Colofon

e-book, 2020

Sporen naar de horizon – Een reis rond de wereld is een uitgave van

Uitgeverij Elmar b.v., Delft – 2015

© 2015 Bastiaan Brink,

© Foto’s: Bastiaan Brink en Ireen Kurvers

ISBN 978 90389 27398

NUR 508

www.uitgeverijelmar.nl

Voor Ireen

en Hella

Muziek is, anders dan taal, geen uitdrukking ‘voor iets’, maar een uitdrukking ‘van iets’. Hierin herkennen we onder meer de gedachte […] dat onze intuïtie tot het wezen van de dingen kan doordringen, terwijl de abstracte constructies van de taal meestal aan de buitenkant ervan blijven steken.

Joke Hermsen, Stil de tijd, Pleidooi voor een langzame toekomst (2009)

Woord vooraf

In de tijd dat ik als pianist concerten gaf, streefde ik altijd naar momenten van verhoogd bewustzijn. Het waren zeldzame ogenblikken die ik niet kon afdwingen, maar als ze zich voordeden, voltrok zich een wonder. Het was dan alsof de slinger van het universum trager bewoog, de tijd werd opgerekt en de ervaring van zowel het publiek als van mijzelf zich intensiveerde in het hier en nu. Nadien was het iedere keer een gebeurtenis van grote schoonheid, omgeven met een sfeer die zich moeilijk laat uitdrukken.

Toen ik vanwege een neurologische aandoening mijn activiteiten als pianist moest onderbreken, groeide in mij het verlangen naar deze momenten van intensieve beleving. Omdat deze momenten niet voorbehouden zijn aan de kunsten, maar zich op allerlei plekken en in verschillende situaties kunnen voordoen, trok ik de wijde wereld in. Ik koos voor een wereldreis waarin ik een aantal landen en locaties, die al lang op mijn verlanglijst stonden, verenigde en aaneenreeg tot de reis van mijn dromen. De reis duurde een jaar en ik keerde terug met eenentwintig ervaringen waarin zo’n moment van verhoogd bewustzijn zich voordeed.

In dit boek heb ik die ervaringen verwerkt in verhalen met ieder een tijdsbestek van enkele dagen. De momenten zelf zijn zeldzaam en van korte duur – het grootste gedeelte van de verhalen gaat over de weg ernaartoe of ervandaan. Voor mijzelf was dit boek een poging om uit te vinden in hoeverre het medium taal in staat is om schoonheid en intense ervaringen te vangen in woorden. Niet door deze ervaringen expliciet te benoemen, maar door het verscherpte waarnemingsvermogen tijdens deze momenten zo tot uitdrukking te brengen dat de lezer het gevoel krijgt het zelf mee te maken. Daarbij heb ik geprobeerd een balans te vinden tussen evocatie, persoonlijke beleving en achtergronden. Het is bedoeld voor iedereen die zich wil laten verwonderen, een voorliefde heeft voor avontuur en benieuwd is naar wat zich achter de horizon bevindt.

Het boek laat zich niet zo makkelijk indelen binnen de huidige sjablonen voor reisliteratuur: de beperking tot een geografische regio, de keuze voor een apart vervoermiddel, het schrijven vanuit een thematisch perspectief, het treden in het voetspoor van een illustere voorganger, het na zoveel jaren terugkeren naar dezelfde plek, de zoektocht naar extremiteit (ver, hoog, afgelegen) of de thematisering van het eigen innerlijk. Niet omdat er iets mis is met deze sjablonen, maar omdat ik ze te beperkend vind voor het concept van een wereldreis.

Ik wilde trouw blijven aan een type reis waarover mensen vertellen als ze het hebben over hun wensdromen of wanneer ze terugkijken op de hoogtepunten van hun leven. Het soort reis dat behoort tot de favoriete gespreksonderwerpen en doorgaans kan rekenen op grote belangstelling. Dergelijke reizen zijn niet gebaat bij het keurslijf van een al te strak omlijnd uitgangspunt, ze vormen eerder een synthese waarin vrijelijk wordt geput uit bovenstaande invalshoeken. Ze overschrijden grenzen en hebben verschillende onderwerpen.

Een terugkerend thema in deze verhalen zijn de hierboven beschreven momenten van indringende beleving, maar het is niet het enige thema van het boek. Het gaat evenzeer over onherbergzame landschappen, over opmerkelijke culturele tradities en leefgewoonten, over mysterieuze oude beschavingen en zo nu en dan over een dier met bovennatuurlijke eigenschappen. Soms bevind ik me in een afgelegen streek die voldoet aan het sjabloon extreem, hoog of ver, maar met evenveel gemak reis ik af naar de culturele hotspots van het huidige toerisme om te ervaren waarom ze zo bijzonder zijn.

Een wereldreis is in feite een grillige lijn die zich vrij en ongebonden voortbeweegt over het aardoppervlak, gestuurd door de persoonlijke voorkeuren en interesses van de reiziger. In het gunstigste geval ontstaat er een intuïtief geheel, een soort kunstwerk, waarvan de samenhang ligt in de manier waarop de schrijver kijkt, luistert, ervaart, voelt en dit alles verwoordt.

Omdat de verhalen de reis weliswaar in chronologische volgorde beschrijven, maar in principe ook onafhankelijk van elkaar gelezen kunnen worden, geef ik hieronder een inhoudelijk overzicht zodat de selectief geïnteresseerde lezer zelf een keuze kan maken.

Het eerste hoofdstuk speelt zich af in Nepal, een land van geografische extremen, en staat in het teken van een avontuurlijke confrontatie met de wilde natuur.

Het verhaal De kleine piramide is een impressie van een voettocht naar Mount Everest: het verblijf in een dorpje dat zich bevindt op het scharnierpunt tussen traditie en moderniteit, de ontmoeting met een dier dat lijkt op de Yeti, de aanblik van Mount Everest in de vroege morgenstond en de bestijging van een pas in bittere vrieskou, wat resulteert in een levensgevaarlijke lawine. Het tweede verhaal, Jungle Book, is het verslag van een tocht door de jungle van Chitwan; een tocht die met goede moed begint, ongewapend op zoek naar de wilde dieren, maar waarin gaandeweg het besef doordringt dat we ons als mens in de natuur nauwelijks nog weten te handhaven. Het land van de sneeuwluipaard gaat over de vervulling van een lang gekoesterde droom: een expeditie naar het afgelegen Dolpo in het westen van Nepal. Een zware tocht die ons in de nabijheid brengt van de sneeuwluipaard, doet belanden in een dorpje dat is blijven steken in de Aziatische middeleeuwen en uiteindelijk leidt tot een confrontatie met een rood masker, een angstaanjagende manifestatie van de heilige en magiër Guru Rinpoche.

Het hoofdstuk Beijing Transit vormt samen met de hoofdstukken Fiji Interludium en New York Epiloog een overgangshoofdstuk. Deze hoofdstukken zijn iets anders van insteek en daarom heb ik ze in de inhoudsopgave cursief gemarkeerd. Beijing Transit beperkt zich tot één avond en één dag in deze metropool, voordat we verder reizen met de Trans-Mongolië Express, en doet een poging om de hilarische en – voor een reiziger – zo kenmerkende eerste indrukken van zo’n transitbezoek onder woorden te brengen.

Het derde hoofdstuk over Mongolië is iets beschouwelijker van aard. Sporen naar de horizon voert ons door het oerlandschap van de Mongoolse steppe naar de huilende kamelen en zingende zandduinen in het zuiden van de Gobiwoestijn, en probeert enige grip te krijgen op de mysterieuze aantrekkingskracht van een horizon die nog leeg en onaangeraakt is. Nomaden in de verte is het verslag van een verblijf bij een nomadische familie die nog niet eerder met buitenlanders in aanraking kwam, en beschrijft de dagelijkse rituelen van een oervorm van het bestaan.

Het hoofdstuk over Japan begint met een tweeluik. Het eerste deel, Wensbogen en jammerklachten, neemt ons mee naar de Kiyomizudera tempel en het wensbogengebied van Fushimini-Inari en gaat over de fascinatie van Japanners voor wensrituelen, voorspellingen en kansspelen waarmee ze hun eigen lotsbeschikking proberen te beïnvloeden. Het tweede deel, Echte perfectie is nooit helemaal perfect, geeft aan de hand van een bezoek aan een Japanse tuin, een museum en een restaurant een beschrijving van de Japanse obsessie met controle, stilering en perfectie, en legt een verband met de ervaringen uit het eerste deel. Wat vooral duidelijk wordt in dit tweeluik is hoe ver de Japanse cultuur afstaat van de Westerse, iets wat bevestigd wordt in het laatste verhaal; Zitten op Japans mos. Hierin verblijven we een tijdje op een biologische boerderij en maken kennis met de kunst van het onkruid wieden, de basisgerechten van de Japanse keuken en het mijnenveld van sociale codes waarin de gemiddelde Japanner zich dagelijks beweegt. Aan het eind van het verblijf kom ik tot de slotsom dat de Japanse cultuur wijkt naarmate je dichterbij komt, wat achterblijft is een herinnering; een ongrijpbaar samengaan van vervreemdende en betoverende indrukken.

Na Japan verlaten we Azië en reizen door naar Nieuw-Zeeland. In het verhaal Zandvliegen in het paradijs komen we terecht in de bemoste wouden van Fiordland, met als climax de in mist gehulde fjord Milford Sound, en merken we hoe dit paradijs wordt bewaakt door zowel menselijke als dierlijke wachters. Dolfijnen voor de boeg begint in het door aardbevingen geteisterde Christchurch en leidt via een geschiedenisles over de Maori naar het uiterste puntje van Banks Peninsula, waar we zwemmen met dolfijnen. De les over de Maori leert dat Nieuw-Zeeland niet toebehoort aan de mens, maar aan de natuur en de dieren, en de betoverende ervaring tussen deze dieren geeft weer een handreiking voor de manier waarop de kwetsbare mens zich te midden van het natuurgeweld zou kunnen handhaven. Sam Gewissies gaat over mijn liefde voor de schrijver Tolkien, die stamt uit een tijd ver voordat het boek ‘The Lord of the Rings’ door de film onderdeel werd van het collectieve geheugen, en vertelt over mijn eerste lezing, mijn beleving van de filmtrilogie en over de ontmoeting in de buurt van de Doemberg met Steve Reinsfield, de stunt-double van Sam Gewissies in de film.

Het hoofdstuk Fiji Interludium is weer een overgangshoofdstuk. In dit verhaal, dat zich afspeelt op een Atol in de Stille Oceaan, gebeurt vrijwel niets. Het is een rustpunt tijdens de reis om het geziene te verwerken en een plaats te geven. Liggend op een stretcher in de zon dwalen mijn gedachten af naar het leven dat ik leidde voor de reis en plaats ik de idee achter deze reis in een persoonlijk perspectief.

Dan maken we de oversteek naar Zuid-Amerika. De wereld een lijnenspel verhaalt over de mysterieuze Nazcalijnen in Peru en het gegeven dat er nog altijd geen sluitende verklaring is voor wat ze zouden kunnen betekenen. In Maagdelijke avonturen brengen we een bezoek aan het wonderschone Santa Catalina klooster bij avondlicht, terwijl ik daaraan voorafgaand een herinnering oproep uit mijn geheugen aan een erotisch avontuur dat ik beleefde in de jaren negentig toen ik als matroos aan wal ging in de havenstad van Lima. Het is een verhaal over de verleidingen van zowel het Dionysische als het Apollinische in het leven. Planeet aarde speelt te midden van de geiservelden, de onaardse landschappen en de sterrenhemel van de Atacamawoestijn in Noord-Chili, de droogste woestijn op aarde, en stelt vast dat de aarde qua aanblik niet onderdoet voor de planeten die we zien via een sterrenkijker.

De stenen boom, een tocht over de surrealistische hoogvlakte van Zuidwest-Bolivia, kan op een bepaalde manier gezien worden als de kroon op deze reis. Als ik het aan het begin van de inleiding heb over momenten van verhoogd bewustzijn, dan gaat het over zeldzame ogenblikken van schoonheid en beleving die altijd van korte duur zijn. De tocht over de hoogvlakte van Bolivia was een onafgebroken aaneenschakeling van dat soort momenten, waardoor we na afloop weer als een kind uit onze ogen keken en ons geloof hervonden in het bestaan van wonderen. Deze extatische gemoedstoestand raakt in De berg die mensen eet weer ontluisterd. Een afdaling in de zilvermijnen van Potosi, die begint als een avontuur, leidt gaandeweg tot het besef dat de tragische omstandigheden die we daar aantreffen indirect het gevolg zijn van ons eigen imperialistische verleden. In De verloren stad bezoeken we de Inca-stad Machu Picchu in Peru, een van de bekendste toeristische trekpleisters ter wereld, om uit te vinden of deze archeologische vondst zijn naam eer aandoet. Gedurende ons verblijf van zonsopkomst tot zonsondergang ontdekken we dat de massale toeloop van het huidige toerisme ogenschijnlijk geen enkele invloed op de stad uitoefent en dat er zelfs nog ruimte lijkt voor onverklaarbare gebeurtenissen. Sjamanisme in de nacht is het relaas van een plek in het hoge noorden van Peru, waar we in het duister van de nacht onderworpen worden aan een sjamanistische ceremonie, met als doel ons te bevrijden van onze ziekten en demonen.

De Epiloog in New York voltrekt zich tijdens de jaarwisseling. Het is een zoektocht naar vuurwerk door de verschillende wijken van de stad, bij wijze van afsluiting van de reis, waarbij ik geleidelijk tot het besef kom dat mijn vooroordelen over deze stad niet kloppen, dat je voor een wereldreis de wereld niet over hoeft, en dat we, ondanks het feit dat we een dag erna terug zullen keren naar huis, eigenlijk al zijn gearriveerd.

Ik maakte de reis met Ireen Kurvers. Zonder Ireens gezelschap en inspirerende bijdragen had deze reis zijn huidige vorm niet gekregen, daarom is het boek aan haar opgedragen. Verder gaat mijn grote dank uit naar Gerjo Lambers voor zijn correcties en Marry van Zanten voor haar redactionele adviezen. Met veel genoegen denk ik terug aan onze bijeenkomsten en uitwisselingen. Lisette Thans dank ik voor haar betrokkenheid tijdens de reis, Joost Arends voor zijn oprechte belangstelling in het manuscript en Rob Rhemrev voor zijn verrassende gestes. Tot slot dank ik mijn ouders voor hun nimmer aflatende, toegewijde en liefdevolle ondersteuning.

Als musicus bewoog ik me doorgaans langs de uiterste grenzen van het tonale universum, een ontdekkingstocht die maar aan weinigen besteed was. Met dit boek hoop ik iets gemaakt te hebben dat de potentie in zich draagt onder een breder publiek weerklank te vinden. Immers, of het nu is door middel van een muzikale of geschreven vertelling, er is niets mooiers dan gezamenlijk een reis te beginnen, een route uit te stippelen in het ongewisse en een wereld te ontdekken die achter de horizon ligt.

Nepal

1. De kleine piramide

Nepal – Everest

Met verkleumde vingers knip ik een zaklantaarn aan en schijn op de thermometer in de hut. Het duurt even voordat ik de positie van het blauwe streepje kan plaatsen. Het kwik staat op min zeventien graden.

In de punt van de slaapzak wrijf ik mijn tenen tegen elkaar. Het bloed in de kleine haarvaatjes staat nagenoeg stil. Om bevriezing te voorkomen zal ik de beweging tot het ochtendgloren moeten volhouden. Mijn slaapzak – een oud geval van katoen, overgehouden aan een reis door Afrika – is niet berekend op dit soort temperaturen.

In het licht van de lantaarn zie ik dat zich kleine ijskristallen hebben gevormd in de haren van vriendin Ireen. Haar ademhaling verloopt onregelmatig. Het in- en uitademen valt voortdurend stil om het tekort aan zuurstof daarna met grote, onverwachte teugen te compenseren. Alsof het leven zijn natuurlijke ritme heeft verloren en de dood zijn kans ruikt, heimelijk in de nacht, op een onbewaakt moment.

We zijn in Dragnag – een dorpje op 4700 meter hoogte in de Mount Everest regio van de Himalaya. Gisteren hebben we ons aangesloten bij een groep Tsjechen. We staan op het punt de Cho La pas van 5420 meter over te steken, maar of we het zullen halen is de vraag. Door hevige sneeuwval is het pad onzichtbaar geworden en met de stijgende ochtendzon ontstaat er een reële kans op lawines.

Enkele dagen daarvoor zitten we in Khumjung en kijken uit over het centrale plein van het dorp. De omliggende huizen zijn opgetrokken uit leem, steen en hout. Op de daken klinkt het zacht tinkelend geluid van gekleurde gebedsvlaggen die wiegen in de wind. De lucht is helderblauw en zuiver. Langs de bergkammen vegen fijne nevels stuifsneeuw en in de verte schitteren bergtoppen in de zon.

Op het plein zijn de inwoners bezig met hun ochtendrituelen. Ze hangen de was op, halen water en brengen de ploeg naar het veld. Kinderen druppelen binnen in de school aan de overkant. Yaks en ezels vervoeren spullen of zijn zelfstandig op weg naar een weide of een bos. Honden buurten overal even. Monniken in aubergine-gele pijen maken een ronde langs de gebedswielen van de stupa of staan wat te keuvelen.

We hebben een korte pauze ingelast tijdens onze tocht naar Gokyo Ri – een panoramapunt op 5483 meter hoogte met, naar verluidt, het mooiste uitzicht op Mount Everest.

Het is niet de eerste keer dat ik deze regio bezoek. In de jaren negentig liep ik al eens naar Mount Everest en hier in Khumjung had ik een toevallige ontmoeting met Sir Edmund Hillary – de eerste westerling die in 1953 met succes de top van de Everest bereikte.

Hij maakte een ronde door de school aan de overkant van het plein, één van de vele educatieve projecten die hij in de regio heeft opgezet. Het was een lange, enigszins onbeholpen gestalte, die door de Nepalezen enthousiast van hot naar her werd gesleept. Ze hadden een feest georganiseerd ter ere van zijn bezoek en hij onderging het lijdzaam, als een oude, wijze vader die zijn kinderen laat begaan. Zijn legendarische status gecombineerd met zijn ietwat onhandige voorkomen, wekte bij mij een grote sympathie op. Een charme die hij deelde met de berg die hij ooit bedwong.

Mount Everest is een icoon voor alles wat groot en machtig is, maar een echt mooie of markante berg is het niet. In esthetisch opzicht legt hij het af tegen vele van zijn minder hoge broeders en perspectivisch verbergt hij zich voortdurend, alsof hij zijn ware hoogte eigenlijk niet wil laten zien. Het geeft de berg der bergen een innemende uitstraling en een mystieke aantrekkingskracht.

Op het eerste oog lijkt er in Khumjung sinds de jaren negentig niet veel veranderd. Opvallend is de haast tastbare rust, de zuiverheid van de lucht en het natuurlijke ritme van het leven. Het ontbreekt in dit dorp aan iedere vorm van gemotoriseerd verkeer. De bewoners lijken te vertoeven in een wereld die ver verwijderd is van moderne techniek.

Maar schijn bedriegt. Het afgelopen decennium heeft men beschikking gekregen over elektriciteit, televisie, internet en mobiele telefoon. Omdat het natuurschoon en de lokale sherpacultuur een bron van inkomsten zijn, beoordeelt men die technologische ontwikkelingen op merites die verder gaan dan de kosten, de functionaliteit of het gadget van de vernieuwing.

Zo kiest men er bewust voor de stroomvoorziening niet te baseren op brandstof, maar op water en wind. De kabels zijn ingegraven zodat ze het landschap niet verstoren. De mobiele telefoon heeft weliswaar zijn intrede gedaan, maar er zijn strenge beperkingen gesteld aan het plaatsen van zendmasten omdat er een relatie is vastgesteld met het verdwijnen van bijen en vogels. Computers en televisies zijn aanwezig, maar het oude gebruik om ’s avonds rond een houtvuur te zitten en elkaar verhalen te vertellen, houdt men bewust in stand en is vooralsnog niet verloren gegaan.

Het is een interessant model voor een andere omgang met technologische ontwikkeling, waarin de producten van die vooruitgang niet kritiekloos worden aangenomen. Men integreert de voordelen van de moderniteit geleidelijk en men houdt de nadelen zoveel mogelijk op een afstand.

Vanuit Khumjung vertrekken we de volgende ochtend naar het noorden. Het is bewolkt en koud. Langzaam klimmen we omhoog door een besneeuwd dennenwoud. Tussen de stammen hangt een dik gordijn van mist. Kleine sneeuwvlokjes dwarrelen op het pad en dempen het geluid van onze voetstappen.

Op een verhoogde wal naast het pad verschijnt uit het niets een zwartharige, gehoornde gestalte. Duister steekt het silhouet van zijn lichaam af tegen de witte achtergrond van het bos. Het wezen kijkt bewegingloos op ons neer. Er gaat een groot gezag uit van zijn gedaante – een voelbare kracht die niet wordt geëtaleerd. Zijn onpeilbare uitstraling hypnotiseert ons en we kunnen ons niet verroeren. Het is een ontmoeting met het archetype van de gehoornde, een wezen dat ver verheven is boven het aardse.

Opeens beweegt het dier gracieus van de wal en betreedt het pad. Even lijkt het erop dat hij aanstalten maakt ons tegemoet te komen, als ware het een echte ontmoeting of een duel. Dan zwenkt hij af en verdwijnt geruisloos tussen de bomen in de mist.

Dit was een tahr, een grote Himalaya-berggeit. Zijn verschijning overstijgt echter iedere categorisering. In de schemer of de nacht zou dit wezen met gemak aangezien kunnen worden voor een Yeti.

Machhermo, het gebied dat we nu bereiken, is bekend geworden als plek waar een Yeti in 1974 een sherpavrouw aanviel en drie yaks doodde. Sinds Reinhold Messners verslag van zijn ontmoeting met een Yeti-achtig wezen in het oosten van Tibet ben ik weer ontvankelijk geworden voor deze mythe. Messners ontmoeting voldoet aan alle twijfelachtige condities van voorgaande waarnemingen: hij was alleen, het was nacht, hij was vermoeid en hij kon nadien geen doorslaggevend fotografisch bewijs leveren. Maar de manier waarop hij zijn ontmoeting beschrijft in ‘My quest for the Yeti’ stimuleert de verbeelding voorbij de scepsis.

Wanneer we na een bezoek aan de medische kliniek van Machhermo teruglopen in de avondschemering, kijk ik omhoog naar de gletsjer waar de Yeti in 1974 is verschenen. De morenen meanderen in een schuine hoek omhoog en buigen in een lange slinger uit het zicht. In de verte zijn de contouren van ijs en steenslag gehuld in een kil, blauw licht. Het is een desolaat landschap waar een zweem van droefenis overheen hangt.

Een van de vele theorieën over de Yeti is dat het wezens zijn die in de loop van de evolutie niet goed hebben kunnen aarden in de mensenmaatschappij. Yeti’s zouden verwant zijn aan ons en eigenlijk behoefte hebben aan menselijk contact. Een intelligent en tragisch wezen dus, dat zich beweegt op de grens tussen mens en dier.

Uit de diepte van de gletsjer hoor ik een schrille fluittoon, gevolgd door een donkere dreun in de verte. Ik kijk naar de yaks op het weiland. Onverstoorbaar plukken ze het gras van de schrale grond. Was het een vallend rotsblok? Was het een beving in de gletsjer? Was het een thar of was het iets anders?

Volgens Messner zit er meer achter ons verlangen naar monsters dan nieuwsgierigheid of escapisme. Het is de angst dat de wereld zijn laatste plekken verliest waar de mythe kan floreren.

Door het raampje van onze hut kijk ik nog een keer naar het troosteloze landschap in de verte. Daarna sluit ik het venster stevig.

Het vertrek ’s ochtends naar Gokyo Ri is magnifiek. Een halve maan staat scherp afgetekend boven het bevroren meer. Sterren twinkelen tussen de eerste verschieting van het nachtelijke blauw. Onze schoenen knisperen op het dunne laagje poedersneeuw van de nacht. Het is windstil, de lucht is droog en de temperatuur ver onder nul.

We zijn vroeg vertrokken om het panorama van de Himalaya in de opkomende zon te kunnen zien. Stapje voor stapje overbruggen we het hoogteverschil van vijfhonderd meter tussen Gokyo en het uitkijkpunt. Het zuurstofgehalte in de lucht is op deze hoogte met zo’n veertig procent afgenomen. Onze bewegingen voltrekken zich als in een vertraagde film.

Het enige levende wezen dat we op dit tijdstip waarnemen, is de sneeuwhoen. Een witte vogel die in een permanente echtelijke ruzie verkeert met zijn wederhelft. De bewegingen van deze vogels zijn flitsend en de herrie die ze produceren is oorverdovend – een bron van constante verbijstering voor de wandelaar die naar adem hapt en traag voorbijschrijdt.

Vlak voor zonsopkomst bereiken we de top. De bergen liggen in een kristallen slaap verzonken in afwachting van het licht. Aan de horizon verschijnt een fonkelende gloed en in een stille, verschuivende beweging ontvouwt zich het oranje reliëf van de hoogste bergen op aarde. Streng tekenen hun contouren zich af tegen het steeds feller wordende ochtendblauw.

Traag glijden hun schaduwen over de Ngozumpagletsjer, een woeste zee van glaciale structuur die op de voorgrond naar het zuiden wegvloeit. Aan weerszijden van de gletsjer liggen dikke platen gneis; een combinatie van veldspaat, kwarts en granaat met oogvormige minerale patronen. In het westen ontwaar ik de spitse piek van de Lhotse (8516m) en de omsluierde top van de Makalu (8463m). In het noorden schittert de hermetische sneeuwwand van de Cho Oyu (8201m). Respectievelijk nummer vier, vijf en zes op de ranglijst hoogste bergen ter wereld. Op de voorgrond wordt het panorama gedomineerd door de Lobuje, de Cholatse en de Tawachee. Vooral de Cholatse eist met zijn expressionistische vorm de aandacht op en lijkt de andere bergen in hoogte te overtreffen. Het perspectief is bedrieglijk; een blik op de kaart leert dat de bergen op de voorgrond niet hoger zijn dan rond de 6000 meter.

Mount Everest (8850m) is niet meer dan een kleine, onbesneeuwde piramide op de achtergrond. Aanvankelijk niet opvallend, nauwelijks zichtbaar. Eenmaal gelokaliseerd gaat er een geheimzinnige, magnetische aantrekkingskracht van hem uit. Terwijl de stralen van de opkomende ochtendzon het omliggende landschap blootleggen, tuur ik onafgebroken naar de kleine piramide. Geleidelijk verandert de berg der bergen in een doorkijk naar een andere dimensie. Een dimensie waarin groot klein en klein groot kan zijn. Het besef dat de hoogste berg ter wereld zich manifesteert in een kleine, versluierde glimp aan de horizon is verrassend en opent een onverwachts venster in het bewustzijn. Het suggereert een ethische, haast religieuze metafoor.

Wonderlijk is het besef dat de toppen van deze bergen maritiem sediment bevatten van een zeebodem die vijfenveertig miljoen jaar geleden door het Indo-Australische en het Eurazische continent omhoog werd gestuwd. De aarde heeft de neiging om zich op gezette tijden binnenstebuiten te keren. Of het geologisch volledig te verantwoorden is, valt te bezien, maar het is een tot de verbeelding sprekende gedachte dat de hoogste top op aarde zich vijfenzestig miljoen jaar geleden bevond op het diepste punt in de Tethysoceaan.

Om tien uur stijgt er een vreemde mist op uit het dal. Boven de bergen vormen zich trechtervormige wolken die de toppen de aanblik geven van rokende vulkanen. Gieren draaien cirkels in de thermiek. Het zijn verschijnselen die duiden op de aantocht van slecht weer.

We dalen af en steken vanuit Gokyo de Ngozumpagletsjer over. Vlak voor de eerste sneeuwvlokken bereiken we het dorpje Dragnag. Er valt die dag een pak sneeuw van anderhalve meter. Dat belooft wat voor de Cho La pas morgen. In de lodge treffen we de groep Tsjechen en een gids die bereid is de pasovergang te wagen.

Ik kruip uit mijn slaapzak. Mijn tenen hebben het gered; ze zijn steenkoud, maar nog niet verdoofd. Het vertrek staat gepland om vier uur. Niemand heeft moeite het bed zo vroeg te verlaten. Door de onbarmhartige temperatuur heeft geen van ons een oog dichtgedaan.

Langzaam komen we in beweging en volgen de gids over de bevroren sneeuw. Het is zo koud dat de lucht en het landschap gehuld zijn in een diep aquamarijne kleur. Soms is er een windvlaag, waarop we instinctief in elkaar duiken. Uit onze neuzen druipen slierten vocht – een opmerkelijke reactie van het lichaam op de extreme kou. In de wind ligt de gevoelstemperatuur rond de min dertig graden.

We vorderen traag. In het witte landschap zoekt de gids steeds naar een nieuw oriëntatiepunt. Zodra de zon opkomt, is de bevroren korst van de sneeuw snel gesmolten en beginnen we weg te zakken in de verse onderlaag. Eerst nog tot onze enkels en knieën, maar al snel verdwijnen we tot onze heupen in de sneeuw. Rond tien uur arriveren we bij een houten hutje en zegt de gids dat hij hier wil stoppen. De combinatie van zon en verse sneeuwval levert volgens hem lawinegevaar op.

Ik kijk eens naar het minuscule hutje en herinner me de kou, de hallucinaties en de moeizame ademhaling van voorgaande nachten. De gids heeft waarschijnlijk gelijk. De condities zijn verraderlijk en het voortgaan door de gesmolten sneeuw kost veel inspanning. Maar nog zo’n nacht, daar pas ik voor.

Ik overleg even met Ireen en besluit op eigen houtje een spoor te trekken naar de pas. Als het echt te gevaarlijk wordt, kan ik altijd nog terugkeren. Omdat de pas van hieruit niet zichtbaar is, tekent de gids een route uit in de sneeuw. Het pad voert tussen twee bergkammen door die in de verte uit het zicht buigen.

Ik neem afscheid en begin voorzichtig door de sneeuw te waden. Bij iedere stap test ik met mijn wandelstok de diepte tot de vaste ondergrond. Niet zelden verdwijnt de stok in een lege ruimte onder de sneeuw en moet ik van richting veranderen. Naarmate de zon hoger aan de hemel staat, verandert het glooiende landschap steeds meer in een plat vlak. De felle weerkaatsing maakt het lastig om reliëf en afstand in te schatten. Alleen een blik terug laat zien of er enige lijn zit in het spoor en of mijn oriëntatie correct is.

Na twee uur bereik ik een punt waar de hut definitief uit het zichtveld raakt. Voor me strekt zich een brede vallei uit tussen de bergen. Het trage ritme van de beweging, de focus op de volgende stap en het vormloze landschap veroorzaken een soort trance. Geleidelijk raak ik mijn besef van tijd kwijt. Soms treed ik een moment uit mezelf en zie vanuit de lucht een klein, zwart stipje door het witte landschap ploeteren.

Dan sta ik opeens voor een steile helling, uit het niets is hij opgedoemd uit het platte vlak. Extra voorzichtigheid is nu geboden, zo’n steile wand is kwetsbaar en biedt geen enkele vorm van beschutting. Het is onderhand voorbij het middaguur en de zon staat op zijn hoogste stand. De ondergrond biedt weinig houvast en voetje voor voetje slinger ik in een zigzaglijn omhoog. Vlak voor de kam vang ik een eerste glimp op van de pas en kijk tevreden naar de smalle doorgang tussen de pieken. Een pas in het hooggebergte is een geweldig fenomeen. Na dagen te hebben vertoefd in één en dezelfde vallei voelt het aan als de poort naar een andere wereld.

Plotseling ontstaat er vlak onder de kam een scheur in het sneeuwdek. Het is alsof een onregelmatig gekarteld mes bliksemsnel van rechts naar links een snee trekt door de witte wereld. De sneeuw schuift los en komt met een bloedvaart op me af. Instinctief wentel ik om mijn as, gooi mijn benen in de lucht en voordat ik het weet suis ik in een lawine naar beneden. Mijn bewustzijn vernauwt zich in een ommezien tot grote intensiteit, alsof iedere milliseconde zich vertraagt en oprekt. Elk detail van het landschap vergroot zich en brandt zich in mijn geheugen. Even lijkt het alsof ik een spectrum waarneem van driehonderdzestig graden en mijn leven in een flits aan me voorbijtrekt. Het is een moment van ongekende acceleratie en luciditeit. Iedere vezel in mijn lichaam beseft dat het bestaan hier balanceert op de grens van leven en dood.

Dan zit ik stil in de sneeuw. Het heeft niet meer dan een paar seconden geduurd. Het lijkt een eeuwigheid. Wankelend sta ik op en kijk omhoog naar de helling waar ik vanaf ben gegleden. Ze ligt er vredig en ongeschonden bij. Er is alleen een lichte vertekening in kleur zichtbaar ter hoogte van de breuklijn.

Spoorslags keer ik terug in mijn eigen voetstappen: de boodschap van dit verraderlijke landschap is ingedaald. Als ik na een paar uur bij de hut aankom, zijn Ireen en het gezelschap blij me heelhuids terug te zien. De gids knikt bedachtzaam als hij hoort hoe ik door het oog van de naald ben gekropen. Eén van de Tsjechen tovert een hartige worst tevoorschijn. Na zo’n ervaring smaakt alles in het leven zoet.

’s Nachts lig ik dicht bij het vuur op de grond. Op de grens van waken en slapen verschijnt er een zwartharige gestalte in mijn dromen. Hij neemt me op in zijn hand en langzaam verdwijn ik in het trechtervormige gat van zijn uitdrukkingsloze gelaat.

Nepal

2. Jungle Book

Nepal – Chitwan

Per kano steken we een rivier over en lopen via kleine, slingerende paadjes het oerwoud in. Onze gids draagt als verdedigingsmiddel enkel een bamboestok bij zich. Hij heeft de gitzwarte ogen van een havik en kijkt schichtig om zich heen. Soms houdt hij abrupt stil en luistert. Ook wij houden de pas in, volgen zijn ogen en speuren het gebladerte af. De sfeer is gespannen. Er staat iets te gebeuren, dat is zeker. Maar wat...?

We bevinden ons in Chitwan, een nationaal park in het zuiden van Nepal. Zo smal als Nepal is in zijn geografie – het land is tweehonderd kilometer breed en achthonderd kilometer lang – zo divers is het in zijn fysiografie. Van noord naar zuid verandert het terrein in tweehonderd kilometer van het hoogste gebergte op aarde in de vlakke jungle van de Terai, honderdvijftig meter boven zeeniveau. Chitwan ligt midden in de Terai. In principe is de afstand in een dag te overbruggen. De overgang is een schok voor lichaam en geest.

Hoewel het nog vroeg in de ochtend is, staan de zweetdruppels al op ons voorhoofd. De hitte, het vocht en de opstijgende dampen – ze omvatten ons als een klamme, verstikkende deken. Doorgaans veroorzaakt deze atmosfeer een extreem gevoel van lamlendigheid, maar de gids heeft de pas er stevig ingezet. We hebben geen tijd om ons onze erbarmelijke conditie te realiseren. Steeds verder dringen we door in de woekerende vegetatie.

Op een open plek in de jungle houdt de gids stil en begint te vertellen.

‘Kijk,’ zegt hij, terwijl hij de bamboestok rond zijn vingers wentelt. ‘Het is vrij bijzonder dat we in Chitwan enkel met een stok door de jungle lopen. We proberen hier zo min mogelijk in te grijpen in de natuur. Om ongelukken te voorkomen is het belangrijk dat we op het volgende letten…’

Het is inderdaad uniek wat hier gebeurt. We leven in een tijd die geobsedeerd is geraakt door veiligheidsregels. Ongetwijfeld hebben ze hun nut voor het consumerende toerisme, maar ze staan het avontuur en de authentieke belevenis vaak in de weg. De keuze om dit oerwoud te betreden, maken we op eigen verantwoording – het is een verademing dat het hier ontbreekt aan een instantie die zich de gevangene waant van een claimcultuur.

‘Waarschijnlijk komen we vandaag als eerste een neushoorn tegen,’ vervolgt de gids. ‘Ze foerageren momenteel in groten getale door dit gebied. De meeste ongelukken in Chitwan vinden plaats tijdens een ontmoeting met dit dier. Als je door een neushoorn wordt verrast, gooi dan je pet of je rugzak op de grond en verberg je achter een boom. Neushoorns hebben een slecht reukvermogen en kunnen niet goed zien. Komen we een beer tegen dan vormen we een kring, steken onze armen in de lucht en klappen we in onze handen. Als je alleen bent, ga dan op de grond liggen en doe alsof je dood bent. Tijgers en luipaarden kijk je recht in de ogen terwijl je je langzaam in achterwaartse richting verwijdert. Maak in geen geval een snelle beweging en laat nooit blijken dat je wilt vluchten…’

‘En een olifant?’ vraag ik.

‘Voor een olifant heb ik eigenlijk geen advies. Wegrennen heeft geen zin, want hij haalt je in. In een boom klimmen ook niet, want hij sleurt je eruit. Zijn aandacht afleiden werkt niet, want hij trapt er niet in. Olifanten zijn heel intelligente dieren. In het wild zijn ze volkomen onberekenbaar. Als je een olifant tegenkomt, ben je overgeleverd aan zijn humeur en moet je vertrouwen op je eigen slimheid. Het zijn de gevaarlijkste dieren in deze jungle…’

Opmerkelijk dat de wilde olifant hier wordt bestempeld als onberekenbaar en gevaarlijk. Dat zijn wel de laatste eigenschappen die ik met zijn zachtaardige voorkomen associeer. Vlak buiten het park kun je met de semi-getemde variant van dit dier op sommige ochtenden zelfs baden in de rivier. De mogelijkheid tot interactie met de olifant is de voornaamste reden van ons bezoek aan Chitwan.

Voorlopig lopen we echter nog onbeschermd door de wilde natuur. Er gaat een tintelende bekoring uit van het gegeven dat de dieren zo voor onze neus kunnen opduiken. Vergeleken met de kunstmatige tentoonstelling op celluloid of in een dierentuin is het een nieuwe manier van beleven waarin ieder gespot wezen leidt tot een golf van sensatie en adrenaline.

We verlaten de open plek en lopen een bos in met dorre bladeren, hulstachtige struiken en een dicht geweven net van takken en lianen. De gids heeft het tempo vertraagd en beweegt zich behoedzaam voort. Opeens houdt hij stil en spitst zijn oren. Een lichte wind speelt met de takken en hier en daar ritselt iets tussen de dode bladeren. Dan horen we vanuit de verte een roffel naderbij komen. Eerst is het een ondefinieerbaar vage dreun, dan zwelt het aan tot het geluid van honderden hoeven. Twijgen breken, struiken zwiepen en daar dendert op minder dan tien meter een kudde chitalherten aan ons voorbij. Sommige scheren rakelings langs, kijken verschrikt op en springen wild terug in het gelid van de groep.

Boven in de kruinen horen we takken kraken en klinken schelle kreten. Kleine openingen in de begroeiing tonen vage schimmen die van tak naar tak springen. Door een ronde corridor in het kreupelhout zien we een aap. Hij zit aan de voet van een boom en kijkt ons van over zijn schouder aan. Zijn blik heeft iets geamuseerds, alsof hij zich moedwillig heeft laten betrappen. Maar in zijn ogen ligt ook een ondoorgrondelijk soort uitdaging besloten; een wilde agressie – wreed en speels tegelijk. Het is een dier dat niet gewend is aan mensen en we kijken elkaar aan met dezelfde mengeling van fascinatie en terughoudendheid. Dan schiet hij weg in de takkenbossen.

‘Dat was een languraap,’ zegt de gids. ‘Het is geen toeval dat we hem samen zien met het chitalhert. Langurapen hebben scherpe ogen. Vanuit de hoge bomen zien ze een belager makkelijk aankomen. Ze waarschuwen de chital wanneer een roofdier nadert. Ook gooien ze wel eens fruit voor de chital naar beneden. Chital hebben op hun beurt een heel sterke reukzin. Als tegenprestatie waarschuwen ze de langur wanneer er een roofdier op de loer ligt…’

De gids pakt een rode katoenkever van zijn pet die al geruime tijd aan de rand heeft meegelift. Nog een dier dat handig gebruikmaakt van de kwaliteiten van een ander. In een half uur heeft hij een afstand overbrugd die hem op eigen kracht zeker een paar dagen zou hebben gekost. Vaak gaat het in de natuur over de strijd om te overleven ten koste van de ander. Deze invalshoek op ‘samenwerking’ is eigenlijk minstens zo interessant.

Geleidelijk is het oerwoud iets transparanter geworden. We lopen een tijdje in een regelmatige pas, als plotseling het lichaam van de gids verstart. Zijn ogen staren strak naar een dichte bosschage zo’n vijftien meter van ons verwijderd. Langzaam drijft hij ons naar een omgevallen boomstam. Zodra we achter het vermolmde hout zitten, tuit hij zijn lippen en glimlacht.

‘Kijk,’ zegt hij, over de rand wijzend. ‘Een neushoorn met jong, verscholen tussen de bosjes.’

Voorzichtig kijk ik over de boomstam in de richting van de struiken. Hoe ik ook tuur, ik zie niets in de wirwar van takken. De gids wijst nog een keer en richt de stand van mijn hoofd. Dan zie ik twee kleine, priemende ogen die onafgebroken onze richting op staren. Nu ik de ogen heb gelokaliseerd, ontwaar ik ook de contouren van een lichaam. Het hoekige profiel van de hoorn en de bepantserde rug roepen associaties op met een dinosaurus. Een neushoorn weegt met gemak tweeduizend kilo. Zonder moeite haalt hij een snelheid van veertig kilometer per uur en in combinatie met zijn opvliegende temperament is het een niet te onderschatten gevaarte. Een moeder met kalf, zo zegt men, staat garant voor een aanval.

De redenering achter het bamboestokje komt me opeens nogal schizofreen voor. Alsof de mens een aparte status heeft in de natuur, terwijl hij er gewoon onderdeel van uitmaakt. Natuurlijk is het een prijzenswaardig, ideëel streven ‘niet te willen ingrijpen’, maar dat betekent toch niet dat we de positie moeten innemen van een gemakkelijke prooi of een weerloze tegenstander?

‘Is dit niet te gevaarlijk?’ vraag ik aan de gids. ‘Hoe moeten we ons verdedigen als hij op ons af komt…?’

De gids knikt.

Ireen en ik realiseren ons opeens de romantische naïviteit waarmee we in dit avontuur zijn gestapt. Verrassend – hoe we in ons verlangen de natuur te naderen, merken hoe ver we van die natuur verwijderd zijn geraakt.

Uit het zicht van de neushoorn sluipen we weg bij de omgevallen boom en lukt het ons via een omtrekkende beweging het pad te vervolgen.

Ondanks het forse tempo loopt de gids geregeld mank. ‘Een ongeluk met een neushoorn,’ zegt hij, als ik hem ernaar vraag. ‘Het is een gevaarlijk beroep.’

Ik besluit dat het idee achter de bamboestok toe is aan heroverweging en kijk een tijdje om me heen op zoek naar een steen en een scherp voorwerp.

We arriveren bij een moerassige rivier en volgen deze een willekeurige kant op. Mijn gevoel voor oriëntatie ben ik onderhand kwijt. Het is algemeen bekend dat mensen die in een jungle verdwalen vrij snel hun verstand verliezen. Ze gaan ronddolen in cirkels en worden op den duur krankzinnig. Een rivier biedt uitkomst, mits je hem stroomafwaarts afloopt. In de lichtbeige tint van het water is echter geen stroming te bespeuren.

Aan de overkant zien we een olijfgroene vertekening onder de vegetatie. We waden een stukje door de kniehoge planten tot aan de oever.

‘Pas op,’ roept de gids, ‘kom niet te dicht bij de rivier!’

Onder de beplanting aan de overkant ligt een krokodil. Hij heeft zich goed verscholen, we zien alleen een deel van zijn gekartelde rug. Wanneer ik door mijn knieën zak, vang ik een glimp op van zijn poot die bewegingloos onder de bladeren uitsteekt. Het beest lijkt versteend en zou zo door kunnen gaan voor een bemoste rots of een dood stuk hout. De jungle is een geraffineerd universum van camouflage. Het grootste deel van de dieren merken we waarschijnlijk niet eens op.

‘Welke soort is dit…?’ vraag ik aan de gids. Er zijn twee soorten in dit deel van de Terai: de gaviaal en de moeraskrokodil. De gaviaal is een zeldzame soort, eet vis en ziet er met zijn lange, dunne snuit en bolle ogen uit als een mislukt product van de evolutie. De moeraskrokodil is een massief dier met brede, zware kaken, die alles eet wat binnen zijn bereik komt.

‘De mensenetende…!’ zegt de gids – hij wil ons iets duidelijk maken. Terwijl hij het zegt, horen we aan de overkant een beweging, gevolgd door een plons. Bliksemsnel is de krokodil in het water gedoken. We maken dat we wegkomen. Krokodillen kunnen met zestig kilometer per uur uit het water opspringen en op het land zijn ze ongeveer even snel als wij. Opgewonden rennen we een stuk door het woud en vervolgen dan met stevige pas onze weg. Feitelijk hebben we niet veel gezien, maar wat een contrast met de slaapverwekkende beleving in onze dierentuinen.

’s Middags wordt de hitte ondraaglijk. We trekken door een open landschap met stukken hoog, vergeeld gras en solitaire boompartijen. Het terrein is gehuld in een zinderende waas van thermische trillingen. De meeste dieren houden zich schuil. Alles verkeert in een lome staat van bewegingloosheid. Vermoeid kijken we naar de enige vogel die nog actief is: de pauw. Hij is druk in de weer met zijn baltsritueel. Je bent geneigd deze vogel niet mee te tellen omdat hij in gedomesticeerde vorm zo bekend is, maar feitelijk is het één van de fraaiste en merkwaardigste vogels die de natuur in de aanbieding heeft.

Halverwege de middag neemt de druk in de atmosfeer toe en barst er een geweldige stortbui los. We schuilen onder een uitkijktoren en kijken naar het vrijwel gesloten regengordijn. De ontlading is heftig en van korte duur. De temperatuur maakt een val van zeker tien graden. Onder de toren vind ik een steen en een houten paal met een scherpe punt die goed dienst kunnen doen als wapen.

In de frisse lucht hervinden we onze vitaliteit, maar de sfeer in het woud is na de regenbui veranderd. Er hangt een stille, onheilspellende, haast vijandige schemering tussen de stammen. Meer dan ooit zou het dekking kunnen bieden aan een van zijn meest ongrijpbare bewoners.

Op onze tenen bewegen we ons voort door het struweel. Dode takken en bladeren proberen we te vermijden om zo min mogelijk geluid voort te brengen. We passeren gescheurde spinnenwebben, hopen veren en bergen uitwerpselen. In de toppen van de bomen krijst een enkele aap. In de verte horen we een tropische variant van de koekoek.

Zou er een rondzwervende tijger in de buurt zijn? De spanning over zijn aanwezigheid hangt voelbaar in de lucht. Het is waarschijnlijk ijdele hoop, want tijgers leven ’s nachts. Maar toch, de onnatuurlijke schemering tussen de bomen, het donkergroene labyrint van bladeren en klimop, de schaduwen van de varens, ze bieden de perfecte omstandigheden voor zijn verschijning.

Een glimp van de tijger is een van onze voornaamste wensen. Maar opeens twijfel ik. Van de katachtigen is de tijger de meest onberekenbare en woeste soort. In de Zoo de Jurques in Normandië was ik ooit getuige van een tijger die een sprong maakte en vlak voor de afschermende ruit tot stilstand kwam; die ogen, die wijd opengesperde muil, die nagels, die lage brul – nooit eerder zag ik in een wezen zo’n samenballing van wildheid en furie. Ik omklem mijn steen en stok. Het zijn lachwekkende verdedigingsmiddelen, we zijn volstrekt weerloos in deze jungle.