Macedonië

Een stukje historische oriëntatie

In de 7e eeuw v. Chr. werd het antieke Macedonische Koninkrijk gesticht. Het omvatte gebieden die nu liggen in het noorden van Griekenland (Aegeïsch Macedonië), het zuidwesten van Bulgarije (Pirin Macedonië) en in de voormalige Joegoslavische republiek Macedonië (Vardar Macedonië). In de middeleeuwen werden deze gebieden overheerst door Bulgaren, Byzantijnen en Serviërs.

In 1371 werd het hele gebied opgenomen in het Ottomaanse Rijk, dat in de 19e eeuw in verval raakte. Macedoniërs, Grieken, Serviërs, Albanezen en Bulgaren vochten tegen elkaar én tegen de Ottomanen. De belangrijkste beweging was de Binnenlandse Macedonische Revolutionaire Organisatie (VMRO). Op 2 augustus 1903 brak rond Krusevo de Llinden-opstand uit, die werd neergeslagen. (Vlak daarvoor was de nationale held Georgi Nikolov Deltsjev gestorven.)

Na de Balkanoorlog van 1912-1913 werden Aegeïsch Macedonië en Vardar Macedonië bij Griekenland en Servië getrokken. Pirin Macedonië maakte al deel uit van Servië. In 1918 werd Vardar Macedonië deel van het koninkrijk der Serviërs, Kroaten en Slovenen. De Macedoniërs werden beschouwd als Serviërs, waartegen de VMRO in opstand kwam.

Tijdens WO II bezetten Italië en Bulgarije grote delen van Macedonië. Na afloop daarvan werden de grenzen vastgesteld zoals die vóór WO II waren en werd Macedonië één van de 6 republieken van de Federatieve Volksrepubliek Joegoslavië. Het land ligt ingeklemd tussen Bulgarije, Servië, Albanië en Griekenland.

***

Hoe zou het zijn als ik wakker zou worden en tegen mijn slaperige vrouw zou zeggen: ‘Zullen we straks op reis gaan, bijvoorbeeld naar Macedonië?’ Terwijl we geen gidsen en romans zouden lezen, en geen landkaarten zouden kopen…

Ik probeer me dat voor te stellen.

Ik lig zo maar wat in bed voor me uit te staren en zeg ineens: ‘Zullen we naar Macedonië gaan?’

Mijn vrouw, in het vervolg Lout: ‘Ik slaap nog.’

Ik wacht een minuut, ga dan door. ‘Daar zijn we nog niet geweest, lijkt me wel wat.’

Lout: ‘Macedonië? Hoe kom je daarbij?’

Ik (zoek een argument): ‘We zijn in Oekraïne en Georgië geweest, dat deel van de wereld boeit me.’

Lout (dreigt weer te gaan slapen): ‘Zo, boeit je dat. Da’s mooi voor je.’

Ik (voel aan dat boeien niet het juiste woord is): ‘Weet je nog dat ik niet naar landen wilde die vroeger communistisch waren? Jij wou terug naar Polen, ik niet. Als we naar Macedonië gaan kunnen we best door naar Albanië.’

Lout (helemaal wakker): ‘Eerst heb je het over Macedonië, nu ook nog Albanië?’

Ik: ‘Nou ja, volgens mij liggen die naast elkaar.’

Lout: ‘Heb je dit gesprek voorbereid?’

Ik: ‘Het kwam spontaan in me op.’

Lout: ‘En wanneer wou je weg?’

Ik: ‘Wat zal ik zeggen? (voorzichtig zijn) We moeten de camper pakken…’

Lout: ‘En wou je niks lezen? Geen gidsen, geen kaarten kopen…?’

Ik: ‘Niks van dat alles. Inpakken en wegwezen.’

Lout (slaat de dekens van zich af, springt uit bed): ‘Ik wou allang die kant op. Over een uur rijden we…’

Onbestaanbaar!

Reizen zonder voorpret?

Niet thuis komen en Lout achter een tafel vol landkaarten aantreffen? Kringetjes zettend om steden, rivieren en bergen? Kriskras tussen de kaarten uitgespreid de gidsen en folders? Niet naar de bibliotheek om romans van auteurs in het te bezoeken land op te halen? Geen artikelen uitknippen en in een map stoppen? Geen lijsten maken wat er in de camper moet?

***

Een paar maanden later…

Vanmorgen in alle vroegte verlaten we de camping in Ioannina. Het is pas vier dagen geleden sinds we de boot namen in Ancona, drie dagen geleden dat we aankwamen in Griekenland en naar deze camping reden en een dag sinds we aan landgenoten probeerden uit te leggen wat er leuk aan is Macedonië en Albanië te bezoeken. Voor de zoveelste keer vertellen we dat we niet geloven dat het er ernstig onveilig zal zijn en dat we uitkijken naar landen waar nog amper campings zijn. Om al die tijd in ogen te kijken waarin duidelijk te lezen valt ‘Jullie kunnen aardig kletsen, maar mij niet gezien.’

Twee uur geleden namen we op de camping afscheid van landgenoten die ons enthousiast doch bedenkelijk kijkend uitzwaaiden. En een kwartier geleden maakten we mee dat Grieken weigeren de naam van het land dat we naderen te aanvaarden. De eerste keer dat de werkelijkheid klopt met wat we hebben gelezen! De man die we vragen of we op de goede weg zitten naar Macedonië, antwoordt boos: ‘This is Macedonië, u wilt naar FYROM.’ Hij gaat er vanuit dat wij weten dat hij met FYROM bedoelt de Former Yugoslav Republic of Macedonia. Nog geen half uur later passeren we vlot de grens.

Waarom schrijf ik in mijn dagboek ‘Het wordt direct leuk’? Zonder erbij te vermelden waarom het dan direct zo leuk wordt? Wordt het in Macedonië eerder leuk dan in andere landen? Zijn de grenswachters aardiger? Ze zijn aardig, niks op aan te merken, maar we hebben eerder aardige grenswachters meegemaakt. Ook onbeschofte klootzakken, maar ook hele vriendelijke. Dus dat leuk ligt niet alleen aan de grenswachters. Aan wat dan? Landschap verrassend schoon? Niet bepaald. Landerijen, af en toe een huis, niet bijzonder. Niet van ‘hier hebben we dat hele eind voor gereden’. Toch voel ik me op mijn gemak, misschien bedoel ik dat met leuk. Dat ik snel gewend ben, me thuis voel.

Ik kijk naar het gebeuren achter mijn raam en dat leuke gevoel zet nog even door. Ik denk dat ik me prettig voel omdat ik wist wat FYROM betekent. Dat ik dat gelezen had.

Hoe zou ik me voelen als ik niets over Macedonië wist? Als ik niet wist dat Macedonië zich op 8 september 1991 af had gescheiden van Joegoslavië en dat in 1992 de onafhankelijkheid was uitgeroepen? Dat Alexander de Grote in Pella geboren werd, een historisch feit waar de Macedoniërs mateloos trots op zijn? Dat de Romeinen Macedonië in 168 v. Chr. veroverden, dat de apostel Paulus er het christendom bracht, dat in 365 na Chr. het Romeinse Rijk werd opgesplitst en Macedonië onder gezag van Constantinopel kwam en dat daarmee het Grieks-orthodoxe geloof werd geïntroduceerd? Dat de Vlachen in de 7e eeuw binnenvielen en dat de Byzantijnse koning Basileios II ze bij, wat vandaag Strumica heet, versloeg? Dat de Turken kwamen en Macedonië eeuwen onder Ottomaans, dus islamitisch bewind kwam? Dat joden die vanwege de Inquisitie in 1492 het land uit moesten, toegelaten werden en in Bitola de grootste gemeenschap van de Balkan stichtten? Dat de Grieken, Bulgaren en Serviërs onophoudelijk binnenvielen, dat Macedonië na de Russisch-Turkse oorlog van 1877 aan Bulgarije werd toegewezen, dat het verzet groeide en in 1902 een opstand uitbrak onder aanvoering van Gotse Deltsjev?

Zou ik me minder prettig voelen als ik dat niet wist? Ja, dan zou ik me minder prettig voelen.

Wat ik ook met zekerheid weet is dat ik me erop verheug Bitola binnen te rijden, dat omschreven wordt als een van de meest patriottische steden van Macedonië. Patriottisch over een stad, gelegen in een land dat de eeuwen door kennis heeft moeten maken met geweld, oorlog, uitroeiing, slachting en marteling, geeft wat tot voor kort slechts een plaatsnaam was, een verhaal.

En om verhalen gaat het.

Bitola zal altijd de stad blijven van de taxichauffeur.

Vervallen huizen, die de stad een vermoeid aanzicht geven, heten ons met de grandeur van lang vervlogen tijden, minzaam welkom. Dappere huizen die het ondanks de duidelijke verwaarlozing niet op willen geven. Ze weten zich in hun gevecht overeind te blijven gesteund door een prachtig park, waarin de oude bomen hun vrienden zijn. Geduldig luisteren zij naar verhalen die ze al vele malen gehoord hebben. De stad was belangrijk tijdens de Ottomaanse overheersing en voor WO I was het een centrum voor handel en politiek. ‘Dat weten we,’ zuchten de bomen vermoeid, ‘samen hebben we zoveel meegemaakt, wie onze verhalen wil horen hoeft slechts op een bankje te gaan zitten om te luisteren.’

Wij hebben geen haast en gaan zitten.

Omdat Lout op de boot plotseling riep ‘au, mijn knie’, hetgeen niet zomaar eventjes au betekende maar een scheurtje in de miniscus bleek, zo vertelde de dokter in het universiteitsziekenhuis in Ioannina, die haar adviseerde voorlopig zo min mogelijk te lopen en krukken aan te schaffen, zijn we het park met de camper binnengereden. Dat is natuurlijk verboden, dus zetten we de krukken voor een ieder duidelijk zichtbaar tegen de boom naast het bankje. Of dat noodzakelijk is betwijfel ik, want niet een voorbijganger kijkt in onze richting. Ook niet als we op ons gemak gaan picknicken. Terwijl we daar toch heel duidelijk iets doen wat niet normaal is. Drie vrouwen in een soort groen-donkerblauw uniform slenteren voorbij met over hun schouder iets dat geen mens in Nederland een bezem zou noemen en doen of er iedere dag op een bankje in hun park een meneer en mevrouw zitten te eten. Die ook nog hun camper op het voetpad hebben geparkeerd. Heeft dat ons volmaakt negeren te maken met Louts krukken tegen de boom of zit het je ‘nergens mee bemoeien dan kun je ook geen problemen krijgen’ nog steeds in hun systeem?

Plotseling stopt vlak voor ons een auto. Uit de auto stapt een man in burger. In gebrekkig Engels zegt de man dat hij van de politie is en dat verboden is wat wij ook wel weten dat verboden is. Ik wijs op de krukken, zeg ‘five minutes’ en dan weet hij niet goed wat te doen. Buitenlanders wegsturen? En die krukken dan? Hij zucht, haalt z’n schouders op en mompelt ‘oké, welcome.’ Wij moeten lachen om dat hulpeloze welcome. Hij moet daar zelf ook om lachen en om wat te doen steekt hij een sigaretje op. Houdt ons zijn pakje voor en hoewel wij afgesproken hebben deze reis te gebruiken om voorgoed te stoppen, weten we niet wat we met deze hartelijkheid aanmoeten dus gaan we voor de bijl.

Onze kennismaking met Macedonië.

Ons doel is het Tourist Information Centre. Bij toerisme denk ik aan het rijke West-Europa, waar in de zomermaanden hele bevolkingen op reis gaan. Eenmaal gearriveerd in het arme Oost-Europa verdwijnt het woord toerisme uit je vocabulaire. Terwijl daar de bevolking óók vakantie heeft en iets anders wil zien dan de vertrouwde beelden. Tsjechen, Polen, Kroaten, Serviërs en Russen zoeken hun vertier nog niet massaal ver van huis, maar wel in de eigen regio. En die hebben ook behoefte aan toeristische informatie.

Gaan we op eigen houtje dat Centre opzoeken? Ja, zeg ik, maar moet al na vijf minuten vaststellen dat Bitola het ons niet makkelijk maakt. Mensen aanspreken heeft geen zin. Na twee pogingen, met als resultaat een verdrietig ophalen van de schouders, geven we het op. Dan is er nog maar één mogelijkheid: een taxichauffeur aanklampen. ‘Volg mij maar,’ gebaart de held en wat hij onder volgen verstaat zullen wij niet licht vergeten. Bitola, bewoond dóór bijna honderdduizend mensen, kent brede avenues, pleinen, parken maar ook nauwe straatjes die voor ons onnavolgbaar dwars door en langs het hart van de stad lopen. En hoe de straatjes zich ook vernauwen, wij moeten er door! Er wordt lustig in geparkeerd waardoor bochten, die voor de taxichauffeur geen enkel probleem zijn, ons het ene hachelijke moment na het andere bezorgen. Gelegenheid om rustig naar de dertig meter hoge Klokkentoren te kijken is er niet, ik groet hem in een glimp.

‘Wist je dat Kemal Atatürk in Bitola op de Ottomaanse Militaire Hogeschool zat,’ roep ik enthousiast, maar zelfs die mededeling maakt geen indruk op Lout. Het enige wat haar bezighoudt is de vraag hoe we ooit weer uit Bitola komen. Eindelijk stoppen we voor een huis, de taxichauffeur wijst dat we bij het juiste adres zijn, maar waar parkeren we de camper? ‘Daar op de stoep,’ zegt hij en ik vraag hem wat we hem verschuldigd zijn. ‘One euro,’ lacht hij en als hij mijn verbaasde gezicht ziet lacht hij nog harder, spreidt zijn armen en zegt: ‘You welcome in my country.’

Het Tourist Information Centre is gesloten. Hartelijk dank. ‘Sorry’ staat er vriendelijk onder de korte mededeling dat er vandaag niemand is.

Uit een andere deur komt een man. ‘Today closed,’ zegt hij. Dat helpt, daar worden we erg blij van. Of we hem willen volgen. Wij zijn in de stemming om wie het ook is overal te volgen. Al is het de Pelisterberg op waarover ik gelezen heb dat-ie 2600 meter hoog is. Wij volgen. Een klein kantoor, één stoel voor het bureau, één erachter. Op de stoel achter het bureau zit een man die de man die ons binnen heeft gebracht aanspreekt met collega. De man achter het bureau is advocaat en spreekt tegen collega of die in een andere kamer zit. Hij noemt hem assistent. Collega luistert naar hem met een dweepzieke, onderdanige blik. De advocaat haalt uit een kast de kaart van Macedonië, spreidt die zo goed en zo kwaad als dat lukt op het overvolle bureau uit en kijkt ons vragend aan. Lout is in haar element, wijst op een stip en noemt Mariovo. ‘Aha,’ zegt de advocaat, ‘jullie willen richting Mariovo en dan zeker door naar Strumica?’ Dat willen wij, knikt Lout. Of we ergens een hotel besproken hebben. Nee, dat hebben we niet, we reizen met een camper. De beide heren kijken elkaar aan, dan verbaasd en, verbeeld ik me, met iets van bewondering nemen ze ons van top tot teen op. ‘De weg is slecht,’ zegt de advocaat, waarna de assistent een duit in het zakje doet met de mededeling dat de weg very bad is. Ik zeg dat we niet anders verwacht hadden. ‘Wij hebben jullie gewaarschuwd,’ hoor ik beide heren denken en alsof ze weinig vertrouwen hebben in ons of in het wegdek van hun vaderland overhandigt de advocaat ons zijn visitekaartje. ‘Call me if you have problem.’ Vervolgens wijst hij hoe we vanuit Bitola op de weg naar Mariovo kunnen komen, waarop Lout hem uitlegt dat ons grootste probleem momenteel is hoe uit Bitola te komen. De advocaat legt een arm om Lout heen en roept vrolijk ‘No problem, he drives with you, you follow me.’ Nog niet gewend aan zoveel Macedonische vriendelijkheid, weren we zijn aanzoek af. ‘You have work, we can find,’ brabbelen we, maar hij staat al in het gangetje.

Vertellend over de reizen die hij eens hoopt te maken wandelen we naar onze camper. Assistent klimt voorin en daar gaan we Bitola alweer uit. Omdat ik niet voor niks over de geschiedenis van Macedonië heb gelezen probeer ik mijn kennis over de beroemde Ilinden-opstand van 1903 te spuien, zo van ‘U hebt met zeer geïnteresseerde toeristen te maken’, maar het rond ons krioelende verkeer belet een diepgravend gesprek. In een buitenwijk aangekomen stoppen we.

We stappen uit, luisteren opgewekt tijdens de uitleg hoe slecht de weg verderop zal zijn en zoeken onderwijl naar een hartelijke tekst als dankwoord. Die wordt weggewoven, het feit dat we naar hun land zijn gekomen is voldoende dank. Weer wordt ons verzekerd dat we ‘very welcome’ zijn en als ons iets mocht overkomen… dan hebben we het visitekaartje.

De weg is slecht maar eigenlijk helemaal niet zo erg slecht.

‘We hebben wel erger meegemaakt,’ verzekeren we elkaar na de eerste kuil omzeild te hebben.

Hoe heet dit dorp? Rapes! Zou ik er dood gevonden willen worden? Betwijfel het. Een verzameling vierkante, plompe huizen, zoals huizen in deze eenzaamheid behoren te zijn, slechts bedoeld om te eten en te slapen. Huizen waarin mensen wonen die er vrede mee hebben te sterven op de plek waar ze geboren zijn.

Groene heuvels, het golft maar door, nergens een teken van leven. Ik ben niet zo met cijfers, maar om enigszins te weten wat ons te wachten staat bij het zoeken van plekken om te kamperen heb ik Internet geraadpleegd. Dit was de uitkomst:

Nederland is 41.526 km2 groot en Macedonië 25.333 km2. Nederland telt ruim 16 miljoen inwoners, Macedonië iets boven de 2 miljoen. Van die 2 miljoen leven er 600.000 in de hoofdstad Skopje. De bevolkingsdichtheid van Nederland is 397 inwoners per km2, die van Macedonië… 80 per km2.

Turend naar een leeg landschap groeit de verwachting dat het niet moeilijk moet zijn een rustig plekje voor de nacht te vinden. Dat levert dan ook geen enkel probleem op. We rijden op goed geluk een zijweggetje in en herhalen enkele malen dat we schitterend staan. Tussen twee bomen, uitzicht op bergen met sneeuw op de toppen. Op de heuvel links van ons een klooster. Steekvliegen die gelukkig wegblijven bij buitenlanders.

Lout loopt voorzichtig een stukje zonder krukken.

Weer een nieuwe ervaring: wakker worden en wat zien we? Vier ogen die nieuwsgierig naar binnen kijken. Even denk ik dat ik droom, wat doen die uniformen vlak voor ons raam? Politie! Haastig naar buiten. Goedemorgen heren. Gelukkig ze lachen. Lout heeft snel haar omslagdoek gepakt, groet onschuldig kijkend, wie zegt er als eerste wat? Er op vertrouwend dat de aanval de beste verdediging is, begin ik. Dat er geen campings zijn, dat we dus wel zomaar ergens moesten kamperen en dat we geen vuil achter zullen laten. De oudste van de twee richt in goed Engels het woord tot ons. Hij is van de grenspolitie, zijn maat van de gewone politie. Ze zagen ons door hun verrekijker en omdat er niet iedere dag een camper staat besloten ze een kijkje te komen nemen.

Is het stom als ik vraag over welke grens hij het heeft? Mijn oriëntatievermogen slaapt nog. Dat daar is Griekenland, hadden we kunnen weten. Waar we vandaan komen? Holland, Netherlands. Zo, dat is een heel eind weg. We vertellen hoe we gereden hebben en ze luisteren aandachtig. Zijn voorlopig niet van plan weg te gaan. De politieman wijst op de bergen en ik versta iets als ‘dokter Reid.’ Een dokter die wonderbaarlijke genezingen heeft verricht of de eerste mens die de berg beklom en toevallig dokter was? Onverstaanbaar antwoord. Of ze een kijkje in de camper mogen nemen? Ga uw gang heren. Lout legt uit en beide mannen gluren bewonderend. In hun ogen is onze camper het toppunt van luxe, een dak dat omhoog kan, een ijskast en ook nog een kookplaat, tjonge jonge wat een rijkdom, ik hoor het ze denken. Ze bieden een sigaret aan. Aardig maar we proberen niet te roken.

Ik zeg dat het in Holland ons enige vervoermiddel is. Ze zouden eens kunnen denken dat we een camper én een auto hebben. De grenswachter kijkt me aan met een blik van ‘Ach meneer, al had u drie auto’s en vier campers, dat maakt me niet uit. Waar het om gaat is dat het nog vijftig jaar zal duren voordat ik zo’n camper zal hebben.’ We zagen hem niet aankomen maar ineens staat er een mannetje vlak bij ons. In zijn hand heeft hij een bosje paarse bloemetjes. Die zijn voor ons, zomaar. Niet om in een vaasje te zetten maar om thee van te maken. We bedanken hem, elkaar overtreffend in hartelijkheid en dan sloft hij weer weg.

Omdat het toch echt onze bedoeling is vandaag verder te reizen, pak ik het groene emmertje, de jerrycan, vul het emmertje en leg uit dat we ons dadelijk willen wassen. Aanvankelijk hebben ze iets van ga je gang dat vinden wij ook interessant, maar als eerste begrijpt de grenswachter dat ze hun werk naar behoren gedaan hebben.

‘Iets verder ligt het dorp Gradesnica, daar moeten jullie beslist naartoe,’ zegt hij en daar gaan ze, hun zoveelste sigaret opstekend.

Omdat zij dat zeggen rijden wij naar Gradesnica. Dat lijkt onbewoond, maar om de tuintjes staan hekken, niet van Heras maar stammetjes die niets meer in te brengen hebben, op onregelmatige afstand met een hamer op hun kop de grond in geslagen, maar toch hekjes. Dus ergens mensen. Fruitbomen en vaag zichtbaar tussen al het groen huisjes die de moed verloren hebben. Bloemen als enig teken van verzet en hoop. Het pad volgend bereiken we het plaatselijk café. Geen twijfel mogelijk. Een uithangbord is niet nodig, de loom hangende mannen vertellen voldoende. Kijken die mannen op van onze komst? Mompelen ze tegen elkaar ‘Wat zullen we daar hebben?’ Geen sprake van, ze roken rustig door en tonen meer belangstelling voor hun ezel dan voor ons.

Die ezels staan in een kring rond een leeg olievat, waarin vuur wordt gestookt. Ze duwen hun kop in de rook en kennelijk vinden ze dat prettig want ze blijven staan, ook als wij naderbij komen. Lout zegt dat ze er staan om even de vliegen kwijt te raken en zij kan het weten, want ze heeft op een boerderij gewerkt. Wij vragen ons af hoe contact met de mannen te krijgen, drentelen doelloos om de ezels heen en besluiten dan, we zijn ten slotte niet voor niets naar Gradesnica gekomen, de vier treden te beklimmen die ons naar het café brengen. Plotseling doet een robuuste man een stap naar voren, steekt zijn hand uit en stelt zich voor. ‘My name is Mitko Nale, welcome in Gradesnica.’ Waarna hij bekend maakt dat hij dierenarts is en ons zal rondleiden.

Wat moet ik me daarbij voorstellen, een rondleiding door een gehucht dat uit niet meer dan tien huizen bestaat? Hij raadt mijn gedachte en vertelt dat de kerk in 1862 gebouwd is en dat na bezichtiging speciaal voor ons ook het museum zal worden geopend. Gradesnica kan niet meer stuk.

Eerbiedig opent Mitko de deur en wij stappen een houten kerkje binnen waar iedere pilaar, ieder bankje, iedere schildering, waar iedere spijker getuigt van maar één ding: liefde. Het klinkt pathetisch, maar ik kan er niets anders van maken. Geen adembenemend, verpletterend vertoon van Gods tegenwoordigheid op aarde, zoals in de grote kathedralen, maar een bescheiden, vooral niet om aandacht vragende, liefdevolle uiting van een dwars door tegenslag, oorlog en ziekte onwankelbaar geloof in een hogere macht. Een kerkje om de twijfel uit te bannen en je over te geven aan wat Gradesnica al sinds 1862 aanneemt als de waarheid. Een eeuwige waarheid, twee duizend jaar oud waaraan in een kerkje als dit niet gesleuteld mag worden.

Bijna nog ontroerender van eenvoud is het museum. Waarin uitgestald is wat niet verloren mag gaan. Wat zou het zijn dat mensen in deze stille uithoek ertoe brengt op een dag te besluiten spullen van hun overgrootouders in een gebouwtje bijeen te brengen en uit te stallen? Wat anders dan dat men een voorgoed voorbije tijd vast wil houden en wil doorgeven aan komende generaties? In dit museum, dat niet méér behelst dan één grote kamer, staat weinig van waarde. Er zit een slot in de deur maar welke dief zou hier willen stelen? Misschien is wat aan de muur hangt en op schragen is uitgestald daarom extra dierbaar. Kleding, eens gedragen op hoogtijdagen, netjes op klerenhangers aan een muur. Prachtige gebreide sokken, klossen voor het weven. Gebruiksvoorwerpen, schotels, pannen, pijpen, wapens, armbanden, ringen, we lopen erlangs en luisteren naar Mitko die vertelt wat wij zonder zijn uitleg ook begrepen zouden hebben. Hij is er trots op en vraagt om onze bewondering. Wij, nog maar net aangekomen in Macedonië, stellen vragen, knikken bewonderend en verzekeren hem dat we blij zijn dat we het museum mochten zien. Omdat je, in de rol van vreemdeling, nergens beter en directer in een nieuw land binnen kunt dringen dan juist in dit soort eerlijke lokaaltjes. Waar geen andere pretentie heerst, mocht er al sprake van zijn, dan de buitenstaander een kijkje te gunnen in hun gemeenschap.

Dezelfde mannen die ons bij aankomst straal negeerden, komen nu overeind, begroeten ons hartelijk, volgen ons naar binnen en komen nieuwsgierig aan tafeltjes naast ons zitten. Alsof we met goed gevolg een test hebben afgelegd. Er wordt koffie geschonken, Turkse koffie, de eerste slok een klap in je gezicht maar na de tweede ben je gewend. Kleine kopjes. De pakjes sigaretten worden op tafel gelegd. Aan de muur hangt een foto van Gotse Deltsjev. Ik wijs er op en noem de naam van hun nationale held. Kinderlijk dus. Maar het werkt, er wordt tevreden gemompeld en een tweede kop koffie wordt ingeschonken. In dit soort situaties weigeren is zinloos en onbeleefd. Dat is van kinderlijk naar kinderachtig.

Mitko vertelt over de vijf en dertig families die nog in Gradesnica leven. Er moeten dus meer huizen in het dorpje staan, denk ik. We luisteren naar een verhaal over de velen die er vroeger woonden en de weinigen die zijn gebleven. In Straravina, waar we gisteren langsreden, wonen nog maar twaalf families. Een school is er niet, de kinderen gaan met de bus naar een stad waar wel een school is. De ouderen moeten met de taxi om boodschappen te doen. Als ik ze goed begrijp is vrijwel iedere man taxichauffeur.

Dankjewel is blagodaram, Mitko schrijft het voor me op. Een fles raki wordt voor ons neergezet, Lout dankt beleefd, ik wil me niet laten kennen. Lout zegt keurig blagodaram, hetgeen een succes heeft alsof zij tot nu toe niet anders dan vloeiend Macedonisch heeft gesproken. De man naast Mitko wil weten hoe we vanuit Holland naar Macedonië hebben gereisd en als we dan vertellen over Griekenland wil de een na de ander en liefst allemaal tegelijk ons overtuigen hoe schandalig het is dat de Grieken hun land nog altijd Fyrom noemen. Wij delen hun gevoelens en dat maakt ons ter plekke tot ereburgers.

Met veel moeite slaan we de volgende raki af, geholpen door Mitko, in deze omgeving de man van de wereld, die begrijpt dat wij niet gekomen zijn om ons voorgoed in Gradesnica te vestigen. De hele morgen geen vrouw gezien, ook niet buiten op het land. Waar zitten die? Mitko neemt ons mee naar zijn huis, gelegen achter een hoge muur, met een tuin vol lavendel en rozemarijn, met daarin zijn huis dat voorzien is van wat men dan de gemakken van de westerse maatschappij noemt. Ook hier geen vrouw te zien. Tot slot van ons bezoek vragen we hem waar de helmen vandaan komen die in de boom hangen voor zijn huis. Oude helmen met elk een kogelgat dat ons verwijtend aangrijnst. Duitse helmen, Franse, Griekse en Italiaanse, tezamen het droevig bewijs van de vele oorlogen waarmee dit land kennis heeft moeten maken.

Lout vindt ons bezoek aan de kerk het mooist, het museum het liefst en het café het grappigst en zo is het goed samengevat.

Niets is beter dan in een vreemd land nogmaals dezelfde weg te rijden. Er zijn van die zinnen die we iedere reis tegen elkaar zeggen en iedere reis doen we of we een ontdekkig hebben gedaan. Bitola, dat we nog maar een dag geleden naderden, zenuwachtig als acteurs voor een première, rijden we vandaag binnen of we er al tien voorstellingen op hebben zitten.

‘Bij die rotonde naar rechts,’ zeg ik en Lout knikt of dat inderdaad de straat is waarvan zij zich herinnert dat er een bank is waar we geld uit een muur kunnen trekken. Pas als blijkt dat die bank er niet is, komt weer dat gevoel over ons dat we in een onbekend land zijn waarin we heg noch steg weten. Eenmaal weer thuis gekomen zeggen we dan tegen wie het maar horen wil dat dát reizen nu juist zo fan-tas-tisch maakt. We zien een nieuw stukje Bitola, verzekeren elkaar dat we alle tijd hebben, dat hier toch geen sprake is van echte armoede – het lijkt wel of wij Hollanders altijd op zoek zijn naar armoede – want dat de mensen goed gekleed zijn, de etalages goed gevuld lijken, maar ondertussen speuren we steeds intensiever naar die bank. Immers reizen door een land zonder geld om boodschappen te doen is minder fan-tas-tisch.

Eindelijk een bank. Helaas geen apparaat om geld uit te trekken. Een jongeman ziet mij hulpeloos rondkijken en biedt aan mij te vergezellen naar een bank een eindje verderop. Aardige jongen, spreekt opvallend goed engels, ik probeer hem tot een gesprek te verleiden maar hij heeft haast. Onthouden: 1 euro is 60 denar. Vruchten kopen op de markt. Hier komen niet iedere dag buitenlanders, wij trekken veel bekijks en lang zoeken hoeven we niet, want iedereen biedt aan ons te helpen. Opvallend schone markt, hadden we anders verwacht? Ja, dat hadden we. In een drankwinkel kopen we twee flesjes bier, de flesjes moeten wel terug. Ik pak tot verbazing van de meisjes achter de toonbank twee kratjes en voor de winkel gezeten drinken we ons biertje. Aangestaard door voorbijgangers die dat toch wel vreemd gedrag vinden. Wanneer je je thuis voelt in een land is nooit precies vast te stellen. Op dat krukje, aan de rand van een volle straat, kijkend naar met tassen zeulende mannen en vrouwen, stellen we vast dat we ons in Macedonië, waar we ons geen voorstelling van hadden gemaakt, behalve dat het arm zou zijn, volkomen thuis voelen. En minder ver van huis dan we dachten.

Richting Prilep om een plek te zoeken voor de nacht. Dat gaat moeilijker dan gisteren. Veel huizen en bedrijven langs de weg, nergens een bos, weilanden of smalle weggetjes waar wij het van moeten hebben.

‘Misschien op dat fabrieksterrein,’ stel ik na lang zoeken aarzelend voor. Lout kijkt somber en denkt aan haar wasbeurt morgenochtend. Toch maar proberen en wat hebben we daar, dat hout ligt er toch niet zomaar opgestapeld? Dat hebben ze toch voor ons gedaan? Daarachter ziet geen mens ons, schitterende plek! We parkeren de camper, maar voor alle zekerheid zal ik bij dat huisje aan de ingang toch maar vragen of men op ons gerekend heeft. Dat blijkt niet het geval, maar de man zwicht al snel voor mijn argument dat er niet iedere dag kampeerders uit Holland komen overnachten. We hebben alles bij ons, maken netjes schoon en zijn morgen vroeg verdwenen, verzeker ik hem. In gebarentaal.

Zo langzamerhand kan ik alles uitbeelden wat nodig is om contact te maken. De man wijst op een kraan, ik draai een denkbeeldige kraan open, wijs op mezelf en hij knikt waaruit ik dan destilleer dat we die mogen gebruiken. Straks zal blijken of we elkaar begrepen hebben. Tien minuten later komt hij ons halen, gebaart dat we mee moeten lopen en brengt ons naar een ander huisje waarin een hok is dat volgens hem een douche is. Onbeschrijfelijk smerig maar uit een gat in hetplafond komt een straaltje water. Zowaar een douche voor vrouwen en een voor mannen. Was het hier tijdens de communistische tijd brandschoon? Werkeloosheid bestond toen niet, er zal wel een mevrouw zijn aangesteld met geen andere taak dan de wc’s en deze douches schoon te houden. Zodra ze klaar was de rest van de dag buiten op een stoeltje zitten, zoals miljoenen in die tijd op een stoeltje karig gesalarieerd voor zich uit zaten te kijken. Maar wel verzorgd van de wieg tot het graf en het verlangen naar die tijd groeit. Luister maar naar wat onze man zegt: ‘Schmutzig, früher war besser.’ Kijk ervan op dat hij ineens Duits spreekt, lach hem vriendelijk toe om de ernst van mijn woorden af te zwakken, het lijkt zo gauw op een discussie, en zeg ‘Jetzt frei.’ Hij kijkt me meewarig aan, haalt zijn schouders op en mompelt ‘Was heisst frei?’

Een half uur later komt hij ons laten zien aan een groepje mannen. We zitten net te eten en weten niet of we door mogen gaan of netjes moeten opstaan voor het gezelschap. Aardappelen met komkommersla, rozemarijn en paprika, ja heren we nemen het ervan.

Ze bekijken ons of ze verwachten dat we dadelijk gratis op zullen treden. Natuurlijk, wij mogen hier staan, dus jullie mogen de camper van binnen en buiten bekijken. Weer wordt wat voor ons een vierkante meter is een paleis. Weer bekruipt ons dat merkwaardige gevoel van schaamte, een deken die we ook droegen toen we, alweer zolang geleden, door communistisch Rusland reisden. Altijd die openhartige bewondering, altijd die oprechte nieuwsgierigheid. Nooit afgunst, altijd een gemompelde berusting. ‘Thank you’ en ‘Vielen dank’ en daar gaan ze. Alsof ze blij zijn dan wij op hun terrein willen staan.

‘Maak maar goedkope wijn voor de arbeiders, aan mooie wijn hebben we geen behoefte, zeiden de communisten, nu maken we weer goede wijn.’ Aan het woord is Aleksandar Ristovski, die ons rondleidt door het Tikves Wijnhuis in Kavadarci.

Direct aan het begin van de rondleiding overhandigt hij me zijn kaartje, ik weet nu zijn naam en dat hij de gastheer is. Hij weet alles over wijn, wij zeer weinig. Wanneer een verteller zich niet in kan houden, kan dat heel vervelend zijn, maar Aleksandar is verliefd op wijn en kan meeslepend doch ingetogen vertellen.

‘Tikves werd in 1885, in de nadagen van het Ottomaanse Rijk, gesticht door Pane Velkov. Het hoogtepunt van de wijncultuur was tijdens het Romeinse Rijk. De keizers zeiden: ‘Geef soldaten wijn en ze vechten.’ Ze gaven de soldaten liever wijn dan water want daar konden ze ziek van worden. De Grieken dronken ook wijn, maar lang niet in die mate. Lange tijd had Tikves de grootste productie van het toenmalige Joegoslavië. Na de Tweede Wereldoorlog maar liefst 200 miljoen liter per jaar. In 1948 werd het wijnhuis door de communisten genationaliseerd. Ik heb jullie verteld hoe die erover dachten. Een rampzalige tijd. Nu liggen we tussen de 25 en 30 miljoen liter per jaar op en daarmee zijn we de grootste van Zuidoost-Europa. In de jaren tachtig besloeg het totale oppervlak aan wijngaarden 40.000 hectare, dat is nu 23.000 hectare. Dus minder druiven, dus minder wijn. Omdat we over zijn gegaan op het verkopen van bulkwijn (wijn vervoerd in grote hoeveelheid in containers) hoeven de boeren minder druiven te leveren. Macedonië is in staat 250 miljoen liter wijn te produceren. Gezamelijk produceren alle wijnhuizen van Macedonië nu 120 miljoen liter, we liggen op de helft van vroeger. Toen heette het dat alle wijn uit Joegoslavië kwam, in werkelijheid kwam 60 tot 70% uit Macedonië.’

Liefde voor zijn land en voor wijn gaan hand in hand.

Bezeten vertellers hebben aan ons immer een gretig gehoor. ‘Wij hebben hetzelfde klimaat als de Nappa Valley in Californië.’ We wandelen tussen gigantische containers, en waar ik ook kijk is het schoon en goed onderhouden. Ik ervaar een sfeer van we willen meedoen, ‘We hebben een rot tijd achter de rug maar we krabbelen weer op’, en dat is een opbeurend gevoel in een land dat zozeer geteisterd is door het verleden en waarin dat opkrabbelen toch zoveel moeizamer verloopt dan de meesten na de bevrijding gehoopt hadden.