Inleiding

Enkele jaren geleden maakte ik een reis door Indonesië. Jakarta kwam destijds op mij over als een overweldigende, drukke en gestoorde stad. Een metropool die mij niet heel leefbaar leek, maar door zijn onvolmaaktheid wel een rauwe charme bezat. De Indonesiërs die ik trof bleken zeer vriendelijke mensen. De gesprekken die ik destijds voerde, met handgebaren en een paar woorden Indonesisch, maakten mij nieuwsgierig. Hoe zou het zijn om in deze gigantische metropool te leven?

Nu, enige jaren later, besluit ik er te gaan wonen. Ik vestig me in Jakarta om een studie Indonesisch te volgen. Ik wil de stad en zijn bewoners leren kennen.

Ik wil weten hoe het is om als Jakartaan te leven.

Welkom in Jakarta

In een overvol en duister hol sta ik met een whisky in mijn hand. Er dreunt oorverdovende muziek. Ik ben vanmiddag aangekomen, dit is mijn eerste avond in Jakarta. De whisky is mij zojuist aangeboden door een Nederlandse expat die om vrienden verlegen zat, en mij naar deze bar meenam. Half schreeuwend probeer ik een gesprek met hem te voeren. Een kleine dame met zwarte haren hangt plukkend aan zijn middel.

‘Goh, bijzondere tent!’ probeer ik boven het lawaai uit te komen.

De blonde expat trekt verveeld aan zijn sigaret en kijkt de zaal rond. Af en toe valt een spaarzaam discolicht op de apathisch dansende bezoekers op de dansvloer. Met gesloten ogen maait men wazig om zich heen.

‘Drugshol,’ zegt de expat grijnzend.

‘Gaat het hier altijd zo?’ roep ik om het gesprek maar een beetje aan de gang te houden.

De expat neemt ongeïnteresseerd nog een trek van zijn sigaret en buigt zich patriarchaal naar me toe. ‘Luister…’ zegt hij.

‘Dat probeer ik!’ schreeuw ik in zijn oor.

Geïrriteerd trekt hij zijn hoofd terug en gaat daarna verder. ‘Luister, dit is het land met de grootste moslimbevolking ter wereld, dag en nacht hoor je door minaretten schallen dat Allah groot is, maar je ziet waar we nu zijn. Het is Sodom en Gomorra hier.’

Hij trekt een brede grijns. ‘Er zijn meerdere plekken zoals deze in de stad. En ik zal je één ding zeggen…’ midden in de zin houdt hij plotseling op en zie ik hoe zijn ogen een langslopend meisje volgen. Hij kijkt me weer aan en vervolgt: ‘Ik zal je één ding zeggen, gozer. De vrouwen die hier komen, zijn niet geïnteresseerd in jou, alleen in het geld dat je hebt.’

Hij kijkt me strak aan. Ik kijk verbaasd. In één teug slaat hij zijn whisky achterover, geeft het glas aan een serverend meisje en gebaart dat er twee volle glazen voor terug moeten komen. Ze draait zich om richting de bar en krijgt nog voor ze wegloopt een flinke tik op haar kont. De ondeugende blik die ze over haar schouder werpt, wordt door de expat beantwoord met een grijns en een knipoog. Hij kijkt me aan en zegt: ‘Welkom in Jakarta, jochie.’

Daan versus Jakarta

Er zit geen beweging in. Zeventien miljoen mensen zijn in stank en hitte bij elkaar gesleept. Niemand kan meer ergens heen, omdat iedereen zich wil verplaatsen. Zo staat men gezamenlijk stil terwijl men vooruit wil. Jakarta toont op vele vlakken de uitkomst van een gebrek aan gecoördineerde collectieve actie. Het is hét voorbeeld van waar ongecontroleerde vooruitgang toe kan leiden. De economie groeit en de stad eet zich een hartinfarct. Op zoek naar werk trekken veel mensen naar de stad, hetgeen nog meer mensen aantrekt, nog meer bouwsels, nog meer verkeer en rotzooi. Het is de vicieuze cirkel van nestbevuiling. De Jakartaanse werkelijkheid is er een van file, hitte, drukte, luchtvervuiling, rotzooi en een gebrek aan organisatie. Voor iemand die een gezond leven wil leiden, lijkt er nog maar een mogelijkheid over: ontsnappen. Daar is verplaatsing voor nodig naar een oord ver van hier, of een hoop geld om je een harnas aan te schaffen.

Leven. Dat heb ik toch al vaker gedaan op verschillende plekken in de wereld. Het lijkt dan ook simpel, een gespeelde pot, maar de Jakartaanse werkelijkheid schoffelt me al in de eerste weken onderuit. Ik probeer om gewoon, eenvoudig, gezond en zelfstandig te leven, met een mentaliteit van dat-doe-ik-zelf-wel zoals die in Nederland gebruikelijk is. Hetgeen betekent: zelf boodschappen doen, zelf koken, zelf m’n kleren wassen, veel sporten, mij op eigen kracht verplaatsen, wat in Nederland fietsen betekent en in Jakarta neerkomt op lopen en veel van het openbaar vervoer gebruikmaken. Bovenal wil ik zelf de controle houden, zodat ik het meeste uit mijn dag kan halen. Ik probeer te leven zoals ik dat gewend ben, simpel en zonder luxe, zoals een eenvoudige Jakartaan. Dus niet het geharnaste leven met villa, chauffeur en een koki in de keuken zoals de rijke Jakartaan of expat dat heeft.

Al binnen enkele weken wordt mij echter pijnlijk duidelijk dat een dergelijke eenvoudige zelfstandigheid onmogelijk te rijmen valt met een goede gezondheid. De controle houden over mijn eigen dagindeling blijkt al helemaal een illusie. Als men mij vraagt wat mijn grootste bezigheden tot nu toe in Jakarta zijn geweest, dan kan ik antwoorden: ‘Ik heb veel tijd in de file doorgebracht en heb vaak ziek op bed gelegen.’

Jakarta is als wonen in een rokerslong, en ik heb het niet echt getroffen door op een van de meest rotte plekjes terecht te komen. De wijk Condet, een zogenoemde kampong in het zuidoosten van de stad. Een met allerhande bouwsels volgepakte volksbuurt waar geen vierkante meter groen of stoep meer is te bekennen. Door de goot rennen ratten zo groot als een teckel, en over de hoofdstraat waaraan ik ben komen te wonen, raast dag en nacht een onophoudelijke stroom driftig verkeer. Langs beide kanten is de weg volgestouwd met huisjes, straatverkopers, winkels, eettentjes en garages. Het gevoel van drukte wordt versterkt door de hoeveelheid uithangborden waarop lokale winkeliers hun waren aanprijzen. Veel warungs maken bovendien gebruik van grote doeken waarop in woord en beeld wordt duidelijk gemaakt welke gerechten er te verkrijgen zijn. Deze doeken worden in het Indonesisch spanduk genoemd. Ook op de uithangborden zelf zijn verwijzingen te vinden naar een gedeelde Nederlands-Indonesische geschiedenis. Zo zijn er winkels die tas en koper in de aanbieding hebben, kan je broek vermaakt worden bij de tukang vermak, repareert de schoenmaker je sol en hak, en kun je bij de garage een helem aanschaffen of een nieuwe knalpot voor je rammelbus of motor kopen.

Op een woensdagochtend loop ik rond zeven uur de poort uit van het huis waar ik woon. Ik heb me zojuist gemandied, oftewel, ik heb gebadderd met een emmer water en een plastic steelpannetje. Met mijn nog natte, gewassen haren, loop ik naar buiten. Aan de rand van de straat word ik begroet door een gordijn van rook, dat zojuist met veel lawaai is opgetrokken door een roestige, oranje bus. In de deuropening hangt een magere jongen met grauwe kleren. Hij is druk met het schreeuwen van instructies en tikt met het kleingeld in zijn rechterhand op de ruit wanneer de chauffeur de bus moet stoppen. Nadat een passagier eruit is gesprongen roept hij: ‘Luruuus!’ Bij het optrekken maakt de bus een oorverdovend lawaai en spuugt zwarte roet uit over alles wat zich erachter bevindt. Alleen de duivel weet waar die dingen op gestookt worden.

Ik studeer Indonesisch op de Universitas Indonesia, zo’n dertien kilometer verderop. Om er te komen, moet ik een paar keer wisselen van vervoermiddel. Ik zou een dergelijke rammelbus kunnen nemen tot het einde van de straat, een kilometer verder, maar ik heb enkele dagen eerder al ervaren dat daar uiteindelijk zo’n lange file voor het stoplicht staat dat lopen sneller is. Een Jakartaan zou echter gewoon met de bus gaan en geduldig wachten, niemand haalt het hier in zijn hoofd om te gaan lopen. Een stukje van tien minuten wordt gezien als te voet van Utrecht naar Amsterdam. Je wordt beschouwd als een halfgod als je dat klaarspeelt.

Als ik het einde van de straat bereik, na een lange slingertocht langs de rand van de weg met ontbrekende putdeksels, hitte, uitlaatgassen en razend verkeer, begrijp ik waarom de Jakartaan zich liever laat rijden. Het zweet staat me op de rug, en mijn T-shirt is doorweekt. Het is een ongezond vooruitzicht om daarmee straks in het tot vrieskist geklimatiseerde klaslokaal te gaan zitten. Dom, dom, dom. Daan versus Jakarta: 0-1.

Aan de weg naar de Universitas Indonesia houd ik een angkot aan. Een angkot is een minibusje waarin je met zo’n dertien mensen op hurkbankjes tegenover elkaar zit en soms een laatkomer in het deurportaal hangt. De chauffeur, een meestal wat in zichzelf gekeerde oude man, zit wild rukkend achter een groot stuur en wordt aangesproken met ‘pak’, wat Indonesisch is voor ‘meneer’. Of meer geregeld met: ‘Kiri pak.’ Dat betekent namelijk ‘links, meneer’ en dat zeg je als je uit wilt stappen. Dat doe je overigens pas als je eerste voorzet, het met de wijsvinger tikken tegen het inzetplafonnetje, niet is gehoord. Met een vaart wordt er dan geremd terwijl het andere verkeer onverstoorbaar links en rechts langs blijft schieten. Hati-hati bij het uitstappen dus. Gelukkig sta je meestal in een traag stromende file, dan is uitstappen iets veiliger.

In dit minibusje zitten in doeken gehulde vrouwen en meisjes. Er zijn jongens in schooluniform, en meneren met nette zwarte broeken en badslippers. Op een rij gezeten, staart iedereen wat glazig voor zich uit of kijkt verveeld naar het scherm van een telefoon. Het zijn vooral de vrouwen en meisjes die zich iets aantrekken van de immer aanwezige smog en de uitlaatgassen die door de open raampjes van de angkot naarbinnen komen. Behalve een hoofddoek, dragen de dames bijna allemaal een mondkapje. Men verschuilt zich achter stoffen met rode-bolletjesmotief, Hello Kitty-print of gewoon een kapje à la de operatiekamer. Zo vermomd ziet het er uit als een koddige, Aziatische versie van een western. Typisch iets Aziatisch, denk ik, om met mondkapjes op door de stad te gaan. Ik neem me voor om gewoon goed door mijn neus te ademen.

Hoewel de angkot tijdig vertrekt komen we al snel in een hopeloze ochtendspits te staan en duurt het anderhalf uur voordat ik bij de Universitas Indonesia kan uitstappen. Een ritje dat eigenlijk, gezien de afstand, niet meer dan tien minuten zou hoeven duren. Ik haast me langs het centrum voor Japanse studies naar de faculteit der letteren en merk dat het ademen me wat zwaar valt. Ik schraap mijn keel en hoest mijn longen uit mijn lijf. Bij het snuiten van mijn neus kleurt mijn witte zakdoek zwart. Adoe zeg, misschien dan toch maar een mondkapje kopen. Daan versus Jakarta: 0-2.

Als ik eenmaal in het klaslokaal aankom is men reeds begonnen met een luisteroefening. Ik verontschuldig me en zeg iets in de trant van ‘drukte’ en ‘file’. De docent knikt. De les mag ik betreden, maar zeer hartelijk wordt het niet geaccepteerd dat ik, zoals dat in het Indonesisch heet, telat ben. Ik ga zitten en doe mijn best, maar van de halve luisteroefening die er nog rest versta ik vrij weinig. Op tijd op een afspraak verschijnen in Jakarta is geen sinecure. Daan versus Jakarta: 0-3.

Nadat de les afgelopen is en ik nog even wat heb nagepraat met mijn Zuid-Koreaanse medecursisten bind ik mijn sportschoenen onder om te gaan hardlopen over het campusterrein. De faculteitsgebouwen van de universiteit zijn namelijk gelegen in een van de zeer weinige stukjes groen in de wijde omgeving. Wanneer ik vanuit mijn woning zou besluiten te gaan hardlopen, is dit de dichtstbijzijnde plek waar je niet direct langs een autoweg met uitlaatgassen hoeft te lopen. Groene ruimte is in Jakarta zo schaars, dat er zelfs mensen schijnen te zijn die de dierentuin bezoeken, enkel om daar te kunen gaan hardlopen.

Zoals ik gewend ben met sporten, ren ik flink door. Het moet natuurlijk wel een beetje zeer doen, anders heeft het geen zin. Maar de smog en hitte zijn tegen het middaguur ook op het campusterrein niet van de lucht. Een groot gedeelte van het pad blijkt bovendien toch langs een zesbaans autoweg te voeren en uiteindelijk kom ik uitgeput en bezweet bij het station aan. Ik besluit met de trein terug naar huis te gaan. Ik zie sterretjes en hoest zo hard dat het niet mooi meer is. ’s Middags sporten in de buitenlucht van Jakarta. Levensgevaarlijk. Niet doen. Daan versus Jakarta: 0-4.

Als ik met de trein aankom op station Pasar Minggu, heeft de zon zich verscholen achter een grijze hemel. Zoals altijd is het druk rond het station. Ik begeef me naar de spoorwegovergang die ik over moet om bij mijn huis te komen. Zigzaggend en bukkend loop ik tussen een wirwar van kraampjes door op wat ooit de stoep moet zijn geweest. Op de naastgelegen weg is het net zo’n drukte als op de stoep. Nog nooit in mijn leven heb ik een stad gezien met zo veel files als Jakarta. De spits duurt ’s ochtends en ’s avonds zo’n vijf uur. Wil je voor tien uur ’s ochtends ergens per auto aankomen, dan is het beter om nog voor de spits, zo rond de klok van vijf uur, van huis te vertrekken. Overdag is het tot omstreeks vier uur mogelijk je te bewegen, daarna neemt een vloed van files de stad weer in een houdgreep en is het beter de avond af te wachten op de plek in de stad waar je je bevindt. Het is alsof je met hoogwater op een eilandje bent gestrand. Naast de gebruikelijke files kan het Jakartaanse verkeersnetwerk ook gemakkelijk overdag oververhit raken. Het kleinste voorval kan zomaar een hele verkeersader platleggen.

Sinds de benzineprijzen zijn gestegen en de treinkaartjes gesubsidieerd, neemt ook de hoeveelheid treinreizigers een ziekelijke omvang aan. Wie na een dag werken van zijn kantoor met de trein naar huis wil, kan rekenen op een urenlang durend avontuur waarin alleen de sterkste ellebogen een plek in de trein weten te veroveren. Alsof de Titanic zinkende is, met opportunistisch gedrom voor de schaarse reddingssloepen, elke dag weer. Nieuwe treinen zijn in Japan besteld, zo heeft het gemeentebestuur laten weten, maar het volk zal nog minstens een half jaar moeten flauwvallen in overvolle wagons voordat die treinen hier zullen arriveren.

Ik kom aan bij de spoorwegovergang. Omdat dit een van de weinige overgangen is in de buurt, is het er druk. Een onophoudelijke stroom motoren trekt voorbij. Daar tussendoor sjorren kruiers met houten karretjes. Het zijn kleine pezige mannetjes die hun wagentjes voorttrekken, beladen met vruchten, plastic afval of andere handelswaar. Dit komt de doorstroom van het verkeer niet ten goede, maar het gaat nog net. Er zit beweging in. Maar op het moment dat ik naast de spoorwegovergang met een verkoper sta te onderhandelen over de prijs van een papaja, gebeurt er iets. Een karretje, hoogbeladen met houten schragen, zakt door zijn as. De lading kiept om en komt verspreid op straat te liggen. Het verkeer kan nauwelijks meer passeren en vrijwel acuut ontstaat er een opstopping. Binnen een paar minuten vormt zich een file van enkele tientallen motoren en probeert men zich met veel moeite langs elkaar heen te manoeuvreren. Niet veel later hebben zich bijna honderd motorrijders in een rij aaneengesloten.

Op dat moment klinken de sirenes bij de spoorbomen: er willen twee treinen passeren. Men maakt dat men wegkomt van het spoor en de bomen sluiten zich. Ook in de langsrijdende treinen is het druk. De deuren staan open, en mensen houden zich vast aan het deurportaal om er niet uit te vallen. De meeste jonge kerels hebben een zitplaats op de daken gezocht. Bij de tweede trein hebben schooljongens zich hangend aan een rooster op de achterzijde van de laatste wagon vastgeklampt. Het duurt hooguit enkele minuten voordat de treinen voorbij gereden zijn, maar in die tijd heeft het aantal motorrijders zich aan beide kanten van de spoorbaan verdubbeld. Twee muren van enkele honderden motorrijders staan aan weerskanten van het spoor over de gehele breedte van de weg opgesteld. Als rugbyteams tegenover elkaar. Op het moment dat de bomen omhoog gaan, rijdt men zich gretig vast in een rokende en grommende scrum, midden op de spoorbaan. Niemand kan meer een kant op. Geen trein kan meer passeren, zelfs geen voetganger kan meer van de ene naar de andere kant van het spoor, en de file van motorrijders wordt aan weerskanten alsmaar langer.

Stomverbaasd sta ik met mijn zojuist gekochte papaja in de hand naar het tafereel te kijken. Ik tel bijna zeshonderd motorrijders. De motoren staan kriskras op het spoor, in alle mogelijke richtingen opgesteld. Alsof ze door de handen van een grote reus bijeen zijn geveegd. Ik zie gelaten gezichten, niemand wordt kwaad, de bestuurders kijken stoïcijns voor zich uit. Er klinkt geronk en af en toe een toeter. Dan luiden de spoorsirenes dat er een nieuwe trein in aantocht is, maar er gebeurt niks. Alles staat muurvast. Op het spoor ontstaat een file van treinen, en op de stations raken perrons overvol met wachtende reizigers. Het duurt nog zeker twintig minuten voordat zelfbenoemde verkeersregelaars het met drukke gebaren voor elkaar krijgen om de spoorbaan vrij te maken.

Al die tijd sta ik te wachten en te kijken, ik kan er immers ook niet langs. Vanuit het midden van de vaststaande chaos merkt een besnorde man mij op. Vanaf zijn motor roept hij hoopvol: ‘Halo misterrr! Ojek?’ en hij knikt vragend met zijn hoofd. Of ik op zijn motortaxi mee wil. Ik kan een glimlach niet onderdrukken. Het leven in Jakarta is vaak ongerieflijk en zwaar, maar de bizarre chaos is een feest voor de verveelde ziel.

Eenmaal thuisgekomen zit ik na me te hebben gemandied, op de balkonveranda voor mijn kamer. Vanaf hier is het geraas van de straat niet al te hard te horen. In de schaduw, met af en toe een briesje, is het redelijk uit te houden. Soms klinkt zelfs het tjilpen van een vogel. Voor mij op het tafelblad ligt een boekje met Indonesische grammatica van de universiteit. Er wacht mij nog wat huiswerk. Wanneer ik twee bladzijden heb doorgewerkt, word ik echter afgeleid. Plotseling walmt een chemische, misselijkmakende lucht over het bureau en stijgt dichte rook op van de binnenplaats. Wat is er aan de hand?

Het blijkt dat de man, van wie het huis is waar ik woon, zijn hobby aan het uitoefenen is, namelijk huisvuil verbranden. De man staat voorovergebogen bij een berg smeulend afval en blaast erin totdat er gele rook tussen het plastic uitslaat. Binnen een breukseconde staat het plein blauw en vlucht ik met mijn boeken onder de arm naarbinnen toe. Vanachter het raam zie ik hem staan. Te midden van giftige, grauwe walmen ziet hij voldaan toe hoe plastic zakjes in groengele vlammen versmeulen.

Een afvalophaaldienst bestaat in dit deel van Jakarta nog niet. Een huishouden dat toch van zijn rotzooi af wil kan op de tukang sampah rekenen. Er komt dan een klein vies vuilnismannetje dat met zijn eigengebouwde handkar het afval bij je ophaalt. Dit kost echter geld, met als gevolg dat de meeste mensen hun afval verbranden. Het komt de toch al jammerlijke luchtkwaliteit in deze overvolle wijk niet ten goede.