Knipoog van het Nijlpaard

Opgedragen aan mijn moeder die tot het einde toe zo intens heeft meegeleefd.

www.uitgeverijelmar.nl

Colofon

Knipoog van het Nijlpaard is een uitgave van

Uitgeverij Elmar B.V.

© Frank van Rijn, Doldersum – 2003
E-book 2017

Vormgeving omslag: Wil Immink, Sittard

ISBN 90389 26124
NUR 508

Inhoud

I. HET OOSTEN

De Kilimanjaro

Safari in Tanzania

Kola Ndoto, de altijd groene heuvel

De regentijd is begonnen

Op bezoek bij de chairman van Kabanga

Groene bergen

Afrikaans ganzenborden

Het goedkoopste land van de wereld

Bonne année, bonne fête!

II. HET WESTEN

De Mission Nôtre Dame van Batouri

De onbereikbare top

Een escorte

Emirs, gouverneurs en ministers

Kees in Katsina

Weer alleen

Het Corps Diplomatique op de fiets

Mul zand

De Dogon

Doorsteek naar Senegal

‘Welcome to Pakali Ba’

Ereronde in het voetbalstadion

Aankomst in Dakar

De Westkaap van Afrika

Epiloog

I. HET OOSTEN

De Kilimanjaro

Putten en kuilen hebben van de weg naar Bagamoyo een soort gatenkaas gemaakt. Het zou een plezier geweest zijn hierover te rijden als er geen verkeer geweest was, maar sinds het verlaten van Dar es Salaam dendert gemiddeld elke tien seconden een vrachtwagen of bus langs me heen, dikke wolken roet uitblazend. Tanzania is veranderd in de negen jaar sinds ik het voor het laatst gezien heb. In 1982 lag de economie op z’n achterste en fruit, zoals bananen, mango’s en papaja’s was zo’n beetje het enige dat je er kon kopen. Voor tandpasta, zeep, brood, suiker en al dat andere wat een mens als primaire levensbehoefte ziet, moest je naar Kenya of had je vrienden nodig, die de spullen via achterdeurtjes wisten te leveren. Het was een struggle for life, ook voor mij om erdoor te fietsen.

In Dar es Salaam heb ik me deze keer verbaasd over wat er in de winkels allemaal te koop is. Een bezwaar is echter wel dat al die artikelen vervoerd moeten worden per vrachtwagen. Negen jaar geleden was er niets te vervoeren, waren er nauwelijks vrachtwagens en was er geen benzine. Een paradijs voor de fietser zolang die zijn maag niet voelde knorren. Nu heb ik een gevulde maag, maar deze weg, waar destijds anderhalve ossekar over reed, is helaas ook gevuld. Gevuld met gaten en loeiend verkeer dat continu bezig is die gaten nog te vergroten en uit te diepen.

Beng! Daar stuitert weer een overbeladen bus door zo’n gat, modderwater alle kanten opslingerend. Voor de passagiers moet dat gedreun door deze zogenaamde potholes een onnoemelijk plezier zijn.

Gelukkig neemt het verkeer af naarmate ik verder van het centrum kom. Na 24 km passeer ik de afslag naar een cementfabriek en daarna is het vrijwel gedaan met de drukte. Ik haal opgelucht adem en slinger nu met meer plezier om de gaten heen. Nog tien kilometer verder is het gebeurd met het asfalt en ga ik over een ruwe maar redelijk te rijden steenslagweg voort.

In Bagamoyo kom ik weer aan de kust van de Indische Oceaan. Van deze oude hoofdstad van Tanzania is niet veel meer over dan wat ruïnes en een verzameling simpele huisjes rond een klein groente- en fruitmarktje. Van hieruit ondernamen de Arabische slavenhandelaren hun strooptochten naar het binnenland van Afrika. Hier was het ook dat ontdekkingsreizigers als Livingstone, Burton, Speke en Stanley hun expedities door het toen nog geheel onbekende continent begonnen. Een klein museum herinnert aan die tijd.

Ik zet mijn fiets tegen een palmboom aan het strand, trek mijn schoenen en sokken uit en loop tot mijn knieën de zee in. Het is een zuiver symbolische handeling. Ik ben van plan van de Oost- naar de Westkust van Afrika te fietsen. Over ongeveer acht maanden hoop ik dezelfde handeling bij Dakar te verrichten. Eigenlijk moest ik de fiets tot de assen de zee in rijden maar die extra symboliek is slecht voor de aluminium velgen. Die zullen het toch al zwaar genoeg krijgen op deze tocht. Daarom blijft de fiets tegen de palmboom staan, 25 meter van de zee. Ik loop het strand weer op, trek mijn sokken en schoenen aan en neem de fiets ter hand. Op naar de binnenlanden van Afrika!

Vierkante hutjes met strodaken en muren van gedroogde modder die door een raamwerk van takken bij elkaar gehouden worden, staan hier en daar langs de zandweg. Verderop kom ik door een stuk wildernis met overwegend kale bomen en struiken. Het is eind september en dus loopt de droge tijd ten einde. De natuur smacht dan ook naar regen.

Bij Msata, een verzameling van primitieve eethuisjes, bereik ik de grote weg naar Moshi. In een van die eethuisjes nuttig ik een maaltje rijst met bonen. Het smaakt mij na de zandweg door de wildernis beter dan een duur diner in De Vergulde Leeuw. Merkwaardig dat je op een fietsreis van eenvoudige dingen zoveel meer kunt genieten dan van alle luxe thuis.

Ik rijd weer op asfalt maar ook hier wordt het wegdek ontsierd door scheuren en kuilen en een kilometer verder heb ik opnieuw gravel onder de wielen. Er wordt gewerkt aan de weg naar Moshi. Op verscheidene plaatsen zijn Denen, Duitsers en Noren ijverig bezig een prima weg te construeren. Het valt mij op, dat de stukken die negen jaar geleden kapotgereden waren en vol met gaten zaten, nu in perfecte staat verkeren en dat de stukken die negen jaar geleden in prima staat verkeerden nu kapot gereden zijn. Zo gaat dat om en om. Onderhoud is een groot probleem in Afrika.

Licht golft de weg over beboste heuvels en door uitgestrekte sisalplantages. Voorbij Korogwe krijg ik aan mijn rechterhand een lange zwaar beboste bergketen, de Usambara Mountains. Van huisjes en boerderijtjes langs de route roepen kinderen mij toe: ‘Good morning teacher.’ Blijkbaar zie ik er indrukwekkend genoeg uit voor leraar, maar het kan ook zijn dat hier elke witman een teacher is.

In de buurt van Himo fiets ik door een woud van baobabs, knoestige dikke bomen die in de droge periode lange tijd het water kunnen vasthouden. Ik verbaas me er ondertussen over dat ik nog steeds de Schitterende Berg, zoals de Kilimanjaro hier heet, niet gezien heb. Weliswaar schijnt de zon en is het mooi weer, maar blijkbaar laat de helderheid van de lucht dermate te wensen over dat ik op een afstand van 60 km de hoogste berg van Afrika nog steeds niet zie. Toch moet hij daar ergens recht vooruit staan. Ik herinner mij nog goed hoe ik hier in 1982 op weg van Nederland naar Kaapstad met een bloedend hart achterom keek naar de toen duidelijk zichtbare, het landschap dominerende ijskap. De week daarvoor had ik op de Mount Kenya de koudste nacht van mijn leven gehad. De schrik zat me toen ik hier fietste nog steeds in de benen en daarom had ik de Kilimanjaro maar geschrapt van het programma. Negen jaar heb ik mij dat verweten en heb ik mezelf beloofd bij een volgend bezoek aan Tanzania deze berg te beklimmen. Nu ben ik terug en zal ik mijn belofte nakomen. Het dak van Afrika hult zich in nevelen, maar zal mij deze keer niet ontlopen.

Negen jaar heb ik mij erop verheugd de Kilimanjaro te beklimmen, maar nu ik mij voetje voor voetje door dit schier eindeloze, onder een hoek van 45° staande, gruisveld omhoog werk, vraag ik mij af waarom ik mij hier eigenlijk zo op verheugd heb.

Vannacht om 12 uur werd ik gepord door de gids. Dat porren had ik niet nodig want ik had nog geen oog dicht gedaan vanwege een barstende hoofdpijn. Die hoofdpijn is iets nieuws voor mij. Nog nooit in mijn leven heb ik hoofdpijn gehad en ik wist niet dat het zo’n pijn kan doen. Nu weet ik het wel. Te snel geklommen. Kenners waarschuwen daar altijd voor: neem de tijd om te acclimatiseren.

Ik had gedacht dat het zonder acclimatiseren ook wel zou gaan. Op de Popocatepetl heb ik immers ook geen problemen gehad, dus waarom zou ik die hier wel krijgen? Die vraag is onbeantwoord gebleven, maar dat ik problemen heb, is zeker. Mijn hersenen lijken bij elke stap in mijn schedel heen en weer te bonken, mijn ingewanden draaien in het rond als een centrifuge en als ik omhoog kijk om te zien hoe ver het nog is naar Gillman’s Point, duizelt het mij. Maar waarom zou ik omhoog kijken? In deze duisternis is toch niets te zien. De halve maan geeft juist voldoende licht om de benen van de man die voor mij loopt te zien. Met dat gesjok in het donker lijkt alles driemaal zo lang als het in werkelijkheid is. Maar als je bij dageraad van de Kibo-hut vertrekt, loop je een dikke kans in de nevelen gehuld te zijn tegen de tijd dat je de top bereikt en dan is er weinig te zien. Daarom ben ik toch maar braaf, zoals iedereen, om één uur in de nacht van start gegaan.

Mark, de Duitser met wie ik dit driedaagse uitstapje maak, loopt samen met Bahati, onze gids een eind achter mij; hij heeft nog veel meer last van de ijle lucht dan ik. Caspar, de drager van Marks bagage, is achtergebleven in de Kibo-hut, want niet alle spullen hoeven mee naar de top en hij ook niet, omdat hij er al vaker is geweest. Ik heb me aangesloten bij een groepje van acht toeristen die wat sneller gaan.

Mijn voorganger zwenkt naar links. Hijgend als een kettingroker volg ik hem. Vijftig passen, dan staan we enkele momenten stil om op adem te komen. Een beetje leuk doorlopen gaat hier niet door het zuurstofgebrek en uitrusten gaat ook niet, want dan krijg je het steenkoud.

Wat is het plezier van deze beklimming? Over deze vraag nadenken kost me te veel energie; later zal ik dat wel eens doen; nu moet ik voort, naar de top. Dat is het enige wat op dit moment telt!

Mijn voorganger zwenkt naar rechts, de volgende zigzag. Hoeveel hebben we er al gehad? Honderd? Tweehonderd? Ik heb er geen idee van en het interesseert me eigenlijk ook niet.

Weer staat het groepje stil. Zwaar ademend leun ik op mijn stok. Het zou mij niets verwonderen als hier wel eens minder sterke harten ophielden met tikken. Gisterenmiddag werd er al een toerist met zware hoogteziekte ijlings op een brancard naar beneden gebracht. Een gezonde bezigheid lijkt mij deze dwangarbeid niet.

Daar gaan we weer, zig, zag, zig, zag, omhoog, omhoog. Bij elke pas die ik doe, zak ik een halve pas terug in het mulle gruis van de vulkaan. De pelgrimspas van de Kilimanjaro.

De einder in het oosten kleurt langzaam rood. De zon is in aantocht, mijn grote vriend. Weldra zal het licht zijn en zullen de zonnestralen de grootste kou verdrijven. Helderder en helderder wordt de hemel. Ik kijk omhoog en zie Gillman’s Point niet ver boven mij. Nog een paar lastige klauterpartijen over wanordelijk dooreen liggende rotsen en dan sta ik op de lage kant van de kraterrand, 5685 meter boven zeeniveau. Op deze hoogte is de luchtdruk precies een halve atmosfeer.

Een rode rand verschijnt aan de horizon en belicht een eindeloos wolkendek ver beneden mij. De berg lijkt een eiland in een witte oceaan. Langzaam verheft de zon zich uit de onderwereld, als een opstijgende ballon, de rotsen om mij heen rood kleurend. De Mawenzi Peak met zijn grillige scherpe rotspunten is nu ook duidelijk te zien. Waarachtig, de wereld is toch fenomenaal! Dat was ik tijdens de klim even vergeten. Nu doen de adembenemende uitzichten in alle richtingen mij even de ongemakken in mijn maag en hoofd vergeten.

Na een tijdje zie ik Mark met Bahati aankomen. Mijn Duitse compagnon houdt het hier voor gezien. Hij kan nauwelijks meer uit zijn ogen kijken van de ellende en daalt na een korte rust weer af, samen met Bahati. Dat doen de meeste toeristen en als ik helemaal eerlijk tegenover mezelf ben, moet ik toegeven dat ik dat ook liever zou doen, maar voor mij ligt de zaak gecompliceerder. Ik heb mezelf immers negen jaar lang een belofte gedaan!

Nu terug? Na deze klim omkeren in het zicht van de haven en na het kleine fortuin dat ik neergeteld heb om dit nationale park in te komen? Dat kan ik niet! Het is nog ongeveer twee kilometer over de kraterrand naar het hoogste punt van de berg, naar het hoogste punt van Afrika. Door! Ik ben het slachtoffer van mijn eigen belofte. Diarree-aanvallen, rommelende ingewanden en hoofdpijn kunnen mij niet stoppen.

Waar heb ik die darmproblemen eigenlijk aan te danken? Waarschijnlijk aan de avocado die ik gisteren gegeten heb. Terwijl ik hem in de Kibo-hut naar binnen werkte, voelde ik al dat hij fout viel, maar ik hield mijzelf halsstarrig voor dat dat niet kon en at hem op, tegen beter weten in. Stom is dat toch!

De route naar de top voert mij dicht langs de ijskap die op heldere dagen vele honderden kilometers in het rond te zien is. Het meters dikke, wit-blauwe ijspakket ziet er uit als een enorm kasteel. Als je het op een film zou zien, gezeten in een makkelijke stoel, met een zak chips naast je en zonder hoofd- en darmproblemen zou je er echt van kunnen genieten.

Eindelijk! Daar is de Uhuru Peak, 5895 meter boven zeeniveau. Ik heb bereikt wat ik wilde, maar mijn vreugde wordt getemperd door het vooruitzicht op een afdaling van 4300 meter met een knie die niet werkt zoals hij zou moeten en een hoofd dat nog steeds bonkt als een kerkklok.

Ik had mij aanvankelijk voorgenomen om hier een hoopje stenen op te stapelen, ongeveer 30 centimeter hoog, erop te gaan staan en tegen mezelf te zeggen: ‘Zo hoog heeft nog nooit een mens in Afrika gestaan,’ maar ik heb er de fut niet voor. Enige tijd blijf ik van de uitzichten op de ijsvelden in het rond en op het kratergat beneden mij genieten voor zover mijn maag dat toelaat. Dan aanvaard ik de terugweg.

Langs de vulkaankegel afdalend zie ik pas duidelijk het gruisveld waar ik mij doorheen heb moeten werken. Zo moeilijk als het omhoog ging, zo makkelijk gaat het hier omlaag. Met zevenmijlslaarzen daal ik af naar de Kibo hut, waar ik Mark op zijn bed aantref. Met moeite kan ik de Duitser, die nog steeds erge last van hoofdpijn heeft, overeind krijgen.

‘Kom, laten we gaan,’ zeg ik. ‘Hoe sneller je afdaalt, hoe sneller die hoofdpijn in je benen zakt.’

Marks gevoel voor humor heeft hem door zijn hoogteziekte tijdelijk in de steek gelaten en daarom kan hij helaas het goed gevonden grapje niet waarderen. Straks, beneden de 3500 meter, zal dat wel bijtrekken. Zijn gezicht weerspiegelt weinig plezier als hij moeizaam uit bed klimt en zijn schoenen aantrekt. Bahati kijkt ondertussen toe. Hij is wat ongeduldig, want we zijn veel te laat, omdat ik te lang op de kraterrand heb vertoefd. Dat kun je je op een vijfdaagse excursie wel veroorloven, maar niet op een driedaagse, waar wij voor gekozen hebben. Vandaag moeten we evenals eergisteren een dubbele etappe lopen en dus kan er niet gedraald worden.

Buiten staat Caspar met de bagage al te wachten. Ook hij is een beetje ongeduldig en zodra we de hut uitkomen zet hij het met Bahati op een lopen. Ik heb geen drager en het voordeel daarvan is, dat die dan ook niet een beetje ongeduldig kan zijn. Het nadeel is echter dat ikzelf mijn bagage moet dragen. Op de beklimming was dat niet zo’n probleem, maar een afdaling is altijd een grotere belasting voor de knieën dan een klim en mijn rechterknie werkt nog steeds niet voor honderd procent. Daarom en om Caspar wat af te remmen, geef ik enkele kilometers verderop ongeveer de helft van mijn bagage aan hem over, waar ik hem flink voor betaal. Ik zou me niet graag willen forceren en daarmee mijn reis in gevaar brengen. Caspar maakt geen gebruik van een rugzak, maar draagt een grote zak op zijn hoofd. Het is zo’n zak als Sinterklaas bij zich heeft wanneer die ons de 5e december al die leuke spulletjes komt brengen. Hij knoopt het touwtje waarmee de zak dicht zit, los en stopt mijn bagage erbij. Dan knoopt hij de zak weer dicht, zet hem dwars op zijn hoofd en rent voort alsof het geen verschil maakt hoeveel hij draagt. Het moet een stevig mannetje zijn.

De afdaling is lang maar valt ons mee. We komen door vele klimaatzones, alsof we van pool naar evenaar lopen. Op het zadel van de berg tussen de Uhuru Peak en de Mawenzi Peak is het alsof we ons in een koude woestijn bevinden. Dan gaat het omlaag door een gebied van lage met mos begroeide struiken. De mistbanken die erover hangen, zorgen voor een mystieke sfeer. Verder omlaag trekken we door het weelderig groene tropische regenwoud en tenslotte belanden we tussen de koffieplantages, bananen- en fruitbomen waar de temperatuur weer aangenaam is. Kleine huisjes, omringd door papajabomen, staan links en rechts naast het pad. Kinderen kijken ons nieuwsgierig na. Dan eindelijk, na ongeveer zestien uur vrijwel non-stop gelopen te hebben, komen we in Maua aan, het dorpje aan de flank van de berg vanwaar we drie dagen geleden vertrokken zijn. Ik kijk omhoog, maar de top van de Kilimanjaro heeft zich weer in nevelen gehuld.

Safari in Tanzania

De weg van Moshi naar Arusha is smal en druk, maar gelukkig is het verkeer voorbij Arusha vrijwel verdwenen en is de weg daar breder.

Het is bewolkt en een kille wind blaast uit het Zuiden. Verbazend hoe koud het kan zijn, zo dicht bij de evenaar en met de zon 's middags pal boven mij. Ik trek mijn trui en trainingsbroek aan en als ik even later zwetend tegen een heuvel oprijd, zie ik mij genoodzaakt ook nog mijn regenjas aan te doen om mij tegen de wind te beschermen.

De route leidt door een betrekkelijk vlakke steppe met verdord gras. Dit is het land van de Masai, een kleurrijke stam van veeboeren. Gehuld in rode of gele doeken en met scherpe speren in de hand om zich tegen wilde dieren te beschermen, drijven de mannen het vee voor zich uit.

Tijdens mijn lunchstop in Makuyuni klaart het weer op. De zon komt door en de temperatuur loopt gelukkig met sprongen op. Hier verlaat ik de asfaltweg. Over een stenige, stoffige wasbordweg fiets ik westwaarts de Ngorongoro-krater tegemoet.

Het rijden gaat een beetje moeizaam. Duidelijk voel ik de Kilimanjaro nog in de benen zitten. In mijn broekriem heb ik ongeveer acht centimeter voorbij het laatste gaatje een nieuw gaatje moeten prikken om te voorkomen dat mijn broek op mijn knieën zou zakken. De beklimming heeft mij een flink aantal kilogrammen gekost. Wilt u afvallen? Beklim dan de Kilimanjaro! Voor mij was de beklimming wel nodig, maar dat afvallen niet. Ik zal de komende dagen een paar extra trossen bananen moeten eten, om het oorspronkelijke gaatje van mijn broekriem weer te kunnen gebruiken.

In de Ngorongoro krater worden in verband met de wilde dieren alleen jeeps en auto’s toegelaten. Dat levert een probleempje voor mij op, maar gelukkig tref ik bij de ingang van het nationale park een paar Schotse toeristen die mij in hun busje willen meenemen.

Na een hotsende rit, gedurende welke ik pas goed merk hoe slecht de wegen hier zijn, of eigenlijk: hoe comfortabel een fiets is, kijken we vanaf de kraterrand uit over de vrijwel ronde Ngorongoro krater, die een diameter heeft van 15 km. Dan dalen we af over een ruwe jeeproute en bereiken 600 meter lager de kraterbodem. Voort gaan we over kleine, zandige sporen, die kriskras door het nationale park lopen. Zebra’s en gazelles snellen voor ons uit. In een zoutmeer lopen duizenden roze-kleurige flamingo’s heen en weer en uit een poel loeren vele paren nijlpaardenogen ons aan. Een grote kudde buffels graast links van ons in het dorre gras en ergens verderop loopt een struisvogel rond. Dit is het rijk van de dieren, een van de weinige stukjes Afrika die aan de Europese verwachtingen van Afrika beantwoorden. Het park zit vol met wild en de tocht erdoor is buitengewoon interessant, maar ook erg vermoeiend, omdat we om de dieren niet te verstoren vrijwel nergens de auto uit mogen.

Bijna zo interessant als de dieren zelf zijn de Land-Rovers die we zo nu en dan zien. Uit open daken en ramen steken halve meter lange fototoestellen en zoemende video-camera’s.

Bij een groepje leeuwen en Land-Rovers houden we halt. De leeuwen liggen nog luier dan katten dat kunnen, uitgestrekt op de warme grond en trekken zich niets aan van het enorme geklik en gezoem van de op hen gerichte optische apparatuur. Een neushoorn verderop is agressiever. Als we naderen staat hij op en na enige aarzeling stormt hij op ons af. Tijd om snel te vertrekken, want zo’n stevig gebouwd dier is, als hij kwaad wordt, makkelijk in staat om een auto ondersteboven te duwen en deze vervolgens als een leeg bierblikje in elkaar te stampen. Dat zou onze hele dag bederven.

Tijdens de lunchstop mogen we van de gids even de auto uit. ‘Maar als ik het zeg, meteen weer naar binnen,’ voegt hij er aan toe.

‘Zitten hier achter het bosje dan geen tijgers?’ vraag ik bij het uitstappen.

‘Er zitten in heel Afrika geen tijgers.’

Dat wist ik natuurlijk wel, maar ik wilde even testen of hij het ook wist, iets wat niet nodig is, want de gids kent zijn vak door en door, zoals ik al snel in de gaten had.

Ik haal mijn lunch uit mijn rugzakje, een fraai stuk brood en nog vers ook! Ik heb het 4 dagen geleden in Arusha gekocht.

Nog maar nauwelijks heb ik er een hap uit genomen, of ik hoor achter me een heftig geruis dat met grote snelheid nadert. Verschrikt wil ik me omdraaien, maar meteen zoeft er een schim langs mijn schouder die het brood uit mijn hand rukt. Terwijl ik, een beetje beduusd, een grote vogel er met mijn kostelijke lunch vandoor zie gaan, krijg ik van de gids te horen dat het verboden is het wild te voeren.

‘Wat was dat voor een vogel,’ vraag ik.

‘Een zwarte wouw. Die zijn hier nogal brutaal omdat ze in het park niets van de mens te duchten hebben. Je moet er een beetje mee oppassen, want al zijn het geen tijgers, als ze je hoofd voor een stuk brood aanzien....’

Kijk aan! Onze gids blijkt gevoel voor humor te hebben.

Boven ons cirkelen nu nog meer zwarte wouwen, die er blijkbaar ook op uit zijn zich te laten voeren, maar mijn Schotse gastheren zijn door het voorval op hun hoede en zo blijf ik de enige van het gezelschap die het zonder lunch moet stellen.

Laat in de middag rijden we de kraterrand weer op. Het was een bijzondere dag en ik ben blij dat ik die heb mogen beleven. Even blij ben ik echter om weer in de open lucht te vertoeven en het hotsende busje te verruilen voor mijn trouwe Gazelle. Al is hij dan van staal en aluminium, echt is hij … en veel comfortabeler dan het busje.

Op weg naar Mbulu drink ik een kop thee in een simpel theehuisje. De ruimte is ongeveer vier bij vijf meter en er staat een lange tafel in. Vier stoelen staan aan de ene kant van de tafel en aan de andere kant, tegen de muur staat een wiebelende bank. In dit hutje kun je met acht man redelijk comfortabel thee zitten drinken. Vanochtend is het echter vol. Vierentwintig mensen zitten of staan erin, als ik me niet vergis, en dan ben ik mezelf nog vergeten mee te tellen, geloof ik.

In Afrika bestaat er een vergrotende trap van vol, gezien het feit dat er nog steeds mensen bij komen. Volst bestaat echter niet want dat zou betekenen dat de stroom binnenkomers op een gegeven moment moet stoppen, maar dat gebeurt niet. Ook buiten het hutje hebben zich nogal wat mensen verzameld. De reden van deze samenkomst is heel eenvoudig: er is een blanke man op een fiets aangekomen en die zit binnen thee te drinken. Zijn volbeladen fiets staat buiten tegen de muur. En dan is er nog meer interessants: de vreemdeling spreekt geen Swahili en heeft bovendien een kaart van Tanzania bij zich. Twee feiten die een bezoek aan het theehuisje extra aantrekkelijk maken.

Vele hoofden verdringen zich boven de op de tafel uitgespreide kaart. Snel hebben sommigen ontdekt dat het dorpje waar we ons bevinden er niet op staat, maar wel Seremai, 5 km verderop. Ook Dar es Salaam staat er tot ieders verwondering op.

De eigenaar van het etablissement spreekt drie en een half woord Engels en is daarmee de tolk van de vergadering. Hij stelt mij voor aan twee belangrijke mensen uit het dorp.

‘This is the chairman of our village.’ Hij wijst naar een gebaarde man in een mooi colbertjasje, ‘and this man is very dangerous,’ vervolgt hij wijzend naar een jonge man met een half versleten T-shirt, een voor driekwart versleten broek en een gloednieuwe vuurrode baseballpet op zijn hoofd. De aangewezene moet grinniken.

‘He kicks you and puts you in …’ De tolk zoekt naar het juiste woord, maar kan het niet vinden. Daarom maakt hij een gebaar met de handen alsof hij tralies vastgrijpt. Waarschijnlijk is de man met de mooie pet de plaatselijke boeman. Iedereen heeft een enorm plezier om de tolk die met weinig woorden zoveel weet te vertellen.

Een soort oliebol zonder rozijnen en met minder smaak dan een broodkorstje wordt op een plastic bordje voor mij neergezet. Terwijl ik het naar binnen tracht te werken, vraagt de tolk: ‘Where going?’

‘Dakar,’ antwoord ik.

‘Senegal?’ klinkt het verwonderd in koor.

‘It is too far,’ zegt de tolk.

‘Het is ver, maar niet té ver,’ verduidelijk ik.

‘Come from where?’

‘Dar es Salaam.’ Deze mededeling maakt nog meer indruk. Dar es Salaam is weliswaar dichterbij dan Dakar, maar juist daarom weet men beter hoe ver het weg ligt. Dakar is bekend van de aardrijkskundelessen, maar ligt buiten het gezichtsveld van deze mensen.

‘How long days?’

‘Seventeen.’

‘Seventeen days on baisikeli? Pole!’

Pole betekent zoiets als ‘sorry’ of ‘ik heb waarlijk medelijden met u.’ Het wordt gebruikt als iemand ziek is, bij een sterfgeval, als een auto in de prak is gereden en als je héél vervelend zwaar werk aan het doen bent.

‘Pole, pole,’ antwoord ik tot grote hilariteit van de aanwezigen. Het is één van de weinige uitdrukkingen in het Swahili die ik ken en betekent merkwaardigerwijs niet: ‘sorry, sorry’, maar ‘langzaam.’

‘Pole pole, no problem. Elke dag een klein stukje en voor ik het weet, zit ik in Dakar.’

De tolk vertaalt het maar de omstanders geloven het niet.

‘Today going?’

‘Mbulu.’

‘Too far.’ Ook al te ver. Ik beloof de omstanders via de tolk dat als het te ver zal blijken te zijn, ik vóór Mbulu mijn tentje zal opslaan. Dat klinkt redelijk in hun oren. Na de laatste happen van de oliebol met een extra bak thee doorgespoeld te hebben, ga ik weer van start.

‘Jambo,’ roep ik achterom naar de mij uitwuivende groep belangstellenden. Dat is eigenlijk fout. Het is de groet als je aankomt, zoiets als ‘hallo’, maar ik weet niet hoe je ‘Tot ziens, het ga u goed’ in het Swahili zegt.

Grote bolvormige cactusachtige bomen staan langs de weg die door een groen geaccidenteerd gebied naar een pasje klimt. Een veelkleurige, rijkelijk van deuken voorziene bus stuift langs. Weer valt me op dat vol in Afrika een vergrotende trap kent. Deze bus zit, zoals alle bussen die ik in Tanzania gezien heb, voller. Het voertuig puilt uit van de mensen en het dak is afgeladen met bagage, waaronder een aantal fietsen. Merkwaardig dat je je in zo’n rijdend sardineblik wringt als je zoiets moois en practisch als een fiets hebt. Met plezier en een klein beetje leedvermaak kijk ik de schommelende bus na, mij gelukkig prijzend, niet alleen met het bezit van een fiets, maar ook met het besef van de juiste waarde van dit vervoermiddel.

Singida laat ik links liggen. Voorbij het pasje sla ik af op nog kleinere weggetjes dan ik de laatste dagen gereden heb. Deze doorsteekweggetjes zijn een stuk comfortabeler dan de grote wegen, met hun kuilen en wasbordribbels. Ze worden door lokale fietsers gebruikt en slingeren links en rechts om mulle of stenige plekken en modderpoelen heen. Geleidelijk daal ik vanuit de bergen af naar een laagvlakte. Zo nu en dan moet ik een stroompje over maar omdat het de droge tijd is, levert dat geen enkel probleem op. De meeste kom ik zonder natte voeten over, een enkele moet ik doorwaden.

De laatste dagen is de lucht er bedenkelijk gaan uitzien. ’s Middags pakten zich dreigende wolken samen, maar steeds als ik dacht: ‘Nu gaat het fout,’ losten ze gelukkig weer op en kwam de zon mij vertellen dat het zo’n vaart nog niet liep. Weldra zal de korte regentijd echter aanbreken en dat vooruitzicht vervult mij soms met angstige gedachten. Hoe zal de modder op de onverharde wegen zijn en hoe nat zal ik mij zo nu en dan voelen?

De vele zijweggetjes doen mij zo nu en dan twijfelen. Links, rechts of rechtdoor? Of terug misschien en dat paadje links nemen waar ik zoëven rechts gegaan ben? Mijn kompas brengt vaak uitkomst. Dit hele gebied is één groot labyrint van smalle weggetjes die van huisje naar huisje en van dorpje naar dorpje lopen. Als ik ergens de juiste afslag mis, kan ik dat later weer goedmaken. Bovendien heb ik ondertussen een nieuw woordje geleerd dat een machtig hulpmiddel blijkt te zijn: Bara-bara. ‘Weg’ betekent dat. Als ik op een wegsplitsing kom en er is een boer in de buurt vraag ik: ‘Bara-bara X?’ Voor X vul ik dan het volgende plaatsje op mijn route in. Vaak begrijpt de aangesprokene wat ik bedoel en wijst mij dan de juiste richting. Zo vind ik zonder al te veel problemen mijn weg door Tanzania.

De 10e oktober begint het te regenen. De hele ochtend rijd ik met mijn regenpak aan. Door een opmerkelijk groen bos daal ik af naar een rivier. Zou de regen van vannacht en vanochtend de bomen al groen gemaakt hebben? Het lijkt mij onwaarschijnlijk, maar in de tropen is alles mogelijk.

Later in de ochtend houdt het gelukkig op met regenen, maar de hele dag blijft het zwaar bewolkt. In de middag bereik ik de grote weg van Singida naar Nzega. Het grote van deze grote weg zit hem hierin, dat er ongeveer tweemaal per uur een zware vrachtwagen moeizaam overheen hobbelt. Na een eind over deze weg gereden te hebben kom ik tot mijn grote verwondering plotseling op asfalt.

Hier asfalt?, vraag ik, maar niemand geeft antwoord. Steil daal ik af door een paar haarspeldbochten naar een laagvlakte. Op deze afdaling staan wel tien bussen en vrachtwagens aan de kant van de weg of tegen de rotswand. Houtblokken en stenen onder wielen voorkomen het wegglijden van de zware voertuigen, die blijkbaar problemen hebben deze helling af te komen zonder brokken te maken. Warm gelopen motoren en remmen moeten afkoelen, gebroken assen moeten vervangen, en losgetrilde wielen moeten vastgedraaid worden. De passagiers van de bussen zitten geduldig in de berm de werkzaamheden van de chauffeurs en hun helpers gade te slaan.

Van deze interessante taferelen genietend, suis ik vrolijk tussen de drukte door, mijn bel klingelend om te voorkomen dat enkele onrustig rondlopende passagiers onder mijn wielen zullen komen.

‘Safari njema!’ roept men mij toe: ‘Goede reis!’

‘Safari njema!’ roep ik terug, maar de meesten zullen zo te zien nog even moeten wachten voordat ze weer goed reizen. Eens te meer blijkt dat je in Afrika beter af bent met een fiets dan in een bus.

Beneden aan deze killer van een helling maakt de weg een bocht naar rechts. Enkele tientallen meters recht vooruit liggen de restanten van drie vrachtwagens die klaarblijkelijk door de remmen gegaan zijn. Ik draai met de bocht mee en hobbel 20 meter verder weer over steenslag. Slechts drie kilometer heb ik plezier gehad van het asfalt. Het volgende zal waarschijnlijk lange tijd op zich laten wachten.

Kola Ndoto, de altijd groene heuvel

‘Dokter Van der Steen, naar ik aanneem,’ zeg ik, als een jonge, energieke man in een witte jas het door de tand des tijds danig aangevreten lepraziekenhuisje van Kola Ndoto uit komt.

‘Dat klopt,’ is zijn antwoord, ‘en dan ben jij zeker Frank van Rijn?’

‘Dat ben ik.’ Ik zet mijn fiets tegen een boom en we schudden elkaar de hand.

‘Ik verwachtte je al. Heb je het makkelijk kunnen vinden?’

‘Moeilijk was het niet, iedereen in de omgeving schijnt het ziekenhuis van Kola Ndoto te kennen. Ik hoefde maar: ‘Bara bara Kola Ndoto hospitali’ te zeggen en men wees mij waar ik heen moest.’

‘Kom mee,’ zegt de dokter, ‘en noem me maar Frans.’

Ik volg Frans het ziekenhuis in en krijg meteen de neiging er weer uit te rennen. De taferelen binnen liegen er niet om. Op een bed zit een man met tranende, glazige ogen. Van zijn handen is weinig meer over dan een paar stompjes en van zijn voeten zijn alle tenen verdwenen.

‘Lepra,’ legt Frans uit. Die ziekte tast de zenuwen aan waardoor deze afsterven en het gevoel in handen en voeten verdwijnt. Ook de ogen worden aangetast. De mensen voelen geen brandwonden aan de hand of doorns die ze in de voet trappen. Daardoor worden de wonden vaak te laat ontdekt en gaan zweren, waardoor vingers en tenen wegrotten.

Een man op krukken en met één been komt naar binnen gehinkt. Frans maakt een praatje met hem in het Swahili. Dan wendt hij zich tot mij: ‘Deze man is geheel genezen. De ziekte woekert niet meer voort dank zij de medicijnen die we hem konden geven. Zijn been groeit natuurlijk niet meer aan. Daar zijn nog geen medicijnen voor, maar gelukkig kunnen we wel beenprothesen maken. Dat kost echter geld, maar helaas heeft deze man dat niet, evenmin als die andere patiënten.

Ik ben blij als we even later weer in de buitenlucht zijn, op weg naar Frans’ huis. Jacomijn, zijn vrouw, verwelkomt mij gastvrij en wijst mij de logeerkamer. Ik pak mijn spullen uit en meteen is het een bende. Torren en mieren kruipen uit de fietstassen. Normaal maak ik me daar niet zo druk om, zolang het geen schorpioenen zijn, maar terug in de civilisatie moet je andere maatstaven hanteren. Voorzichtig zet ik de beestjes buiten.

Bij het avondeten vertelt Frans de geschiedenis van Kola Ndoto: In 1914 kwam een vrouw die zwaar aan lepra leed naar Kola Ndoto. Ze was verstoten door haar familie en zocht onderdak in het ziekenhuisje. Daar werd ze opgenomen en kreeg voedsel. Na enkele dagen stierf ze echter en werd begraven. Het bericht dat ze was begraven verspreidde zich snel in de wijde omgeving. Tot dan toe werden gestorven lepralijders in grotten of mierennesten gegooid. Lepralijders begonnen toen van alle kanten naar Kola Ndoto te komen om daar hun laatste dagen te slijten.

Omdat er in het ziekenhuisje voor zovelen geen plaats was, bouwden ze hutjes in de omgeving en bleven daar wonen. Later is er een speciale lepra-afdeling bij het ziekenhuisje gebouwd en zo is Kola Ndoto een lepracentrum geworden.

Enkele dagen blijf ik logeren bij Frans, Jacomijn en hun eenjarige zoontje Bob. Ik moet wachten op een ploeg van vijf man uit Nederland, die een film gaat maken over het dagelijks leven van een lepra-arts in de tropen. De hoofdrol zal gespeeld worden door Frans. Voor mij is een klein bijrolletje bedacht. Deze tocht van Dar es Salaam naar Dakar maak ik namelijk ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Nederlandse Stichting voor Leprabestrijding. Op mijn route zal ik enkele lepracentra bezoeken zoals KolaNdoto en verder zijn er onderweg wat activiteiten gepland waarvan het optreden in deze film er één is. Met mijn tocht en de activiteiten eromheen hoop ik het lepraprobleem in Afrika onder de aandacht van het publiek te brengen.

Aan mijn vertrek uit Dar es Salaam werd in dit kader een officieel tintje gegeven. De Nederlandse ambassadeur gaf voor de ambassade het startsein door een stuk verband door te knippen, dat in alle haast opgezocht was en dat aan de ene kant door de eerste secretaris en aan de andere kant door de kanselier werd vastgehouden, zodoende voor mij de weg naar Dakar vrijmakend. De plaatselijke pers ontbrak niet en zo stond ik de volgende dag in de Tanzaniaanse kranten afgebeeld, gekleed in het speciaal voor mij gefabriceerde shirtje met het opschrift: ‘Help cure leprosy.’.

Zondagmiddag maak ik met Frans een fietstochtje in de omgeving van Kola Ndoto. Frans rijdt op een Chinese fiets die hij hier gekocht heeft. Geweldig is het apparaat niet, maar er is mee te rijden en Frans weet een flink tempo te trappen, dank zij een uitstekende fysieke conditie die hij op peil houdt door elke dag een eind te roeien. Helaas is er weinig water in de buurt en daarom gebruikt hij een home trainer waar allerlei meters op zitten die hem informatie geven over snelheid, kracht, afgelegde weg, vermogen en geleverde energie. Het voordeel van zo’n home trainer ten opzichte van een echte boot is, dat je geen Rijnaken tegenkomt die voorrang hebben en dat je er met een draai aan een knop ook een helling mee op kunt roeien.

In 1982 heeft Frans met roeien deelgenomen aan de Wereldkampioenschappen en voor zoiets moet je toch aardig van wanten weten. Hij snelt dan ook voort over de paadjes die van boerderijtje naar boerderijtje lopen en ik snel, verlost van mijn baal bagage, achter hem aan.

‘Waarom heb je geen goede fiets?’ vraag ik hem, als we even stilstaan en achterom kijken naar de lage groene heuvel waar we vandaan komen.