49. Een kom warme geitenmelk

50. Een gulle pechduivel

51. Zwarte materie

52. Meer high dan way

53. Tien emmertjes water halen

54. Een gecamoufleerde Mac?

55. Een cryptodres

56. Tent op het verroeste IJzeren Gordijn

57. Wanhopig op zoek naar marmelade

58. Laurel zonder Hardy

59. De Spartaan en de Bourgondiër

60. Een Afghaanse markt

61. Stroopwafels in Phnom Penh

62. In een SD-USB-Digi-Megapixelwereld

63. Alleen verder

1. Een straaljager zonder vleugels

Met één hand aan het stuur en in de andere zijn mobiele telefoon, waardoor hij Georgische volzinnen naar de satelliet zendt, koerst onze voortreffelijke chauffeur met een vaart van 140 kilometer per uur, waar slechts 50 is toegestaan, door het drukke stadsverkeer van Tbilisi. SPS 145 is het kenteken van zijn bolide en aangezien SPS staat voor Special Presidential Service, of iets dergelijks, zal geen enkele agent het in zijn hoofd halen om op zijn fluitje te gaan blazen. Voor het eerst in mijn leven knoop ik vrijwillig de veiligheidsgordel om, hoewel die bij een dergelijke snelheid weinig zal uitrichten als het fout loopt.

Achterin zit Joop Verstrate, die zichtbaar geniet van deze kermisrit en naast hem hangt onderuitgezakt, geheel uitgeteld en bleek van de wagenziekte, Natia, een speciaal voor deze gelegenheid opgetrommelde fotografe. Ik hoop dat ze straks nog in staat zal zijn wat foto’s te maken van ons bezoekje aan de president.

‘Het lijkt wel of je benauwd bent,’ zegt Joop lachend, terwijl we de linker vangrail op een haar na raken en vervolgens schuin over de weg op die aan de rechterkant afkoersen, een manoeuvre om wat hinderlijke kruipers van 80 kilometer per uur voorbij te gaan.

‘Ik bang??’ vraag ik, met moeite een glimlach producerend, terwijl het zweet op mijn voorhoofd staat. ‘Kom nu toch!’

Tot mijn verbazing komen we enkele minuten later geheel ongedeerd aan bij het door politie en militairen bewaakte, zwaar ommuurde, huis van Mikhail Saakashvili, de president van Georgië en zijn Zeeuwse vrouw Sandra Roelofs. Ik tel een dozijn grote zwarte SPS-wagens en verder ritselt het van de lijfwachten in zwarte pakken met onder hun onberispelijke jasjes grote schietijzers, waarmee ze iedereen overhoop schieten die een vinger naar de president of Sandra durft uit te steken. Op diverse plaatsen zijn camera’s gemonteerd, die de muur, de metalen poort en de omgeving scherp in de gaten houden, dus veel aardigheid zul je er niet aan beleven om hier over de muur te klauteren.

Joop mocht aanvankelijk niet mee naar de president, want wie was Joop? Toen ik echter gisteren de secretaresse van Sandra uitlegde, dat hij een goede vriend en fietsmaat is van Eduard Roelofs, de vader van Sandra, was ook hij welkom op de ontvangst.

Dat ík er welkom ben lijkt natuurlijk niet zo vanzelfsprekend, want als toerist loop je nu eenmaal niet even bij een president binnen, maar ik ben hier op een speciale missie. Door toeval kwam ik een paar jaar geleden in contact met Eduard Roelofs, een gepensioneerde makelaar uit Terneuzen en enthousiaste amateurwielrenner. Toen hij hoorde dat ik van plan was op de fiets naar Georgië te gaan, het tweede vaderland van zijn dochter, bood hij aan mij op het laatste traject van mijn reis te vergezellen. En zo kwam het dat Eduard vorig jaar, nadat ik van Nederland via de Balkan en Turkije naar Georgië was gefietst, mij ergens in Georgië tegemoet kwam rijden in de SPS 145. Met die auto op onze hielen fietsten we de volgende dag Tbilisi binnen. Enkele dagen later had hij het voor elkaar dat ik de president wat over mijn fietsreizen mocht komen vertellen, vijf minuutjes slechts, want daarna moest hij spoorslags een Navo-hotemetoot van het vliegveld gaan halen. Die vijf minuutjes werden er 20 vanwege enkele gemeenschappelijke interesses, waaronder fietsen. In de hitte van het gesprek merkte ik op: ‘Ik regel voor u en Sandra twee fraaie Gazelles, dan kunt u na uw tweede ambtstermijn samen van Tbilisi naar Terneuzen fietsen’.

Dat was natuurlijk een grapje, hoewel… toen ik er later over nadacht leek het me nog helemaal niet zo’n slecht idee en na mijn terugkeer in Nederland belde ik Peter Cijs erover op, de accountmanager van Gazelle: ‘Ik heb Saakashvili en zijn vrouw in een enthousiaste bui twee mooie fietsen beloofd, maar die oude van mij, waarmee ik een paar maal de aarde ben rond geweest, lijken me daar niet zo geschikt voor. Hoe gaan we dat aanpakken?’ Peter wist er wel raad mee en liet twee prachtige exemplaren bouwen.

En zo ben ik nu, na bijna een jaar, weer terug in Tbilisi om die twee rijwielen, die al vooruit zijn gestuurd, aan de president en Sandra te overhandigen. Dat is overigens niet de enige reden dat ik naar Tbilisi ben gevlogen. Als ik hier klaar ben ga ik mijn reis van vorig jaar vervolgen naar en door Centraal-Azië.

De poort in de muur rond het huis van de president zit nog op slot, dus Joop en ik moeten wachten. Na drie kwartier heen en weer sloffen, juist als ik me begin af te vragen of het wel zo nodig was dat onze chauffeur op het ritje van 7 km bijna door de geluidsbarrière ging, zwaait de poort open en mogen Joop en ik de daarachter gelegen tuin binnengaan. Sandra komt ons tegemoet en nodigt ons uit aan een tafeltje plaats te nemen, waar enkele glazen en een kan vruchtensap op staan. Links tegen een boompje zie ik twee in het zonlicht fonkelende goudgele fietsen staan. Dat moeten de Gazelles zijn die ik zo dadelijk ga overhandigen.

We praten wat over het weer en drinken een glas sinaasappelsap, terwijl Natia, die na onze avontuurlijke autorit toch weer wat kleur op haar gezicht terug heeft, een aantal foto’s van ons schiet.

‘Mijn man komt zo,’ merkt Sandra op. ‘Hij moet zich klaarmaken om straks voor de kanselarij het defilé af te nemen.’

Zoiets vermoedde ik al, want vandaag is het 26 mei, de Onafhankelijkheidsdag van Georgië, en dat wordt natuurlijk groots gevierd.

‘Hoe laat begint dat defilé?’ vraag ik.

‘Om elf uur,’ antwoordt Sandra.

Ik kijk op mijn horloge. Het is vijf over half elf. Dat kon dus wel eens tijdnood worden, want natuurlijk ga ik die fietsen niet afgeven zonder een aardig praatje.

Na nog eens tien minuten wachten verschijnt Mikhail Saakashvili in de deuropening. We schudden elkaar de hand en ik vraag of hij mij nog kent.

‘Natuurlijk ken ik je nog,’ antwoordt hij. Blijkbaar heb ik vorig jaar nogal indruk op hem gemaakt, waarschijnlijk door mijn verhaal dat ik kort daarvoor in Lagodekhi bij de grens van Azerbeidzjan door een klein rothondje in mijn achterwerk gebeten werd, terwijl ik me van voren een grote agressieve hond, bijna van het formaat van een paard, van het lijf hield, die onverwacht uit een rioolput omhoog kwam. Saakashvili had dat nogal vermakelijk gevonden: ‘Ha, ha. Je hebt mijn hondjes toch geen kwáád gedaan hoop ik?’

Zijn hondjes?! Ik vertelde maar niet dat ik door heel Georgië wel tientallen keren door ‘zijn’ hondjes was aangevallen. Voor mij was dat voorval in Lagodekhi niet zo vermakelijk, want ik moest als de weerlicht naar Tbilisi om een stel prikken tegen hondsdolheid te halen.

‘Kom, dan gaan we even op de foto,’ zegt Saakashvili en hij loopt naar de fietsen. Sandra, Joop en ik volgen en Natia, die weer helemaal bijgekomen is, schiet plaat na plaat. Na anderhalve minuut is de seance voorbij en nog voor ik aan mijn praatje kan beginnen, waarin ik een paar ideeën voor een aardige route naar Nederland wil geven, zegt Saakashvili: ‘Goede reis verder’ en springt in de ondertussen het tuinpad opgereden dienstauto. Geëscorteerd door een stuk of acht grote SPS-wagens met loeiende sirenes en zwaailichten verdwijnt zijn bolide in de richting van het centrum. Ik sta nog een beetje verbluft te kijken, terwijl Sandra in haar witte auto de andere auto’s achterna gaat.

‘Kom mee,’ zegt onze chauffeur ongeduldig en loopt al in de richting van zijn machine. Joop, Natia en ik volgen gehaast, maar we rijden juist te laat weg om ons in het vacuüm van het escorte mee te laten zuigen. De chauffeur zal dus wel weer kunst- en vliegwerk moeten gaan uithalen om ons op tijd af te leveren bij het defilé. Joop heeft nog steeds alle vertrouwen in hem en glimt van genoegen bij het vooruitzicht op nieuwe actie. Natia voelt waarschijnlijk bij voorbaat haar maag al naar haar keel kruipen en ik sjor me voor de tweede keer in mijn leven vrijwillig vast aan de zitting. Het enige dat aan deze straaljager ontbreekt, zijn de vleugels.

2. Davit Gareja

Dat Tbilisi geen Eldorado voor de fietser is, eerder een arena, merk ik de dag na mijn bezoek aan de president, wanneer ik de stad uit rijd. Ik moet geweldig op mijn qui-vive zijn om niet samen met mijn rijwiel uitgewalst te worden over het asfalt door het agressieve verkeer dat aan alle kanten om me heen raast. Wielrijders ontbreken hier in het geheel en dat komt deels door dit onaangename verkeer, maar meer nog omdat fietsen in de ogen van de meeste Georgiërs spielerei voor kinderen is en nog vermoeiend ook. Wie het zich maar even kan veroorloven, rijdt pronkend rond in een grote glimmende BMW of Mercedes met zonnebrilruiten, waar je van buitenaf niet doorheen kunt kijken. Een volwassen kerel zou zich generen om ongemotoriseerd deel te nemen aan het verkeer.

Buiten Tbilisi neemt het verkeer flink af en voorbij Rustavi, een vrij grote stad met veel verlopen, verroeste, maar deels nog werkende fabrieken in oud-Sovjetstijl, kom ik op een rustige asfaltweg met gaten er in. Na nog enkele tientallen kilometers sla ik af op een gravelweg, waar helemaal geen verkeer meer is. Hier begint voor mij het echte plezier.

Ik ben weer alleen, zoals op vrijwel al mijn fietsreizen. De bedoeling was echter, dat Eduard Roelofs en Joop Verstrate me zouden vergezellen tot Bakoe aan de Kaspische Zee. Omdat Eduard als schoonvader van de president, zolang hij in Georgië is, beschermd moet worden tegen allerlei gevaren, zoals aanslagen en ontvoeringen, zou er het hele traject een SPS-auto met lijfwacht achter ons aan rijden, min of meer met de bumper tegen Roelofs achterwiel. Die wagen zou dan ook onze bagage vervoeren, waardoor wij, bevrijd van al dat gewicht, voort zouden kunnen snellen naar Bakoe. Eduard was echter onverwacht verhinderd, waardoor onze volgauto kwam te vervallen, want voor Joop en Frank wordt natuurlijk geen lijfwacht ingezet. Joop zag daarmee zijn bagagetransport in rook opgaan en besloot zijn racefiets, waar geen bagagedrager op zit, thuis te laten en met het openbaar vervoer door Georgië te gaan reizen. En zo bleef ik alleen over. Helaas dus geen gezellige conversaties, bijvoorbeeld over wat het meest westelijke punt op aarde is, over de voor- en nadelen van het vastgeklikt zitten aan je pedalen en over veel meer van dat soort belangwekkende zaken. Maar ik ben er na 30 jaar solo fietsen al aardig aan gewend om dergelijke gesprekken met mezelf te voeren. Dat ik die SPS moet missen betreur ik minder. Leuk, natuurlijk, zo’n auto die je bagage vervoert en meteen aan komt scheuren als je door woeste honden wordt aangevallen, maar na een tijd gaat dat gebrom achter je op je zenuwen werken.

Rond twee uur in de middag kom ik aan bij Davit Gareja, een Georgisch-Orthodox klooster dat in de zesde eeuw is gesticht door een monnik met de naam Davit. Het is gelegen tegen de flank van een rotsachtige heuvelrug, die de grens vormt met Azerbeidzjan. Met zijn torens, muren, gebouwen en in de rotsen uitgehakte ruimten is het een van de historisch meest interessante bezienswaardigheden van Georgië. Vorig jaar was ik hier ook en hoewel toeristen normaal niet de nacht in het klooster mogen doorbrengen, mocht ik dat wel. Dat kwam natuurlijk omdat Eduard erbij was, voor wie in Georgië veel poorten opengaan. Ik sliep toen in het bovenkamertje van een gammel torentje, waar ik over een nóg gammeler houten trapje naar toe moest. Giorgi XII, de laatste koning van Kartli-Kakheti, nu een provincie van Georgië, schijnt in dat torentje gewoond te hebben, maar toen zal het stellig nog niet zo gammel zijn geweest. Wanneer die Giorgi XII precies leefde, is me niet duidelijk geworden. Ik vermoed ergens in de 17e of 18e eeuw. Het klooster is in de loop der eeuwen nogal eens verwoest door Perzen, Arabieren en Mongolen en ook Timoer Lenk, die in Oezbekistan nog vereerd wordt als een held, maar die wel een hoop onprettige dingen heeft uitgehaald, heeft de boel hier platgebrand. Elke keer is het klooster echter weer opgebouwd.

Juist als ik op de monumentale poort af loop, komt Joop naar buiten. Hij is vanochtend met een taxi hier naar toe gereden en heeft, zo te zien, het klooster al bekeken.

‘Waar ga je heen?’ vraag ik.

‘Ik ga proberen naar Sighnaghi te…’ Een driftig getoeter breekt zijn zin af.

‘O, mijn taxi. Ik moest binnen een half uur terug zijn,’ zegt hij, naar een auto wijzend die 20 meter verderop geparkeerd staat.

‘Die wacht toch wel even tot…’

Toet-toet-toet…

‘Nee, ik moet nu weg.’

‘Maar…’

Toet-toet-toet-toet…

Joop rent zonder gedag te zeggen naar zijn taxi, die al wegstuift, nog voor hij goed en wel heeft plaatsgenomen. Geweldig toch, zulk vervoer! Zo kom je nog eens ergens en kun je in korte tijd een heel land zien zonder tijd te verliezen met beuzelarij.

Wanneer ik de poort door ben en over het binnenplein loop, herkent een van de monniken mij van vorig jaar. Hij nodigt mij meteen weer uit voor de nacht, nu zelfs zonder Eduard. Deze keer slaap ik niet in het gammele torentje, want dat is in reparatie, maar in een kamer die in de rotsen is uitgehakt.

Nadat ik mijn spullen in het kamertje heb gelegd, beklim ik de heuvel ten zuiden van het klooster, waarbij ik mooie uitzichten heb over het niet heel hoge, maar wel erg woeste bergland naar het noorden en ook op het klooster, direct beneden me. Bovenaan sta ik op de grens van Azerbeidzjan, vanwaar ik naar het zuiden uitkijk over een desolaat laagland. Het paadje daalt een stukje af en loopt dan verder op gelijke hoogte langs de, aan deze kant vrij steile, rotswand, iets onder de kruin. Hier bevindt zich een flink aantal uitgehakte grotten met daarin prachtige veelkleurige fresco’s die uit de 6e tot 12e eeuw stammen. Helaas zijn er lieden geweest die het nodig vonden om op deze kunstwerken, die nooit meer te vervangen zijn, hun namen te graveren. Zelfs in 1996 heeft de een of andere paljas zijn naam door het Laatste Avondmaal gekrast, maar misschien buigen de archeologen zich over 1400 jaar wel net zo aandachtig over zijn geknoei als de archeologen van nu over deze fresco’s. Dan zal het resultaat van zijn vandalisme misschien wel met glasplaten afgedekt worden om het te beschermen tegen 35e-eeuwse vandalen. In dat licht bezien zouden een paar nette hiërogliefen van mijn hand onder Sint Joris, met een fraai gekrast fietsje erbij, ook niet misstaan op deze historische plaats. En als ik dat ook gedaan had bij Machu Picchu, de piramide van Cheops, de Poort van de Zon in Tihuanacu, de Taj Mahal, de Borobudur en de Pier van Scheveningen, zou er in het jaar 3411 door een getalenteerde fantast nog best een aardige roman geschreven kunnen worden over mijn omzwervingen rond de aardbol. De verleiding is, nu ik erover nadenk, groot, maar toch zie ik ervan af een dergelijke culturele bijdrage te leveren aan dit monument. Het zal wel bescheidenheid zijn die me ervan weerhoudt.

’s Avonds eet ik mee in het refectorium. Er zijn acht monniken, waarvan er vier David heten, wat makkelijk is, want als je dan ‘David’ roept, heb je een redelijke kans dat je antwoord krijgt. Een van de Davids spreekt wat Engels, zodat ik de monniken via hem het een en ander kan vertellen over mijn belevenissen sinds mijn vorige bezoek hier, onder andere dat ik de winter op Cuba heb doorgebracht en daar bijna in het gevang gesmeten werd.

‘In de gevangenis??’ vraagt David verbaasd.

‘Ja.’

‘Wat heb je dan gedaan? Een bank beroofd?’

‘Nee, erger: ik heb er mijn tent opgezet! Dat is daar verboden. Alles is daar zo’n beetje verboden.’ Gedurende enige tijd pak ik flink uit over het sinds 1959 vastgeroeste regime op dat mooie tropische eiland. David vertelt me, als ik mijn relaas voltooid heb, de legende van zijn bijna-naamgenoot Davit, de stichter van het klooster. Die leefde in de zesde eeuw en wilde naar Jeruzalem, maar toen hij dicht in de buurt van de heilige stad kwam, werden de emoties hem te veel en zag hij ervan af om de stad in te gaan. In plaats daarvan raapte hij drie stenen op en aanvaardde daarmee de terugweg naar Georgië. Die nacht droomde de koning dat iemand alle spirituele kracht van de stad had gestolen en hij liet de dief zoeken. Davit werd door de soldaten van de koning tegengehouden, die hem twee van de drie stenen afnamen. De derde mocht hij houden en mee terugnemen naar Georgië. Daarmee stichtte hij dit klooster, dat zodoende dus een derde van de oorspronkelijke spirituele kracht van Jeruzalem kreeg. Die steen wordt tegenwoordig bewaard in het altaar van de Sioni-kathedraal in Tbilisi, maar elk jaar wordt hij naar Davit Gareja gehaald om de stichting van het klooster te vieren.

3. Een tripel ontbijt

Om halfacht sta ik de volgende morgen al gepakt en gezakt, na wat oud brood en een stuk stopverfkaas met een halve liter water naar binnen te hebben gespoeld. Als ik echter afscheid van de monniken wil nemen, zegt David: ‘Het ontbijt is om acht uur in het refectorium.’

Ik vind het onvriendelijk om meteen weg te rennen en bovendien heb ik het vermoeden dat, wat de monniken te bieden hebben, een stuk beter zal zijn dan wat ik zojuist genuttigd heb. Daarom wacht ik tot acht uur, hoewel ik mijn tijd vandaag waarschijnlijk hard nodig zal hebben, met Sighnaghi als doel, dat een mooi in oude stijl gerestaureerd plaatsje moet zijn.

Mijn geduld wordt rijkelijk beloond met een ontbijt dat zowel kwalitatief als kwantitatief vijf klassen boven het mijne uitsteekt: aardappelpuree, salade, vers brood, geitenkaas en yoghurt.

Om halfnegen ga ik van start, maar ondanks mijn dubbele ontbijt kom ik maar langzaam tegen de eerste helling op. Hoewel ik in Nederland regelmatig gefietst heb, moet ik toch weer even wennen aan de bagage. Dertien kilometer lang klimt het geleidelijk, maar moeizaam, waarna een forse afdaling mij in het dorpje Udabno brengt. Daar rijd ik naar het huis van Otar en Nina, bij wie ik vorig jaar een nachtje gelogeerd heb. Ik wil deze mensen, die mij toen zo gastvrij hebben ontvangen, even begroeten, omdat ik het onaardig vind om zomaar door te rijden. Een beetje realist zou echter kunnen zien aankomen dat ik met dat ‘even begroeten’ niet in vijf minuten klaar ben.

‘Hallo Frank,’ zegt Nina, zodra ze me ziet. Het verbaast me dat ze na een jaar mijn naam nog weet. Blijkbaar heeft ze een goed geheugen en waarschijnlijk komt hier ook niet iedere dag een vreemdeling langs.

Otar, Nina’s echtgenoot, komt ook naar buiten en we begroeten elkaar hartelijk. Nina, die medicijnen heeft gestudeerd en wat Engels spreekt, zegt: ‘Kom mee naar binnen en ga zitten.’

Als ik plaats heb genomen aan de tafel in de kamer, vraagt ze: ‘Waar kom je nu vandaan?’

‘Van Davit Gareja,’ antwoord ik, ‘en gisteren van Tbilisi.’

‘En waar ga je naar toe? Terug naar Nederland?’

‘Nee, daar kom ik juist vandaan. Een paar dagen geleden ben ik met het vliegtuig in Tbilisi geland. Ik ga een tocht door Centraal-Azië maken.’

‘Maar je blijft vandaag toch wel logeren?’

‘Helaas, nee. Ik moet de tijd een beetje in de gaten houden, want op mijn moeizaam en duur verworven visa voor Azerbeidzjan, Turkmenistan, Oezbekistan, Tadzjikistan en Kirgizstan staan data wanneer ik de desbetreffende landen binnen mag en wanneer ik er weer uit moet. Als er één verloopt kan ik de rest wel vergeten. Ik kan nu nog niet goed overzien hoe lang alles gaat duren.’

‘Wacht, ik zal een ontbijt voor je klaarmaken, want je zult wel hongerig zijn.’

‘Nee, dank je. Ik heb al tweemaa… ’ maar Nina is de keuken al in.

Ik probeer Otar te vertellen over mijn dubbele ontbijt, maar hij knikt bij alles wat ik zeg vriendelijk en zegt steeds ‘Yes’, waaruit ik opmaak dat zijn Engels net zo goed is als mijn Georgisch.

Even later komt Nina de kamer binnen en zet een dienblad voor me neer met daarop een vers brood, een stuk geitenkaas en een grote kom thee.

‘Ik heb al…,’ begin ik, maar bedenk me dan. Haar gastvrije aanbod hier een dag te blijven heb ik al afgeslagen en moet ik nu ook nog bedanken voor dit zo vriendelijk aangeboden en al bereide ontbijt? Gelukkig heb ik een redelijk elastische maag, zodat ik, als het moet, veel kan eten, maar ook met weinig toe kan als er een tijd lang niets eetbaars te vinden is. Daarom neem ik vanmorgen mijn derde ontbijt.

Als ik twee sneetjes brood met kaas op heb, zegt Nina: ‘Ik heb nog een pan soep op het vuur staan. Wacht.’

‘Nee, nee, nu is het wel…,’ maar weer is Nina al in de keuken. Dit wordt voor drie dagen vooruit eten, vrees ik.

Na de soep kan ik nog juist verhinderen dat Nina mijn bord voor de tweede maal volschept. We praten nog wat over mijn reizen en dan wordt het voor mij tijd om weer op te stappen. Wanneer ik het gravelweggetje waaraan deze vriendelijke mensen wonen, af fiets, kijk ik na ze nog een groet als afscheid toegezwaaid te hebben, op mijn horloge. Het ‘even begroeten van Nina en Otar’ heeft inderdaad geen vijf minuten geduurd, maar anderhalf uur. En zoals zo vaak realiseer ik me dat de tijd vliegt, want voor mijn gevoel was het nauwelijks meer dan een kwartiertje.

Om twee uur in de middag kom ik na veel klim- en daalwerk op de grote weg van Tbilisi naar Sighnaghi. Het verkeer raast me hier hard voorbij en na een uur houd ik een korte pauze op een stoeltje buiten een winkeltje om wat te drinken en bij te komen van de herrie. Terwijl ik daar licht onderuitgezakt zit te relaxen, zie ik opeens een fietser naderen, helm op het hoofd en bagage op de fiets. Dat is de eerste die ik in dit land zie. Een soortgenoot, zou je kunnen zeggen. Ik spring overeind en roep: ‘Hallo.’

De man stopt en we vuren de bij een dergelijke ontmoeting gebruikelijke vragen op elkaar af: Waar kom je vandaan? Waar ga je naartoe? Van welk land ben je? etc. Michael Ravin blijkt een 21-jarige Brit te zijn, die op weg is van Engeland naar Peking om daar de Olympische Spelen te bezoeken.

‘Een beetje druk, daar in Peking, lijkt me,’ merk ik op, als Michael even later aan mijn tafeltje heeft plaatsgenomen. Ik moet er niet aan denken een stad te bezoeken waar de Olympische Spelen aan de gang zijn: hotels vol, prijzen verviervoudigd, opstoppingen, herrie en allerlei ander ongerief. Michael zit daar echter niet zo mee. Zijn grootste zorg is het verkrijgen van een visum voor China, wat echter niet mee zal vallen in verband met diezelfde Olympische Spelen. Tijdens de voorbereidingen daarvan zijn er rellen geweest in China en vooral in Tibet omdat de Tibetanen, na ruim 50 jaar bezetting door de Chinezen, hier een kans zagen de wereld hun problemen kenbaar te maken in de hoop op onafhankelijkheid. Daarop hebben de Chinezen hun land en vooral Tibet, min of meer op slot gedaan en de visa-uitgiften aan toeristen drastisch beperkt. Alleen georganiseerde reizen lijken nog toegelaten te worden door de autoriteiten.

Omdat we allebei op weg zijn naar Bakoe om daar de boot over de Kaspische Zee te nemen naar Turkmenistan, besluiten we voorlopig samen op te rijden. Onder het fietsen vertelt Michael dat hij in Turkmenistan een escorte zal krijgen.

‘Een escorte?’ vraag ik.

‘Ja, er gaat een gids mee. Verplicht!’

‘En die fietst gezellig naast je?’

‘Die rijdt met een auto achter me aan.’

‘Fijn, dan kun je je bagage heel comfortabel laten vervoeren.’

‘Ja, leuk! Voor tachtig dollar per dag. Ik kan mijn geld wel beter gebruiken.’

Deze absurditeit was mij ook al bekend. Als je Turkmenistan met een toeristenvisum binnenkomt, moet je de hele reis vergezeld zijn van een gids en die kost een hoop geld. Met een transitvisum is de gids niet verplicht, maar dan moet je binnen vijf dagen het land weer uit zijn en dat betekent, dat je fietsreis ontaardt in een racepartij. Met een toeristenvisum en die gids van 80 dollar per dag achter je aan wordt het natuurlijk ook een racepartij, tenzij je met geld kunt en wilt smijten.

‘Krijg jij ook een gids in Turkmenistan?’ vraagt Michael.

‘Nee, gelukkig niet,’ antwoord ik. ‘Ik ken de consul van Nederland in Ashgabat. Die heeft me een speciale uitnodiging gestuurd, zodat ik geen escorte hoef te nemen.’

‘Boffer! En ga je ook door naar China?’

‘Dat was ik oorspronkelijk van plan en dan wilde ik doorfietsen naar Zuidoost-Azië, maar met dat gedoe van die Olympische Spelen heb ik dat plan eigenlijk al voor mijn vertrek uit Nederland min of meer opgegeven. In Bakoe kijk ik wel hoe de Chinese vlag waait. Als ik daar makkelijk een visum voor China kan krijgen, blijf ik bij mijn oorspronkelijke voornemen. Zo niet, dan neem ik, nadat ik de zomer in Centraal-Azië heb doorgebracht, wel ergens het vliegtuig naar een warm land.’

4. De presidentiële suite in een blok beton

Als we de volgende dag om 4 uur in de middag in Lagodekhi aankomen, 6 km voor de grens van Azerbeidzjan, is het weer, dat aanvankelijk erg mooi was, druk bezig in de soep te draaien. We zouden nog een eind verder kunnen, maar vrezen dat het dan een natte ellende wordt en daarom besluiten we in het enige hotel dat het plaatsje rijk is, een kamer te nemen. Dat hotel is van het oude Sovjettype: een reusachtig blok grijs beton met vijf etages, dat het, als het niet druk bezig was te desintegreren, in een rivier aardig zou doen als stuwdam. Nu is het slechts bruikbaar als sfeervol onderkomen met zijn scheuren in de muren, zijn vensterbanken waar stenen afbrokkelen, de verveloze gevels en de vele ramen afgedekt met houten schotten waar aanstormend jong voetbaltalent zijn ballen doorheen heeft getrapt. Voor de twee euro die de kamer ons elk kost krijgen we nog wat aardige extraatjes: een parketvloer, die er half uit ligt en waar gras en plantjes uit het beton groeien, drie stoffige zakken afgepelde maïs in de ene hoek, een paar dozen afval in een andere, 32 peuken op de vloer, die onder de bedden niet meegerekend, en een badkamertje dat de indruk wekt dat er sinds de val van het communisme geen bezem meer doorheen is gehaald. Het licht, dat aanvankelijk werkte, slaat uit bij de eerste donderklap van een zware onweersbui die losbarst. Kortom, een knus hotelletje als je het vergelijkt met een grot op IJsland.

Als we, na onze spullen op de kamer gezet te hebben, terugkomen bij de receptie om te betalen, herkent de dame die de teugels van dit resort in handen heeft, mij van vorig jaar toen ik hier ook mijn intrek had genomen: ‘You… last year… you… dog…’

Ja, ik ben toen tijdelijk de bekendste persoon van Lagodekhi geweest, want het was hier, dat ik gebeten werd door dat agressieve kleine mormel, terwijl ik me een reuze weerwolf van het lijf hield; de hondjes van Saakashvili! Na de beet heb ik het hele plaatsje op stelten gezet en heb ik zo’n beetje alle lokale medicijnmannen opgezocht voor raad, zonder overigens veel succes. Ook de dierenarts kreeg ik te spreken en die beweerde met stelligheid dat dat leuke kleine zwarte hondje van het hoekhuis aan het einde van de straat gevaccineerd was tegen hondsdolheid en ik dus niets te vrezen had.

‘Yes, last year,’ beaam ik, ‘maar ik leef nog. Kijk eens hier,’ en ik laat een setje foto’s zien van de overhandiging van de twee Gazelles aan Saakashvili en Sandra, die Natia, de fotografe, me ’s avonds na de overhandiging bracht.

‘Our president!’ roept de directrice van deze alternatieve stuwdam verbaasd uit. ‘Sandra! And… you! You… you important man!!’

‘Yes,’ beaam ik. ‘Very.’ Ik verwacht dat de vrouw nu meteen opspringt en ons helpt te verhuizen naar de meest luxe suite van het Lagodekhi-Hilton, maar ze blijft gewoon zitten. Dat zal echter geen onwil zijn. Ik heb een sterk vermoeden dat we die presidentiële suite al hebben.

5. Achttienhonderd dollar voor een flesje cola

De grensovergang naar Azerbeidzjan levert geen problemen op, maar bij het geldwisselen in Balaken, het eerste plaatsje voorbij de grens, zijn die er wél. Volgens Michael, die op internet gesnuffeld heeft naar wisselkoersen, moet de dollar ongeveer 4000 manat opleveren, maar een geldwisselaar in de straat biedt er maar 0,82 manat voor. Dat is dus een afzetter. Een bank, die we na wat zoeken vinden, blijkt echter dezelfde koers te hanteren. Om de levensstandaard van een land te peilen is cola altijd een aardige graadmeter en daarom loop ik een snoepwinkeltje binnen en wijs een flesje van 0,5 liter aan. De snoephandelaar schrijft, na een hoop gebarentaal van ‘hoeveel kost dat?’, 30 op een papiertje.

Dertig manat?? Dat is ongeveer 37 dollar! Als dat werkelijk de prijs is wordt dit het colaloze tijdperk, want de mate van mijn colaverslaving is erg prijsgevoelig. De man ziet mijn verbazing en schrijft ter verduidelijking 1500 op het briefje. Echt veel wijzer word ik daar niet van, want 1830 dollar (1500/0,82) zal een flesje, zelfs op een terrasje op de Dam, niet kosten.

Tijdens een pauze op een bankje in een park, waarbij we wat koek uit onze Georgische voorraden eten, gaat me opeens een licht op. Er zijn natuurlijk twee verschillende valuta, de oude manat en een nieuwe manat. Die 30 van op het briefje zal wel 30 nieuwe manatcent betekenen en zo’n nieuwe manat is dus 1500/0,3=5000 oude manat. Voor de dollar krijg je derhalve 5000x0,82=4100 oude manats, wat aardig overeenkomt met die 4000, die Michael op internet heeft gevonden. Met dit nieuwe perspectief voel ik mijn colaverslaving meteen weer terugkomen, want dat flesje in het snoepwinkeltje kost nu dus opeens maar 0,3/0,82=0,366 dollar, ofwel met een koers van 0,75 euro voor de dollar, 0,366x0,75=0,27 euro, of kortweg 27 cent. Daarom besluiten we onze koekstop te verrijken met zo’n flesje, maar om dat te realiseren moeten we eerst anderhalve kilometer terug rijden naar de bank om euro’s en ponden te wisselen tegen nieuwe manats. Wanneer dat achter de rug is ga ik voor de tweede maal de snoepwinkel binnen, wijs nogmaals naar het flesje, steek twee vingers op en leg een nieuwe manat op de toonbank. De man overhandigt mij twee flesjes en geeft me 0,4 manat terug. Mijn theorie klopt dus! Wat later zitten we weer op ons bankje, nu met het voldane gevoel dat we het eerste probleem in Azerbeidzjan netjes opgelost hebben, maar tevens met het onvoldane gevoel dat dit hele proces ons ruim een uur heeft gekost.

6. Een groot acteur op de verkeerde plaats

In Qebele, tijdens een pauze in een erg Turks aandoende theetuin, besluiten Michael en ik een zijsprongetje van een dag te gaan maken om wat van de bergen in het noorden te zien, voordat we doorstoten naar Bakoe aan de Kaspische Zee. Door een groene vallei waar een brede rivier met weinig water doorheen stroomt, rijden we geleidelijk omhoog. Ver voor ons uit steekt een met sneeuw bedekte berg van 4400 meter scherp af tegen de blauwe hemel. Het asfalt maakt plaats voor gravel en de weg gaat forser klimmen, om uiteindelijk dood te lopen in Laza, een aardig bergdorpje. Vrij snel vinden we een huis waar we onze fietsen mogen parkeren, waarna we een mooie wandeling van enkele uren maken door een diepe vallei die in de richting van de sneeuwberg voert. Dat we die berg niet zullen bereiken staat bij voorbaat al vast, want hij ligt een fors eind naar het noorden, misschien wel op de Russische grens, maar dat is onze bedoeling ook niet. We willen gewoon een paar uurtjes lekker lopen.

Als we later in de middag terugkeren in Laza geeft de boer bij wie we de fietsen hebben gestald ons toestemming om op een veldje naast zijn huis te kamperen. Na het opzetten van onze tenten halen we onze branders en pannen tevoorschijn, maar nog voor we met de maaltijd aan de slag kunnen werken zich drie soldaten door de menigte naar voren. Een van hen spreekt Engels: ‘Meekomen naar de kazerne. De commandant wil jullie spreken.’

‘Kan het na het eten?’ vraag ik.

‘Nee, nu!’

Het klinkt eerder naar een paspoortcontrole dan naar een uitnodiging voor een verjaardagsfuif en daarom stribbel ik niet tegen, maar beding wel dat Michael bij de tenten kan blijven om op onze spulletjes te passen. De soldaat stemt daarmee in en onder de nieuwsgierige blikken van enkele toeschouwers volg ik het drietal. Na een kwartier lopen, alles omhoog, komen we bij de poort van een militair kamp. Een gewapende soldaat maakt die voor ons open, waarna ik naar een gebouw van twee etages gebracht wordt. Bovenaan de trap van de eerste etage staat de commandant met zijn armen over elkaar al op me te wachten en zegt gebiedend: ‘Come here!’

Ik loop omhoog met de Engelssprekende soldaat achter me aan. De commandant blijkt gelukkig ook Engels te spreken.

‘Ga zitten,’ zegt hij en wijst op een stoel voor zijn bureau. Hijzelf neemt erachter plaats. De soldaat sleept een kruk uit de hoek van het vertrek en gaat naast het bureau zitten.

‘Uw paspoorten,’ zegt de commandant kortaf, terwijl hij wat achterover op zijn stoel zit en gewichtig met de vingers van beide handen op het bureaublad trommelt. Ik overhandig hem beide paspoorten.

‘Frenk ven Ridjen,’ zegt hij, na mijn pas een tijdje bekeken te hebben.

‘Zoiets, ja.’

Netherlands.’

‘Ja.’

‘Amsterdam?’

‘Nee, Doldersum.’

‘Dat zie ik hier niet staan.’

Ik had natuurlijk de gemeente moeten noemen, want die staat wel in het paspoort. Daarom zeg ik: ‘Kijk, daar staat Westerveld, ziet u? En daar woon ik.’

‘Hoe kun je nu in Westerveld wonen én in Doldersum? Woon je op twee plekken?’

Het ligt me op de lippen om te antwoorden: ‘Op wel drie: in Doldersum, in Westerveld en in Laza, want beneden in het dorp heb ik mijn tent staan,’ maar misschien is hij in een slechte bui en dan werk ik me met dat soort grapjes in de nesten. Daarom leg ik uit dat Westerveld de gemeente is en dat Doldersum daar in ligt. Dus toch één huis in twee plaatsen. De ondervraging gaat nog een tijdje door, waarna hij minutenlang door mijn pas bladert. Dan laat hij zich achteroverzakken in zijn stoel, drukt die met zijn rug vervolgens naar achteren, zodat de stoel op twee poten wiebelt, drukt de vingertoppen van zijn beide handen gewichtig tegen elkaar, kijkt mij een tijdje doordringend aan en zegt dan langzaam: ‘Weet u dat dit het grensgebied is van Azerbeidzjan en Rusland?’

‘Volgens mij is de grens nog een flink eind weg,’ antwoord ik.

‘Niet zo ver.’

‘Ik hoop niet dat ik al in Rusland ben.’

‘Nee, u bent in Azerbeidzjan, maar u mag hier alleen met speciale toestemming komen.’

‘Sorry, maar ik heb nergens een bord van dien aard gezien en bovendien wordt Laza in mijn reisgids genoemd als het uitgangspunt voor wandelingen in de Kaukasus.’

‘U twijfelt aan mijn woorden?’

‘Absoluut niet! Als u dat zegt is het ongetwijfeld zo. Ik zal meteen schrijven naar de redactie van de reisgids, dat ze de herdruk aanpassen.’

‘Wat doen jullie hier?’

‘We hebben een wandeling gemaakt.’

‘Waarheen?’ Het begint serieus te worden, vrees ik.

‘Een eindje de vallei omhoog en toen weer langs dezelfde weg terug,’ antwoord ik.

‘Wat zoeken jullie in Azerbeidzjan?’

‘We zijn toeristen. We maken een fietstocht van Tbilisi naar Bakoe en nemen dan de boot naar Turkmenistan.’

‘Waarom? Wat is de bedoeling van zo’n fietstocht?’

‘Michael, mijn tochtgenoot is op weg van Engeland naar Peking om de Olympische Spelen bij te wonen en ik fiets gewoon een eind voor de lol door Azië.’

‘Voor de lol?’ Van zijn gezicht is af te lezen dat hij zich niet kan voorstellen dat iemand voor de lol op een fiets kruipt.

‘Ja,’ antwoord ik. ‘Het is erg interessant om op een fiets door Azië te reizen. Of vindt u van niet?’

Weer is het enkele momenten stil in het kazernekot. Dan komt de commandant met een ruk naar voren en leunt met zijn twee ellebogen op het bureau, zijn onderarmen in een driehoek omhoog en de vingertoppen van beide handen weer tegen elkaar. Met zijn gezicht dicht voor het mijne zegt hij afgemeten en onheilspellend: ‘We hebben informatie gekregen, dat een jongen jullie de bergen in heeft geleid.’

Aan deze man is stellig een groot acteur verloren gegaan. Een carrière als filmster had hem een hoop meer peculanten opgeleverd dan deze job, ver weg van glimmende auto’s, exclusieve restaurants en ander aards vertier. Bovendien lijkt hij me op het tweedimensionale witte doek een stuk sympathieker dan breeduit in drie dimensies in een somber militair kamp. Inderdaad heeft een aardige jongen van een jaar of veertien, die redelijk Engels sprak, ons de weg gewezen, echter alleen maar tot net buiten het dorp. Met zo’n grootinquisiteur als die voor me zit, zou ik, als ik niet oppas, die jongen wel eens in moeilijkheden kunnen brengen. Daarom vraag ik onnozel: ‘Een jongen heeft ons de bergen in geleid? Wat bedoelt u?’

‘Volgens onze inlichtingenbron heeft een jongen uit het dorp jullie vergezeld, de bergen in.’

‘Wel… ik zou niet weten… O, wacht! Ja, nu weet ik wat u bedoelt,’ antwoord ik. ‘We vroegen aan een jongen of we hier ergens een stukje konden wandelen. Hij liep 100 meter met ons mee en wees ons een pad dat omhoog voerde. Daarna ging hij terug.’

‘Wie was het?’

‘Geen idee. Ik ken nog niet alle jongens van het dorp.’

De commandant mompelt wat tegen de soldaat en legt de twee paspoorten en een schrijfblok voor hem op het bureau, waarna de soldaat ijverig de paspoorten begint over te schrijven.

‘Uw beroep?’ vraagt de commandant, weer achteroverleunend. Als ik nu zeg dat ik schrijver ben heb ik een vlotte kans dat ik hier vannacht gratis onderdak krijg en nog wel achter de tralies. Daarom antwoord ik: ‘Ingenieur’, wat geen beroep is, maar wat het altijd wel goed doet.

‘Ingenieur? Zo, zo’. Hij trommelt peinzend met zijn vingers op het bureaublad. ‘In welk vak?’

‘Elektrotechniek.’ Ik hoop maar dat hier niet ergens een kapotte radio staat, want dan kan ik waarschijnlijk meteen aan de slag.

‘En je reisgenoot?’

‘Student.’

De soldaat begint aan het tweede paspoort en de commandant zit met een zuur gezicht te broeden op een nieuwe vraag. Dit moment van stilte lijkt me een geschikte gelegenheid om in de tegenaanval te gaan. Daarom vraag ik: ‘Woont u in Bakoe?’

‘Ja,’ antwoordt hij. Kijk aan, hij gaat erop in!

‘Dat is een mooie stad, heb ik me laten vertellen.’

Bij deze opmerking klaart het gezicht van de man tegenover me wat op en hij antwoordt: ‘Ja, een mooie stad.’

‘Zeker veel fijner dan deze uithoek van de wereld?’

‘Jazeker.’

‘En in de weekeinden gaat u naar huis? Naar uw gezin?’

‘Helaas niet elk weekeinde.’

‘Wij zien ook erg uit naar Bakoe en zullen daar over een dag of drie aankomen. Daar willen we een paar dagen rust nemen. Hopelijk komen we u daar dan weer tegen.’

Eerlijk gezegd hoop ik dat niet, maar een beetje lijmen kan in deze situatie geen kwaad.

Met deze wending van het gesprek heb ik de roestige bouten bij de commandant wat losgeweekt. We praten nog wat over de bezienswaardigheden van de hoofdstad en als de soldaat klaar is met de paspoorten laat de commandant me tot mijn opluchting gaan.

7. Shakespeare de Tweede

Als ik ons kampeerveldje nader, zie ik Michaels tent plat op de grond liggen, terwijl er een vrachtwagen pal naast mijn tent staat, vrijwel op de plaats waar Michaels tent stond. Mijn eerste gedachte is dat de vrachtwagen over de tent is gereden en misschien ook wel over mijn metgezel zelf, maar gelukkig komt die meteen springlevend op me af. Razend is hij ook. Hij vertelt me dat de vrachtwagen kort na mijn vertrek kwam aanrijden. De chauffeur wilde zijn voertuig met alle geweld precies tussen onze tenten in parkeren, hoewel daar niet voldoende plaats voor was terwijl er elders op het veldje ruimte zat was. Driftig begon hij haringen van beide tenten uit de grond te trekken, waarop Michael het verstandig achtte zijn tent weer af te breken, maar terwijl hij daar nog mee bezig was, reed de ongeduldige chauffeur al naar voren, waarbij hij Michaels fietshelm raakte.

‘Honderd dollar naar de haaien,’ merkt mijn tochtgenoot woest op en houdt daarbij zijn helm, waar een flinke scheur in zit, omhoog. ‘En de chauffeur is spoorloos. Morgen ga ik naar de politie in Qebele.’