Het begin

Ik ben alleen thuis. De krant ligt voor me op tafel, daarnaast staat een kop koffie. De telefoon gaat. Uit gewoonte kijk ik op de klok, boven op de kast. Kwart voor twaalf. Een mooie, zonnige morgen. Het is 5 mei. Ik noem mijn naam. En dan gebeurt het:

‘Je bent grootvader geworden van een kleindochter.’

De stem van mijn schoonzoon.

Helemaal uit Brazilië.

Het eerste wat ik denk is: ‘Wat klinkt ie dichtbij.’

Ik moet nu iets zeggen, in ieder geval iets vragen maar verder dan ‘Gefeliciteerd, wat geweldig, alles goed?’ kom ik niet. Mijn vrouw zou juichen, gillen, opspringen van blijdschap en ze zou de ene vraag na de andere stellen. Maar mijn vrouw is in Brazilië, bij onze dochter.

Bij de baby.

Wacht even, kleindochter! ‘Hoe heet de baby?’

‘Jildau.’

Waar komt dat vandaan? Wie noemt een kind Jildau? Wat een rot naam.

Bijna had ik het hardop gezegd.

Ik vraag of ze naar iemand vernoemd is.

‘Nee, naar niemand, we vonden het een leuke naam.’

Hoe kom je er op.

‘Alles goed met moeder en dochter?’

Soms kan ik erg spontaan uit de hoek komen.

Beiden maken het goed.

Geen gemakkelijke geboorte maar dochter zeer dapper.

Jildau weegt…dat versta ik niet. Maar schoonzoon klinkt opgewekt dus het zal voldoende zijn.

Mijn vrouw was aanwezig bij de geboorte, althans in het ziekenhuis.

Zit nu bij moeder en kind.

Ik zit in m’n eentje thuis.

Grootvader.

Het zegt me niets.

Ik schenk een glas wijn in.

Smaakt naar niks.

Maar ik moet toch iets doen?

Hardop zeg ik groot-vader.

Ik pak een vel papier.

Lieve Jildau,

Zojuist belde je vader dat je geboren bent! Jij bent dus nu mens en ik je grootvader.

Ik zit met een glas wijn voor me in een plotseling erg leeg huis.

De vrouw voor het raam aan de overkant weet niet dat ik grootvader ben geworden. Ik zou naar buiten kunnen lopen om het haar te vertellen.

Dat ik op dit uur met een glas wijn voor me zit vind ik al spontaan genoeg. De wijn smaakt me niet maar ik zal het glas leegdrinken.

Uiteraard wist ik dat je in aantocht was maar nu ik, toch nog onverwacht, te horen kreeg dat je er werkelijk bent, moet ik dat rustig verwerken. Omdat mijn vrouw, jouw grootmoeder dus, op dit moment bij jou logeert, ben ik alleen thuis. Ik had net een kop koffie op, toen rinkelde de telefoon. Je vader met de blijde boodschap. Ik kijk nu naar buiten en zie dat de vuilnisman mijn bak leegt. Ook hij heeft er geen idee van dat mijn leven veranderd is.

Die vuilnisman heeft geen idee maar ik ook niet.

Minstens een kwartier zit ik al voor me uit te kijken. Het enige dat ik bedacht heb is: dan kom ik weer eens in een dierentuin. Daar ben ik in geen dertig jaar geweest en ik was niet van plan er ooit nog te komen, maar met jou ligt dat anders. Want dat doen grootvaders geloof ik, die doen leuke dingen met hun kleinkind.

Die wijn smaakt me nog steeds niet maar ik drink dapper door. Er valt me niet nogal wat te vieren.

Laat ik beginnen met je hartelijk welkom te heten.

Ik hoorde niet precies hoeveel je weegt, ik verstond je vader niet, maar hij klonk niet ongerust dus het zal voldoende zijn. Je hebt blond haar, waarom ik dat denk weet ik niet. En je kwam vast schreeuwend ter wereld. Dat laatste beschouw ik als een goed teken: direct laten zien dat je er bent. Je moeder schreeuwde de hele afdeling wakker, de zuster zei dat het een goed teken was, vandaar dat ik dat weet.

Misschien schreeuw je wel omdat je niet gevraagd hebt er te zijn. Merkwaardig is dat eigenlijk, dat je niets te zeggen hebt over je eigen leven, van het begin af aan. Maar ja, stel dat iemand je van te voren een paar foto’s of ‘een documentaire’ had laten zien en je na vertoning gevraagd was ‘Wat wil je, hier blijven of naar die wereld toe?’ En jij zou geantwoord hebben ‘Ik lig hier goed, laat mij maar met rust’, dat zou toch… ik moet geen wijn meer drinken. Wat ik bedoel te zeggen is dat het soms wel prettig is als anderen een beslissing voor je nemen. Het moment waarop je zelf zult moeten beslissen komt eerder dan je denkt.

En stel dat je je ouders zou mogen uitkiezen? ‘Alsjeblieft, hier heb je een aantal foto’s, bekijk ze goed en bepaal je keus.’

Waar geen mens aan denkt, en ik tot nu toe ook niet, is dat je met je ouders ook je grootouders krijgt! Soms wel vier!

Laat me je dan nu direct vertellen dat grootouders in ieder geval niets over je te zeggen hebben. Die hebben hun kans gehad. Ik zal proberen me nooit met je opvoeding te bemoeien. Daar mag je me aan houden.

Ik blijf nog even door het raam naar buiten denken.

Stel nu eens dat je, nog in de buik van je moeder, een film over de wereld te zien zou krijgen, wat voor beelden zou je dan moeten verwerken? Wat hebben wij, oudere mensen dus, die al een tijd op aarde zijn, van die wereld gemaakt? Je zou beelden te zien krijgen van prachtig besneeuwde bergtoppen, groene grasvelden met lieve bloempjes, een hertje drinkend uit een meer, een zeilschip op de oceaan. Maar als wij ouderen je een eerlijk beeld zouden geven, zouden we ook kinderen met een van honger opgezwollen buik moeten filmen, wegen zwart van de benzinestank, huizen waar eens natuur was, van woede vertrokken gezichten in een stadion. Stenen gooiende studenten, politie met schilden en knuppels, een baby olifantje huilend bij zijn neergeschoten moeder. Zoveel moois hebben we er niet van gemaakt. Denken wij ouderen er ooit aan dat jij niet gevráágd hebt om met deze wereld kennis te maken?

Aan jouw vader en moeder de taak je een weg te wijzen tussen de duizenden beelden die van nu af aan op je netvlies zullen neerstrijken.

Ik ben nu een kwartier grootvader.

En ik zit over jouw geboorte te piekeren zoals ik dat niet gedaan heb toen ik vader werd.

Ben je gek.

Dat wijst dus op een behoorlijk verschil tussen vader worden of grootvader.

Ik mag alleen maar van je genieten.

De telefoon gaat!

Wedden dat het over jou gaat? Of jij geboren bent?

Tien minuten later.

Het was je tante, of te wel de zuster van je moeder. Voor het eerst heb ik het gezegd:

‘Het is een meisje en ze weegt…’

Logeren

Wij hebben Jildau te logeren.

Het valt me op hoe vaak er gezegd wordt ‘Ze lijkt op...’ Of ‘Dat heeft ze van...’ Bezoekers vragen steevast ‘Op wie lijkt ze nou?’ Ik betrap me er op dat ik daar aan mee doe, terwijl ik me heilig had voorgenomen aan dat ‘lijken op’ nooit mee te doen. Kennelijk heb ook ik de behoefte een kind te plaatsen, te benoemen. Een gelijkenis aan te smeren. Alsof handelingen, meningen, gedachten van een kind beter te begrijpen zijn als we die aan iemand kunnen verbinden.

We schijnen de onuitroeibare behoefte te hebben op alles en iedereen een etiket te moeten plakken.

Dat begint al een minuut nadat je geboren bent.

‘Wat een schat en ze heeft precies jouw neus.’

Waarbij de spreker er niet aan denkt of dat leuk is voor de baby.

Als het kind groter is wordt het verteld dat het toch vooral zichzelf moet zijn. Wie trapt niet in de valkuil tegen zijn kind te zeggen ‘Dus als jouw vriendje in het water springt moet jij er zo nodig ook inspringen.’ Weer een aantal jaren later gaat het, volwassen geworden kind, op zoek naar ‘zijn of haar eigen ik’.

Terwijl het al een ‘ik’ is in de wieg.

Verwachtingen

Vanmorgen las ik een zin in het boek Barney’s Version van de grote Canadese schrijver Mordechai Richler. Die zin trof me omdat ik nu een half jaar grootvader ben, zou ik geen kleindochter hebben, ik had er ongetwijfeld overheen gelezen.

Ik haat grootvader zijn. Het is obsceen. In mijn ogen ben ik nog steeds vijfentwintig. Drieëndertig op z’n hoogst. Zeker niet zevenenzestig, riekend naar aftakeling en teleurgestelde verwachtingen. Zure adem. Mijn gewrichten moeten nodig doorgesmeerd worden.

Daar kijk je toch van op, iemand die het obsceen vindt grootvader te zijn. Als ik het goed begrijp omdat hij moeite heeft ouder te worden.

Ik vraag me af of ik iemand ken in mijn naaste omgeving die het grootouder zijn koppelt aan zijn of haar eigen leeftijd?

***

En wie schreef er gedichten voor en over zijn kleinkinderen? Niemand minder dan Victor Hugo (1802-1885): l’Art d’être grandpère.

Grootvader in gesprek met vijf-jarige kleindochter

Over de liefde...

Kleindochter: Twee vrouwen kunnen ook samen.

Grootvader: En twee mannen?

Kleindochter: (denkt lang na) Als twee vrouwen kunnen, dan mannen ook.

Zusje van drie jaar en één jaar ouder broertje logeren bij grootouders

Samen onder de douche

Zusje vraagt aan oma: ‘Ik ben meisje, hé?’

Oma: Ja hoor.

Zusje: (kijkt zeer aandachtig naar piemeltje van broer) Ik blijf toch ook een meisje, hé?’

Naar Madurodam

Hij loopt met zevenjarige kleindochter naar Madurodam. Doet braaf zijn best een goede grootvader te zijn. Maar als kleindochter niet wil luisteren naar zijn uitleg blijft er van zijn goede voornemens niets over. Hij verandert in een hele vervelende man die zijn kleinkind wil opvoeden, wil leren. Die verwacht dat een wurm dat nog geen idee heeft van de wereld om haar heen geduldig luistert naar een uitleg waar ze geen woord van snapt. De fout die hij maakt is natuurlijk dat hij ervan uitgaat dat het kind het geweldig, fantastisch vindt dat ze met hem naar Madurodam mag.

Maar dat inzicht kent deze opa nog niet.

Zijn ergernis begint al tijdens het vertellen over welk een wonderlijke wereld op haar wacht. ‘Nederland is in het klein nagebouwd,’ legt hij uit. ‘Van over de hele wereld komen mensen daar naar kijken.’ Kleindochter kijkt ongeïnteresseerd om zich heen, met een gezicht dat maakt dat hij niet in de juiste grootvader-met-kleinkind-op-stapstemming loopt.

‘Misschien vindt ze het leuk als ze eenmaal binnen is,’ denkt hij, ‘ik moet niet zeuren over beroemde gebouwen die in het klein zo knap zijn nagemaakt.’

Bij de kassa staat een rij druk met elkaar ratelende Chinezen. Zijn kleindochter heeft met haar vervaarlijke bos blonde krullen veel bekijks en er kruipt grootvaderlijke trots in hem. Zo van ‘Kijk maar goed naar haar, dit is mijn kleindochter.’ En hij denkt aan de woorden die zijn vrouw hem meegaf: ‘Maak er een gezellige, leuke morgen van voor háár.’

De nadruk op dat háár had hem geërgerd, maar hij had er niets over gezegd.

Direct na binnenkomst in Madurodam gaat het al fout.

Rechts van hem en zijn kleindochter is een gracht. Of een sloot, hoe je het noemen wilt. Over het water ligt een brug.

Hij wil doorlopen, kleindochter wil over de brug. Natuurlijk wil ze over de brug, ieder kind wil over bruggetjes, heggen, hekken, gespannen touwen, muurtjes of struiken. Dus als hij zegt ‘We lopen door’ is het volstrekt natuurlijk dat het kind denkt ‘Je zoekt het maar uit ouwe, mooi dat ik over dat bruggetje ga.’ Het zou onnatuurlijk zijn als ze gedwee zou zeggen ‘Natuurlijk opa, als jij het zegt doen we dat.’

Hij zou het verschrikkelijk vinden als hij zo’n sloom kleinkind zou hebben.

Maar niet vandaag!

Vandaag wil hij een gehoorzame kleindochter. God mag weten waarom hij dat wil, maar vandaag eist hij gehoorzaamheid.

Achteraf weet hij dat hij zich zo bezopen gedroeg omdat hij er werkelijk van uitging zijn kleindochter het grootste plezier van haar leven te bezorgen. Samen met grootvader op stap! Heeft hij zelf nooit meegemaakt! Zijn oma en opa waren dood toen hij net had leren lopen. Echt gemist heeft hij ze nooit, maar dat doet er nu even niet toe. Op dit moment, en omdat hij nu zelf grootvader is, wil hij geloven dat hij ze verschrikkelijk gemist heeft. En dat zijn kleindochter blijdschap en gehoorzaamheid moet tonen omdat hij er nog wel is!

Een grootvader die zomaar op een doordeweekse morgen met haar uit gaat.

Wie heeft dat?

Miljoenen kinderen niet.

Miljoenen kinderen zouden er wat voor geven om met hun grootvader naar Madurodam te kunnen.

’t Is nog niet voor niks ook.

De prijzen die ze durven vragen.

Tegenwoordig.

Dat woord dat hij nooit had zullen gebruiken.

De jeugd van tegenwoordig.

Zijn kleindochter staat tussen de Chinezen aan de andere kant van het grachtje. Of slootje. Ze lijkt een en al krul.

‘Kom je?’ roept hij zo vriendelijk mogelijk. Vanwege die Chinezen. Stom want die verstaan hem toch niet. De Chinezen doen een paar stapjes richting Schiphol en wat doet zij? Ook een paar stapjes richting Schiphol! Met een blik naar hem die aan duidelijkheid niets te raden over laat. ‘Je kunt me lekker toch niet pakken.’

Hij heeft het gevoel dat de Chinezen hun adem inhouden.

Of ze allemaal van hem naar haar kijken en allemaal háár kant gekozen hebben. ‘Wat een verschrikkelijke grootvader heeft dat meisje.’

Hij besluit haar te negeren.

Zijn vader negeerde hem soms weken.

Deed of hij niet in de kamer was.

Een keer zelfs toen hij jarig was.

Geen woord. Of hij niet geboren was.

‘Negeren is het enige dat afdoende werkt.’

‘Ik laat me niet ringeloren door jou, ik zal je laten zien wie hier de baas is.’

Een zin die hij nooit vergeten is.

Jong heeft hij geleerd dat negeren het ergste is dat een kind kan overkomen.

Hij heeft middagen opgesloten gezeten in een kast, schoenen uit omdat hij anders de verf eraf zou trappen, maar beter in een donkere kast dan negeren.

Toch loopt hij nu door of zijn kleindochter niet bestaat.

Maar het is een slim meisje.

Ze weet dat zijn doorlopen niets voorstelt.

Nog steeds bij het bruggetje staande vraagt hij zich af wat hij moet doen. Stoer doorlopen of toch over het bruggetje? Kleindochter loopt met de Chinezen mee, ze is inmiddels voorbij Schiphol. Hij doet flink en laat het bruggetje rechts van hem liggen.

Plotseling weet hij wat hij moet doen.

Voor hem, op een heuveltje boven de miniatuur stad, is een restaurant. Hij loopt er heen en vindt zowaar een plaats aan het raam. Hiervandaan heeft hij een mooi overzicht. Kleindochter is bij het paleis op de Dam aangekomen, ze heeft zich losgemaakt van de Chinezen en kijkt spiedend rond. Is hij stom bezig? Dat schaap is toch veel te klein voor dit soort opvoedmethodes uit een vorige eeuw? Hij is haar vader niet, hij is godbetert haar grootvader! Hij moet er alleen voor zorgen dat zij plezier heeft.

Vanaf het terras zwaait hij naar haar. Ze zwaait blij terug en rent naar hem toe. ‘Ik was je kwijt,’ hijgt ze. Kinderen hebben het vermogen te doen of er niets gebeurd is.

Ze wil graag een ijsje.

Het goedmaak ijsje.

Dan gaat het weer fout.

Hij laat haar de folder van Madurodam zien en leest voor dat ze geluk hebben want dat er deze maand een ijspaleis is.

‘Wat is een ijspaleis?’