De twee scherven

Een ontdekkingsreis door China

Frank van Rijn

Voor mijn vader,

die zo veel voor mij heeft betekend

en die mij altijd met heel zijn inzet

in al mijn ondernemingen heeft gesteund.

Colofon

De twee scherven is een uitgave van

Uitgeverij Elmar b.v., Delft – 1998/2011

© Tekst: Frank van Rijn, 1998

Vormgeving omslag: Uitgeverij Elmar
E-book 2017

ISBN 978 90389 26070

NUR 508

Inhoud

I. Peking

II. Chinees voor beginners

III. Zo vrij als een vogelvrije vogel

IV. Shanxi en Shaanxi

V. De ontbrekende kaarten

VI. Onbekende gebergten

VII. De Zijderoute

VIII. Donkere buien

IX. Turpan en omgeving

X. Het Hemelse Meer

XI. De Hemelse Bergen

XII. Kashgar

XIII. Het laatste stukje China

I. Peking

Het elegante Chinese fietsspel

Fietsen door Peking is een onderneming die mij nooit erg heeft aangelokt, maar nu ik er daadwerkelijk rijd, valt het me eigenlijk reuze mee. Ik kan zo een rij van twintig, misschien wel dertig steden opnoemen waar het erger is. Op de weg van het vliegveld naar de stad zat wel een hoop verkeer, maar in aanmerking nemende dat ik de hoofdstad van het volkrijkste land ter wereld naderde, was het eigenlijk een bijzonder rustige weg. Nu ik in de stad ben en op het centrum afsteven, wordt het geleidelijk drukker, maar te rijden is er nog steeds. Interessant om deze stad te vergelijken met Caracas, om maar eens een anti-fietsparadijs te noemen. Daar zag ik nauwelijks een fiets en stoven de horden auto’s loeiend, gierend en claxonnerend om me heen. Een gevaarlijke stad wat betreft het verkeer en dat was ruim elf jaar geleden al zo, dus je kunt wel nagaan hoe rampzalig het er nu moet zijn. Hier in Peking rijden verrassend weinig auto’s, maar over de betrekkelijk brede fietspaden langs de boulevards schuiven zeeën van fietsen traag voorbij. Het is verbazend hoe veel fietsen hier zijn en nog verbazender hoe langzaam ze rijden, drie, vier, soms vijf rijen dik. Als er nog eens een wereldkampioenschap langzaam fietsen of wielkruipen gehouden zal worden, zullen het stellig de Chinezen zijn die hoge ogen gaan gooien. Een Chinees niet voorbij rijden, maar achter hem blijven equilibreren, vereist een grote bekwaamheid in het besturen van een rijwiel en een concentratie die weinig westerse fietsers voor langere tijd kunnen opbrengen.

Officieel geldt hier rechts verkeer, maar op de fietspaden geldt zowel rechts, midden als links verkeer, zodat inhalen en een beetje doortrappen vrijwel onmogelijk is. Het beste is dan ook om met de grote trage stroom mee te drijven en je vooral niet druk te maken.

Wat opvalt bij een drukke wegkruising is dat één fietser geen voorrang heeft, dat twee fietsers samen een klein beetje voorrang hebben en dat een flinke groep fietsers wél voorrang heeft. Hoe groter de groep, hoe meer voorrang. Op brede, drukke boulevards zie je vaak groepen fietsers aan de linkerkant tegen de stroom op trappen. Dat mag natuurlijk niet, maar als de groep groot genoeg is, wordt het legaal en ontstaat er een linkse stroming, waar steeds meer fietsers zich bij aansluiten totdat het een machtig blok is waar het rechtse verkeer voor moet uitwijken. Fietsen met grote laadbakken erachter die meestal bepakt zijn met stapels goederen zijn uitermate geschikt om het voortouw te nemen in een dergelijke linkse overname van het verkeer.

Ik houd niet erg van steden en het is geen hobby van me om door metropolen te fietsen, maar door Peking rijden is een ervaring en in zekere zin zelfs een vermakelijke. Alles weeft op het eerste gezicht chaotisch door elkaar, maar als je er oog voor hebt, krijgt dat chaotische weven iets elegants. Het verkeer in deze stad is een soort spel met regels waarvan, zo te zien, de belangrijkste luidt: ‘Stoor je niet aan regels maar handel naar inzicht en gevoel.’ Dat inzicht en gevoel mist een westerling doorgaans, want die houdt van duidelijke regels: dit mag wél en dat mag níet, dit móet en dat moet beslist níet. Voorrang is voorrang en als je geen voorrang verleent waar het moet ga je voor de bijl. Dan word je gestraft, op z’n minst door agressief getoeter, gebel of woedende blikken. Hier is dat anders. Niemand wordt kwaad en ik heb me weer eens vast voorgenomen dat ook niet te worden, hoewel het me waarschijnlijk niet eenvoudig zal vallen.

Ik ben op weg naar het zuiden van Peking, waar een goedkoop hotel moet zijn, een soort jeugdherberg. Het vliegveld ligt echter helemaal aan de andere kant van de stad, dus dit is een echt city-avontuur: tientallen kilometers door een jungle van huizen, flats, betonnen gebouwen, brede straten, avenues, boulevards, rotondes, stoplichten, mensen, fietsen en gemotoriseerd verkeer.

Op rotondes moet je vier paar ogen hebben, wil je alles in de gaten kunnen houden. Van alle kanten komen fietsers aangegleden, niet snel maar wel in grote vloedgolven. De meeste draaien linksom zoals het hoort, maar ook hier zijn linkse minderheden die dus rechtsom draaien en daar moet je terdege rekening mee houden. Verhit door dit onoverzichtelijke spel kijk ik alle kanten tegelijk op, waardoor ik helemaal niets meer zie. Het probleem is dat ik te veel oplet. Ik ben te serieus en te voorzichtig en moet me niet aan de gewone verkeersregels houden, want die zijn hier niet gewoon. In plaats daarvan moet ik gewoon meedoen met de massa, ook al is dat erg ongewoon voor mij. Meepeddelen, me mee laten drijven in de grote brede trage stroom van fietsen, met één paar ogen alleen voor me kijken en er voor oppassen dat ik de fietser die dáár zit, niet ondersteboven rijd. De rest gaat dan vanzelf… hoop ik.

Dit chaotische maar tevens elegante Chinese fietsspel biedt de enige mogelijkheid om op een beetje acceptabele manier door deze stad te geraken. Als met deze kwantiteit van fietsers het verkeer op z’n Nederlands geregeld zou worden, kon het wel eens een échte chaos worden.

Ik moet wel even wennen, niet alleen aan het verkeer, maar ook aan het idee zo opeens in China te zitten, want gisteren zat ik nog in Nederland waar alles zo Nederlands geregeld is. Een klein dagje vliegen en… daar zit ik zomaar in Peking op 117° O.L. en 40° N.B., dus net zo zuidelijk als Madrid, maar bijna aan de andere kant van de bol. Iemand zei eens: ‘Mijn geest is nog niet aangekomen. Die kon het vliegtuig niet bijhouden.’ Hij zou wel eens gelijk kunnen hebben, want vliegen gaat eigenlijk te snel hoewel je zou wensen, wanneer je je op het te kleine vliegtuigstoeltje urenlang zit te vervelen, dat het nog sneller ging.

Ik kom in de buurt van het hotel dat ik in mijn reisgids heb opgezocht. Volgens mijn kaart moet het ergens aan de linkerkant van deze superbrede boulevard liggen. Ik rijd natuurlijk te ver, moet de weg oversteken, wat me een kwartier kost omdat ik het toch weer op z’n Europees doe en kom dan bij een groot, lelijk, flatterig gebouw. De hele omgeving staat vol met grote, lelijke, flatterige gebouwen, het ene nog flatteriger dan het andere en het andere nog groter en lelijker dan het ene. Van deze betonnen wijk gaat weinig inspirerends uit, maar de relatief lage prijs die ik betaal voor een bed op een kamer waar vijf andere bedden staan, compenseert dat gemis aan inspiratie enigszins. Verder is het de vraag of er in Peking op hotelgebied iets te vinden is, dat wél inspirerend is.

Aardse rust

De oude keizerlijke stad Zi Jin Cheng in het centrum van Peking wordt ook wel ‘Verboden Stad’ genoemd, omdat het in het verleden voor gewone stervelingen verboden was daar een voet te zetten. Zij was het domein van de keizer, zijn ambtenaren en zijn gevolg. Tegenwoordig is deze ‘Verboden Stad’ niet meer verboden, althans als je een toegangskaartje koopt, waarvan het tarief laag is indien de man van het ‘ticket office’ je voor Chinees aanziet en hoog als hij in de gaten heeft dat je buitenlander bent. Wel is het verboden om een fiets mee naar binnen te nemen en daarom parkeer ik hem bij een fietsenstalling buiten de muren en betaal 5 yuan in plaats van 5 jiao want ik ben nog niet gewend aan het geld. De vrouw die de stalling bewaakt is niet gewend aan een dergelijke gulheid: tienmaal het normale tarief, maar de fiets is dan ook tienmaal zo mooi als de mooiste fiets van Peking. Ik hoop dat ze er ook tienmaal zo goed op past, want als hij straks weg is moet ik lopen naar Kathmandu en dat is ver.

Lange tijd dool ik door de Verboden Stad en bezichtig paleizen, poorten, hallen en pleinen. Als je het ene paleis door bent, ligt het volgende achter een groot plein en een fraaie poort alweer op je te wachten. De namen van deze bezienswaardigheden zijn inspirerend: Hal van de Perfecte Harmonie, Paleis van de Aardse Rust, Paleis van de Geconcentreerde Elegantie, Poort van de Hemelse Zuiverheid… Met al de druk door elkaar pratende toeristen overal in het rond zijn die perfecte harmonie en die aardse rust een beetje zoek, vrees ik. Geconcentreerde elegantie en hemelse zuiverheid zijn echter in overvloed te vinden in deuren beslagen met kunstig bewerkt koper, daken belegd met fraaie glimmende dakpannen, trappen versierd met bijzonder beeldhouwwerk en musea met antiek aardewerk.

Terwijl ik al deze cultuurschatten bekijk, verbaas ik me erover dat die de Culturele Revolutie ongeschonden zijn doorgekomen. Men achtte het een jaar of dertig geleden van het grootste belang dat alles wat mooi en oud was aan gruzelementen werd geslagen, maar de Verboden Stad bleef wonder boven wonder overeind en dat, terwijl er toch heel wat kapot te slaan was. Er staat hier waarachtig te veel om op te noemen en zeker te veel om allemaal goed te zien, zodat de vermoeidheid uiteindelijk toeslaat. Daarom loop ik terug naar de fietsenstalling waar tot mijn opluchting mijn fiets nog steeds staat. Door een labyrint van kleurrijke, smalle, oude straatjes peddel ik terug naar het hotel. Peking heeft hier drie gezichten: de oude Verboden Stad, een architectonisch wonder, de gewone oude stad, een architectonische chaos maar wel schilderachtig en de moderne stad, een architectonische miskleun, maar ook schilderachtig als monstrueuze betonnen gebouwen langs brede boulevards je tenminste tot schilderen kunnen inspireren. Merkwaardig is, dat als je op zo’n brede moderne boulevard staat, je een zijstraatje in kan duiken en dan meteen in de oude stad zit. Oud en nieuw gaan daar binnen enkele meters in elkaar over.

Een belangrijke boodschap

’s Middags heb ik nog een belangrijke boodschap te doen waarvoor ik me weer vele kilometers over volle fietspaden moet laten meedrijven in het grote Pekinese fietscircus maar met deze extra onderdompeling in het drukke verkeer hoop ik mij een heleboel drukte verderop in China te besparen. Ik ben op weg naar de enige zaak in Peking die goede kaarten van de provincies heeft, want zonder goede kaarten voel ik me als een tastende in de mist, vooral in China. In Nederland heb ik een Zwitserse kaart van China (Kümmerly + Frey) met een schaal van 1:5.000.000 gekocht, aardig om thuis een globale reisplanning mee te maken als je niet op duizend kilometer meer of minder kijkt, om onderweg op te zien hoe je vordert door dat grote land, om de Chinezen in de dorpjes te tonen hoe hun land er ongeveer uitziet en om na afloop de gevolgde route in te tekenen. Als je daar echter op moet gaan rijden ben je veroordeeld tot grote asfaltaders en dat is in de meeste landen en stellig ook in China, een onplezierige zaak, tenzij je er behagen in schept uitgerookt te worden en voortdurend blootgesteld te zijn aan herrie. Voor mij ligt de attractie van een reis in het rijden over kleine weggetjes langs eenvoudige dorpjes en door mooie natuur. Ook de cultuur van een land heeft altijd mijn interesse, maar wat dat facet van deze reis betreft zijn mijn verwachtingen niet zo hooggespannen, aangezien China enkele decennia geleden zijn Culturele Revolutie heeft gehad, waardoor het niet veel gescheeld had of het was cultureel het jongste land van de wereld geworden. Gelukkig zitten er nog wat oude, door Mao vergeten parels tussen het revolutionaire beton en die wil ik dan ook, voorzover ze globaal op mijn route liggen, gaan opzoeken, maar daartussen wil ik zo veel mogelijk de platgetreden paden vermijden. Daarvoor heb ik detailkaarten nodig en die ga ik nu op deze extra rit over de platgereden fietspaden van Peking zoeken. Op de Nederlandse ambassade heb ik het adres gekregen van de enige winkel in de stad die deze kaarten mogelijkerwijs heeft.

Na een aantal grote banen afgewerkt te hebben, sla ik af in een wat rustigere straat waar ik links groepen mannen op de grond om schaakborden zie zitten. De borden zijn eigenlijk geen borden maar vellen papier en de stukken eigenlijk geen stukken maar schijven waar Chinese karakters op staan. En ten slotte is dit eigenlijk geen schaken, want hoewel ik in het grijze verleden een fanatieke schaker ben geweest, begrijp ik niets van de loop der schijven over dit nogal van onze schaakborden afwijkende papier. Maar dat het erom gaat te winnen door slimmer en beter te zijn dan de tegenstander, iets dat je bij meer van dit soort bordspelen tegenkomt, is vrij duidelijk te zien aan de concentratie van de opponenten en de bedachtzaamheid waarmee ze hun schijven verplaatsen. Er zitten vijf groepen schakers om borden, dus hier zal wel een competitie gespeeld worden. Het openluchtkampioenschap van Peking?

Een interessante straat, deze schaakstraat, maar de kaartenzaak waar het mij om te doen is, vind ik niet. Daarom laat ik een voorbijganger mijn Mandarin Chinese Phrasebook zien, waarin ik ‘winkel’ en ‘kaart’ aanwijs. De man begrijpt mij en wijst terug in de straat. Ik ben er dus al langs gekomen, maar aan de buitenkant kun je vaak niet zien wat voor een winkel het is omdat etalages doorgaans niet veel voorstellen en omdat alles met Chinese karakters is aangegeven. Na nog eens de hele straat doorgelopen te zijn, vind ik een winkel waarvan de muren binnen behangen zijn met kaarten van China en van de provincies. Dat moet hem zijn. Ik ga naar binnen en zeg: ‘Ditu’, wat volgens mijn phrasebook het Chinese woord voor ‘kaart’ is.

‘Ditu,’ antwoordt de vrouw en knikt begrijpend. Hier heeft een klein wonder plaatsgevonden: ik heb met de uitspraak precies in de roos geschoten en dat is voor de eerste keer sinds ik in China ben. Veel informatie geeft dat woordje echter niet als je je in een ‘ditu’-winkel bevindt en misschien is het ook wel een voorspelbaar woordje. Ditu, ditu, het barst hier van de ditu’s. ‘Kaas’ zou in deze zaak een grotere informatieve waarde hebben. Ik noem de provincies op, waar ik kaarten van wil hebben: ‘Beijing, Hebei, Shanxi, Shaanxi, Ningxia, Gansu, Qinghai, Xinjiang’, maar zit er deze keer natuurlijk naast met mijn uitspraak, waardoor ik in de oren van de vrouw waarschijnlijk wartaal sta uit te slaan. Daarom probeer ik op de kaart van China, die aan de muur hangt, de provincies waar ik kaarten van wil hebben, aan te wijzen, maar ik kan er niet bij omdat hij te hoog hangt. Uiteindelijk krijgt de vrouw door wat ik wil en haalt ze de kaart van China uit een lade zodat ik de provincies aan kan wijzen. Successievelijk komen nu de kaarten uit de laden, grote lappen van rond de vierkante meter met schalen variërend van 1:280.000 tot 1:1.000.000. Alleen Xinjiang staat op een schaal van 1:2.500.000, maar het grootste deel daarvan is woestijn.

‘Ningxia, Gansu,’ zeg ik en wijs op de kaart van China, want Ningxia ligt nog niet op de toonbank en Gansu, dat daaraan grenst, evenmin. Die komen er helaas ook niet. Uitverkocht. Dat wordt een zwart gat in China, maar hopelijk vind ik die kaarten onderweg nog wel.

Gezamenlijk vouwen we de acht kaarten (nog een van heel China en een van de stad Peking met directe omgeving) op tot ongeveer A4-formaat en krijgen daarmee een pak zo dik als een flinke roman. De vrouw rekent vervolgens de prijs met behulp van een elektronisch rekenapparaatje uit. Hoofdrekenen is er tegenwoordig niet meer bij. Soms doen ze het in China nog met een telraam, maar hier heeft de elektronica toegeslagen. Ze komt op 12,7 Yuan, ofwel ƒ 2,54, maar dat is natuurlijk fout. Met elektronica druk je snel op een verkeerd knopje. Het zal waarschijnlijk 127 Yuan zijn, dus ƒ 25,40. Die prijs valt me enorm mee, want in Nederland ben je voor acht kaarten gauw het viervoudige kwijt. Ik leg een biljet van 100 Yuan op de toonbank en krijg tot mijn verbazing 87,3 Yuan terug. De vrouw heeft dus blijkbaar toch niet op een verkeerd knopje gedrukt. Gemiddeld kost een kaart dus 32 cent.

Voldaan over deze geslaagde onderneming, afgezien dan van het missende Gansu en Ningxia, laat ik mij weer terugdrijven in de stroom van fietsen naar mijn hotel. Er is maar één klein probleempje met deze prachtige detailkaarten: ik kan ze niet lezen, want alles staat er in het Chinees op…

II. Chinees voor beginners

Mijn eerste overtreding

Het krioelt van de mensen op de Chinese muur, voornamelijk Chinese toeristen, maar er lopen ook veel westerlingen tussen. Ik heb me dit wereldwonder altijd voorgesteld met slechts een paar soldaten erop, die uitkijken naar het noorden om te zien of de Mongoolse horden er aankomen. In mijn jeugd heb ik er eens een actiefilm over gezien en waarschijnlijk heb ik dat beeld onbewust in mijn herinnering vastgehouden.

De muur die hier bij Badaling, 60 km ten noordwesten van Peking, als een gekronkelde slang over de groene bergen ligt is prachtig gerestaureerd, misschien wel iets te prachtig, hoewel dat prachtige mij minder hindert dan die vele, vele mensen. Die staan mij namelijk niet alleen fysiek in de weg maar verstoren ook dat ideale beeld dat ik van de muur had. Gelukkig is de toeristafnamecoëfficiënt mij echter, zoals bij zovele attracties waar je wat voor moet lopen, gunstig gezind. Ongeveer elke tweehonderd meter die ik mij verder verwijder van de ingang, waar het ‘ticket office’ staat en waar zich ook de limonadestalletjes en souvenirwinkeltjes bevinden, halveert het aantal bezoekers per strekkende meter muur en op de stukken waar het steil klimt is die afname zelfs nog groter. Hoe verder ik loop, hoe meer de muur zich aan mijn ideale beeld gaat aanpassen. Na circa drie kilometer zie ik nog slechts één Chinees, geen soldaat die naar het noorden staart, maar een ansichtkaartenverkoper, die mij een pakketje van tien kaarten aanbiedt voor 25 yuan. Na wat afdingen krijg ik het voor 5 yuan (ƒ1,-). Leuk om wat kennissen een Chinese muur te sturen.

Voorbij dit punt, een uitkijktoren zoals er op regelmatige afstanden zijn geconstrueerd, is de muur niet meer gerestaureerd. Ik zie mij de weg versperd, zowel door een bord waarop in het Chinees en in het Engels staat dat toeristen niet verder mogen, als door het ontbreken van een doorgang. De niet-gerestaureerde muur loopt echter door, afdalend in de diepte naar links en verderop weer klimmend en slingerend over de kruinen van de groene bergen, door mensenhand onaangeroerd sinds de Ming-tijd en aangevreten door weer en wind gedurende vele eeuwen. Juist waar het écht interessant begint te worden mag je niet meer verder. In het belang van de wetenschap en gezien de gelukkige omstandigheid dat er geen toezichthouders in de buurt zijn, lijkt het me een goed idee het bord niet te zien of althans even geen Engels te kunnen lezen en ook geen Chinees. Dat laatste lukt zelfs erg eenvoudig. Een klein historisch onderzoekje zo nu en dan houdt een reis interessant en daarom klauter ik omlaag. Terwijl ik langs de zwaar vervallen muur de heuvel afdaal voel ik, veel meer dan op het gerestaureerde stuk met de mensenmassa’s erop, de eeuwen aan mij voorbij trekken. Ik zie duizenden slaven zwoegen door het stof, met zware stenen op de nek. Wrede opzichters delen links en rechts striemende zweepslagen uit. Bezweken slaven worden om tijd en moeite te sparen in de muur gemetseld. Een krankzinnig werk: 6000 km muur aanleggen om barbaren buiten te houden. Hoe waanzinniger de heersers, hoe interessanter de geschiedenis die ze maakten en hoe imposanter de bouwwerken die ze lieten vervaardigen.

Verder afdalend langs de restanten van de muur zie ik Mongolen die in horden op hun kleine paardjes komen aanstormen. Pijlenregens kletteren op hen neer, ruiters storten dodelijk gewond ter aarde. Op het laagste punt slagen de aanvallers erin de muur te beklimmen. Wapengekletter, triomfantelijk geschreeuw vermengd met doodskreten, bloed dat in het rond spat en langs de kantelen druipt, mannen die van de muur storten, anderen die er weer opklimmen… Zinloos gevecht. Wat heeft het opgeleverd? De muur is aangelegd om de barbaren buiten China te houden en nu wordt hij gebruikt om barbaren van over de hele wereld naar China te lokken.

Bij deze gedachte kijk ik op naar het gerestaureerde deel boven mij en zie daar tot mijn schrik twee politiemannen naderen. Die komen voor mij, dat is zonneklaar, want afgezien van de ansichtkaartenverkoper die nog steeds op de toren staat, is hier geen mens. Hoe hebben die twee zo snel ontdekt dat er iemand iets heeft gedaan wat niet mag? Zou die kaartenverkoper een draagbare telefoon hebben, speciaal om die enkele toerist aan te geven, die het verbodsbord negeert? Zouden de Chinese autoriteiten een uiterst gevoelige neus voor wetsovertreders hebben? Zouden ze met verrekijkers de muur afspeuren, nu niet naar Mongolen maar naar ongehoorzame toeristen?

Ik moet hier als de weerlicht weg, want mijn interesse in historische monumenten kon wel eens verkeerd uitgelegd worden. Daarom stuif ik langs de muur omhoog naar het gerestaureerde gedeelte en terwijl de twee wetsdienaren naar de uitkijktoren lopen om mij, vermetele overtreder, op te wachten, snel ik hen onderlangs voorbij, dicht langs de muur blijvend om te voorkomen dat ze me zien. Ongeveer driehonderd meter verderop, juist als de politieagenten bij de toren zijn aangekomen en trachten me tussen de stenen en brokstukken te ontwaren, klauter ik achter hen op de muur waarna ik me terugspoed naar de mensenmassa om me daar tussen te storten. Een knappe speurder die me nu nog terugvindt, temeer daar ik mijn blauwe petje voor mijn groene zomerhoed verwissel. Bovendien lijken westerlingen in de ogen van Chinezen net zo op elkaar als Chinezen op elkaar lijken in de ogen van westerlingen.

Kijken hoe ver ik kom

Tegen de avond als de comfortabele hotels en de luxe restaurants van Peking lokken, snellen de toeristen, Chinezen zowel als westerlingen, massaal terug naar de hoofdstad. Ik heb een eenvoudig pensionnetje gevonden beneden de muur en ook beneden de standaards van de gemiddelde toerist. Terwijl de souvenirverkopers hun waar opbergen en hun winkeltjes sluiten loop ik nogmaals de muur op. Ook daar houden de ansichtkaartverkopers het vandaag verder voor gezien en als de laatsten de trappen zijn afgedaald ben ik alleen, waar het enkele uren geleden nog krioelde van de mensen. Nogmaals loop ik over de muur heen en weer en juist nú, in het warme rode licht van de naar de einder zakkende zon is hij op z’n mooist. Hij lijkt zelfs rood-geel licht uit te stralen dat sterk contrasteert met het donker wordende groen van de heuvels en het donker wordende blauw van de hemel.

In gedachten verzonken slenter ik over dit reuzenbouwwerk dat zelfs vanaf de maan te zien schijnt te zijn. Na jaren over de wereld gezworven te hebben en net gedaan te hebben alsof China, dat grote, verre, exotische land voor mij niet bestond, kon ik er niet meer omheen. Ik moest het een keer gaan zien, die sterke magneet die mij altijd aangetrokken en tegelijkertijd afgestoten heeft. En nu loop ik er zomaar rond, alsof het de Veluwe is of de Achterhoek. Een fietstochtje Peking-Kathmandu via Pakistan en het noorden van India heb ik uitgedacht, maar deze eerste week toer ik een beetje door de heuvels bij Peking om er wat in te komen.

Als ik aan het einde van het herstelde deel van de muur kom, de plek waar ik vanochtend bijna in conflict kwam met de autoriteiten, lijkt het me een goed idee niet nog een keer het verboden-toegangbordje te negeren. Weliswaar zijn de twee politiemannen ondertussen verdwenen en de kaartverkoper ook, maar wie weet wat voor ingenieuze systemen ze hier uitgedacht hebben om wetsovertreders op heterdaad te betrappen. Nu kan ik me ook niet meer tussen de menigte storten. Daarom slenter ik terug in het steeds roder kleurende licht van de almaar zakkende zon. Het is een belevenis om over deze schilderachtige Chinese Muur – waarschijnlijk de meest bezochte toeristenplek van China – te lopen en kilometers lang geen mens te zien.

Morgen ga ik Badaling in westelijke richting verlaten en gaat het echte Chinese spel beginnen. Sommigen hebben mij gezegd dat ik een flinke kans loop verderop door de autoriteiten tegengehouden te worden, omdat je niet vrij op de fiets door China zou mogen reizen, anderen meenden dat er geen problemen te verwachten zijn. Ikzelf heb er goede hoop op dat ik er doorkom en dat deze onderneming een succes zal worden, maar zeker ben ik daar niet van, zoals ik van veel dingen in dit grote, vreemde land niet zeker ben.

Een jaar of zeven geleden heb ik mijn eerste poging gedaan om op de fiets door China te reizen en die liep te pletter op de klippen van de Chinese bureaucratie. Toen ik op de ambassade in Den Haag vol enthousiasme mijn plannen verteld had zei men mij dat er ‘no problem’ was. Ik moest alleen even die plannen in detail naar de een of andere instantie in Peking schrijven, waarna ik een ‘travel permit’ toegestuurd zou krijgen. Alles was ‘no problem’ afgezien dan van het feit dat die instantie in Peking, zelfs na herhaalde verzoeken van mij, geen antwoord stuurde. Geen travel permit en dus ook geen visum tenzij ik met een georganiseerde toer meewilde, wat ik niet wilde.

De verhalen over China werden de laatste jaren echter positiever en afgelopen lente probeerde ik het opnieuw. Op de Chinese ambassade sprak ik deze keer met geen woord over mijn fiets.

‘Kan ik een visum voor uw mooie land krijgen?’ vroeg ik.

‘Hoe lang wilt u naar China?’

‘Drie maanden.’

‘Dat is een lange tijd.’

‘Het is ook een groot land.’

Daarmee kreeg ik zonder problemen mijn visum. Op het vliegveld van Peking aangekomen laadde ik mijn spullen op mijn fiets, waarna ik op weg ging als betrof het een tochtje Groningen-Maastricht. En nu ga ik gewoon kijken hoe ver ik kom.

Een uiterst handig boekje

De Chinezen spreken vloeiend Chinees. Daar ben ik snel achter gekomen, vooral toen ik Peking achter me liet. Zelfs kleine kinderen spreken het verbazend rap. Er is dus geen taalprobleem als je zelf ook Chinees spreekt. Even snel ontdekte ik dat ze vrijwel geen van allen een woord Engels, Nederlands of welke andere vertrouwd klinkende taal dan ook spreken. Als je het Chinees dus niet goed beheerst kan het wel eens lastig zijn om duidelijk te maken wat je wilt en als je zoals ik over niet meer dan twee woorden beschikt kun je stellen dat er wel degelijk een taalprobleem is.

Ik had dat natuurlijk voorzien. Daarom heb ik mij in Nederland een Mandarin-Chinese Phrasebook aangeschaft, zo’n uiterst handig boekje dat vol staat met alle mogelijke zinnetjes, behalve dan natuurlijk dát wat je net nodig hebt. In het vliegtuig van Amsterdam naar Peking heb ik er in zitten bladeren in de hoop dat ik, als ik eenmaal in Peking uit het vliegtuig zou stappen, al een aardig woordje Chinees zou kunnen babbelen. Dat bleek helaas tegen te vallen en verder dan twee woorden kwam ik niet, wat eigenlijk toch een niet te onderschatten prestatie genoemd mag worden. Het probleem is dat je elk woord op ongeveer tien verschillende manieren kunt uitspreken waardoor het ook tien verschillende betekenissen krijgt. Voor ongeoefende oren klinken al die tien verschillende uitspraken eender, wat nogal verwarrend kan werken en tot chaotische conversaties vol misverstanden kan leiden. Zover is het met mij echter nog niet gekomen, aangezien je met twee woorden geen conversaties voert, zelfs geen chaotische.

Een klein voordeel van dit reusachtige taalprobleem is, dat ik er niet achter ben gekomen welk gebied ‘open’ en welk gebied ‘gesloten’ is. China heeft een merkwaardig systeem van gebieden waar toeristen wél en gebieden waar toeristen níet mogen komen. Een diplomaat op de Nederlandse ambassade in Peking formuleerde het zo: ‘China is nog steeds een gesloten land, waarin gebieden zijn opengesteld voor toerisme.’ Zou ik het Chinees wél beheersen dan was het gesloten-gebiedenprobleem misschien snel opgelost en zou de kans groot zijn dat ik mij de doortocht naar Pakistan versperd zou zien door te veel gesloten gebieden, wat ook een probleem is.

Naast dit voordeel van het niet beheersen van de Chinese taal is er nog een ander en dat is dat ik álles zelf moet uitzoeken, wat China voor mij dus tot een land vol geheimen maakt, een land om te ontdekken, nu nog, al is alles op deze planeet al ontdekt en al zijn we bijna in het derde millennium na Christus. China, het Eldorado voor de te laat geboren ontdekkingsreiziger!

Eetstokjeskunstenaar

Ik rijd langs een meer, maar ik weet niet hoe het heet. Een half uur geleden ben ik door een plaatsje gekomen, maar ik weet al evenmin hoe dat heet en een stuk of wat kilometers verderop ligt volgens mijn kaart een plaatsje waarvan ik alleen weet dat het met drie symbolen wordt geschreven: het eerste lijkt een wijdbenig en wijdarmig mannetje, het tweede is een rechthoekje met een kruis erop en het derde, waar ik een vergrootglas voor nodig heb om het chaotische spel van lijntjes te kunnen ontwarren, laat zich zo lastig beschrijven dat het buiten het kader van dit boek valt, daar pogingen toe te doen. Toch blijken mijn Chinese kaarten uiterst bruikbaar te zijn. Op de borden bij wegsplitsingen staan de plaatsen namelijk ook in het Chinees aangegeven. Ik hoef dus alleen maar de tekentjes op de kaart te vergelijken met die op de borden om te weten waar ik heen moet: vierkantje met dakje erboven, rechthoekje met twee pootjes eronder en drie haaltjes naar rechts… Vaak staat er echter geen richtingbord op een wegsplitsing, maar dan staat er meestal wel een Chinees in de buurt die ik op de kaart de plek kan aanwijzen waar ik heen wil, waarna hij mij, indien hij begrijpt wat ik wil, de goede richting wijst. Gewapend met een kaart met normale letters, voor míj normale, zou ik meer problemen hebben, want dan zou ik weliswaar weten hoe de plaats heet waar ik heen wil, maar dan zou ik het noch met behulp van de richtingborden, noch met de hulp van de behulpzame Chinees kunnen vinden, want kaartlezen is een kunst die door slechts weinigen verstaan wordt, en met het uitspreken van de in het Engels geschreven Chinese namen zou ik vrijwel altijd ver naast de roos schieten en daardoor misschien in Hong Kong uitkomen in plaats van in Pakistan. Ziehier dus de voordelen van een Chinese kaart van China. Nu weet ik alleen niet waar ik allemaal doorgekomen ben (de namen althans) maar dat ga ik na mijn tocht bij een Chinees restaurant in Nederland uitzoeken, ‘De Chinese Muur’ bijvoorbeeld, of ‘De Glimlachende Mandarijn’.

Toch jammer als je zo bewusteloos door een land moet trekken zonder iets te kunnen lezen en zonder met iemand te kunnen praten. Ik kan nu slechts de natuur op zijn juiste waarde schatten. Die natuur is overigens erg mooi. Niet ver buiten Peking kwam ik al door fraai heuvelland met puntige groene toppen, zoals je vaak op oude Chinese tekeningen ziet afgebeeld. Ik zag daar uiterst kleurrijke en schilderachtige bevloeide rijstvelden, waarin het gouden licht van de zon weerkaatst werd en waarlangs boeren over zandwegen reden met paard en wagen. Waar ik nu rijd is het land sterk geërodeerd, maar ook dat heeft zijn charme. Het geel-grijze terrein vol plooien en geulen, uitgesleten door regenwater, loopt af naar het meer rechts van mij. Het heeft hier wat weg van het kalige landschap rond de Ebro in Noord-Spanje.

Wat minder charme heeft zijn de vrachtwagens die met grote frequentie en snelheid langs me heen rammelen. Allemaal hebben ze dezelfde flets-lichtblauwe kleur op een enkele na die een flets-lichtgroene kleur heeft. Na een tijdje valt het me op dat ze allemaal van achteren komen en dat van alle de laadbakken leeg zijn. Te oordelen naar het zwarte gruis dat langs en op de weg ligt is dit een route van steenkooltransport. Ik vraag me echter af waar die volle vrachtwagens van de andere kant blijven. Zouden die op andere dagen rijden of zou er ergens een blokkade zijn, bijvoorbeeld een ingestorte brug of een aardverschuiving over de weg? In dat geval zouden die chauffeurs dat toch moeten weten en niet als schapen achter elkaar aan blijven galopperen, recht op die blokkade af?

In een plaatsje aan de oostkant van het meer ga ik op zoek naar een restaurant. Van buiten is echter nooit te zien of iets een restaurant, een kledingzaak of een elektronicawinkel is, want alles staat natuurlijk met Chinese karakters aangegeven en wat ik voor ‘De Glimlachende Mandarijn’ houd kan best een handelaar in oud papier zijn.

Een paar uur geleden heb ik daar al een grote flater mee geslagen. Ik had trek in thee en liep daarom een restaurant binnen.

‘Cha’ zei ik tegen de eigenaar, maar die verstond me natuurlijk niet en keek me ongelovig aan, alsof ik juist uit een ruimteschip was gestapt. Daarom liet ik hem het woordje lezen in mijn phrasebook: chá (blz. 166)

‘Ah… Chá.’

‘Ja, dat zei ik.’

Terwijl de man naar achteren verdween om het bestelde te prepareren, nam ik plaats aan het enige tafeltje dat het restaurant rijk was. Merkwaardig restaurant met slechts één tafeltje. Er hing ook nergens een prijslijst zoals in de meeste andere restaurants. Niet dat ik die zo erg miste want alleen de cijfers van een prijslijst zijn leesbaar, maar vreemd was het.

De man kwam wat later terug met een grote kom thee en zette die voor me neer op tafel, waarna hij ook aan die tafel plaatsnam en me bleef aanstaren alsof ik waarlijk van heel ver was gekomen. Uit een zak suiker die ik steeds bij me heb, omdat thee in China altijd zonder suiker geserveerd en gedronken wordt, deed ik een paar scheppen in de grote kom. Terwijl ik dronk verbaasde het me dat er geen andere klanten waren, dat er niet zoals gebruikelijk nieuwsgierigen om me heen kwamen staan en dat de eigenaar maar aan mijn tafel bleef zitten. Pas toen ik de thee op had en wilde betalen en de man mijn betaling weigerde, drong het langzaam tot me door dat het geen restaurant was waar ik was binnengevallen, maar een privé-woning.

Deze keer gok ik goed: een restaurant met meerdere tafeltjes, waarop potjes met eetstokjes staan en met een prijslijst aan de muur. Het gaat er nu om iets eetbaars op tafel te krijgen. Na een moeizaam getob met mijn phrasebook, lukt het me waarachtig een spaghetti-achtig maal te bestellen. Als ik dat even later zit te eten, komen er een paar Chinezen om me heen staan. Enkelen nemen ongevraagd plaats aan mijn tafel en allen staren mij verbaasd aan als zij zien hoe onhandig ik met de twee eetstokjes aan het fiedelen ben. Dan stelt de man die tegenover me zit, een zo te zien wat oudere Chinees met een gerimpeld gezicht en een grijs puntbaardje, me een vraag, althans ik denk dat het een vraag is.

‘No Chinese’ zeg ik, maar ik had net zo goed in het Frans kunnen antwoorden dat ik sinoloog ben.

Stilte na deze mededeling en vele vragende blikken in mijn richting. Ik pruts weer door met mijn stokjes en tracht de indruk te wekken dat ik een routinier in dit vak ben. Juist op het moment dat ik een labiel ingeklemde lading spaghetti in mijn mond wil steken stelt de man tegenover mij opnieuw een vraag. Daardoor word ik een fractie van een seconde afgeleid waardoor de lading tussen de stokjes vandaan glijdt en op mijn broek belandt. Ik schud de spaghetti op de grond en haal mijn phrasebook uit mijn zak tevoorschijn, want ik heb hier met een volhouder te maken. Het lijkt me zinloos opnieuw met ‘No Chinese’ aan te komen zetten. Na wat geblader vind ik een passend zinnetje dat ik netjes volgens de fonetische notatie uitspreek: ‘Wô bu huì jiâng zhôngwén’, ofwel: ‘Ik spreek geen Chinees’.

Doodse stilte in het vertrek, afgezien van hier en daar wat onrustig geschuifel. Ik probeer het nog een keer, maar zie aan de open monden en grote ogen dat voor deze mensen het mysterie hiermee nog niet opgelost is. Daarom houd ik de vragensteller het boekje voor en wijs hem de zin aan die er met Chinese letters achter staat. De man is verrukt en leest het de aanwezigen voor. Een hoop geroezemoes. Nu begrijpt iedereen opeens waarom de vreemdeling met zijn volbepakte fiets zulke rare antwoorden geeft: hij spreekt geen Chinees! Dit nieuwe gezichtspunt wordt door de omstanders uitvoerig besproken en onderwijl groeit de groep belangstellenden. Steeds meer Chinezen komen het vertrek binnen. Als er vrijwel geen mens meer bij kan lijkt mij de tijd gekomen om mijn speciale spaghettishow op te gaan voeren, waar ik al eerder grote successen mee heb geboekt. Het gesukkel met de twee stokjes heeft nu lang genoeg geduurd. Ik steek ze parallel aan elkaar verticaal in de spaghetti en draai ze vervolgens driemaal om elkaar heen, waarna er een flinke klont aan blijft hangen, die ik vervolgens, zonder problemen in mijn mond steek.

Grote hilariteit alom. Succes verzekerd. Sommigen aan een ander tafeltje die toevallig hetzelfde maal gebruiken doen mij voor hoe het wel moet, anderen proberen mij te imiteren. De oude Chinees pakt terwijl ik onverstoorbaar doorga met mijn voorstelling het phrasebook en gaat er in bladeren. Dat gebeurt bijna steeds in dergelijke situaties. Het boekje schijnt een magische uitstraling voor Chinezen te hebben: een Engels boekje waar ook Chinees in staat. Geen Chinees spreekt een woord Engels, maar het lijkt wel of elke Chinees Engels wil leren.

Een andere man aan mijn tafel pakt een papiertje, schrijft er iets op en toont het me. Chinese karakters natuurlijk, wat anders? Ik schrijf er in het Engels onder dat ik het niet kan lezen. De mensen vinden het zo te zien prachtig hoe ik achteloos in een paar halen Engelse woorden op het papier slinger, zomaar, moeiteloos. Er gaat nog meer geroezemoes door het lokaal. Ze zullen mij ongetwijfeld heel erg knap vinden, want er zijn er niet veel die dát kunnen. Het geeft mij een triomfantelijk gevoel, mij éénoog in het land der blinden te voelen, maar tegelijkertijd realiseer ik mij dat ik, wat betreft het Chinees, de stekeblinde ben in het land der tweeogigen.

De man tegenover me heeft ondertussen, al bladerend in mijn boekje, iets bruikbaars gevonden om deze belangwekkende conversatie voort te zetten en toont mij het zinnetje: ‘Hoe oud bent u?’

Ik pak het boekje en zoek bij het hoofdstukje Numbers 40 op en daarna 8. De man vertelt het de omstanders, waarna er weer een geroezemoes door de zaal gaat. Zouden de mensen mij ouder geschat hebben of jonger?

Ik wijs hetzelfde zinnetje aan en wijs vervolgens naar de oude man tegenover me. Hij wijst 50 en 9 aan. Ik had hem eerder op 90 en 5 geschat. Om mijn maaltijd te vervolgen leg ik het boekje naast me, dat echter meteen door een van de omstanders wordt opgepakt die er druk in gaat bladeren. Daarna gaat het van hand tot hand, waardoor het steeds beduimelder raakt. Ik vrees dat het sneller zal slijten dan mijn fietsbanden en hoop dat ik er de Pakistaanse grens mee haal voordat het uit elkaar valt. Als ik mijn laatste hap heb genomen komt een van de aanwezigen naar voren en laat me de bladzijde zien waarop een rij landen is afgedrukt, met de duidelijke bedoeling er achter te komen waar ik vandaan kom. Ik wijs Holland aan (hélán), waarna dit nieuwtje zich snel tot in alle uithoeken van het vertrek verspreidt. ‘Guhlan, Guhlan,’ golft het door de gelederen.

Nu heb ík een belangrijke vraag: ‘Hoe heet dit menu?’ Als ik daar achter kan komen, bespaart me dat een hoop heisa in volgende restaurants. Het zinnetje staat, zoals ik verwachtte, niet in het boekje. Wel vind ik: ‘Heeft u een Engels menu?’ Ha, ha! Hier een Engels menu? Een grapje zeker. Of deze: ‘Kan ik het menu alstublieft zien?’ Dat zal best kunnen, het hangt zelfs aan de muur, maar eer ik het zal kunnen lezen zijn we een tijd verder. Dan maar op een andere manier. Ik wijs op mijn bord en wijs vervolgens in mijn boekje het zinnetje: ‘Wat is dit?’ aan.

‘Pan,’ zegt de man. Dat klinkt makkelijk.

‘Pan,’ herhaal ik.

‘Pan,’ verbetert hij. Blijkbaar was mijn uitspraak fout, hoewel ik het woordje als een papegaai heb nagezegd. Na nog een paar keer heb ik de uitspraak echter beet. Gewoon: ‘pan’. Nu moet ik er nog achter proberen te komen hoeveel ik de restauranthouder voor dit maal pan schuldig ben. Na slechts een half dozijn misverstanden heb ik het probleem al opgelost: 2,5 yuan ofwel 50 cent. Ik betaal het bedrag en werk me vervolgens door de mensenmassa heen naar buiten. Daar stap ik op mijn fiets, groet de mensen die nu allen eveneens naar buiten komen vriendelijk met ‘Niehou’, wat fout is, want dat gebruik je als je aankomt, en rijd, nagestaard door vele nieuwsgierige ogen, nieuwe communicatieproblemen tegemoet.

Chinese kool

Ik verlaat nu het meer in westelijke richting, maar helaas blijven de lege steenkoolvrachtwagens me volgen of beter gezegd: voorbijrijden. In een droge rivierbedding, waar de weg over een afstand van ongeveer 500 m provisorisch doorheen loopt, lijkt het wel alsof vrachtwagens op sprookjesachtige wijze uit het huizenhoog opstuivende stof tevoorschijn worden getoverd, want het krioelt opeens van de grommende blauwe monsters. Terwijl ik met moeite in de dikke laag stof en tussen de grote ronde keien van de rivierbedding overeind tracht te blijven, dreunt er om de vijf tellen een vrachtwagen met rammelende aanhangwagen langs. Aan de overkant van de stofrivier kom ik terug op gebroken en gescheurd asfalt. De vrachtwagens versnellen onder luid geloei en de sleep trekt weer uit elkaar.

Een paar kilometer verder zie ik er een stelletje stilstaan. Dat stelletje blijkt, als ik nader kom een file te zijn, geen gewone nette file, zoals wij die zo goed kennen, maar een onoverzichtelijke vrijwel eindeloos lange chaos van stoffig blik. Vier rijen dik – of zijn het er vijf? – staan honderden vrachtwagens schots en scheef naast en door elkaar op de smalle asfaltweg. Vele staan er ook half of voor driekwart naast. Met de fiets aan de hand probeer ik langs deze ‘file’ te lopen, want fietsen is er natuurlijk niet meer bij. Het enige dat nog geordend is in deze wanorde is de oriëntatie van de vrachtauto’s: ze staan allemaal ruwweg met de neuzen in dezelfde richting.

Kilometers ver loop ik, nu eens door de linkerberm dan weer door de rechterberm, of op een uiterst smal strookje tussen de vrachtwagens. Herhaaldelijk zie ik mij de doorgang versperd door de greppel naast de weg of doordat de ruimte tussen de vrachtwagens te smal is voor de fiets. Steeds weer moet ik stukken teruglopen om openingen te zoeken, waardoor ik verder kan door dit blikken labyrint…