E-BOOK, 2020

Colofon

Het Modern Medisch Woordenboek is een uitgave van

Uitgeverij Elmar b.v., Delft – 1998/2020

Samenstelling: drs Patrice van Efferen, arts

© Uitgeverij Elmar b.v., Rijswijk – 1998/2020

Vormgeving omslag: Wil Immink

ISBN 9789038927466

NUR 872

Inleiding

Ieder mens wordt van tijd tot tijd geplaagd door meer of minder ernstige kwalen, onbekende pijnen, vreemde verschijnselen, een rare uitslag, jeuk of symptomen, die om een nadere uitleg vragen zonder dat er onmiddellijk een arts bijgeroepen moet worden.

Anderzijds nodigt een bezoek aan de huisarts of een specialist vaak uit meer te willen weten over het onderwerp dat u of een van de gezins- of familieleden op dat moment parten speelt.

In deze compacte gids worden alle mogelijke ziekten, aandoeningen en kwalen van A tot Z beschreven, waarbij zo nodig verwezen wordt naar trefwoorden die relevant kunnen zijn. Een heldere uitleg van de waar te nemen symptomen en mogelijke oorzaken daarvan. Waar nodig wordt de tekst toegelicht aan de hand van een illustratie.

Een modern medisch woordenboek hoort gewoon in huis. Een nadere uitleg kan immers geruststellend werken en niet altijd hoeft voor alles onmiddellijk een beroep gedaan te worden op de huisarts. Adequate informatie biedt u de mogelijkheid bij het nader raadplegen van een arts gerichte vragen te stellen. Zeker in het geval van kleine kinderen, die nogal eens last kunnen hebben van typische vormen van huiduitslag of nogal makkelijk een vaak weer even snel voorbijgaande, lichte koorts kunnen hebben, biedt deze moderne vraagbaak een uitkomst.

Uitdrukkelijk zij vermeld dat dit woordenboek een vraagbaak is en niet bedoeld is om uw huisarts te vervangen. Wel bent u beter in staat klachten en verschijnselen te benoemen en daardoor een betere gesprekspartner te zijn ingeval medisch advies gewenst is. Raadpleeg in alle gevallen van twijfel uw huisarts.

Hoe dit woordenboek te gebruiken

Het Modern Medisch Woordenboek heeft een heldere indeling. Alle trefwoorden zijn alfabetisch gerangschikt. Vaak wordt u in de tekst voor aanvullende informatie verwezen naar een volgend trefwoord. Dit verwijzen geschiedt door middel van een asterisk (*).

Regelmatig wordt verwezen naar de Latijnse term, waaronder het begrip nader wordt verklaard. De Latijnse woorden staan alle cursief weergegeven.

A

AA: afk. v. Alcoholicus Anonymus; een zelfhulpgroep waarbij alcoholverslaafden zich anoniem kunnen aanmelden teneinde van hun verslaving af te komen.

Aambeeld: middelste der gehoorbeentjes, gelegen tussen hamer en stijgbeugel (zie ook *oor).

Aambei: zie *hemorroïden.

Aangezichtsligging: ligging van het kind tijdens de *geboorte waarbij het aangezicht van het kind het diepst in het geboortekanaal is doorgedrongen (gebruikelijk is een *achterhoofdsligging).

Aangezichtspijn: zie *neuralgie.

Aangezichtsverlamming: facialisparalyse; meestal eenzijdige verlamming van de spieren van het gelaat door het uitvallen van de nervus facialis (aangezichtszenuw), veelal herkenbaar aan de scheve mond en een hangend ooglid. Soms is een directe oorzaak van de aangezichtsverlamming te duiden (b.v. beschadiging van de zenuw tijdens een operatie of ten gevolge van ziekteprocessen in het *middenoor), vaak is echter geen oorzaak te achterhalen.

Aars: darmuitgang (zie *anus).

Aarsmade: enterobius vermicularis; zie *wormen.

A.A.W.: afk. v. Algemene Arbeidsongeschiktheidswet. De A.A.W. is een zgn. volksverzekering.

Abasie: onvermogen om te lopen bij intacte spierkracht van de benen.

Abces: etteropeenhoping ontstaan in weefsel dat ten gevolge van een ontsteking is aangetast. Een abces is van de omgeving afgegrensd maar is in staat het aangrenzende weefsel aan te tasten en zich een weg te banen naar de lichaamsoppervlakte of een lichaamsholte. Abcessen kunnen in veel lichaamsdelen voorkomen, b.v. aan de tandwortel, in het oor, de lever, de maag, onder de huid (zie *steenpuist) en vele andere delen van het lichaam. Bij de behandeling van een abces wordt dit geopend, de *etter verwijderd en de infectie bestreden.

Abdomen: zie *buik.

Abdominaal: alles wat de *buik of de *buikholte betreft.

Abductie: beweging waardoor een lichaamsdeel van de as van het lichaam verwijderd wordt. Tijdens heffen van de arm wordt deze van de lichaamsas verwijderd; men abduceert hem. Een voet abduceren betekent hem dwars op de lengteas van het been naar buiten draaien.

Abductor: spier die een lichaamsdeel van de as van het lichaam afbeweegt. Een spier die tegenovergesteld, dus naar de lichaamsas beweegt heet adductor.

Aberratie: iedere afwijking van de normale toestand. Men spreekt b.v. van aberratie in de groei (reuzengroei of dwerggroei) en van psychische aberratie. Daarmee worden lichte psychische storingen bedoeld.

Ablatie: verwijdering van een lichaamsdeel of ziek weefsel door een chirurgische ingreep (*amputatie) of door een ziekelijke verandering in het organisme zelf.

Ablatio retinae: loslating van het netvlies (zie *oogziekten).

Abnormaal: van de vorm afwijkend, in strijd met de regels, ziekelijk; buiten het normale om. Iets als abnormaal omschrijven heeft alleen maar zin wanneer een deugdelijke vergelijking met normale handelwijzen, voorwaarden, aanleg, samenhang, verhoudingen en gewoonten mogelijk is.

Abortus: miskraam; uitstoting van het zwangerschapsproduct in de eerste 16 weken van de zwangerschap, of, volgens de *W.H.O.-definitie, de uitstoting van een vrucht van ten hoogste 500 gram. Voornaamste aanwijzingen voor een dreigende of beginnende abortus zijn bloedingen uit de *schede met of zonder weeën. Er zijn vele mogelijke oorzaken. Meestal betreft het een stoornis in de aanleg (ten gevolge van een afwijking in de *chromosomen) of een stoornis in de ontwikkeling van de vrucht. Andere mogelijkheden zijn een afwijking van de baarmoeder, *trauma, *intoxicatie of een infectieziekte. Vermoedelijk eindigt een vijfde tot een kwart van alle zwangerschappen met een abortus. Bij vrouwen die bij herhaling zwanger worden, doch steeds gedurende de eerste zwangerschapsmaanden een miskraam krijgen spreken we van een *habituele abortus. Abortus provocatus is een opzettelijk opgewekte abortus. Indien een medische indicatie hiervoor aanwezig is, wordt gesproken van een abortus arte provocatus.

Abrasio: af- of uitschraping, uitkrabbing; abrasio uteri: de uitschraping van de *baarmoeder, d.w.z. de verwijdering van het slijmvlies van de binnenwand van de baarmoeder met een lepelachtig chirurgisch instrument (zie ook *curettage).

Absence: korte periode met voorbijgaand bewustzijnsverlies (zie *epilepsie).

Absorberen: in de medische wetenschap wordt hierbij meestal de opname van gassen en vloeistoffen door lichaamsweefsels bedoeld.

Abstinentie: onthouding; geheel of vergaand afstand doen van b.v. geslachtsverkeer, alcoholische dranken, slaapmiddelen, bepaalde voedings- en genotsmiddelen.

Abusus: misbruik; abusus alcoholicus: *alcoholmisbruik.

Accommodatie: aanpassing; meestal wordt de term gebruikt voor het vermogen van de ogen scherp te zien op verschillende afstanden door verandering van de kromming van de lens.

Acetabulum: ‘azijnnapje’; gewrichtskom in het heupbeen, waarin de kop van het dijbeen draait.

Aceton: zuurstofwisselingseindproduct, dat bij onvoldoende verbranding van *vetten en *aminozuren ontstaat.

Acetonemie: de aanwezigheid van *aceton in het bloed bij bepaalde ziekten, vooral bij *diabetes mellitus (suikerziekte).

Acetylsalicylzuur: zie *salicylaten.

Achillespees: pees waarmee de kuitspieren aan het hielbeen (*calcaneus) zijn vastgehecht. Deze pees is genoemd naar de Griekse held Achilles. Toen zijn moeder hem in de rivier de Styx dompelde om hem onkwetsbaar te maken, was de plek van de achillespees de plek waar zij hem vasthield. Door de achillespees kan de voet zich ten opzichte van het onderbeen strekken.

Achloorhydrie: ontbreken van zoutzuur in de maag. Dit zuur vormt een belangrijk bestanddeel van het *maagsap (zie *acidum hydrochloricum).

Achterhoofdsligging: gebruikelijke, en tevens meest optimale, ligging van het hoofd van het kind tijdens de *geboorte.

Achylie: onvoldoende maagsapafscheiding (zie *maagsap), wat kan leiden tot het ontstaan van maagklachten (zie *spijsvertering).

Aciclovir: geneesmiddel dat toegepast wordt bij infecties veroorzaakt door het *herpes-virus.

Acidose: verhoogd zuurgehalte van het bloed en de weefsels; de alkalireserve (zie *alkaliën) van het lichaam is hierbij uitgeput. Een zuurvergiftiging valt waar te nemen in een vergevorderd stadium van *diabetes mellitus (suikerziekte) of bij aanhoudende diarree, waardoor het lichaam veel alkali verliest. Patiënten met een ernstige zuurvergiftiging lijden aan zware ademnood en kunnen in een diepe bewusteloosheid geraken. Onbehandeld kan de dood hierop volgen.

Acidum hydrochloricum: zoutzuur; een bestanddeel van het *maagsap. In een hoge concentratie is zoutzuur een etsend gif.

Acne: veelvoorkomende *huidziekte die zich kenmerkt door *puisten, *mee-eters en eventueel littekenweefsel. Acne is ongevaarlijk maar bijzonder onaangenaam. Het betreft een verstoring van de afvoer van de door de *talgklier gevormde talg. Bepaalde bacteriën kunnen de talg omzetten in *vetzuren wat een ontsteking kan veroorzaken. Eventueel kan dit leiden tot uitgebreide onderhuidse *infiltraten. De lokalisatie van acne is het gezicht, romp en de bovenarmen. De oorzaak is onduidelijk, mogelijk spelen hormonale (zie *hormonen) en erfelijke factoren een rol. Minder duidelijk is dit ten aanzien van zwangerschap, voeding en cosmetica. Acne ontwikkelt zich vooral tijdens de *puberteit, maar het kan ook op latere leeftijd ontstaan. Bij ernstige vormen van acne zijn diverse medicamenteuze behandelingen mogelijk. Deze behandelingen kunnen bijdragen om het ontstaan van de ontsierende littekens te beperken.

Acrocyanose: het koud en blauw worden van uitstekende lichaamsdelen als neus, kin, handen en voeten door doorbloedingsstoornissen (zie ook *cyanose).

Acromegalie: veroorzaakt door hyperactiviteit van het hersenaanhangsel (*hypofyse). Typisch is de vergroting van botten en weke delen van handen, voeten en het gezicht. Begint deze hormoonstoornis op jonge leeftijd dan leidt het tot reuzengroei (zie *endocriene klieren).

A.c.t.h.: afk. v. adrenocorticotroophormoon; a.c.t.h. wordt geproduceerd in het hersenaanhangsel (*hypofyse) en werkt op de schors van de bijnier, die als reactie hierop het hormoon *cortison afscheidt. A.c.t.h. wordt als geneesmiddel toegepast bij de behandeling van niet-infectieuze ontstekingen (zie *endocriene klieren).

Actinomycosis: straalschimmelziekte; een schimmelinfectie (zie *fungus) bij mensen en dieren. In de luchtwegen worden harde, knobbelachtige zwellingen gevormd. Wanneer de huid wordt aangetast is dat meestal aan de onderkaak en de hals.

Acupunctuur: een door Chinezen reeds eeuwenlang toegepaste geneeswijze. Dunne naalden van verschillende materialen worden op een aantal nauwkeurig omschreven punten van het lichaam ingebracht. Doel hierbij is het beïnvloeden van het energetisch evenwicht. Acupunctuur kan zowel voor diagnostische als therapeutische doeleinden gebruikt worden.

Acute buik: toestand van hevige pijn en klachten in de buik. De oorzaak van de acute buik kunnen aandoeningen van verschillende organen in de buik zijn. Dikwijls zijn direct chirurgische maatregelen noodzakelijk.

Acute ziekten: plotseling intredende, soms ernstig tot gevaarlijk verlopende ziekten, waarbij de toestand van de zieke verhoudingsgewijs snel wisselt, b.v. een snel oplopende temperatuur. Bij acute *infecties vermeerderen de *ziekteverwekkers zich bijzonder snel. Men spreekt b.v. van acute *blindedarmontsteking, acute *buikvliesontsteking etc. Heeft de patiënt het acute stadium van een ziekte doorstaan dan wordt gesproken van ‘hij is buiten gevaar’ of ‘hij heeft de crisis overwonnen’. Op het acute stadium volgt dan de genezing (*reconvalescentie) of de ziekte gaat in een chronisch stadium over (zie *chronisch).

Acuut: plotseling optredend, met een hevig verloop.

Adams Stokes, aanval van...: bij herhaling optredende aanvallen van bewusteloosheid, soms gepaard gaande met op *epilepsie gelijkende krampen, ten gevolge van een gestoorde hartfunctie.

Adaptatie: aanpassing; aanpassingsvermogen van organen, b.v. aanpassing van het oog aan de heersende lichtsterkte.

Adderbeet: een voor de mens gevaarlijke slangenbeet, die onmiddellijk medische behandeling vereist.

Addison, ziekte van ...: genoemd naar de Engelse arts Thomas Addison (1803-1860). Ontstaat door een verminderde vorming van bijnierschorshormonen (zie *endocriene klieren).

Adductor: zie *abductor.

Ademhaling: respiratie; doel van de ademhaling is de uitwisseling in de longen van *zuurstof, die in het bloed wordt opgenomen, tegen *koolzuur en water, dat door het bloed wordt afgegeven. Deze uitwisseling van gassen wordt *gaswisseling genoemd, welke plaatsvindt in de kleinste longblaasjes (*alveolen). De zuurstof bereikt de alveolen met de ingeademde lucht, waarbij een traject wordt afgelegd via achtereenvolgend de mond of neus, de keelholte, het *strottenhoofd, de *luchtpijp en de *bronchiën. Zuurstof is noodzakelijk voor de *stofwisseling van het lichaam, hierbij komt water en koolzuur als afbraakproduct vrij. Bij een volwassene vindt, onder normale omstandigheden, de ademhaling plaats in een frequentie van 16 à 20 maal per minuut. Tijdens inspanning neemt de frequentie toe (de behoefte van het lichaam aan zuurstof is dan groter). Ook bij jonge kinderen ligt de frequentie hoger. Kunstmatige ademhaling: zie *eerste hulp.

Ademhalingscentrum: gebied in het verlengde ruggenmerg (zie *zenuwstelsel), dat de ademhaling regelt.

Ademhalingsorganen: zie *longen.

Adenitis: ontsteking van een *klier; meestal wordt een ontsteking van een *lymfknoop bedoeld.

Adenoïde vegetatie: *woekering van lymfklierweefsel in de *neus-keelholte, in het bijzonder van de derde amandel (neusamandel), een verschijnsel dat hoofdzakelijk bij kleuters en schoolgaande kinderen voorkomt. De ademhaling door de neus wordt bemoeilijkt, de kinderen ademen door de mond, snurken ’s nachts en hebben dikwijls een nasale stem. Zij zijn veelvuldig verkouden en vaak wordt door deze afwijking de algemene gezondheidstoestand ongunstig beïnvloed. De operatieve verwijdering van deze *poliepen is dan gewenst.

Adenoom: *goedaardig gezwel van kliercellen.

Adenopathie: klieraandoening; meestal wordt een aandoening van de *lymfknopen bedoeld.

Ader: zie *vena.

Aderlating: opening van een ader om bloed te laten afvloeien (b.v. tot ontlasting van de bloedsomloop). Tot het midden van de 19e eeuw was aderlating een gebruikelijke ingreep door de arts, wat echter dikwijls meer schade dan goeds met zich meebracht.

Aderontsteking: zie *bloedvatziekten, *tromboflebitis.

Aderpunctie: inbrengen van een holle naald in een ader, om bloed af te tappen resp. te laten afvloeien (zie ook *punctie).

Adertrombose: zie *bloedvatziekten, *trombose.

Aderverkalking: zie *arteriosclerose.

Adh: afk. v. antidiuretisch hormoon (zie *endocriene klieren).

Adhesie: het verkleven of vergroeien van organen, weefsels enz. na operaties of ontstekingen. Na een *longontsteking kan b.v. een deel van het longoppervlak met de binnenwand van de borstkas vergroeien (zie *longen).

Adipositas: zie *vetzucht.

Adnexa: *eileider en *eierstok (zie *vrouwelijke geslachtsorganen).

Adnexitis: gecombineerde ontsteking van de *eileider en *eierstok.

Adrenaline: *hormoon dat o.a. gevormd wordt in het bijniermerg. Het is in staat de energiereserves van het lichaam vrij te maken; verder vernauwt adrenaline de bloedvaten en verhoogt de werking van het hart (zie *endocriene klieren).

Adstringens: geneesmiddel dat een samentrekkende werking heeft. Verstevigt de bovenste eiwitlaag van een *weefsel en veroorzaakt daardoor de vorming van een soort membraan (vlies). Gorgelmiddelen b.v. bevatten meestal adstringentia.

Aërofagie: inslikken van lucht dat boeren tot gevolg heeft. Bepaalde *maagziekten of psychische aandoeningen kunnen de oorzaak zijn.

Aërosol: nevel van in de lucht zeer fijn verdeelde vloeistofdeeltjes. Het wordt o.a. toegepast indien een geneesmiddel ingeademd moet worden om direct op het *slijmvlies van de *ademhalingsorganen te kunnen inwerken.

Afasie: onvermogen om te spreken bij intacte spraakorganen (strottenhoofd, tong, lippen en halsorganen). De oorzaak is aantasting van bepaalde centra in de hersenen die essentieel zijn voor de spraak (zie *hersenletsel).

Afbinden: het afsnoeren van aan- of afvoerende bloedvaten om de doorbloeding van een lichaamsdeel of een bloeding te stoppen.

Afreageren: psychologisch begrip; plotselinge ontlading van onbewuste spanningen (zie *psychoanalyse).

Afrodisiacum: middel dat toegepast wordt om een kunstmatige versterking van de geslachtsdrift en potentie te bewerkstelligen.

Afte: kleine, scherp begrensde pijnlijke witachtige aandoening van het mondslijmvlies. De oorzaak is onbekend. Spontane genezing in 10 tot 14 dagen.

Agammaglobulinemie: een aangeboren of verworven tekort aan *antilichamen in het bloed door een stoornis van de functie van de B-lymfocyten (zie *lymfocyten). Er is een sterk verhoogde kans op het ontwikkelen van een infectie.

Agar-agar: een gedroogde wateropnemende stof die bereid wordt uit verschillende wiersoorten. Wordt dikwijls gebruikt als voedingsbodem voor het kweken van bacteriën.

Agglutinatie: samenkleving; samenklontering van cellen (zie *bloedgroepen).

Aggravatie: het overdrijven van de ernst van *symptomen.

Agio: afk. v. assistent-geneeskundige in opleiding (arts in opleiding tot specialist).

Agnio: afk. v. assistent-geneeskundige niet in opleiding.

Agonie: de toestand kort voor de dood; doodsstrijd.

Agorafobie: pleinvrees; angst voor grote open ruimten (zie *fobie).

Agranulocytose: een zelden optredende, maar vaak dodelijk verlopende ziekte van het beenmerg, waarbij te weinig *granulocyten worden gevormd, zodat het totale aantal voortdurend afneemt. De ziekteverschijnselen treden meestal plotseling op: hoge koorts, zweren in de mond, keelholte en darmen. Sterke verzwakking en uitputting tot volledig verval van krachten. De behandeling is moeilijk en langdurig. Omdat de granulocyten een belangrijke functie hebben bij de afweer van het lichaam dient de patiënt tegen iedere vorm van besmetting beschermd te worden. Diverse *antibiotica worden dan ook toegediend. De oorzaak van agranulocytose is nog onbekend, wel is er vaak een relatie met bepaalde medicijnen en giften, speciaal stoffen die uit steenkoolteer gewonnen worden en *sulfonamide.

AIDS

Aids is een afk. v. acquired immunodeficiency syndrome, een verworven vorm van een tekortschietende afweer van het lichaam. Alhoewel meerdere ziekten dit kunnen veroorzaken wordt de term aids sinds 1981 gedefinieerd als een afzonderlijke ziekte. Aids wordt veroorzaakt door het HIV (human immunodeficiency virus).

De infectie vindt plaats doordat het virus cellen met bepaalde receptoren binnendringt en aantast, specifiek bepaalde *lymfocyten en *macrofagen. Mogelijk zijn er ook andere celtypen, zoals hersencellen, die aangetast worden. Gemeten naar de huidige inzichten vindt overdracht van het virus alleen plaats door seksueel contact (in de westerse samenleving vooral door homoseksuele contacten, in Afrika vooral door heteroseksuele contacten), bloed (o.a. drugsgebruikers die besmette naalden gebruiken, mogelijk ook bij orgaantransplantaties), bloedproducten (o.a. mensen met *hemofilie die behandeld worden met bloedproducten) en rondom de geboorte waarbij de besmette moeder het virus overdraagt aan haar kind (mogelijk reeds voor de geboorte, dus tijdens de zwangerschap, of na de geboorte via de moedermelk).

Niet alle mensen die met het HIV besmet zijn zullen aids ontwikkelen, sommigen blijven slechts dragers van het virus. Dit betekent dat ze andere mensen kunnen besmetten, zonder zelf aids te ontwikkelen. Bij welk percentage van de besmette mensen zich uiteindelijk ziekteverschijnselen zullen manifesteren is nog onduidelijk.

De ziekteverschijnselen beginnen vaak met een griepachtig beeld, gevolgd door een gegeneraliseerde lymfadenopathie, dit is een zwelling van *lymfknopen op meerdere plaatsen van het lichaam, gedurende minimaal 3 maanden. Hierna kan zich een voorstadium van aids ontwikkelen, het Aids Related Complex. De verschijnselen die hierbij kunnen optreden zijn koorts, moeheid, diarree en gewichtsverlies. Doordat de afweer van het lichaam verstoord is, kunnen diverse infecties optreden, vooral *virus- en *schimmelinfecties.

De verschijnselen van aids zijn ernstige longontstekingen, veelal veroorzaakt door ziekteverwekkers die onder normale omstandigheden geen kans krijgen (deze infecties worden opportunistische infecties genoemd), maagdarmklachten, aantasting van de hersenen en het zenuwstelsel (eventueel zelfs leidend tot *dementie en verlamming) en het ontwikkelen van *kanker, waarvan het *Kaposisarcoom de meest bekende is. Er is nog geen specifiek geneesmiddel voorhanden dat de aids-patiënt afdoende kan genezen.

Op dit moment (1994) wordt AZT (Azidothymidine) het meest toegepast. De behandeling van de aids-patiënt zal zich vooral richten op het bestrijden van de *symptomen en het psychisch en sociaal steunen van de patiënt. Bij personen die besmet zijn met het HIV kunnen *antistoffen in het bloed aangetoond worden. Op dit gegeven is de aids-test gebaseerd.

Albino: mens of dier, waarvan het organisme geen kleurstof (*pigment) kan vormen.

Albumine: een groep belangrijke *eiwitten die in bijna alle dierlijke en menselijke weefsels voorkomen. Albumine is in water oplosbaar en stolt door verhitting. Het wit van ei bestaat overwegend uit albumine. Albumine mag normaliter niet in de urine voorkomen. Is dat toch het geval dan wordt dat *albuminurie genoemd.

Albuminurie: de aanwezigheid van *eiwit in de urine komt dikwijls voor. Het behoeft echter niet altijd een teken van een ziekte te zijn. In ongevaarlijke vorm komt het voor tijdens de *zwangerschap, na een inspannende training of na het eten van bepaald voedsel. Gezonde nieren laten normaal geen *eiwit van het bloed naar de urine overgaan. Daarom is de aanwezigheid daarvan, zeker wanneer tevens bloed en etter in de urine gevonden worden, meestal bewijs van een *nierziekte.

Alcohol: bepaalde koolwaterstofverbinding. Er zijn honderden verschillende alcoholische samenstellingen. De bekendste is ethylalcohol, kortweg alcohol genoemd. Het is het voornaamste bestanddeel van de alcoholische dranken en wordt in de medische wetenschap als desinfecteringsmiddel (zie *desinfectie) en als oplosmiddel voor bepaalde medicijnen gebruikt. Bekend is verder methylalcohol, of houtgeest, die gevaarlijk is voor menselijk gebruik en een aandoening van het *zenuwstelsel en zelfs *blindheid tot gevolg kan hebben.

ALCOHOLMISBRUIK (ALCOHOLISME)

Een alcoholvergiftiging kan kortstondig (*acuut) of van lange duur (*chronisch) zijn. Dronkenschap is het teken van een tijdelijke alcoholvergiftiging. Alcoholisme wordt gerekend tot de verslavingsziekten. De oorzaak is mogelijk een zekere aanleg, gecombineerd met psychische en/of sociale moeilijkheden.

De graad van alcoholvergiftiging hangt af van de hoeveelheid die door de maag en darmen opgenomen wordt. Van geval tot geval is verschillend hoeveel alcohol verdragen kan worden. De graad van vergiftiging resp. dronkenschap wordt door het alcoholgehalte in het bloed bepaald en in een promillage uitgedrukt. Bij meer dan drie tot vier promille alcohol kan bewusteloosheid optreden. Alcohol maakt slaperig en werkt niet, zoals wel gedacht wordt, stimulerend.

Alcohol heeft o.a. een uitwerking op de zenuwcellen van de hersenen. De overbrenging daarheen gebeurt tamelijk snel door het bloed. De werking van de zenuwcentra worden gedempt. Remmingen vallen weg en er is een tijdelijk gevoel van welbehagen. Wanneer meer en meer alcohol op de hersenen inwerkt, kunnen er onaangename voorstellingen en gevoelsstoringen optreden. Zelfs kleine alcoholhoeveelheden beïnvloeden reeds het vermogen tot oordelen en inzicht in de samenhang van de dingen. Veelal denkt degene die onder de invloed van alcohol is, dat hij tot grote geestelijke en lichamelijke prestaties in staat is. Vele psychologische tests en waarnemingen hebben echter aangetoond dat deze veronderstelling zelfbedrog is en het tegendeel plaatsvindt. Daarom geldt met nadruk de regel dat na alcoholgebruik nooit een auto bestuurd mag worden.

Alcohol geeft een verwijding van de bloedvaten, o.a. in de huid, zodat er een gevaar op onderkoeling ontstaat bij een lage omgevingstemperatuur. Een matig gebruik van alcohol heeft geen schadelijke invloed op de gezondheid.

Kenmerken van alcoholisme:

1) wanneer de gewenning van het organisme aan alcohol zodanig is dat een toenemende hoeveelheid nodig is om het gewenste effect te bereiken;

2) wanneer het abrupte onthouden van alcohol ontwenningsverschijnselen veroorzaakt.

Door voortdurend en overvloedig alcoholgebruik wordt zowel het lichaam als de geest aangetast en dit kan zelfs de dood tot gevolg hebben. Alcoholici verkorten hun leven en verminderen hun weerstand. In het bijzonder bestaat een grotere vatbaarheid voor *longontsteking en voor ziekten van de *spijsverteringsorganen. Daarbij kan een ontregeling van het zenuwstelsel plaatsvinden. Er kunnen *psychiatrische aandoeningen uit voortkomen, zoals *delirium tremens. Alcoholisten eten doorgaans weinig, hierdoor lijden zij dikwijls aan vitaminegebrek, wat een verhoogde vatbaarheid voor ziekten tot gevolg heeft.

Er is geen afdoende verklaring waarom een mens tot drankzucht vervalt, een zekere aanleg wordt verondersteld. Een theorie is dat de alcoholist, ongeacht zijn situatie in het leven, een diepgaand gevoel van onzekerheid ondervindt. Hij lijdt aan onderdrukte, onbewuste innerlijke conflicten. De oorsprong van deze psychische storing ligt mogelijk in de vroege kindertijd. De alcoholist ontvlucht met behulp van de alcohol zichzelf. Een vicieuze cirkel kan ontstaan doordat naast de lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid de sociale factor een toenemende rol gaat spelen. De alcoholist raakt door zijn drankprobleem sociaal geïsoleerd (verlies van vrienden, ontslag, huwelijksproblemen e.d.) waardoor hij weer meer gaat drinken.

De behandeling van alcoholisme

Veel alcoholisten hebben de hulp van een psychiater nodig om hun innerlijke conflicten tot een oplossing te brengen. Een ontwenningskuur tezamen met een psychotherapeutische behandeling is hierbij een mogelijkheid. Er zijn ook medicijnen die de ontwenning ondersteunen, b.v. *antabus dat zeer gevoelig is voor alcohol. Dit medicijn mag echter uitsluitend met toestemming van de arts gebruikt worden. Wanneer de patiënt zich gedurende maanden tot onthouding dwingt bestaat de kans dat hij zijn innerlijke conflicten beheerst en in staat is zonder de hulp van medicijnen de alcohol te weerstaan. Verder bestaan er zelfhulpgroepen, de *AA, waarbij de alcoholist, gezamenlijk met lotgenoten, zijn drankprobleem probeert te beheersen.

Alcoholisme: zie *alcoholmisbruik.

Aldosteron: *hormoon uit de groep van de *steroïden. Aldosteron wordt gevormd door de schors van de *bijnier. In 1952 werd het voor de eerste keer in zuivere vorm gewonnen. Dit hormoon kon proefdieren in leven houden, waarvan de bijnieren verwijderd waren. Het regelt in het lichaam van de mens de stofwisseling van de zouten die in lichaamsweefsels en bloed voorkomen (zie ook *endocriene klieren).

Alexie: leesblindheid; stoornis waarbij uit een samenstel van letters geen woorden herkend worden.

Alimentair: wat met de voeding verband houdt, b.v. alimentaire *vetzucht.

Alkaliën: chemisch begrip: loogvormers (tegenovergestelde: zuurvormers). Alkaliën zijn de in water oplosbare hydroxiden van de zgn. alkalimetalen, b.v. *kalium en *natrium.

Alkalose: alkalivergiftiging; teveel *alkali in het bloed. De alkalivergiftiging is het tegenovergestelde van *acidose. Alkalose kan o.a. ontstaan wanneer teveel *natron tegen maagklachten wordt ingenomen, bij lang hevig braken of door een gestoorde nierfunctie. Het functioneren van het lichaam is afhankelijk van het evenwicht tussen zuren en basische stoffen.

Allergeen: stof die bij daartoe gevoelige personen werkt als een *antigeen en op basis hiervan een allergische reactie kan veroorzaken (zie *allergie).

ALLERGIE

Overgevoelige reactie van het organisme op bepaalde stoffen, de zgn. *allergenen. De voornaamste allergenen zijn stuifmeel, bepaalde voedingsstoffen, medicijnen, stof en bacteriën. Gevoelig voor allergische aandoeningen zijn de huid, luchtwegen, ogen, neus, en het spijsverteringskanaal. De meest voorkomende allergische aandoeningen zijn *netelroos, *eczeem, *hooikoorts en *astma. Allergie kan aangeboren zijn, maar zich ook in latere jaren openbaren. Tot dusverre zijn de oorzaken van allergie niet geheel verklaard. Wanneer allergie voor een bepaalde stof bestaat, kan een zeer geringe hoeveelheid, die bij een ander geen reactie teweegbrengt, voor iemand die met een hyperallergische reactie reageert dodelijk zijn. Als voorbeeld kan bijengif dienen dat, bij een daarvoor zeer gevoelig mens, na één steek de dood ten gevolge kan hebben.

Bij het onderzoek naar een allergeen wordt meestal gebruikgemaakt van huidproeven. Kleine hoeveelheden van stoffen die mogelijk een allergische aandoening veroorzaken, worden door een pleister op de huid aangebracht, de zgn. lapjesproef. Vertoont de huid daarna blaasjes of een soort *netelroos, dan heeft men het allergeen aangetoond. Voedingsstoffen die allergische reacties teweegbrengen kan men op deze wijze echter niet opsporen.

In een allergisch reagerend deel van het lichaam komt in het weefsel een stikstofhoudende verbinding vrij (*histamine). *Antihistaminica als medicijn toegepast vermindert de allergische verschijnselen. Bepaalde allergieën, in het bijzonder die door stuifmeel veroorzaakt worden, probeert men door desensibilisering te behandelen. Daarbij wordt de patiënt gedurende geruime tijd regelmatig met de betrokken allergenen, in steeds grotere hoeveelheden, ingeënt.

Onder de allergische ziekten wordt astma als de meest ernstige beschouwd. De vertakkingen van de bronchiën zijn door verkramping vernauwd en bovendien scheiden deze overvloedig veel slijm af, waardoor het ademen aanzienlijk bemoeilijkt wordt. Bij het hoesten en kuchen heeft de patiënt het gevoel alsof zijn borstkas in een bankschroef zit. Astma-aanvallen kunnen minuten, uren of dagen duren. Aangezien langdurige astma een beschadiging van de longen kan veroorzaken, moet getracht worden de oorzaak op te sporen. Verder is een adequate behandeling op zijn plaats (zie ook *astma bronchiale).

Hooikoorts is een der meest voorkomende allergische aandoeningen. Stuifmeel is hierbij de oorzaak. Hooikoorts komt daardoor alleen maar in een bepaalde periode voor, afhankelijk van de bloeitijd van de planten of bomen waar men allergisch voor is.

Netelroos (‘galbulten’) is een huidaandoening gekenmerkt door witte of roodachtige verheven vlekken die een sterk jeukend gevoel veroorzaken. Onderscheiden worden acute en chronische netelroos. De acute vorm kan o.a. veroorzaakt worden door het eten van aardbeien of contact met plantaardig of dierlijk materiaal zoals brandnetels, rupsenharen en ook wel door geneesmiddelen. De chronische netelroos kan lange tijd duren en houdt mogelijk verband met psychische spanningen.

Een andere huidaandoening, *eczeem, behoort eveneens tot de aandoeningen op basis van een allergie. Deze veelvuldig voorkomende huidaandoening kan optreden als gevolg van een langdurig contact van de huid met metalen of chemische stoffen, maar ook kan eczeem optreden ten gevolge van overgevoeligheid voor zonlicht of bepaalde medicamenten. Bij zuigelingen en kleine kinderen kan het voorkomen als gevolg van een overgevoeligheid voor bepaalde voedingsmiddelen. De huid vertoont rode, schilferende plekken die jeuken en zeer hardnekkig van aard kunnen zijn.

Overgevoeligheid van het organisme wordt kortweg idiosyncrasie genoemd. Idiosyncrasie met betrekking tot medicijnen kan gevaarlijke gevolgen hebben. Zo is een overgevoeligheid van het menselijk lichaam voor *penicilline of andere *antibiotica, en vele andere medicijnen, bekend.

Allergische aandoeningen die door voedingsmiddelen veroorzaakt worden, kunnen maagklachten en spijsverteringsstoornissen tot gevolg hebben, maar kunnen ook andere uitwerkingen hebben, b.v. huiduitslag. Om allergenen in het voedsel vast te stellen helpt onder bepaalde omstandigheden een eliminatiedieet, waarbij de arts na het voorschrijven van één voedingsmiddel, b.v. rijst, het menu gedeeltelijk uitbreidt tot het voedingsmiddel gevonden is dat de aandoening veroorzaakt. Niet zelden zijn eiwitten die in melk, eieren, tarwe, vis en andere levensmiddelen voorkomen, de veroorzakers. Kinderen verliezen dikwijls de overgevoeligheid die ze in de eerste levensjaren bezitten, bij het ouder worden.

Allopathie: tegengestelde van *homeopathie; geneeswijze waarbij de behandeling tegengesteld is aan de aandoening. Koorts wordt b.v. bestreden met een koortswerend middel.

Alopecia: haaruitval (zie *haar).

Alternatieve geneeswijze: geneeswijze buiten het terrein van de reguliere, universitaire, geneeskunde. Het uitoefenen van de geneeskunde is vanaf 1865 (de wet van Thorbecke) voorbehouden aan diegenen die hiertoe bevoegd zijn. Deze bevoegdheid is te verkrijgen door het met goed gevolg afleggen van het artsexamen en het afleggen van de artseneed (de eed van *Hippocrates). De wet van Thorbecke was vooral bedoeld om de bevolking te beschermen tegen de kwalijke praktijken van lieden die door hun onoordeelkundig handelen veel schade konden berokkenen. Omdat de reguliere geneeskunde zeker geen antwoord heeft op alle kwalen bleef er een markt bestaan voor een alternatieve behandeling. Verder is het perspectief van waaruit de verschillende alternatieve geneeswijzen ziekte en gezondheid benaderen soms fundamenteel anders dan de reguliere geneeskunde. Deze andere benaderingswijze spreekt veel mensen aan. Een individu zal dié geneeswijze kiezen die hij, conform zijn levensbeschouwing, het meest waardevol vindt. Voorbeelden van alternatieve geneeswijzen zijn *acupunctuur, *antroposofische geneeskunde en *homeopathie.

Alternerend: afwisselend.

Aluminiumhydroxidegel: sterk zuurbindend middel; het wordt o.a. toegepast bij de behandeling van maagaandoeningen (zie *maagziekten).

Alveolitis: 1) beenvliesontsteking ter plaatse van de tandkas;

2) ontsteking van de longblaasjes na inademing van een stof met een biologische oorsprong dat als een *antigeen werkt.

Alveolus: wordt in de *anatomie gebruikt ter aanduiding van longblaasje (zie *long) of voor de tandkas, de holte in de kaak waarin de tandwortel is bevestigd.

Alvleesklier: *pancreas, *buikspeekselklier.

Alzheimer, ziekte van ...: vorm van *dementie genoemd naar Aloin Alzheimer (1864-1915), met een sluipend begin, waarbij geheugenverlies en verval van persoonlijkheid en intelligentie de kenmerken zijn. De oorzaak is nog onopgehelderd. Een behandeling is niet voorhanden. De gemiddelde duur van de ziekte bedraagt vijf tot tien jaar, met een dodelijke afloop.

Amandelen: zie *tonsillen.

Amandelontsteking: zie *tonsillitis.

Amblyopie: ‘luioog’; aangeboren of in het eerste kinderjaar ontstaan van verminderde gezichtsscherpte aan één oog welke niet beïnvloed wordt door het dragen van een bril. Het kind gebruikt slechts één oog voor het zien in plaats van het normale binoculaire zien met behulp van twee ogen (zie *oog, *oogziekten).

Ambulant, ambulance: niet stationair (zie *ambulante patiënt).

Ambulante patiënt: patiënt, die van de diagnostische en therapeutische mogelijkheden van een ziekenhuis gebruikmaakt, zonder daar een bed in te nemen.

Amenorroe: uitblijven van de *menstruatie; amenorroe is aanwezig in de jaren voor de geslachtsrijpheid en na de *menopauze (het ophouden van de menstruatie), tijdens de zwangerschap en dikwijls ook in de tijd dat borstvoeding wordt gegeven. Een ziekelijke amenorroe kan veroorzaakt worden door hormonale stoornissen, geestelijke spanningen en uitputting.

Amfetamine: is een zgn. wekamine, d.w.z. een stof die een opwekkende werking uitoefent. Bij regelmatig gebruik bestaat gevaar voor verslaving (zie *drugverslaving).

Aminozuren: de bouwstenen van de eiwitmoleculen (zie *eiwit).

Ammoniak: stof die vrijkomt bij de afbraak van *eiwitten. Ammoniak wordt in de lever omgezet tot *ureum. Bij leveraandoeningen kan ammoniak zich ophopen in het lichaam en leiden tot een hepatisch *coma.

Amnesie: geheugenverlies voor een bepaalde tijd, typisch bij hersenletsel.

Amnion: lamsvlies, weivlies; het binnenste *vruchtvlies van de zich ontwikkelende *vrucht. Het amnion omsluit de amnionholte, waarin zich het vruchtwater bevindt. Onderzoek van het vruchtwater, in het kader van de *prenatale diagnostiek, kan plaatsvinden door middel van het aanprikken van de amnionholte, dwars door de buikwand (amniocentesis, vruchtwaterpunctie). De amnionholte kan bekeken worden (amnioscopie) via een optisch instrument, een amnioscoop, die opgevoerd wordt via de *vagina.

Amniotomie: eivliessteek; het kunstmatig op gang brengen c.q. het bespoedigen van de baring door middel van het klieven van het *amnion (zie *geboorte).

Amoeben: eencellige diertjes van de klasse der wortelpotigen, die voortdurend van vorm veranderen. Sommige amoeben kunnen ziekten veroorzaken, zoals de *amoebendysenterie.

Amoebendysenterie: tropenziekte (zie *dysenterie).

Amputatie: het afzetten van een ledemaat of een deel ervan.

Amyotrofische lateraalsclerose: *degeneratie van de zenuwcellen en banen van het *ruggenmerg. De ziekte uit zich in een allengs voortschrijdende verlamming en spieratrofie (afname van spierweefsel) van handen, armen en benen. De oorzaak is onbekend. Een genezing is dan ook niet mogelijk.

Anaalfissuur: pijnlijk scheurtje in de plooien van het slijmvlies van de *anus.

Anaciditeit: het ontbreken van vrije zoutzuren in het *maagsap.

Analgesie: een toestand van ongevoeligheid voor pijn.

Analgeticum: pijnstillend geneesmiddel; voorbeelden zijn *acetylsalicylzuur, *morfine en paracetamol.

Anamnese: voorgeschiedenis van een ziekte. Indien verteld door de betrokkene zelf spreken we van een auto-anamnese, anders van een hetero-anamnese.

Anasarka: huidwaterzucht, ophoping van vocht in het onderhuidse bindweefsel (zie *oedeem).

Anastomose: een natuurlijke of kunstmatige verbinding tussen twee holle organen.

Anatomie: de wetenschap van de bouw van het menselijk lichaam en het dierenlichaam. De anatomie beschrijft de lichaamsopbouw. De *fysiologie verklaart het functioneren, terwijl de *pathologie zich met de ziekten (verstoring van de functie) bezighoudt. De moderne medische wetenschap zou zonder precieze kennis van de menselijke anatomie niet denkbaar zijn. De arts Vesalius gaf in het jaar 1543 zijn beroemde ‘De anatomie van het menselijk lichaam’ (De Humani Corporis Fabrica) uit, voorzien van beschrijvingen en afbeeldingen. Vesalius geldt als de vader van de moderne anatomie. Terwijl de anatomie alles wat met het blote oog waarneembaar is beschrijft, omvat de *histologie (weefselleer) de waarnemingen die slechts met behulp van de microscoop te verkrijgen zijn. De anatomie van zieke organen wordt de pathologische anatomie genoemd. De vergelijkende anatomie beschouwt vergelijkend de opbouw van dierlijke en menselijke organen. Daardoor wordt het b.v. mogelijk afbeeldingen van uitgestorven dieren te vervaardigen en een inzicht in de ontwikkelingsgeschiedenis van het leven te krijgen.

Androgeen: zie *mannelijk geslachtshormoon.

Andrologie: wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van het functioneren van de *mannelijke geslachtsorganen en de ziekten daarvan.

ANEMIE

Bloedarmoede; anemie is een tekort aan *erytrocyten (rode bloedcellen) en/of een tekort aan *hemoglobine (rode bloedkleurstof), gerekend naar de voor geslacht en leeftijd normale waarde. De hemoglobine is het belangrijkste bestanddeel van de rode bloedcellen, omdat zij betrokken is bij het zuurstoftransport van de longen naar de weefsels. Dit verklaart dan ook de verschijnselen die bij anemie kunnen optreden zoals moeheid en slapte, kortademigheid bij inspanning, hartkloppingen (het hart probeert het bloed sneller rond te pompen) en een bleke huid en slijmvliezen.

Oorzaken van anemie

Anemie kan ontstaan door:

1) acuut bloedverlies in- of uitwendig (b.v. een maagbloeding);

2) afname van de aanmaak van rode bloedcellen en/of hemoglobine. De meest voorkomende oorzaak is hierbij een gebrek aan ijzer, dat noodzakelijk is voor de opbouw van de hemoglobine. We spreken dan ook van een ijzergebreksanemie, welke vooral voorkomt bij vrouwen in de geslachtsrijpe periode (ijzerverlies door de menstruatie, zwangerschap en borstvoeding). IJzergebreksanemie kan ook ontstaan door een sluipend bloedverlies uit het maagdarmkanaal. Een andere gebreksziekte is een tekort aan *foliumzuur of een tekort aan *vitamine B12. Beide zijn noodzakelijk voor de rijping van de rode bloedlichaampjes in het beenmerg. Bij de pernicieuze anemie produceert het maagslijmvlies geen intrinsic factor, noodzakelijk voor de opname van vitamine B12. Bij een aplastische anemie is het beenmerg, de productieplaats van de rode bloedcellen, aangetast. Dit kan aangeboren zijn of verworven (o.a. verdringing van het beenmerg door tumoren, *ioniserende straling, bepaalde medicamenten en *loodvergiftiging);

3) versterkte afbraak van de rode bloedcellen (haemolytische anemie) door aangeboren afwijkingen van de rode bloedcellen of een afwijkend hemoglobine, ook bij infecties als *malaria.

Behandeling van anemie

De behandeling van anemie is gericht op de oorzaak (b.v. ijzerpreparaten bij ijzergebreksanemie, vitamine B12-injecties bij een tekort aan vitamine B12).

ANESTHESIE

Ongevoeligheid; speciaal de tijdelijke pijnloosheid die door anesthetisch werkende medicijnen wordt veroorzaakt. Er zijn algemeen werkende *narcosemiddelen en plaatselijk werkende (lokale anesthesie). Het eerste in de medische wetenschap toegepaste narcosemiddel was *ether. De Amerikanen Morton en Jackson bestudeerden in 1840 de geschiktheid van ether voor medische doeleinden. Het gebruik van ether maakte het mogelijk pijnloos te opereren waardoor het de chirurgische wetenschap en operatietechniek een volledige ontwikkelingsmogelijkheid bood en deze tot een van de belangrijkste gebieden van de medische wetenschap maakte.

Meestal ademt de patiënt een mengsel van lucht en verdovende gassen of dampen (*lachgas, halothaan etc.) in (inhalatie, zie ook *intubatie). Na enige ademhalingen wordt hij bewusteloos, de spieren ontspannen zich en er treedt een toestand in waarbij de patiënt geen pijn ervaart. Andere narcosemiddelen worden in de vorm van injecties, zetpillen of tabletten gegeven.

De narcose is zo belangrijk en in vele gevallen zo gecompliceerd dat deze tegenwoordig meestal door een speciaal opgeleide arts, de anesthesist, wordt gegeven. Hij is gedurende de narcose uitsluitend belast met het waarnemen van de patiënt en de controle van de narcose.

Vormen van anesthesie

De plaatselijke verdoving maakt slechts een begrensd deel van het lichaam pijnloos. De patiënt blijft dan bij bewustzijn, misselijkheid en versuftheid, die dikwijls na de narcose ontstaan, komen dan niet voor. Bij de plaatselijke verdoving worden zenuweinden of gehele zenuwstrengen, die de pijnprikkels geleiden, tijdelijk uitgeschakeld. Typische middelen voor de plaatselijke verdoving zijn novocaïne en *cocaïne. Bij de lumbaalanesthesie (spinale anesthesie) worden verdovende middelen in het onderste gedeelte van het wervelkanaal geïnjecteerd. Op deze wijze kunnen gedeelten van het lichaam, b.v. onderlichaam en benen, gevoelloos gemaakt worden. Bij de epidurale anesthesie kunnen over het gehele traject van de wervelkolom lokaal anesthetisch werkende medicamenten ingebracht worden in de zgn. *epidurale ruimte, waardoor ongevoeligheid ontstaat in het lichaamsgedeelte dat door de betrokken zenuwen verzorgd wordt. Voor het uitschakelen van de pijn bij het trekken van tanden en kiezen of bij andere operaties in de kaak voert de tandarts een plaatselijke verdoving uit.

Anesthesist: specialist voor het toedienen van een narcose (zie *anesthesie).

Anestheticum: medicament gebruikt bij de *anesthesie om ongevoeligheid voor pijn te bewerkstelligen.

Aneurysma: plaatselijke zak- of spoelvormige verwijding van een *arterie (slagader). Het aneurysma kan aangeboren zijn (komt nogal eens voor bij de hersenvaten) of verworven (o.a. ten gevolge van *arteriosclerose, *trauma of *syfilis). Een plotse scheuring van een aneurysma veroorzaakt een plotselinge bloeding, wat levensbedreigend kan zijn.

Angina: betekent in het algemeen vernauwing. Een angina van de *keelholte b.v. ontstaat wanneer de keelholte door de ontstoken en gezwollen amandelen (*tonsillen) vernauwd wordt. Door het veelvuldig voorkomen van deze aandoening is het begrip angina als benaming voor alle aandoeningen van de keelholte ingeburgerd (zie *amandelontsteking).

Angina van Paul Vincent: ontsteking van de keelholte, in het bijzonder van de keelamandelen met de vorming van zweren. Deze vorm van *angina wordt door *bacteriën en spoelvormige bacillen veroorzaakt. Typisch is de vuilgele aanslag die de zweren bedekt, hun dikwijls eenzijdig optreden, de wanverhouding tussen de zweren en de betrekkelijk geringe beïnvloeding op het zich algemeen welbevinden.

Angina pectoris: pijnlijke beklemming in de hartstreek, die dikwijls gepaard gaat met een sterk angstgevoel. Deze kan bij verschillende aandoeningen van het hart optreden, meestal echter wanneer de toevoer van zuurstof naar de hartspier ontoereikend is zoals bij de ziekelijke vernauwing van de kransslagader (zie *hartziekten).

Angiografie: röntgenonderzoek, waarbij met behulp van een *röntgencontrastmiddel een afbeelding gemaakt wordt van de slagaderen (arteriografie), aorta (aortografie) of aderen (flebografie).

Angioneuropathie, angioneurose: overgevoeligheid van de bloedvaten in de huid of de slijmvliezen. Aandoeningen hierbij zijn b.v. het syndroom van *Raynaud en het *Quinkes oedeem.

Angioom: goedaardig gezwel bestaande uit bloedvaten.

Angsttoestanden: sterke angstgevoelens die begeleid worden door een lichamelijk onwel zijn, zweten, hartkloppingen, snelle ademhaling, verhoogde bloeddruk en trillen. Angsttoestanden ontstaan vaak zonder een herkenbare aanleiding en kan het gevolg zijn van een in het onderbewustzijn werkende angst. Gewoonlijk kan de betrokkene niet duiden waarvoor hij exact bang is (zie *psychoanalyse en *neurosen).

Anhedonie: het ontbreken van wellustgevoelens. Anhedonie kan voorkomen als *symptoom van een *depressie.

Animaal: dierlijk.

Ankylose: gewricht dat door een aandoening stijf is geworden of door een operatie stijfgemaakt.

Anofeles: muggensoort; overdrager van *malaria.

Anorexia nervosa: magerzucht; *psychiatrische aandoening, gerangschikt als een eetstoornis. Het komt overwegend bij jonge vrouwen voor, in het algemeen beginnend in de *puberteit. Het wordt gekenmerkt door de weigering het lichaamsgewicht op peil te houden dat minimaal normaal is voor leeftijd en lengte. Andere kenmerken die kunnen voorkomen zijn *amenorroe, *obstipatie en een droge huid. Er is sprake van een gestoord lichaamsbeleven, betrokkene vindt zich te dik, zelfs bij een duidelijk ondergewicht. Dit uit zich in een angst om te eten. Daarbij wordt vaak gebruikgemaakt van laxeermiddelen. De behandeling van anorexia nervosa vindt plaats met behulp van *psychotherapie. Bij extreme vermagering kan een opname in een ziekenhuis vereist zijn.

Anorexie: gebrek aan eetlust.

Anosmie: verlies van de reukzin.

Anoxemie: te laag zuurstofgehalte van het bloed.

Anoxie: zuurstoftekort in een weefsel.

Antabus: medicament dat gebruikt wordt in alcoholontwenningskuren. Drinkt de patiënt nadat hij dit preparaat heeft ingenomen alcohol, dan treedt direct een onwel zijn op; duizeligheid, braken, hoofdpijn. De angst voor dit onwel zijn zal de alcoholist helpen geen alcohol meer tot zich te nemen (zie *alcoholmisbruik).

Antacidum: chemische stof, toegepast in de geneeskunde om maagzuur te neutraliseren. Een overmatig gebruik kan een *alkalose veroorzaken.

Antagonist: aanduiding voor alles wat een tegengestelde werking heeft, b.v. twee spieren die elkanders werking tegengaan zijn antagonisten. Dit begrip wordt ook met betrekking tot medicijnen, *hormonen en *enzymen gebruikt.

Antemeticum: middel tegen braken.

Ante mortum: tijd kort voor de dood.

Ante partum: tijd kort voor de bevalling.

Anterior: betekenis voor daaraan voorafgaand, eerder, vroeger. In tegenstelling tot *posterior.

Anthelminthicum: middel tegen ingewandswormen (zie *wormen).

Antibiotica: groep van medicijnen geproduceerd door *micro-organismen. Antibiotica hebben een groeiremmende of dodende werking op andere micro-organismen. De werkzaamheid wordt pas dan bereikt wanneer een voldoende hoeveelheid de ziekteverwekker bereikt. Er zijn honderden verschillende antibiotica. Verscheidene van deze middelen zijn uitsluitend tegen een bepaalde ziekteverwekker werkzaam. Daarentegen kunnen de zgn. breedspectrumantibiotica bij meerdere ziekteverwekkers tegelijkertijd toegepast worden. *Penicilline is het eerst ontdekte antibioticum. In 1928 door de Engelsman A. Fleming ontdekt, duurde het tot 1940 voordat het op grote schaal tot bestrijding van door *bacteriën veroorzaakte infecties aangewend werd. Fleming ontdekte dat de schimmel Penicillium notatum een antibioticum vormde dat zeer actief was tegen een groot aantal verschillende ziekteverwekkende bacteriën en dat bovendien niet giftig was voor de mens. Allereerst werden antibiotica uit penseelschimmels bereid. Nadat de chemische formule bekend was geworden, kunnen ze ook kunstmatig (*synthetisch) vervaardigd worden. Tot de bekendste antibiotica behoren o.a. *Penicilline, *Streptomycine en *Chloramphenicol. Antibiotica kunnen ingenomen worden (*oraal) of ingespoten worden. Bacteriën kunnen een *resistentie voor antibiotica ontwikkelen, zodat grotere hoeveelheden moeten worden toegediend of gezocht dient te worden naar een ander werkzaam antibioticum. Om de ontwikkeling van *resistentie tegen te gaan dienen antibiotica met enige terughoudendheid voorgeschreven te worden. Het gebruik van antibiotica kan leiden tot verscheidene bijwerkingen zoals diarree (ten gevolge van het verstoren van het evenwicht tussen de normaal in het maagdarmkanaal bevindende micro-organismen), bloedafwijkingen, zenuwbeschadiging en allergische reacties (*eczeem, *netelroos en in ernstige gevallen een *anafalactische shock).

Anticoagulantia: medicamenten die de *bloedstolling vertragen (b.v. *heparine).

Anticonceptie: zie *anticonceptiepil, *voorbehoedmiddelen.

Anticonceptiepil: kortweg ‘de pil’ genoemd, een medicament gebruikt om zwangerschap te voorkomen. De pil bestaat uit een samenstelling van vrouwelijke *hormonen (*oestrogenen en *progestagenen) met als doel het verhinderen van de *ovulatie. Daarbij heeft het gebruik van de pil een uitwerking op het slijm dat door de *cervix wordt afgescheiden. Dit slijm wordt relatief ondoordringbaar voor zaadcellen. Bij een juist gebruik is de pil een betrouwbaar middel om zwangerschap te voorkomen. Daarnaast wordt de pil ook wel toegepast bij vrouwen die klachten hebben ten gevolge van stoornissen in de hormoonhuishouding. Er zijn verschillende soorten van de pil verkrijgbaar, onderscheid wordt gemaakt in éénfasepreparaten (alleen progestagenen of een vaste combinatie van progestagenen en oestrogenen), resp. twee- of driefasenpreparaten (met een wisselende samenstelling, afhankelijk van de cyclusfase). De laatste twee soorten worden ook wel sequentiepreparaten genoemd. Bij de keuze van het preparaat kan rekening gehouden worden met de eventuele bijwerkingen. Het gebruik van oestrogenen kan leiden tot misselijkheid, braken, *oedeem, hoofdpijn, pijnlijke borsten en verhoging van de bloeddruk. Bij progestagenen spataderen, beenkrampen, opvliegingen, *depressie, vet haar, *acne en een toename van de eetlust en het gewicht. Mogelijk bestaat er een verband tussen het oestrogeengehalte en het ontstaan van *trombose, vooral in combinatie met roken. De huidige generatie anticonceptiepillen kenmerken zich echter door een relatief laag oestrogeengehalte.

Antidepressivum: geneesmiddel toegepast bij de behandeling van een *depressie.

Antidotum: contramiddel, tegengif.

Antigeen: stof die in het lichaam de vorming van *antilichamen veroorzaakt. Het antigeen kan een chemische substantie, een door een *micro-organisme geproduceerde stof of het micro-organisme zelf zijn. Antigenen zijn meestal *eiwitten, maar kunnen echter ook *lipoïden of *koolhydraten zijn. Het organisme vormt antilichamen om de mogelijk schadelijke werking van antigenen te neutraliseren. Iedere na een doorstane ziekte verworven, of door een inenting verkregen, *immuniteit, berust op het voldoende voorhanden zijn van antilichamen.

Antihistaminica: medicamenten die de werking van *histamine neutraliseert. In een breder verband worden deze medicamenten o.a. gebruikt bij duizeligheid, *reisziekte, *netelroos, hoest, astmatische aandoeningen, *allergie, slaapstoornissen en insectenbeten.

Antilichamen: in het lichaam door een bepaald type van de witte *bloedcellen, de zgn. *plasmacellen, gevormde eiwitten als reactie op een *antigeen. De antilichamen zijn een belangrijk onderdeel van de afweer van het lichaam tegen *micro-organismen en *virussen. Heeft het lichaam tegen bepaalde ziekteverwekkers antilichamen gevormd, dan worden deze steeds weer tot de afweer aangewend. Voor bepaalde infectieziekten kan men dan *immuun worden. Dit geldt voor vele kinderziekten als *mazelen, *bof, *rodehond enz. Sommige ziekteverwekkers passen zich voortdurend aan, zodat geen of slechts een tijdelijke *immuniteit wordt verkregen (zoals bij *malaria). In het bloed behoren de antilichamen tot de zgn. *globulinen. De antilichamen kunnen worden onderverdeeld in IgA (immunoglobuline A), die vooral in lichaamsvloeistoffen voorkomt (b.v. traanvocht), IgM dat vooral vlak na een eerste contact met een antigeen aantoonbaar is in het bloed, gevolgd door IgG, die belangrijk is bij een volgend contact met een antigeen. IgD en IgE spelen een belangrijke rol bij allergische reacties (zie *allergie). De immunoglobulinen zijn specifiek, zodat b.v. antilichamen tegen het HIV aangetoond kunnen worden, een teken dat iemand besmet is met het virus dat *aids veroorzaakt. Op dezelfde manier kan een allergie voor de huisstofmijt aangetoond worden. Een uitzonderlijke situatie doet zich voor indien antilichamen aangemaakt worden gericht tegen de lichaamseigen cellen (b.v. tegen de eigen *bloedplaatjes) of eiwitten, de zgn. *auto-immuunziekten.

Antipireticum: koortsonderdrukkend geneesmiddel.

Antiseptica: uitwendig te gebruiken middelen voor het doden van ziekteverwekkers. Antiseptica remmen de bacteriëngroei; ze werken niet zo sterk als *desinfectiemiddelen (zie *desinfectie) zoals *alcohol, *boorwater, *jodiumtinctuur en waterstofperoxide.

Antiseptisch: ontsmettend, bacteriëndodend (zie *antiseptica).

Antistoffen: zie *antilichamen.

Antistolling: het vertragen van de *bloedstolling door middel van het toedienen van medicamenten. Dit wordt o.a. toegepast ter bestrijding of het voorkomen van een *trombose of een *embolie.

Antitoxine: *antilichamen die zich in het bloed bevinden en waarvan de werking tegen bepaalde, door *ziekteverwekkers afgescheiden, vergiften (*toxinen) gericht is. Zo vernietigt het difterie-antitoxine het door de difteriebacillen afgescheiden vergift. Voor het verkrijgen van antitoxine worden dieren (bij voorkeur paarden, apen en konijnen) met bacteriën, die een infectieziekte kunnen veroorzaken, besmet. Na hun genezing wint men uit het bloed het nieuwgevormde antitoxine. Antitoxinen worden aangewend bij de behandeling van *difterie, *koudvuur, *roodvonk en *tetanus.

Antitussivum: antihoestmiddel.

Antiviraal: gericht tegen een *virus. *Aciclovir is een voorbeeld van een antiviraal geneesmiddel.

Antroposofische geneeskunde: uitwerking en toepassing van de algemene inzichten en ideeën uit de antroposofie op het gebied van de geneeskunde. Aspecten van ziekte en gezondheid worden vanuit het perspectief van de antroposofie benaderd zonder de reguliere geneeskunde af te wijzen. De grondlegger van de antroposofie is Rudolf Steiner (1861-1925).

Antrum: holte (zie *sinus).

Anurie: niet in staat om urine te lozen ten gevolge van een falende urine-afscheiding bij *nierziekten of een afsluiting van de urinewegen (b.v. door een *blaassteen).

Anus: aars, darmuitgang; het laatste stuk van de dikke darm, waarlangs de onverteerbare voedingsbestanddelen uitgescheiden worden. De aars wordt door een kringspier gesloten, die zich tijdens de stoelgang verwijdt. Door de talrijke zenuwen is de aars bijzonder gevoelig voor verwondingen van binnenuit (te harde stoelgang) of van buitenaf.

Anus praeternaturalis: stoma; afgekort a.p.; kunstmatige darmopening door de buikwand. Een stuk van de *dikke darm wordt verplaatst en in de buikwand gehecht, waarna de darm voor de afvoer van de ontlasting geopend wordt. Deze kunstmatige opening kan voor een bepaalde tijd of permanent aangebracht worden. Over de opening wordt een plastic zak aangebracht om op hygiënische wijze de ontlasting op te vangen. Een anus praeternaturalis wordt aangelegd wanneer dieper gelegen darmdelen vernauwd en ontoegankelijk zijn of verwijderd moeten worden, b.v. wegens een kankergezwel. Tijdelijk wordt een anus praeternaturalis nogal eens aangelegd na een darmoperatie teneinde het genezingsproces te bevorderen.

Anxiolyticum: medicament dat angstremmend werkt.

Aorta: de lange, aanvankelijk boogvormige, hoofdslagader, waardoor het bloed vanuit de linkerhartkamer in de slagaderen (*arteriën) en vandaar naar alle lichaamsdelen vloeit. Barst de aorta dan treedt door inwendige verbloeding bijna altijd de dood in. Dat kan gebeuren wanneer de grote slagader door slijtage, ten gevolge van kalkafzetting of ontsteking, verzwakt is (b.v. bij een *aneurysma).

Aortakleppen: ventielachtige wandplooien tussen de linkerhartkamer en de *aorta om het terugstromen van het bloed naar het hart te verhinderen (zie ook *hart).

Aortitis: ontsteking van de *aorta.

Aortografie: zie *angiografie.

Apathie: onverschilligheid, ziekelijk onvermogen tot het ondergaan van emoties.

Aplasie: het, reeds bij de geboorte, ontbreken van een orgaan.

Apnoe: ademstilstand.

Apoplexie: *beroerte, plotse *hersenbloeding waarbij betrokkene een snel opkomende hevige hoofdpijn heeft met eventueel braken. In het algemeen zakt betrokkene binnen één uur weg in een *coma en is er een éénzijdige verlamming aanwezig. Mogelijk zijn er tegelijkertijd meerdere hersenfuncties uitgevallen.

Appendicitis: de benaming ‘blindedarmontsteking’ is onjuist, want het is niet de *blindedarm die ontstoken is, doch het wormvormig aanhangsel van de blindedarm (appendix vermiformis). De diagnose van een appendicitis is niet altijd eenvoudig. De meest voorkomende aanwijzing is pijn beginnend rondom de navel en daarna afzakkend naar de rechteronderbuik. Pijn aan de rechterzijde van de onderbuik kan echter ook vele andere oorzaken hebben, want het wormvormig aanhangsel ligt in de buurt van de blaas, de endeldarm en de vrouwelijke geslachtsorganen. Daarbij is het mogelijk dat de pijn van een appendicitis op een geheel andere plaats van het lichaam waargenomen wordt, zoals in de rug of onder de schouderbladen. Een verdacht teken is wanneer de buikwand gespannen en gevoelig is. Indien door een bloedonderzoek een vermeerdering van de witte *bloedlichaampjes (*leukocyten) wordt aangetoond, dan wijst dat op een ontsteking in het lichaam, waardoor het vermoeden van een appendicitis versterkt wordt. Bij een ‘onduidelijke’ buikpijn die misschien van een appendicitis afkomt, gelden de volgende grondregels:

1) niets eten, desnoods wat water drinken;

2) geen laxeermiddelen gebruiken;

3) een arts raadplegen indien de pijnen langer dan een uur duren;

4) voor de komst van de arts rustig blijven liggen.

Het grote gevaar bij een appendicitis is het openbreken van het ontstoken wormvormig aanhangsel, zodat de buik geïnfecteerd wordt en daardoor een ontsteking van het buikvlies (*peritonitis) veroorzaakt. De behandeling van een appendicitis is de operatieve verwijdering (appendectomie) van het wormvormig aanhangsel. Deze operatie komt zoveel voor dat iedere chirurg uit ervaring de techniek perfect beheerst. De patiënt kan over het algemeen het ziekenhuis reeds na enkele dagen weer verlaten. Sedert de toepassing van *antibiotica is het grote gevaar bij het doorbreken van de blindedarm sterk verminderd en is het aantal doden ten gevolge van het optreden van een buikvliesontsteking sterk gedaald. Appendicitis treedt meestal op jeugdige leeftijd en middelbare leeftijd op, maar komt ook bij kinderen en oudere mensen voor. Daar een vroegtijdige behandeling bijna in alle gevallen een gunstige afloop betekent, moet men bij het geringste vermoeden een arts raadplegen.

Appendix vermiformis: wormvormig aanhangsel van de *blindedarm (zie *appendicitis).

Applicatie: het toedienen van medicamenten. De uitdrukking wordt meestal voor het uitwendige gebruik gebezigd.

Apraxie: het onvermogen om doelbewuste handelingen uit te voeren. Apraxie komt nogal eens voor bij een hersenbeschadiging ten gevolge van een *beroerte.

A.p.z.: afk. v. algemeen psychiatrisch ziekenhuis.

Aqua: water; aqua destillata: gedestilleerd water.

Arachnoidea: spinnenwebvlies, een van de *hersenvliezen.

Arbeidstherapie: onderdeel van de *revalidatie van ernstig zieke of gewonde patiënten, waarbij de patiënt in het ziekenhuis, in speciale revalidatiecentra, thuis of op het werk de mogelijkheid geboden wordt zijn lichamelijke en geestelijke vaardigheden zo te oefenen dat hij weer in staat is aan het maatschappelijk verkeer (o.a. het arbeidsproces) deel te nemen. Het gaat hierbij om een behandeling en niet om een vorm van tijdverdrijf. Tot de bezigheden behoren, al naar gelang de aandoening, lichte werkzaamheden als schilderen, leerbewerking of bewegingsoefeningen als gymnastiek, dansen enz. De therapie kan op een bepaald doel gericht zijn (b.v. het weer op kracht brengen of losser maken van een gewonde arm) of kan het hele organisme omvatten (b.v. tijdens of na een *psychiatrische aandoening). Arbeidstherapie wordt gedaan onder begeleiding van fysiotherapeuten, revalidatie-artsen, activiteitenbegeleiders enz.

Argentum: zilver, chemisch symbool Ag; zilvernitraat (‘helse steen’) wordt voor het wegbranden, b.v. van wild vlees, aangewend.

Argyrie: afzetting van zilverzouten in de huid, de slijmvliezen en verschillende organen. De huid en de slijmvliezen in de mond krijgen een zilvergrijze verkleuring, welke wordt veroorzaakt door langdurig gebruik van medicijnen waarin zich zilverzouten bevinden. Ook door werk waardoor men gedurende langere tijd met deze zouten in aanraking komt, kan argyrie veroorzaken.

Ariboflavinose: *gebrekziekte ten gevolge van een tekort aan vitamine B2 (*riboflavine); de ziekte uit zich onder meer door kapotte mondhoeken.

Aritmie: onregelmatige hartslag (zie *hartziekten).

Arterie: slagader; arteriën zijn bloedvaten, die het bloed van het hart wegleiden. De belangrijkste en grootste arterie (hoofdslagader) is de *aorta. De grotere arteriën vertakken zich in kleinere en vormen arterievertakkingen. De kleinere arteriën vertakken zich op hun beurt tot *arteriolen en deze vertakken zich tot *capillairen, die ten slotte met de *venulen in verbinding staan, door welke het bloed via de *aderen weer terugkeert naar het hart.

Arteriografie: röntgenologische weergave van een of meerdere slagaderen (*arteriën) na inspuiting van een *röntgencontrastmiddel. Veranderingen in het verloop of in de gesteldheid van de slagaderen kunnen hiermee zichtbaar gemaakt worden.

Arteriole: kleinste *arterie.

Arteriosclerose: populaire naam: aderverkalking; arteriosclerose is een vaatziekte waarbij zich *cholesterol, *lipoïden en kalk op de arteriewanden (zie *arterie) afzetten, die daardoor dikker en harder worden en hun elasticiteit verliezen. Dit kan leiden tot orgaanschade doordat het bloedvat steeds verder vernauwt en de doorbloeding van het orgaan belemmerd wordt. Ook kunnen stukjes van de zieke vaatwand afbreken die verderop een nauwer bloedvat afsluiten of er kunnen zich bloedstolsels vormen op de wand die het bloedvat afsluiten. Deze bloedstolsels kunnen met de bloedstroom meegevoerd worden en verderop een bloedvat afsluiten. Achter een vernauwd, of zelfs afgesloten, bloedvat komt de zuurstofvoorziening van het desbetreffende orgaan in gevaar. Bij het hart kan dit leiden tot *angina pectoris of een *hartinfarct, bij de hersenen kan het leiden tot een *herseninfarct. Bij onvoldoende bloedtoevoer naar de benen kan *claudicatio intermittens optreden, bij de nieren kan het leiden tot het ontstaan van ernstige *nierziekten. De behandeling van arteriosclerose is drieledig:

1) verwijding van de vaten;

2) stimulering van de bloedsomloop;

3. trachten verdere afzetting tegen te gaan.

Verwijding van de bloedvaten wordt nagestreefd door medicijnen, en door vaatvernauwende stoffen zoals nicotine te vermijden. Stimulering van de bloedsomloop kan plaatsvinden door het voorschrijven van lichaamsoefeningen, massage en het voorkomen van verdere afzetting door een verlaging van het cholesterolgehalte van het bloed door middel van medicijnen en/of door het volgen van een dieet. Eventueel kan chirurgie een uitkomst bieden; door middel van een *catheter, die opgevoerd wordt in het desbetreffende bloedvat, kan de afsluiting opgeheven worden door het bloedvat op te rekken (*dotteren) en/of de afsluiting weg te branden met behulp van *laserstralen. Ook kan het zieke bloedvat vervangen worden door een ander bloedvat of een buis van kunststof. Een voorbeeld van een dergelijke operatie is het aanleggen van een *bypass. Bij het ouder worden vindt bij nagenoeg alle mensen een verkalking van de vaten plaats. Risicofactoren ten aanzien van het vroegtijdig ontwikkelen van arteriosclerose zijn o.a. roken, overgewicht, *diabetes, een hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte in het bloed. Tevens lijkt een zekere erfelijk bepaalde aanleg een factor te zijn.

Artificieel: kunstmatig opgeroepen, kunstmatig veranderd.

ARTRITIS

Gewrichtsontsteking. Van de vele oorzaken van artritis zijn er enkele nog niet opgehelderd. Deze wijdverbreide ziekte wordt onderscheiden in *acute en *chronische artritis.

Tot acute artritis worden gerekend:

1) sereuze artritis: deze ontstaat vanzelf (*spontaan) of na letsel, meestal ter plaatse van een gewricht, b.v. als gevolg van een kneuzing (*contusie). Een andere vorm van sereuze artritis is *synovitis, waarbij de membrana synovialis (zie *synovia) ontstoken is. ln het chronische stadium wordt het inwendige deel van het gewrichtskapsel dikker;

2) serofibrineuze artritis: deze behoort tot de groep van reumatische ziekten. Talrijke gewrichten zijn aangetast;

3) etterige artritis (artritis purulenta): dit is het gevolg van een directe of voortgezette infectie van een plek vlakbij een gewricht; deze vorm van artritis kan bij een infectieziekte (*gonorroe, *tuberculose, kokkensepsis (zie *sepsis), *tyfus) optreden waarbij de infectie van het gewricht ook via de bloedbaan kan plaatsvinden. Door kapsel-, kraakbeen- en beenvernietiging ontstaan na de genezing zware misvormingen. In de meest ernstige gevallen kan een operatieve verstijving van het gewricht noodzakelijk worden.

Chronische artritis was of aanvankelijk acuut en werd daarna chronisch of ze was van begin af aan chronisch (primair chronisch) in de zin van een algeheel degeneratieproces.

Reumatoïde en degeneratieve artritis worden tegenwoordig het meest waargenomen.

Reumatoïde artritis

Het betreft hierbij niet alleen een gewrichtsziekte, maar een ziekte van het hele lichaam, vooral van het *bindweefsel. De oorzaak is nog niet geheel opgehelderd, vooralsnog wordt de reumatoïde artritis geklassificeerd als een *auto-immuunziekte. Reumatoïde artritis kan een chronisch verloop aannemen en jarenlang voortduren. Het karakter van deze ziekte wordt duidelijk in haar verschillende aanduidingen: chronische infectieuze artritis, artritis deformans, polyartritis rheumatica, progredient chronische polyartritis.

Ze ontstaat geleidelijk of plotseling. Vermoeidheid, gewichtsverlies en weinig eetlust zijn gewoonlijk de eerste aanwijzingen. Soms vindt een plotselinge, acute koortsaanval plaats, vergezeld van pijn, zwellingen en stijfheid van vele gewrichten. Ieder gewricht komt in aanmerking, inclusief de wervelkolom. Meestal zijn de hand- en voetgewrichten aangetast (zie *gewrichten).

Vaak maakt reumatoïde artritis zich kenbaar door zwakte en pijn in de handen, met ochtendstijfheid van de vingers. De vingergewrichten zwellen op tot knobbels, waardoor de vingers gespreid gaan staan en de hand op een vin lijkt. De spieren rondom de pijnlijk gezwollen gewrichten worden niet meer gebruikt, ze ‘schrompelen’, atrofiëren (zie *atrofie).

Risico’s met betrekking tot het verkrijgen van reumatoïde artritis

In principe kan reumtoïde artritis zich bij iedereen ontwikkelen. Vrouwen worden vaker geconfronteerd met deze ziekte dan mannen, mogelijk spelen hormoonveranderingen (zie *hormonen), vooral in de overgangsjaren, een rol. Bij kinderen spreekt men van de ziekte van Still-Chauffard. Over het algemeen wordt reumatoïde artritis meer dan andere vormen van artritis bij jongere leeftijdsgroepen waargenomen; vooral in de streken met een koeler klimaat.

Bij de huidziekte *psoriasis en bij andere zeldzame ziekten kan artritis als nevenverschijnsel optreden.

De behandeling van reumatoïde arthritits

Voordat men vroeger aan een behandeling begon, werd eerst gezocht naar een ontstekingshaard, die als oorzaak en storende factor beschouwd werd (ontstoken amandelen, tanden, kaakholten, andere chronische ontstekingsprocessen in het lichaam). Zulke haarden werden zo mogelijk verwijderd (amandelen knippen, verwijderen van ontstoken tanden enz.). Meestal bleef deze behandeling zonder succes.

Tegenwoordig zijn er veel behandelingsmogelijkheden, die vroegtijdig ingeschakeld moeten worden. In het algemeen worden ontstekingsremmende middelen toegepast als *salicylaten, fenylbutazon of indomethazine, soms ook *cortison. Bij deze en overeenkomstige preparaten moet de dosering in acht genomen worden, om bijverschijnselen te vermijden. Goudpreparaten werden voorheen wel toegepast. Hier is echter voorzichtigheid geboden, omdat sommige patiënten deze middelen niet verdragen. Vaak worden pijnstillende medicijnen en slaaptabletten voorgeschreven. Met *curare overeenkomende preparaten worden gegeven, om pijn bij spierspasmen weg te nemen. Is het ziekteproces actief en is de pijn aanzienlijk, dan is bedrust op zijn plaats. Bewegingstherapie onder toezicht, zowel actief als passief, kan nuttig zijn. Het aanwenden van warmte tegen pijnlijke gewrichten is een oud beproefd middel, echter in een acuut stadium hebben koude kompressen een betere uitwerking. Orthopedische operaties zijn bij de behandeling van reumatoïde artritis waardevolle mogelijkheden; nadat b.v. het ziekteproces tot staan gebracht is, kan de orthopeed zo mogelijk *deformaties operatief corrigeren (zie *orthopedie).

Indien er een vermoeden bestaat op het voorkomen van reumatoïde artritis kan dit bevestigd worden door het aantonen van zgn. reumafactoren in het bloed. Dit zijn een bepaald soort *antistoffen (IgM), die gericht zijn tegen de eigen antistoffen van het type IgG.

Degeneratieve artritis (artrose, artrosis deformans)

Hierbij gaat het vooral om een chronische gewrichtsziekte van voornamelijk oudere mensen, die zelden jonger dan 40 jaar zijn. Degeneratieve artritis is het resultaat van de dagelijkse belasting en het slijtageproces van het gewrichtsweefsel. Het dragen van lasten of kleinere kwetsuren kunnen de ontwikkeling van deze ziekte bevorderen, evenals overgewicht, langdurig staan of zware lichamelijke arbeid.

Een ongunstige factor is een onnatuurlijke, eenzijdige belasting van een gewricht, zoals b.v. een ernstige vorm van x-benen ongunstig op het kniegewricht werkt of scheefstaan op het heupgewricht. Op de röntgenfoto zijn vaak al inwendige veranderingen van het gewricht aanwijsbaar, zelfs wanneer er nog nauwelijks klachten zijn. Kalkafzettingen, deformaties van de beendereinden en soms gewrichtsmuizen (kleine, in de gewrichtsholte vrij beweegbare stukjes been of kraakbeen) kunnen hierbij geconstateerd worden.

Vermoedelijk heeft 80 % van alle mensen die 50 jaar of ouder zijn last van degeneratieve veranderingen in hun gewrichten die een grotere lichaamsbelasting ondergaan: knieën, enkels, heupen en wervels. Beginsymptomen zijn meestal lichte stijfheid en pijn in de betreffende gewrichten of in de buurt daarvan. Worden de gewrichten na langere tijd van zitten of liggen weer gebruikt dan is de zgn. aanlooptijd bij de eerste bewegingen karakteristiek.

De behandeling van degeneratieve artritis

De veranderingen aan het kraakbeen en het bot kunnen niet weggenomen worden. Afgezien van de gevallen, waarin heup- en kniegewrichten bij het ziekteproces betrokken zijn, leidt de ziekte niet tot kreupelheid en de *symptomen kunnen gewoonlijk verzacht worden. Steeds moet een overmatig gebruik van de getroffen gewrichten vermeden worden.

Het is verkeerd aan te nemen dat een bijzonder intensieve beweging van de aangetaste gewrichten, stijfheid tegen zou gaan. Het is raadzaam om bij overgewicht af te vallen. *Fysiotherapie kan nuttig zijn. Alle soorten warmte zijn wenselijk, vooral warmvochtige kompressen. Lichte massage vermindert de pijn en doet zwellingen afnemen. Voor het overige komt de behandeling overeen met die van reumatische artritis. Soms geeft het toedienen van hormonen goede resultaten. Klagen patiënten over een stijve, pijnlijke rug, dan vinden zij baat bij een stevig matras en massage. Operatieve ingrepen zijn van grote betekenis. Bij patiënten met een zware heup- of kniebeschadiging wordt het versleten gewricht vervangen door een *prothese van kunststof.

Artrodese: kunstmatige verstijving van een gewricht; wordt soms toegepast bij bepaalde gewrichtsaandoeningen.

Artrografie: het met behulp van een *röntgencontrastmiddel röntgenologisch zichtbaar maken van het inwendige van een gewricht.

Artroscopie: populair kijkoperatie genoemd. Door de huid heen wordt een instrument (artroscoop) in een gewricht gebracht waarmee het inwendige van een gewricht bekeken kan worden. Afwijkingen aan het gewricht kunnen zo opgespoord worden en eventueel kan er zelfs op deze wijze een operatie uitgevoerd worden (b.v. het wegnemen van een stukje loszittend of ingescheurd kraakbeen, vaak toegepast bij een letsel van de *meniscus).

Artrose: degeneratieve verandering van een gewricht (zie *artritis, *degeneratie).

Arts: iemand die de studie medicijnen aan de universiteit voltooid heeft en derhalve bevoegd is zijn medische vaardigheden in de praktijk uit te oefenen. Behalve de huisartsen zijn er ook specialisten, die na de gebruikelijke opleiding tot arts nog een specialistische opleiding gevolgd hebben (b.v. een specialisatie in de *chirurgie), en artsen die geregistreerd zijn als sociaal geneeskundige (o.a. bedrijfsartsen, verzekeringsgeneeskundigen en consultatiebureau-artsen).

Ascaris: spoelworm (zie *wormen).

Ascites: buikwaterzucht; pijnloze zwelling van de buik ten gevolge van een vochtophoping in de vrije buikholte. Ascites is meestal het gevolg van een *hart-, *lever- of *nierziekte.

Ascorbinezuur: *vitamine C.

Asepsis: handelingen gericht op het voorkomen van de overdracht van *ziekteverwekkers (zie *antiseptica).

Asfyxie: dreigende verstikkingstoestand als gevolg van een vermindering van het zuurstofgehalte (zie *zuurstof) en/of een toename van het kooldioxidegehalte (zie *kooldioxide) in het bloed. Asfyxie is een term die vooral rond de geboorte gebruikt wordt, onderscheiden worden:

1) oorzaken voor de geboorte:

a. gestoorde zuurstofvoorziening in het moederlichaam. Door een navelstrengcomplicatie ontstaat een verstoring van de bloedsomloop tussen kind en *placenta (moederkoek);

b. ondoelmatig gebruik van middelen ter opwekking van de weeën;

c. een te lang geboorteproces, waardoor langdurig een hoge druk op de schedel staat;

d. ernstige *anemie bij de moeder, dit veroorzaakt een te geringe zuurstoftoevoer door de moeder;

e. een voortijdig loslaten van de placenta;

f. een zware verloskundige ingreep, b.v. een *tangverlossing waardoor het kind een *shock oploopt;

2) oorzaken na de geboorte:

a. ademnood wegens overmatig gebruik van *narcotica, *spasmolytica en pijnstillende middelen. De door het kind opgenomen narcotica kunnen de oorzaak zijn van een storing in het ademhalingscentrum;

b. de ontplooiing van de longen blijft uit;

c. grote delen van de longen functioneren onvoldoende door het inademen van vruchtwater;

d. het ademhalingscentrum in de hersenen wordt gestoord of valt uit door een hersenbloeding of onvolgroeidheid bij een te vroege geboorte;

e. verhindering van de gas(uit)wisseling door bedekking van de *bronchiolen en longalveolen (zie *alveolen) met een laagje hyaliene (gestold eiwit) en *koolhydraatcomplexen, d.w.z. de vorming van een hyalienemembraan (zie *hyaliene membranenziekte).

Bij asfyxie onderscheidt men de lichte vorm waarbij de ademhaling gestoord, maar de bloedsomloop intact is, de middelmatige waarbij de bloedsomloop behouden is doch de ademhaling afwezig en de hartslag afgenomen is, en de zware vorm, waarbij de patiënt zeer bleek ziet, naar adem hapt en de hartslag sterk verminderd is.

Asfyxie rond de geboorte kan leiden tot de dood of er kunnen hersenbeschadigingen optreden.

Aspermie: 1) het volledig achterwege blijven van een *zaaduitstorting; 2) zaaduitstorting zonder *sperma.

Aspiratie: opzuiging van gassen, vloeistoffen en ook vaste stoffen in de luchtpijp en in de longen. Indien hierdoor een longontsteking ontstaat spreken we van een aspiratiepneumonie. Bij pasgeborenen kan er sprake zijn van vruchtwateraspiratie.

Asthenie: krachteloosheid, zwakte.

Astigmatisme: een afwijking van het oog, waarbij het *hoornvlies een abnormale kromming vertoont. Een normaal scherp zien zonder correctie door brillenglazen is niet mogelijk (zie *oogziekten).

Astma bronchiale: aanvallen van bemoeilijkte ademhaling (vooral de uitademing) door een vernauwing van de luchtwegen ten gevolge van een kramp van het glad spierweefsel in de *bronchiën met tegelijkertijd een zwelling van het slijmvlies dat de bronchiën bekleedt. Astma kan diverse oorzaken hebben:

1) op basis van een *allergie, waarbij een astma-aanval uitgelokt wordt door het inademen van een *allergeen, d.w.z. een stof waarop overgevoelig gereageerd wordt;

2) het overgevoelig reageren op aspecifieke prikkels als mist, rook, stof, lichamelijke inspanning e.d.;

3) een chronische infectie van de bovenste luchtwegen zoals bij de astmatische bronchitis (een ontsteking van de *bronchiën);

4) psychogeen, d.w.z. dat de astma-aanval uitgelokt wordt onder invloed van psychische factoren.

Astma kan op iedere leeftijd ontstaan, veelal is er een voorgeschiedenis van een *allergie (b.v. *eczeem of *hooikoorts) en komt astma in de familie voor.

De behandeling van astma is gericht op het verwijden van de bronchiën, het afremmen van de slijmvorming en het voorkomen van het optreden van een allergische reactie. Infecties van de luchtwegen worden bestreden met *antibiotica. Eventueel kan een behandeling met *corticosteroïden overwogen worden.

Astma cardiale: kortademigheid door het vullen van de longblaasjes met vocht ten gevolge van een onvoldoende pompwerking van het hart.

Asystolie: hartstilstand doordat het hart zich onvoldoende samentrekt.

Ataxie: stoornis in de samenwerking van de spieren, meestal een teken van een ziekte van het centrale *zenuwstelsel (zie *hersenen).

Atelectase: onvolledige of ontbrekende ontplooiing van de longblaasjes (*alveolen).

À terme: geboorte van een kind na een normale duur van de zwangerschap (tussen de 37 en 42 weken).

Atheroomcyste: soort knobbel die ontstaat wanneer *talg zich ophoopt ten gevolge van een verstopping van de uitgang van een *talgklier. De behandeling is chirurgisch, waarbij de cyste in zijn geheel verwijderd wordt.

Atlas: bovenste halswervel, gelegen tussen de schedel en de draaier (de tweede halswervel).

Atonie: slapheid; verminderde spanningstoestand van de spieren.

Atresie: afwezigheid van een normale opening, b.v. een aangeboren afwijking waarbij de *anus ontbreekt.

Atrofie: wegkwijning van delen van het lichaam zoals spieren, botten of inwendige organen door afname van de *cellen in aantal en grootte. De oorzaken van atrofie kunnen veelvoudig zijn. Zij worden onderscheiden in normale en abnormale processen. Een normale afname in grootte van een orgaan is de atrofie van de *amandelen bij toenemende ouderdom.

Atropine: een witte, bittere stof, zwaar vergiftig voor mensen, echter niet voor vele planteneters. Wordt uit wolfskers (Atropa belladonna) gewonnen, doch ook synthetisch samengesteld. Atropine verlamt de zenuweinden van de *parasympaticus, waardoor het middel in de medische praktijk voor diverse doeleinden gebruikt kan worden, b.v. de verwijding van de pupillen. In de *ademhalingsorganen veroorzaakt atropine verwijding van de *bronchiën, het veroorzaakt een versnelling van de hartslag, in de maag wordt de zoutzuurafscheiding verminderd en in de darmen wordt de darmsamentrekking (*peristaltiek) gedempt.

Attaque: aanval; zie *beroerte.

Attention deficit disorder: zie *hyperkinetisch syndroom.

Audiometrie: het met behulp van een audiometer registreren van de gehoordrempel bij verschillende toonhoogten, d.w.z. de minimale geluidssterkte die nodig is om een bepaalde toonhoogte nog te kunnen horen. De registratie wordt weergegeven in een audiogram. Deze wordt gebruikt om de mate van gehoorverlies aan te geven.

Aura: de, slechts enkele seconden durende, waarschuwingssignalen (reuk- of andere zintuiglijke ervaringen, in het bijzonder optische) die aan een epileptische (zie *epilepsie) of *migraine-aanval voorafgaan.

Aureomycine: soort antibioticum (zie *antibiotica).

Auscultatie: beluisteren van het geruis in delen van het lichaam (eventueel met behulp van een *stethoscoop). In het bijzonder is hierbij aandacht voor de harttoon, het ademgeruis, grote bloedvaten en de *peristaltiek van de darmen.

Autisme: psychische gesteldheid waarbij betrokkene geen normale relatie aangaat met de omgeving en vooral in zichzelf gekeerd is. Er is een onvermogen om normale contacten te onderhouden met andere mensen omdat betrokkene zich niet kan inleven in de gevoelens van zijn medemens. Andere opvallende verschijnselen zijn het uitvoeren van zinloze activiteiten (b.v. het uit het hoofd leren van een telefoonboek) of van handelingen die voortdurend herhaald worden. Autistische kinderen maken nogal eens karakteristieke fladderbewegingen met de armen. Het grootste gedeelte van de autistische mensen heeft een laag intellligentieniveau. Autisme heeft een organische oorzaak en is vooralsnog niet of beperkt behandelbaar.

Autoclaaf: hogedruk-sterilisator, waarin door waterdamp onder hoge druk *micro-organismen vernietigd worden (zie *asepsis).

Autogeen: in het lichaam ontstaan, automatisch.

Autogene training: methode van zelfontspanning. Door bepaalde oefeningen wordt een intensief gevoel in het eigen lichaam bereikt, en na enige tijd is een bewuste beïnvloeding van lichamelijke functies mogelijk. Autogene training kan toegepast worden bij *slapeloosheid, *astma, *fobie en andere stoornissen.

Auto-immuunziekte: ziekte waarbij het lichaam *antistoffen produceert die gericht zijn tegen de eigen cellen (b.v. bepaalde *bloedlichaampjes) of bepaalde *weefsels. Vaak treden bepaalde lichaamseigen *eiwitten hierbij als *antigeen op. Voorbeelden van auto-immuunziekten zijn *reuma en diverse *collageenziekten. Van enkele ziekten waarbij men nog geen oorzakelijke factor heeft vastgesteld, wordt verondersteld dat het auto-immuunziekten zijn. De behandeling bestaat uit het toedienen van medicamenten die de afweer van het lichaam beïnvloeden (o.a. *corticosteroïden).

Auto-intoxicatie: zelfvergiftiging door stofwisselingsproducten, in het bijzonder door onvolledige ontgifting van *eiwit-afvalproducten. *Niervergiftiging is b.v. het gevolg van een auto-intoxicatie.

Autoloog: lichaamseigen; bij een autologe *transplantatie wordt gebruikgemaakt van weefsels of organen afkomstig van betrokkene zelf of van de tweelingpartner van een eeneiige tweeling.

Automutilatie: het zichzelf toebrengen van verwondingen, veelal door het krassen in de huid. In het algemeen wordt automutilatie beschouwd als een uitlaatklep voor te hoog opgelopen spanningen. Het komt voor bij diverse *psychiatrische aandoeningen.

Autonoom: volgens eigen wetten werkzaam; b.v. het autonoom *zenuwstelsel.

Autopsie: *lijkschouwing, *necropsie, *sectie; de zin van autopsie is de juiste doodsoorzaak te onderzoeken, om deze met de voordien bekende *symptomen van de ziekte te kunnen vergelijken. De familieleden van een overledene worden erop gewezen dat ze geen toestemming hoeven te geven tot lijkschouwing. Men moet echter hierbij bedenken, dat vorderingen in de diagnostiek (zie *diagnose) en op het gebied van *therapie o.a. berusten op door lijkschouwing verworven kennis. D.w.z. dat iedere autopsie er in meerdere of mindere mate toe kan bijdragen dat de ziekte van een ander mens met meer zekerheid valt te diagnostiseren en doeltreffender behandeld kan worden. Bij vermoeden van een niet-natuurlijke doodsoorzaak is toestemming van de familieleden niet noodzakelijk.

Avitaminose: ziekte veroorzaakt door gebrek aan vitamine (zie verder *vitamine).

B

Baardschurft: door schimmels of etterverwekkers veroorzaakte ontsteking van de baardhuid (zie *huidziekten).

Baarmoeder: uterus (zie *vrouwelijke geslachtsorganen).

Baarmoederkanker: zie *kanker, *vrouwenziekten.

Baarmoedermond: aanduiding voor de ingang tot de baarmoederhals (zie *vrouwelijke geslachtsorganen).

Bacillen: staafvormige *bacteriën die sporen vormen; bacillen zijn o.a. de verwekkers van *miltvuur.

Bactericiden: stoffen die uitwendig of inwendig *bacteriën doden.

Onderscheiden worden:

1) antiseptica: uitwendig te gebruiken stoffen die bacteriën in wonden of op de huid doden;

2) antibiotica en sulfapreparaten: zij doden ziekteverwekkers of remmen deze in hun groei;

3) desinfecterende middelen: middelen die uitsluitend uitwendig aangewend mogen worden.

Ook het zonlicht, ultraviolette straling en andere elektromagnetische stralen hebben het vermogen bepaalde ziektekiemen te doden (zie ook *fungicide).

Bacteriëmie: de aanwezigheid van *bacteriën in het bloed.

Bacteriën: eencellige organismen zonder celkern; niet alle bacteriën veroorzaken een ziekte. Enige soorten zijn belangrijk voor de gezondheid, zoals b.v. de bacteriën die het onderste gedeelte van het spijsverteringskanaal bevolken. De ontdekking dat bacteriën ziekten kunnen veroorzaken is een van de belangrijkste ontdekkingen in de medische wetenschap geweest. De verdienste van deze ontdekking komt toe aan de Franse geleerde Pasteur alsmede aan de Duitse arts Robert Koch. Beiden leefden in de tweede helft van de negentiende eeuw. Bacteriën kunnen alleen microscopisch waargenomen worden. Zij komen in verschillende grootten voor, echter slechts in drie vormen:

1) staafvormige bacteriën (bacillen), o.a. de veroorzakers van *tuberculose en *lepra;

2) kogelvormige bacteriën (kokken);

3) schroefvormige bacteriën (spirocheten), o.a. de veroorzakers van *syfilis en *cholera.

De kokken treden in verschillende samenstellingen op. In paren (diplokokken), in ketens (streptokokken) en in trossen (stafylokokken). Typische diplokokken zijn de gonokokken (veroorzakers van *gonorrhoe) en de pneumokokken. Streptokokken zijn dikwijls verantwoordelijk voor infectie van de neuskeelholte, stafylokokken voor *abcessen. Ziekteverschijnselen veroorzaakt door bacteriën kunnen ontstaan door groei van het aantal bacteriën in het lichaam of door afscheidingsproducten gevormd door de bacteriën, de zgn. *endo- en *exotoxinen.

Bacteriofagen: *virussen die *bacteriën als gastheer gebruiken.

Bacteriologie: leer van de *bacteriën.

B.a.l.: afk. v. broncho-alveolaire lavage; spoeling van de longen met een steriele vloeistof, waarna de vloeistof weer opgezogen en onderzocht wordt op mogelijke afwijkingen.

Balanitis: ontsteking van de eikel en de voorhuid van de *penis (zie *mannelijke geslachtsorganen).

Ballondilatatie: zie *dilatatie.

Balsem: dik vloeibare oplossing van harsen en oliën die een pijnverzachtende werking heeft.

Balzak: zie *scrotum.

Balzakbreuk: zie *hernia; waterbreuk: zie *hydrocele.

Banden: zie *ligamenten.

Bandenpijnsyndroom: pijn bij de vrouw gelokaliseerd in de buik en/of rug ten gevolge van beschadiging of rek van de banden die de *baarmoeder in positie houden.

Bang, ziekte van...: de verwekker van de ziekte van Bang is de brucellabacterie. Besmetting vindt plaats door contact met besmette runderen of het drinken van besmette (ongekookte) melk. Er is geen besmetting van mens op mens. Bij de ziekte kan naast koorts en algehele malaise o.a. klierzwellingen en gewrichtspijnen voorkomen.

Banti, ziekte van...: genoemd naar de Italiaanse patholoog Guido Banti. De ziekte uit zich in de vorm van een *anemie, een ziekelijke vermindering van het aantal witte *bloedlichaampjes (*leukopenie) en een toenemende miltvergroting (*splenomegalie). Tevens kan een atrofische (zie *atrofie) *levercirrose ontstaan, gepaard gaande met een vochtophoping in de buikholte (*ascites).

Barbituraten: zouten van barbituurzuur, een voorheen vaak gebruikt bestanddeel van veel *slaapmiddelen. Het gebruik van deze middelen kan tot verslaving leiden (zie *drugverslaving). Een chronische barbituraatvergiftiging, ten gevolge van een duidelijk medicamentenmisbruik, kan geheugenverlies, spraakmoeilijkheden, *hallucinaties en eventueel een ziekelijke verandering van het *bloedbeeld tot gevolg hebben. Een overdosis aan barbituraten kan de dood veroorzaken. Alle gevoelens stompen af, de slaap gaat in bewusteloosheid over, de huid voelt vochtig-koud aan, de ademhaling wordt oppervlakkig en de bloedcirculatie zwak. Bij het gebruik van een overdosis slaaptabletten is een onmiddellijke opname in het ziekenhuis noodzakelijk.

Baring: zie *geboorte.

Barium: chemisch element met het symbool Ba; barium behoort tot de *alkaliën. Alle oplosbare bariumverbindingen zijn giftig. Bariumsulfaat is een smakeloos, onoplosbaar wit poeder, dat als *röntgencontrastmiddel gebruikt wordt bij het onderzoek van het maagdarmstelsel, waarbij gebruik wordt gemaakt van de eigenschap dat de *röntgenstralen er niet doorheen kunnen dringen. De patiënt drinkt voorafgaand aan het onderzoek een pap van bariumsulfaat.

Bartholinische klieren: twee kleine slijmproducerende *klieren in de voorhof van de *schede (zie *vrouwelijke geslachtsorganen).

Bartholinitis: ontsteking van de *bartholinische klieren die behandeld kan worden met *antibiotica. Door een etteropeenhoping, ten gevolge van een verkleving van de afvoerkanalen, kan een *abces ontstaan (een zgn. bartholinisch abces). Dit abces kan chirurgisch behandeld worden.

Basaal: fundamenteel.

Basale temperatuur: de ’s morgens *rectaal gemeten gemiddelde temperatuur van een vrouw tussen twee *menstruaties. Deze stijgt bij het naderen van de *ovulatie met enige tiende graden. Aan de hand van deze stijging kan het tijdstip van de ovulatie en daarmee het meest gunstige conceptiemoment vastgesteld worden (zie ook *Ogino-Knaus).

Basalioom: een vorm van huidkanker met een geringe agressiviteit. Het basalioom komt overwegend bij ouderen voor en is gekenmerkt door knobbeltjes met een paarlemoeren glans. De behandeling bestaat uit het in het geheel verwijderen van de aandoening omdat het basalioom zich anders verder zal uitbreiden en eventueel ook kan doordringen tot structuren die onder de huid zijn gelegen.

Basedow, ziekte van...: zie *endocriene klieren, *hormonen en *schildklier.

Battered child syndrome: het regelmatig mishandelen van kinderen, veelal door de ouders, zonder specifieke aanleiding. Vaak vertoont het kind de uitwendige kenmerken hiervan, zoals blauwe plekken, soms zelfs botbreuken.

B.C.G.: afk. v. Bacillus Calmette Guerin, een bekende entstof tegen *tuberculose (zie ook *inenting).

Bechterew, ziekte van...: een vorm van *artritis van de wervelkolomgewrichten, die leidt tot verstijving van de *wervelkolom (zie ook *spondylitis).

Bedwantsen: zie *insecten en spinachtigen.

Bedwateren: zie *enuresis.

Bedwelming: lichte algehele verdoving, meestal van korte duur (zie *anesthesie).

Beenderen: beenderen vormen gezamenlijk het skelet van het lichaam. Samen met de *kraakbeenderen, *gewrichten en *spieren vormen ze het spierskeletsysteem. Het wordt door pezen en banden bijeengehouden en bestaat uit 212 beenderen. Afgezien van tandglazuur is been het hardste lichaamsweefsel. Het dichtst gevormde deel van het been is de buitenste ‘mantel’ ervan, het inwendige deel is poreuzer (sponsachtig). De meeste *mineralen van het lichaam, vooral *calcium en *fosfor zitten in de beenderen en zijn mede bepalend voor de stevigheid van de beenderen. Beenderen zijn van zeer fijne kanaaltjes (kanalen van Havers) doortrokken, waardoor het bloed, *lymfe en zenuwen tot in het been komen. Rondom het been zit het beenvlies, het *periost, dat voorzien is van talrijke bloedvaten, zenuwen en lymfevaten. Het periost is buitengewoon pijngevoelig. In het binnenste van het been zit het beenmerg, het hoofdorgaan voor de aanmaak van bloed.

De beenderen komen in nogal wat vormen voor. Zo zijn er b.v. pijpbeenderen (b.v. het dijbeen), korte beenderen (b.v. de handwortelbeentjes), platte beenderen (b.v. het schedelbeen) en onregelmatige beenderen (b.v. de wervellichamen). De meeste beenderen ontstaan uit kraakbeen, soms echter direct uit een bindweefselstructuur (zie *bindweefsel). Beenderen bestaan naast mineralen uit organisch materiaal. Bij oudere mensen is het aandeel van de mineralen in de beenderen hoger ten opzichte van die van kinderen, zodat de beenderen van ouderen brozer zijn. Beenderen kunnen door een breuk (zie *fractuur) of door *beenderziekten beschadigd raken.

Beendertuberculose: zie *beenderziekten, *tuberculose.

BEENDERZIEKTEN

Beendermisvormingen en beenderziekten kunnen verschillende oorzaken hebben, b.v. *acute en *chronische *infecties, ongelukken, verkeerde voeding, hormoonstoornissen (zie *hormonen), *tumoren, aangeboren misvormingen enz.

Ostitis is de algemene benaming voor beenderontstekingen. Een van de vormen van ostitis ontstaat door een overmatige werking van de bijschildklieren (zie *endocriene klieren); er vindt hierbij een onregelmatige aanmaak en afbraak van de beendersubstantie plaats (ostitis fibrosa generalisata), de beenderen worden dikker en weker.

Acute osteomyelitis is een ontsteking van het beendermerg en de omgevende structuren ten gevolge van een bacteriële infectie. Verantwoordelijk daarvoor zijn etterverwekkers, hoofdzakelijk staphylococcus aureus (zie *stafylokokken). Osteomyelitis komt vooral voor bij jeugdigen. Het geeft een ernstig ziektebeeld met hoge koorts en hevige pijnen. Het bloed vertoont een verhoogd aantal witte bloedlichaampjes. Vaak zijn de extremiteiten (armen en benen) gezwollen. Staphylococcus aureus reageert gevoelig op *antibiotica, een vroegtijdige behandeling geeft daarom goede resultaten.

Ook *syfilis en *tuberculose kunnen beenderen aantasten.

Beendertuberculose veroorzaakt de zgn. beeneter, abcesvorming (zie *abces) in het bot ten gevolge van *tuberculose, die naar de gewrichten kan doorbreken.

Abnormale beenderbroosheid bij kinderen berust meestal op een erfelijke afwijking (zie *erfelijkheid) van de botvorming. De broosheid van de beenderen bij oudere mensen is normaal maar werkt het ontstaan van *fracturen in de hand. Derhalve dienen ouderen op te passen niet te vallen, berucht hierbij is het ontstaan van een gebroken heup.

De oorzaak van de ziekte van *Paget (ostitis deformans ook wel osteodystrophia deformans genoemd) is niet bekend. In dit geval trekken het dijbeen en het scheenbeen krom en de schedelbeenderen worden dikker.

Rachitis (Engelse ziekte) is een systeemziekte van de beenderen in de baby- en kleuterjaren. Rachitis wordt veroorzaakt door een gebrek aan *vitamine D. De darm neemt te weinig *calcium op, waardoor de beenderen de noodzakelijke stevigheid niet verkrijgen. *Deformaties zoals o-benen, ‘kippenborst’ en de zgn. ‘rozenkrans’ aan de ribben, evenals misvormingen van de tanden kunnen hierbij ontstaan. Bij preventieve behandelingen krijgen kleine kinderen vitamine D-preparaten toegediend. Sinds men na het stootsgewijs toedienen van vitamine D bepaalde ongewenste neveneffecten (b.v. een ‘wolkenschedel’ door het vroegtijdig aaneengroeien resp. verbening van de schedelnaden en de fontanellen) heeft waargenomen, is men wat voorzichtiger geworden met het op deze manier toedienen van medicijnen.

Normaal gesproken voorkomen gevarieerd voedsel (vitamine D komt o.a. voor in boter en margarine) en voldoende frisse lucht en zon (het lichaam is in staat vitamine D zelf in de huid te produceren onder invloed van zonlicht) het ontstaan van rachitis.

Met osteomalacie duidt men stoornissen in de beendervorming aan. Er is dan sprake van een gebrekkige inbouw van *mineralen in de eiwitbotgrondstof (osteoïd). De beenderen zijn week en zijn makkelijk te buigen. De oorzaken van osteomalacie zijn talrijk.

Tot de aangeboren misvormingen behoort o.a. de *klompvoet en de heupluxatie (zie *gewrichten).

Bij bepaalde vormen van *kanker van de borst, van de voorstanderklier (*prostaat), de nieren en de maag worden kankercellen bij voorkeur naar de beenderen versleept. Men spreekt dan van *botmetastasen.

Het *sarcoom, een kwaadaardig bindweefselgezwel, kan de beenderen snel verwoesten. Indien het proces uitgaat van de beenderen wordt dit een osteosarcoom genoemd, hierin zijn weer diverse typen te onderscheiden. Het osteoom is een goedaardig gezwel uitgaande van de beenderen.

Beenmerg: zie *beenderen.

Beet: een verwonding die een zorgvuldige behandeling vereist in verband met het gevaar op het ontstaan van een infectie. *Eerste hulp: zo mogelijk de wond enkele minuten onder stromend water houden, daarna een gesteriliseerd verband aanleggen en direct een arts raadplegen. Aanbeveling verdient het noteren van naam en adres van de eigenaar van het dier, om het dier zo nodig te laten observeren (b.v. wegens *hondsdolheid). Berucht zijn de beten veroorzaakt door mensen. Deze beten dienen met aandacht behandeld te worden. Zo zal b.v. de wond zoveel mogelijk opengelaten en niet gehecht worden.

Bekken: *pelvis; het benige bekken bestaat aan de zijkant en aan de voorkant uit de beide grote heupbenen, die van voren door een kraakbeenachtige schaambeenvoeg en aan de achterkant door het heiligbeen en stuitbeen verbonden zijn. Het bekken rust op de benen en draagt de wervelkolom. Het bevat de darmen, de interne geslachtsorganen met de *baarmoeder, de *eileider en *eierstokken, de urineblaas etc. Met het kleine bekken wordt het onderste deel tussen *stuitbeen en *schaambeen aangegeven. Het bevat de urineblaas, de *vrouwelijke resp. een deel van de *mannelijke geslachtsorganen en de *endeldarm.

Belladonna: korte benaming voor Atropa belladonna, de wolfskers. Uit deze plant wordt *atropine gewonnen dat kramptoestanden, in het bijzonder in de luchtwegen en de *spijsverteringsorganen, opheft. Ter verkrijging van grote pupillen werd het vroeger wel gebruikt door vrouwen.

Belroos: zie *erysipelas.

Benen, kriebel in ...: zie *restless legs.

Benigne: goedaardig (tegendeel: *maligne): meestal met betrekking tot *tumoren of gezwellen (zie *goedaardig gezwel).

Benzodiazepinen: groep van geneesmiddelen, die toegepast worden als kalmerings- en slaapmedicatie.

Berg: een vorm van *eczeem op de behaarde hoofdhuid van jonge kinderen. De term wordt ook wel gebruikt om zeepresten aan te duiden die bij het kind tussen de haren achterblijft.

Beriberi: gebrek aan *vitamine B1. Komt voornamelijk in Oost-Aziatische landen voor waar gepelde of geslepen rijst het volksvoedsel is. In de westerse samenleving wordt beriberi nogal eens gezien bij langdurig *alcoholmisbruik. Het gevolg van de ziekte is een *hartziekte of een *zenuwontsteking (polyneuritis). De *symptomen zijn algemene verzwakking, verlammingen, waggelende gang, zenuwpijnen, *anemie of *oedeem. In ernstige gevallen is de afloop dodelijk. De behandeling bestaat uit het toedienen van vitamine B.

Beroepsziekten: men verstaat daaronder ziekten die ontstaan zijn door het beroep dat uitgeoefend wordt. Typische voorbeelden zijn de *caissonziekte (bij duikers), ziekten door *loodvergiftiging bij schilders, *huidziekten (*dermatosis) bij arbeiders in de chemische industrie, aandoeningen door *röntgen- en radioactieve stralen, door schokken bij het werken met persluchtwerktuigen, door het inademen van stof bij arbeiders in steengroeven en doofheid door de langdurige blootstelling aan te hard geluid.

Beroerte: apoplexie, apoplectisch *insult; een beroerte ontstaat door het springen van een bloedvat in de hersenen of door verstopping van een hersenslagader. Meestal treedt het op latere leeftijd op ten gevolge van *arteriosclerose of een afwijking in de bloedsomloop (met name hoge bloeddruk). Bij een beroerte treedt een plotselinge bewusteloosheid (*coma) op, waarop meestal een verlamming volgt van de kant van het lichaam tegenovergesteld aan de getroffen hersenhelft (*hemiplegie). Vaak is de verlamming ook maar gedeeltelijk en wordt b.v. de helft van het gezicht, een arm of een been getroffen. Een beroerte is vaak direct dodelijk, soms pas enkele dagen of enkele weken later. Er zijn echter ook patiënten die herstellen, soms met blijvende restverschijnselen. Een mogelijke voorbode van een beroerte zijn de zgn. t.i.a.’s (transient ischaemic attacks). Hierbij veroorzaakt de afsluiting van een klein bloedvat in de hersenen kortdurende uitvalsverschijnselen, zoals een tijdelijke verlamming van een deel van het aangezicht of ledemaat of een tijdelijke blindheid aan één oog. Het bewustzijn blijft bij deze aandoening intact. De behandeling is in het algemeen *medicamenteus.

Besnier-Boeck, ziekte van...: zie *sarcoïdosis.

Besnijdenis: het verwijderen van de *voorhuid (zie *circumcisie).

Bestraling: behandeling van het lichaam of deel ervan door stralingsenergie. Dit begrip omvat warmte, licht, röntgen- en radiumbestraling (zie ook *radiotherapie).

Bevalling: zie *geboorte.

Bevriezing: effect van hevige koude. De graad van bevriezing hangt af van de grootte van het bevroren lichaamsoppervlak, de duur van de inwerking van de kou en van de temperatuur. De bloedsomloop in de betreffende lichaamsdelen wordt verstoord, waarbij het gevaar bestaat dat de bloedcirculatie niet meer goed op gang komt en er blijvende schade ontstaat, eventueel wordt het lichaamsdeel in kwestie afgestoten door het lichaam (droog of nat *gangreen, dit is stollend of verwekend weefselversterf). In ieder geval moet hulp van een arts, zo nodig opname in een ziekenhuis, overwogen worden. Algemene regels voor eerste hulp bij bevriezing: zie *eerste hulp.

Bevruchting: zie *geboorte, *zwangerschap.

Bevruchting, periode van ...: naar Nederlands recht wordt vermoed vader van een onwettig niet-erkend kind te zijn hij die tussen de 307de en 179ste dag voor de geboorte met de moeder gemeenschap heeft gehad; dit wettelijk vermoeden kan een rol spelen bij de zgn. vaderschapsactie.

Bewusteloosheid: toestand waarin de mens zich niet bewust is van zijn omgeving, een normaal verschijnsel tijdens de slaap. Er zijn diverse graden van bewusteloosheid. Een diepe bewusteloosheid wordt *coma genoemd. Bewusteloosheid kan velerlei oorzaken hebben, zoals medicamenten (*narcotica), *hersenletsel (b.v. door een schedelbreuk), infecties, vergiftiging, een tekort aan zuurstof in de hersenen (zoals bij verstikking, verdrinking of bloedsomloopstoornissen), maar ook *hypnose of bezwijming. Bewusteloosheid kan ook optreden bij een ontregeling van *diabetes.

Bezetenheid: verschijnsel bij sommige *psychiatrische aandoeningen, in het bijzonder bij *hallucinaties ten gevolge van *schizofrenie optredend. Daarbij gelooft en verdedigt de getroffene met hartstocht voorstellingen die de normale mens onbegrijpelijk en onzinnig voorkomen.

Bezigheidstherapie: zie *arbeidstherapie.

Bgz.: afk. v. bedrijfsgezondheidszorg.

Biceps: tweehoofdige opperarmspier.

Biest: zie *colostrum.

Bijbal: epididymis; zie *mannelijke geslachtsorganen.

Bijholte-ontsteking: sinusitis; pijn en ontsteking van neusbijholten komen vooral vaak voor bij bewoners van gematigde en koude klimaatstreken. *Verkoudheid, als ook infecties van de bovenste luchtwegen, begunstigen deze ziekte. De neusbijholten zijn een onderdeel van het ademhalingsstelsel. Het zijn met slijmvlies beklede holten in het aangezichts- en schedelbeen. Deze staan in open verbinding met de neus. In de bovenkaak ligt de kaakholte, boven de ogen de voorhoofdsholte, en diep in de schedelbasis, achter de neus, liggen de zeefbeencellen. Wanneer druk tegen de bovenwand van de oogkassen een ongewoon heftige pijn veroorzaakt, komt dat meestal door een ontsteking van de voorhoofdsholte. Het onwel zijn bij bijholteziekten is in eerste instantie afkomstig van de ontsteking en zwelling van de slijmvliezen daar ter plekke. Dit kan veroorzaakt worden door infecties, echter door de zwelling van de slijmvliezen kan de afvloed van *secreet naar de neus belemmerd worden, waardoor juist hierdoor een infectie kan ontstaan. De behandeling is dan ook in eerste instantie gericht op een goede afvloed van secreet naar de neus, b.v. door gebruik van een neusspray, zodat het slijmvlies slinkt, of door middel van het spoelen van de neus met een zoutoplossing. Eventueel kan een operatie overwogen worden waarbij een grotere opening van de neusbijholte naar de neus wordt gemaakt. Bij een infectie met bacteriën kan ook gebruikgemaakt worden van *antibiotica. Het plaatselijk toedienen van medicijnen in de bijholten is niet altijd zinvol. Soms raken door dergelijke chemische prikkels de slijmvliezen zo geïrriteerd, dat ze nog meer gaan zwellen en de klachten verergeren. Indien er sprake is van een *abces in de kaakholte wordt vaak besloten tot het uitvoeren van een kaakspoeling, waarbij de kaakholte met behulp van een zoutoplossing schoongespoeld wordt. *Chronische bijholteziekten hebben vaak weken of maanden nodig om te genezen. Soms is een chirurgische ingreep noodzakelijk, vooral wanneer een ziekelijke woekering of cystevorming van het bijholteslijmvlies plaatsgevonden heeft. Een chronisch veretterde bijholte kan als haard (focus) fungeren (zie *focal infection). Vaak is ingeval van een chronische of terugkerende bijholteontsteking een verband te leggen met vormen van *allergie.

Bijnieren: klieren die *adrenaline en andere hormonen vormen (zie *endocriene klieren).

Bijschildklieren: glandulae parathyreoideae (zie *endocriene klieren).

Bijziendheid: myopie (zie *oogziekten).

Bilharzia: schistosomiasis; *tropenziekte, die door een infectie met *parasieten (schistosomen) veroorzaakt wordt. De parasieteneieren ontwikkelen zich in water dat door menselijke uitwerpselen verontreinigd is. Daar worden zij door slakken opgenomen, waarin zij zich vermeerderen en ontwikkelen. De larven verlaten de slakken en krioelen in het water. Wanneer zij in contact met de menselijke huid komen, doorboren zij deze en komen zo in de bloedsomloop. Hun volgende stations zijn de darmen, lever en blaas, waardoor een ontsteking van deze organen kan optreden. Bij een ontsteking van de blaas kan bloed in de urine voorkomen. Bij een ontsteking van lever is dit orgaan pijnlijk en gezwollen, in een later stadium kan een verharding van dit orgaan ontstaan (*cirrose).

Bilirubine: geel of bruinrode galkleurstof, een afbraakproduct van de rode bloedkleurstof (*hemoglobine) uit afgestorven rode *bloedlichaampjes (*erytrocyten). Bilirubine wordt in de lever gevormd en tezamen met andere producten van de lever in de galblaas opgeslagen en in de darmen afgescheiden (zie *spijsvertering). De aanwezigheid van bilirubine in het bloed en in urine wijst op een *leverziekte of op een verhoogde bloedafbraak.

Bilnaad: zie *perineum.

Bindvlies: zie *conjunctiva.

Bindweefsel: de verzamelnaam voor de groep van weefsels die organen (bloedvaten, ingewanden, spieren etc.) omhullen en met elkaar verbinden. Er zijn speciale aandoeningen die uitsluitend het bindweefsel betreffen.

Bindweefselmassage: massagetechniek waardoor het *bindweefsel soepeler wordt. Het doel is o.a. dat via het bindweefsel inwendige organen worden beïnvloed die door zenuwen met het gemasseerde deel verbonden zijn.

Bindweefselontsteking: zie *flegmone.

Binnenoor: zie *oor.

Biochemie: wetenschap die zich bezighoudt met de chemische processen in levende organismen. De biochemie is de grenswetenschap tussen chemie en biologie.

Biopsie: proefexcisie; microscopisch onderzoek van kleine stukjes *weefsel, zgn. biopten, genomen uit het levende lichaam door middel van een *punctie of uitsnijden. De biopsie is een belangrijke methode bij het onderzoek naar *bloedziekten, *kanker, *nierziekten, *schildklieraandoeningen etc.

Biseksualiteit: een op beide geslachten gericht seksueel verlangen, dat zowel bij mannen als vrouwen voorkomt. Dit kan voorbijgaand of permanent zijn.

Bitterzout: magnesiumsulfaat dat als laxeermiddel wordt aangewend (zie *obstipatie).

Blaas: van binnen met slijmvlies beklede, uit spieren bestaande zak, waarin de urine zich ophoopt (zie *urinestelsel).

Blaasspiegel: zie *cystoscoop.

Blaassteen: concrement (samengroeisel) in de *blaas ten gevolge van een niersteen (*nefrolithiasis) óf een door urinebestanddelen omgeven voorwerp.

Blaasworm: blaasachtig ontwikkelingsstadium van veel lintwormen (zie *wormen).

Blaasziekten: manifesteren zich gewoonlijk door stoornissen bij het urineren, b.v. veelvuldig urineren, pijn tijdens het urineren en/of een voortdurende aandrang. Blaasontstekingen kunnen in verband staan met infecties van andere delen van het urinesysteem. De ontsteking kan afkomstig zijn van de nieren of van buitenaf. Een langdurige blaasontsteking kan complicaties veroorzaken indien het afscheiden van de urine door schrompelingsprocessen van de blaas, de urineleider of de urinebuis belemmerd wordt of indien een gevaarlijke secundaire nierinfectie ontstaat. Omgekeerd zijn er echter ook primaire afscheidingsbelemmeringen (een vergrote voorstanderklier (*prostaat), nierstenen, misvormingen aan de nieren, de urineleider of de urinebuis, verdringingsverschijnselen door het kind tijdens de laatste zwangerschapsweken), die een infectie van de blaas mogelijk maken. In deze gevallen wordt, indien mogelijk, geprobeerd de belemmering operatief weg te nemen. In het algemeen wordt iedere blaasontsteking met *antibiotica behandeld.

Bij bepaalde kneuzingen of ziekten van het ruggenmerg kan soms blaasverlamming optreden, en wel specifiek in die gevallen waarbij de zenuwen die de blaasspieren verzorgen beschadigd zijn. Er ontstaat een situatie van *incontinentie, d.w.z. de urine loopt voortdurend onwillekeurig weg. Het kan bij deze aandoening ook voorkomen dat de urine juist vastgehouden wordt en dat het urineren belemmerd wordt. Blaaskanker is een kwaadaardige woekering van het *epitheel van de blaas (zie ook *urinestelsel, *nierziekten).

Blaren: opeenhopingen van vloeistof onder de huid, die b.v. bij *koorts (koortsblaasjes op de lippen) en bepaalde vormen van *eczeem ontstaan. Onder invloed van hitte ontstaan brandblaren in de meest uiteenlopende verschijningsvormen. Het gebruik van huidprikkelende middelen, b.v. mosterdpleisters, of het contact met bepaalde chemicaliën kan eveneens blaren veroorzaken. Ten slotte leidt druk of voortdurend wrijven (b.v. op de voeten) tot het ontstaan van blaren. De zgn. waterblaar vormt zich in de bovenste huidlaag. Zij bevat lymfevloeistof (zie *lymfe). Bij bloedblaren zijn dieper gelegen huidlagen beschadigd. Bloed uit de capillairen en lymfevloeistof mengen zich hierbij.

Behandeling: pijnlijke blaren kunnen door openprikken (*punctie) met een *steriele naald afgetapt worden. Voor het steriliseren wordt de naald in een vlam gehouden. Voordat de punctie plaatsvindt, moet de huid op de bestemde plek en direct daar omheen met jodium ingesmeerd worden. Het prikken moet aan de rand van de blaar gedaan worden. Vervolgens de blaar afdekken met een hechtverband. De niet-verwonde huid van de blaar geeft op deze manier de beste bescherming tegen infecties. Ze moet er daarom niet afgehaald worden. Barst een blaar open, dan de losse stukjes huid met een kleine, van tevoren gesteriliseerde schaar (10 minuten in kokend water leggen) wegknippen.

Blastomycosis: ernstige aandoening van de huid en het slijmvlies door een soort schimmel. Blastomycosis is moeilijk te genezen (zie ook *fungus).

Blastoom: Grieks woord voor spruit, kiem; het duidt een werkelijk gezwel aan, een groeisel, zonder iets over het karakter daarvan te zeggen.

Blauwzuur: cyaanwaterstof; een kleurloze, zeer giftige vloeistof met een reuk die lijkt op die van bittere amandelen. Ingeademd blauwzuurgas veroorzaakt problemen met de zuurstofopname door de *weefsels, waardoor een verstikkingsdood kan intreden.

Bleekzucht: chlorosis; bloedarmoede (*anemie) die veroorzaakt wordt door een ijzertekort. Mensen met bleekzucht hebben een bleekgroene huid, een slechte eetlust en voelen zich verzwakt.

Blindedarm: coecum; het zakachtige deel aan het begin van de *dikke darm. De blindedarm is niet de plaats van de blindedarmontsteking, maar het wormvormig aanhangsel van de blindedarm (appendix vermiformis).

Blindedarmontsteking: zie *appendicitis.

Blindheid: volledig of gedeeltelijk onvermogen tot zien (zie *oogziekten).

Block: storingen in het prikkelgeleidingssysteem van het hart. Een zekere diagnose van een block is alleen met een *elektrocardiogram van het hart mogelijk.

BLOED

Bloed is de rode vloeistof, die in een gesloten vaatsysteem van het menselijke en dierlijke organisme de stofwisseling verzorgt. De belangrijkste functies zijn: transport van *zuurstof uit de longen naar de lichaamsweefsels en het terugbrengen van het *koolzuur uit de weefsels naar de longen, verder verzorgt het bloed de in het bloed opgeloste voedingsstoffen naar alle lichaamsdelen en het afvoeren van alle stofwisselingsafvalstoffen naar de uitscheidingsorganen.

De volwassene met een gemiddeld gewicht van 70 kg heeft 5 à 6 liter bloed in zijn lichaam. Verliest hij acuut een derde deel van de bloedvoorraad, zonder dat deze direct aangevuld wordt, dan treedt de dood in. Een halve liter verlies kan het lichaam door zijn bloedvormende organen gemakkelijk aanvullen. Zuurstofrijk slagaderlijk bloed is helderrood, terwijl zuurstofarm aderlijk bloed donkerrood is.

Bloed bevat vele vaste en vloeibare bestanddelen. Daartoe behoren de rode en witte *bloedlichaampjes, de *bloedplaatjes en het *plasma. Plasma, het vloeibare bestanddeel van het bloed, bestaat voor 90% uit water. In het plasma worden belangrijke bestanddelen in opgeloste vorm naar de verschillende lichaamsdelen getransporteerd. Dat zijn organische stoffen zoals b.v. glucose (bloedsuiker) en urineproducten en anorganische stoffen zoals *natrium en *kalium, gassen zoals zuurstof en kooldioxide, verder *hormonen, *antistoffen, *enzymen en *eiwitten. Het plasma bevat 7 à 8% eiwit, langs elektrische weg kan het bloedeiwit in verschillende groepen gescheiden worden. De belangrijkste groep is die van het *gammaglobuline, die antistoffen tegen verschillende ziekten bevat. Het bloed heeft naast de reeds genoemde functies ook een functie in de regulering van de lichaamstemperatuur.

Bloedarmoede: zie *anemie.

Bloedbank: verzamel- en opslagplaats van (donor)bloed. Hier wordt het bloed voor *transfusies gereedgehouden. Grote ziekenhuizen beschikken over eigen bloedbanken.

Bloedbeeld: beeld van de samenstelling van het bloed wat betreft bloedkleurstof (*hemoglobine), rode *bloedlichaampjes (*erytrocyten) en witte *bloedlichaampjes (*leukocyten) (zie *bloedziekten).

Bloedbezinkingssnelheid: b.s.e. (afk. v. bezinkingssnelheid van de *erytrocyten); een belangrijk diagnostisch middel om een ziekte te constateren; onstolbaar gemaakt bloed wordt in een dun buisje opgezogen, waarna de snelheid waarmee de rode *bloedlichaampjes zinken geregistreerd wordt. Deze is bij veel ziekten op een bepaalde wijze verhoogd, met name infecties en *auto-immuunziekten.

Bloedbraken: haematemesis; het opgeven van helderrood of, door de inwerking van het *maagzuur, bruin verkleurd bloed ten gevolge van een verwonding van de slokdarm of maag, een ontsteking van het maagslijmvlies, een maagzweer of een *tumor in de maag.

Bloeddruk: de door de hartspier uitgeoefende druk, waaronder de bloedmassa van het gehele lichaam door de aderen gepompt wordt. De bloeddruk is afhankelijk van de hoeveelheid bloed dat door het hart rondgepompt wordt, de kracht waarmee het hart het bloed rondpompt en de weerstand van de bloedvaten. De bloeddruk is het hoogst in de zgn. *systole, wanneer de hartkamers (zie *hart) samentrekken en het laagst tijdens de zgn. *diastole, wanneer de hartspier verslapt. Maar ook tijdens de diastole staat de bloedstroom niet stil. De elastische wanden van de grote slagaderen worden door de systolische druk zo uitgerekt, dat zij zich tijdens de diastole weer samentrekken en het bloed voortstuwen. Daarbij verhinderen ingebouwde ventielkleppen de terugstroming naar het hart. Zo vormt zich de hoge systolische en de lage diastolische bloeddruk. Op de leeftijd van 20 jr. is het gemiddelde voor de systolische bloeddruk 120 mm en voor de diastolische 80 mm kwikdruk. Onder bepaalde omstandigheden stijgt de bloeddruk, zoals bij inspanning van het lichaam en emotionele opwinding. Bij het ouder worden stijgt de bloeddruk doordat de elasticiteit van de *slagaders afneemt en daardoor de weerstand waartegen het bloed rondgepompt wordt toeneemt. Een aanhoudende *hoge bloeddruk (hypertensie), meestal een gevolg van een ziekte van de *nieren, het *vaatstelsel, het hart of een gevolg van nervositeit, kan ernstige gevolgen hebben. Een te lage bloeddruk (*hypotensie) kan het gevolg zijn van hartzwakte, bloedverlies of een shocktoestand en kan leiden tot klachten als duizeligheid en hoofdpijn. De bloeddruk wordt gemeten met behulp van een opblaasbare manchet, een drukmeter en een *stethoscoop (zie ook *hoge bloeddruk). De bloeddruk kan ook direct gemeten worden door het opschuiven van een drukgevoelige *catheter in een bloedvat.

Bloederziekte: hemofilie; een erfelijke ziekte, die gekarakteriseerd wordt door een te gering stollend vermogen van het bloed (zie *bloedstolling). Een bloeding kan dan ook *spontaan of na een geringe verwonding reeds optreden. Sterke verbloedingen kunnen hierbij de dood veroorzaken. De bloedingen kunnen ook onderhuids, in de gewrichten of elders in het lichaam plaatsvinden. De ziekte komt uitsluitend bij mannen voor in de vorm van een zgn. geslachtsgebonden erfelijke ziekte (zie *erfelijkheid). Vrouwen zijn zelf niet aangedaan maar kunnen de ziekte wel overbrengen op mannelijke nakomelingen. De oorzaak is het ontbreken van een bepaalde eiwitfactor, een zgn. stollingsfactor in het *plasma.

Bloedgroepen: bloed kan ingedeeld worden in groepen aan de hand van de aanwezigheid van bepaalde stoffen, zgn. *antistoffen, die het samenklonteren van *bloedlichaampjes van andere soorten bloed veroorzaken (agglutinatie).

De belangrijkste bloedgroepen zijn O, A, B en AB. Daarnaast zijn er nog diverse andere bloedgroepen, waarvan de *rhesusfactor de belangrijkste is. De bepaling van de bloedgroep is van groot belang voordat een bloedtransfusie plaatsvindt (zie *transfusie). Komt de bloedgroep van de *donor niet overeen met die van de ontvanger (acceptor), dan dreigen ernstige complicaties. Het serum (bloedserum is het *bloedplasma zonder *fibrogeen) van een niet-overeenkomende bloedgroep doet de rode bloedlichaampjes van de ontvanger samenklonteren (agglutineren). Het bepalen van de bloedgroepen van donor en ontvanger is daarom noodzakelijk voordat de bloedtransfusie plaatsvindt. Bovendien moet de zgn. *kruisproef gedaan worden. Wanneer iemand de A-factor in zijn rode bloedlichaampjes heeft, dan behoort hij tot bloedgroep A en heeft antistoffen tegen B. Met de B-factor behoort iemand tot bloedgroep B en heeft antistoffen tegen A. Met beide factoren tot AB (geen antistoffen) en zonder deze factoren tot bloedgroep O (antistoffen tegen zowel A als B). Het bloed van de groep O kan in noodgevallen voor patiënten van alle andere groepen gebruikt worden. Zij die tot de groep O behoren worden daarom universele donors genoemd.

Bloedingen: ontstaan wanneer een bloedvaatwand beschadigd wordt. De beschadiging kan door een verwonding, een ontsteking, een degeneratieve ziekte of een andere oorzaak zijn ontstaan. Bloedingen door verwondingen komen het meest voor en kunnen, wanneer grote bloedvaten getroffen worden, gevaarlijk zijn. Daarom is bloedstelping een van de belangrijkste handelingen in de moderne ongevallenchirurgie en operatietechniek. Maar ook kleine inwendige bloedingen (b.v. uit een door een maagzweer beschadigd vat) kunnen gevaar opleveren wanneer deze niet tot stilstand komen en gedurende een lange tijd onontdekt blijven. In alle gevallen dient voor elke onbegrepen bloeding uit de mond, longen, neus, oren, anus en blaas een arts geraadpleegd te worden. Soms is een dergelijke bloeding een eerste aanwijzing voor *kanker, want ook een groeiend kankergezwel kan de wand van aangrenzende bloedvaten beschadigen. Roodgekleurd bloed in de ontlasting wijst op een bloedingsbron in het onderste deel van de darmen. Bloed dat uit de maag komt, wordt door het verteringsproces zo veranderd dat het een teerzwarte kleur heeft.

De menstruatiebloeding is een normale bloeding, wanneer deze niet te sterk is en niet onregelmatig optreedt. Bij vaak optredende bloedingen uit de *schede (ook al zijn deze gering) dient een arts geraadpleegd te worden.

Voor eerste hulp wanneer een uitwendige bloeding optreedt: zie *eerste hulp.

Bloedkanker: zie *leukemie.

Bloedkleurstof: zie *hemoglobine.

Bloedkoek: vaste massa van gestold bloed. De bloedkoek bevat *bloedlichaampjes en *fibrine.

Bloedlichaampjes: onderscheiden worden rode bloedlichaampjes (*erytrocyten), witte bloedlichaampjes (*leukocyten) en *bloedplaatjes (*trombocyten). De rode bloedlichaampjes verschijnen onder de microscoop als een bijna rond schijfje met een verdikte rand. Een gezonde man heeft ongeveer 5 miljoen rode bloedlichaampjes in 1 mm3 bloed, een gezonde vrouw plusminus 10% minder. De rode bloedkleurstof (*hemoglobine) is het hoofdbestanddeel van de erytrocyten. Het is een gecompliceerde eiwitstof, voor een deel bestaande uit *ijzer. Het hemoglobine neemt de *zuurstof uit de longen op en geeft het weer af in de *weefsels waar het nodig is voor de *stofwisseling. Van de rode bloedlichaampjes wordt in de loop van de dag 1% afgebroken en vervangen door nieuw gevormde. De aanmaak vindt plaats in het *beenmerg van de wervelkolom, het bekkenbeen, de ribben en het borstbeen. De meeste rode bloedcellen worden in de *milt afgebroken. De witte bloedlichaampjes (leukocyten) zijn ongeveer anderhalf tot tweemaal groter dan de rode. Een volwassene heeft gemiddeld 7000 witte bloedlichaampjes in 1 mm3 bloed. Tijdens een bacteriële infectie kan dit getal tot 40.000 oplopen. De witte bloedlichaampjes vervullen de rol van ‘gezondheidspolitie’; zij verzwelgen en verteren *bacteriën, en zijn verder actief tegen *virussen, *parasieten en allerlei *allergenen. Leukocyten zijn tevens onmisbaar bij de bestrijding van infecties door de aanmaak van *antilichamen. De beschrijving van de verschillende soorten leukocyten is gecompliceerd. Grofweg kunnen drie hoofdgroepen onderscheiden worden; *lymfocyten, *granulocyten en *monocyten. De aanmaak vindt plaats in het beenmerg, de rijping van de lymfocyten vindt plaats in de *lymfknopen en de *thymus.

Ook de bloedplaatjes worden in het beenmerg aangemaakt. In 1 mm3 bloed bevinden zich ongeveer 250.000 bloedplaatjes. De bloedplaatjes hebben een belangrijke functie bij de *bloedstolling.

Bloedonderzoek: uiterst belangrijk diagnostisch hulpmiddel waarbij gebruikgemaakt wordt van microscopische, chemische en natuurkundige hulpmiddelen. Het microscopisch onderzoek (*bloedbeeld) geeft uitsluitsel betreffende het aantal, relatie, soort en gesteldheid van de *bloedlichaampjes. Soms kan uit een dergelijk onderzoek de oorzaak van de ziekte direct vastgesteld worden (b.v. bij *malaria).

Door chemische en natuurkundige methoden wordt direct of indirect de soort en samenstelling van de in het bloed opgeloste substanties bepaald. Voorbeeld: *mineralen, bepaalde *eiwitten, *suiker, en *lipoïden, waarvan aanwezigheid en kwantiteit direct aangetoond kan worden; *antilichamen, *antitoxine of *antigenen (zie *immuniteit), worden indirect aangetoond door het bloed in contact te brengen met bepaalde oplossingen of sera. Uit de som van de verkregen resultaten, tezamen met de beoordeling van het ziektebeeld, de voorgeschiedenis en de uitkomsten van andere onderzoeken kan dan de *diagnose van de ziekte gesteld of het niet aanwezig zijn van een aandoening bewezen worden.

Bloedplaatje: trombocyt; kleine, in het bloed zwevende platte elementen zonder celkern die een belangrijke rol spelen bij de *bloedstolling.

Bloedplasma: bloedvloeistof zonder *bloedlichaampjes (zie *plasma).

Bloedserum: de vloeibare bestanddelen van het bloed zonder *fibrinogeen (zie *plasma, *serum).

Bloedsomloop: zie *bloed en *hart.

Bloedsomloopziekten: zie *bloeddruk, *hartziekten en *vaatziekten.

Bloedspiegel: concentratie van in het bloed voorkomende stoffen of medicijnen uitgedrukt in milligramprocenten (mg/100 ml), tegenwoordig in millimol/liter (mmol/l).

Bloedstolling: verandering van het vloeibare bloed bij het verlaten van het lichaam in een geleiachtige massa, de bloedkoek. Het bloedstollend bevorderend ferment trombokinase, het zich in het bloed bevindende *calcium, en het uit *protrombine voortkomende *trombine werken tezamen op het opgeloste *fibrinogeen in, en veranderen het in het niet-oplosbare *fibrine, in welks vezels de bloedbestanddelen vastraken. Aansluitend trekt het fibrine samen en perst het *bloedserum uit de bloedkoek naar buiten.

De normale bloedstolling is een maatregel van het lichaam om bloedverlies te voorkomen en is een inleiding tot de heling van de wond. Het bloedstollingsvermogen kan door verscheidene ziekten beïnvloed worden. Bij de *bloederziekte b.v. is het bloedstollingsvermogen bijna geheel afwezig. Het lichaam vormt ook antibloedstollingsstoffen, die een te grote stollingstendens verhinderen om te voorkomen dat het bloed reeds in de aderen stolt. Wanneer door bepaalde ziekten geen evenwicht aanwezig is tussen bloedstollingsvermogen en antibloedstollingsvermogen kunnen in de bloedvaten stolsels ontstaan. Deze worden trombi genoemd (zie ook *embolie, *trombose, *vaatziekten).

Bloedstolsel: massa, die zich bij de *bloedstolling vormt (zie *embolie, *trombus, *trombose, *vaatziekten).

Bloedsuiker: zie *diabetes.

Bloedtransfusie: zie *transfusie.

Bloeduitstorting: zie *hematoom.

Bloedvaatziekten: zie *vaatziekten.

Bloedvaten: buisvormige vaten bestaande uit glad spierweefsel waarin het bloed getransporteerd wordt. Deze vaten zijn te verdelen in *arteriën, *arteriolen, *venae, venulen en *capillairen.

Bloedvergiftiging: *sepsis; ernstig ziektebeeld waarbij het bloed overstroomd wordt met ziektekiemen. Dikwijls wordt de uitdrukking bloedvergiftiging foutief gebruikt voor de pijnlijke rode streep die, van een wond uitgaande, zich in de richting van het lichaamscentrum beweegt. Bij dit verschijnsel gaat het om een begrensde *infectie van de stijgende *lymfvaten (zie *lymfangitis). Onbehandeld of onder ongunstige omstandigheden kan zij het uitgangspunt van een sepsis zijn.

Bloedvin: zie *hemangioom.

BLOEDZIEKTEN

Veel ziekten gaan voor bloedziekten door ofschoon deze het feitelijk niet zijn. Zij spiegelen zich alleen maar in het bloed af. Uremie (*niervergiftiging) b.v. is het gevolg van een nierziekte waarbij zich *ureum ophoopt in het bloed; *hyperglykemie (‘suiker in het bloed’) berust op een storing in het hormoonsysteem en bacteriëmie betekent dat zich *bacteriën in het bloed bevinden.

Bij een *anemie is het getal van de rode *bloedlichaampjes of het gehalte aan *hemoglobine (bloedkleurstof) verminderd. Oorzaken hierbij zijn uitwendig of inwendig bloedverlies, een versterkte vernietiging van rode bloedlichaampjes in de *milt, een gebrek aan ijzer, een vergiftiging, die de functie van het bloedvormende *beenmerg verstoort of een overdosis aan röntgen- of radioactieve stralen.

Bij *polycythemie is het aantal rode bloedlichaampjes fors toegenomen, meestal als compensatie voor een te gering aanbod van zuurstof (b.v. op grote hoogten). Een ernstige vorm van polycythemie wordt veroorzaakt door een zonder oorzaak sterk gestegen productie van rode bloedlichaampjes in het beenmerg. Het bloed wordt dikker en dikvloeibaar, vloeit langzamer en heeft de neiging sneller te stollen dan normaal het geval is. Het gelaat is hoogrood. Bij de behandeling worden *aderlatingen toegepast en medicijnen voorgeschreven, eventueel wordt het beenmerg bestraald.

*Leukemie (‘bloedkanker’); kenmerkend voor deze ziekte is de ziekelijke productie van witte bloedcellen óf in het *lymfatische systeem óf in het beenmerg. Het ziekteverloop kan *chronisch of *acuut zijn. In de regel kan de vermeerdering van de witte bloedlichaampjes in het bloed aangetoond worden. Daarbij zijn vele van deze cellen in de zgn. onrijpe toestand of geheel ontaard. Bepaalde medicijnen (zie *kanker) kunnen, mede afhankelijk van het type leukemie, met resultaat toegepast worden.

*Leukopenie is een vermindering van het aantal witte bloedlichaampjes. Oorzaken kunnen zijn: vergiftigingen (zie *agranulocytose), bepaalde medicijnen, chronische *tuberculose, *pernicieuze anemie, *mazelen en een aantal andere *infectieziekten.

*Hemofilie: zie *bloederziekte.

*Purpura: talrijke puntvormige huidbloedingen; puntvormige huidbloedingen worden *petechiën genoemd. Purpura kan bij diverse acute ziekten voorkomen, b.v. *roodvonk, *difterie, *scheurbuik, *anemie, *leukemie en bij *trombopenie.

Bloedzuiger: wormvormig diertje, dat zich met bloed voedt. Het doorbijt de huid van zijn slachtoffer tot het aan een bloedvat komt. Zijn speeksel bevat een stof die de *bloedstolling verhindert waardoor het bloed ongehinderd uit de wond kan blijven stromen.

Blue baby: kind dat blauw ziet ten gevolge van een aangeboren hartgebrek (zie *hartziekten).

Bochel: zie *wervelkolom en *beenderziekten.

Boddaert-huis: in een Boddaert-huis vindt een buitenschoolse opvang plaats van kinderen met een gedragsstoornis (‘moeilijk opvoedbare kinderen’).

Boeren: het opgeven van gas uit de maag. Het kan optreden na het overvloedig inslikken van lucht tijdens het eten of het drinken van koolzuurhoudende dranken, maar ook ten gevolge van een *maagziekte.

Boezemfladderen: storing in het functioneren van de hartboezems (zie *hart); zeer snelle samentrekkingen met een *frequentie van 250-350 per minuut. Het fladderen kan overgaan in boezemsidderen (boezemfibrilleren). Een tijdige en doelmatige behandeling kan het boezemfladderen opheffen (zie *hartziekten).