Inleiding

In 1969, voorwaar lange tijd geleden, woonden mijn vrouw Lout en ik twee jaar op Aruba. De inmiddels ter ziele gegane Sticusa (Stichting Culturele Samenwerking Nederland en de Antillen) had me als regisseur uitgenodigd en om nu niet ter zake doende redenen had ik dat aanbod aangenomen.

Ik was nog niet op Aruba geland of Curaçao nodigde me uit de regie van een musical op me te nemen. Ik vloog naar Curaçao en zal nooit vergeten hoe ik, aangekomen in het centrum van Oranjestad, verbaasd kennis maakte met… Fidel Castro! Jonge mannen met Castro-petten, T-shirts met Che Guevara, de roep om Independencia en in de wijk Otrabanda huizen die in brand gestoken waren. Nog betrekkelijk kort voor mijn aankomst hadden de mariniers in moeten grijpen om de rust te herstellen.

Nog amper geacclimatiseerd maakte ik kennis met ‘Revolución!’

Tijdens ons verblijf maakten we in 1970 vanuit Aruba een korte reis door Zuid-Amerika, die ons in hoog tempo van de ene hoofdstad naar de andere voerde, met als hoogtepunt enkele dagen in Santiago de Chile waar toen de socialist Salvador Allende president was.

Ook die reis werden we overal geconfronteerd met ‘Revolución!’

Zuid-Amerika liet ons niet meer los en in 1977 keerden we terug.

Een jaar reisden we in een oud busje met onze drie kinderen, tweelingdochters van twaalf en een zoon van zes, door het hele continent. Een reis van bijna een jaar.

Dat was het Zuid-Amerika van de dictaturen, waarvan die van Videla en Pinochet de bekendste en de beruchtste.

Alsof de klok sinds onze eerste reis stil was blijven staan was het ook dit keer overal ‘Revolución!’

En al die jaren bleven de beelden van die mannen met Castro-petten op Curaçao me achtervolgen. De aantrekkingskracht die hij en Guevara op zoveel jongeren had, bracht ons ertoe juist het land te willen bezoeken waar de revolutie begonnen was.

Op een dag, ergens rond 1980, meldde ik mij bij de Cubaanse ambassade.

Omdat ik van plan was een boek te schrijven, vroeg ik of het mogelijk was iemand van de afdeling pers te spreken. Enigszins tot mijn verbazing werd mijn verzoek terstond gehonoreerd.

Of ik naar de ambassade wilde komen.

Ik zat tegenover een man wiens naam ik niet zal noemen. Hij vroeg naar het waarom van mijn reis naar Cuba en ik vertelde over mijn ervaringen met Zuid-Amerika. Dat ik over de reis van een jaar met het gezin een boek had geschreven. Hij luisterde aandachtig, maar leek pas echt geïnteresseerd toen ik vertelde over onze bewondering voor Allende. ‘Bent u van plan ook een boek te schrijven over Cuba?’ Ik antwoordde dat ik nooit met zekerheid weet of een reis uitmondt in een boek, aangezien ik geen opdrachtgever heb en geen journalist ben. Maar dat de mogelijkheid bestond.

De man werd enthousiast en voor ik in de gaten had wat er precies gebeurde waren mijn vrouw en ik bevorderd tot officiële gasten. Compleet met onderdak en vervoer.

Omdat we niet ‘als gast van de regering’ wilden reizen besloten we het aanbod af te slaan.

Ik belde de ambassade om dat te melden.

Toen gebeurde er iets merkwaardigs.

‘Wie wilt u spreken?’

Ik noemde de naam van de man met wie ik gesproken had en kreeg te horen dat die man op de ambassade onbekend was.

‘Maar een week geleden zat ik tegenover hem!’

‘Dat kan niet, we kennen die naam niet.’

‘Maar ik ben toch niet gek? Ik heb een uur met hem gesproken.’

‘Dat is echt een vergissing, er heeft nooit een meneer met de naam die u noemt op deze ambassade gewerkt.’

‘Ik zal u beschrijven hoe uw ambassade er vanbinnen uitziet en in welke kamer ik met hem gesproken heb.’

‘Meneer ik herhaal voor de laatste maal, in deze ambassade heeft nooit een meneer van die naam gewerkt.’

Einde gesprek.

Einde reis Cuba.

Niet het einde van ons en Cuba.

Na ruim dertig jaar en vele reizen door communistische of voormalig-communistische landen, belde ik weer de Cubaanse ambassade.

Vroeg weer naar de afdeling pers en vertelde van ons verlangen Cuba te bezoeken.

‘Waarom wilt u met de afdeling pers praten?’

‘Om zoveel mogelijk informatie te krijgen.’

Ik werd doorverbonden.

Allervriendelijkste meneer.

‘Bent u journalist?`

‘Nee, maar ik heb wel een aantal reisboeken geschreven.’

‘Gaat u over Cuba ook een boek schrijven?’

Ik weer dat ik dat nooit met zekerheid van te voren weet, maar dat de kans niet denkbeeldig was.

Na een pauze zei de man dat hij de ambassadeur op de hoogte zou brengen en dat ik binnen drie dagen antwoord zou krijgen.

Ík gaf hem een week en belde.

Jazeker, hij had de ambassadeur op de hoogte gebracht en binnen een week zou hij me laten weten wanneer ik ontvangen zou worden.

Toen maakte ik een fout!

Op zijn vraag ‘Wanneer vertrekt u naar Cuba?’ gaf ik de datum op.

Ik hoorde niets en belde na veertien dagen opnieuw.

‘De ambassadeur heeft het bijzonder druk maar u hoeft u niet ongerust te maken. U hoort absoluut van ons.’

Een dag voor vertrek ging de telefoon.

‘Ik heb goed nieuws, excuses dat het iets langer geduurd heeft, u begrijpt, maar de ambassadeur kan u morgen ontvangen.’

‘Morgen? Dat kan niet, dan zitten mijn vrouw en ik in het vliegtuig op weg naar Havana!’

Ik had kunnen weten wat ik te horen zou krijgen:

‘Wat zal de ambassadeur dat jammer vinden…’

Voor ik begon aan het schrijven van dit boek gingen beide voorvallen door mijn hoofd.

Waarom die wonderlijke reactie?

Ik kan er niets anders van maken dan dat men op de Cubaanse ambassade z’n vingers niet wil branden. Stel dat die Hollandse meneer onvriendelijk schrijft, dan is het toch beter die man niet gekend te hebben?

‘Verstandiger hem niet te ontvangen.’

‘Wij wisten van niks!’

Waarom begin ik dit boek met een verwijzing naar wat lang en kort geleden gebeurde?

Omdat ik niet geheel blanco op Cuba landde.

Noem het een zekere mate van argwaan.

‘Ik laat het allemaal op me afkomen’, lukt natuurlijk nooit, maar ik heb wel zoveel mogelijk met die instelling gereisd.

Dit keer was van blanco het land betreden geen sprake.

Het gevecht tussen wat ik in al die jaren over Cuba gelezen en gehoord heb en het ter plaatse ontdekken, daar heb ik woorden voor gezocht.

Havana

Het houtwerk van het vliegveld van Havana is rood geverfd.

Rood.

Ik loop door lange gangen en denk: ‘Dat is niet voor niks. Dat is natuurlijk gedaan om bezoekers van het begin af aan duidelijk te maken van doen te hebben met een communistisch land.’

Het wachten op de bagage duurt tergend lang. Bovendien is nergens aangegeven over welke band de bagage van welke vlucht komt aanrollen.

‘Als ze dát al niet kunnen, wat staat ons dan verder te wachten?’

‘Ben benieuwd hoe de douane ons zal ontvangen,’ zeggen we tegen elkaar. ‘Bereid je maar voor op een uur wachten.’

Na enkele minuten staan we voor een beeldschone vrouw die stralend lacht, ons hartelijk welkom heet en een voorspoedig verblijf toewenst.

In een mum van tijd een taxi.

Wat hadden we verwacht? Een rammelend karkas, met touwtjes en ijzerdraad bij elkaar gehouden? Niks ervan, in een keurige auto zoeven we over een prima vierbaansweg richting Havana. Zijn we teleurgesteld? Hadden we afbraak en ellende verwacht vanaf het vliegveld?

Ik toon de chauffeur een papiertje met het casa particular waar wij hopen onze eerste dagen door te brengen. Hij knikt, mompelt ‘Plaza Vieja’, waarop wij tevreden terugknikken. We ontspannen, ons kan voorlopig niets meer gebeuren.

Hoe komt het toch dat wij landen, die in de eerste plaats bekend zijn door hun in onze ogen niet-democratische systeem, zo argwanend benaderen? Alsof we verwachten – zie de kleur rood van de luchthaven – de tekenen van dat systeem van meet af aan te kunnen waarnemen? Wij hebben – op Noord-Korea na – gereisd door alle ooit communistische of nog steeds communistisch landen, door landen zuchtend onder een militaire dictatuur en stelden telkens vast dat geen van die landen zich uiterlijk onderscheidde van wat wij dan democratisch bestuurde landen noemen. Door die ervaring zouden we moeten weten dat juist dat geen verschil kunnen zien, maakt dat ongefundeerd oordelen, en zeker te snel oordelen, dom is.

Dus niet opkijken alsof we de borden met de hoofden van Fidel en Che niet verwacht hebben. De laatste zoals we hem kennen: jong, aantrekkelijk, de gedroomde revolutionair; Castro aanzienlijk jonger dan de spaarzame foto’s die ons de laatste jaren via de kranten bereikt hebben.

Ineens, bijna ongemerkt, hebben we de prachtige vierbaansweg verlaten en bevinden we ons in wat dan wel een buitenwijk van Havana zal zijn. De bouwval en de o zo fotogenieke armoede hadden we wél verwacht. Een verrot gebit in een gapende mond, de zeewind waait de stank weg.

Maanden over gelezen, tien uur vliegen en dit is dus Havana. Gesticht in 1514 door de Spaanse veroveraar Pánfilo de Narváez, bijna tweeënhalf miljoen inwoners. ‘Oooh Havana, zo’n prachtige stad, onvergetelijk, ik zou zo weer terug willen,’ is ons ontelbare malen verzekerd.

We wachten af.

Auto’s in alle kleuren van de regenboog en in combinaties die pijn zouden moeten doen aan de ogen, maar die alleen maar strelen. Paars met groen, geel met oranje, pak een pot verf en ga je gang. Veel huizen idem dito. Mocht Havana een schoonheidscommissie bezitten dan is die wat de kleuren van auto’s en huizen betreft in ieder geval noch voorzichtig noch ingetogen. Althans in dit opzicht verleent men de bevolking volledige vrijheid.

Een straatje in, zo nauw dat ik de muren bijna kan aanraken. De chauffeur kent alle kuilen persoonlijk. We zijn in de Calle San Ignacio. Hier ergens moet Casa Belen 1850 zijn. Altijd weer een wonder. Op een dag besluit je ‘dat adres nemen we’ en nu, maanden later, stoppen we voor nummer 506. De chauffeur maakt de kofferbak open, een mannetje komt aangesneld en gebaart dat ik me nergens mee mag bemoeien. Ik denk: ‘Typisch een voorbeeld van Latijns-Amerikaanse vriendelijkheid’, herhaal twee maal ‘muchas gracias’ en als het mannetje blijft staan begrijp ik dat het om een fooi gaat.

Twee trappen op, een man die zich voorstelt als Neil ontvangt ons alsof hij nog nooit eerder gasten heeft mogen verwelkomen. Warm en met heel veel taal. Bagage in de kamer zetten, vluchtig rondkijken en naar buiten. Havana zou eens kunnen weglopen.

Het is maar een paar honderd meter naar de Plaza Vieja maar die meters voeren ons verder van huis dan de afstand die bepaald wordt door tien uur vliegen. De straat kapot, van een trottoir is geen sprake, in de kolossale panden waarin eens patriciërs woonden, huizen nu vele gezinnen, maar het wonderlijke is dat al dat verval de oude grandeur niet heeft verdreven.

Soms gaat een deur open en kunnen we naarbinnen kijken. Dat doen we voorzichtig, maar dat blijkt absoluut niet nodig. Een mevrouw die bewijst dat ze in de kleine ruimte waarin ze leeft haar omvangrijke kont met gemak kan keren, lacht, schommelt naar het raam en vraagt waar we vandaan komen. Ik krijg de indruk, maar hoe lang ben ik op Cuba, dat het haar niet zozeer gaat om het land waar we vandaan komen als wel dat we gekomen zijn. Bij haar ettelijke malen ‘bienvenido’ pakt ze onze handen en lacht alsof ze wíst dat wij om 14.50 op San Martí International Airport zouden landen en op de klok heeft gekeken hoe laat we voor haar raam zouden verschijnen.

De glorieuze entree van het huis naast haar is niet meer. De familie die daar generatie op generatie woonde is gevlucht naar Miami en waar eens een gedresseerde butler de gasten uit hun jas hielp en de hoed van meneer aannam, staat nu de vroegkale Carlos achter een toonbank vol bananen, ananas, avocado’s, mango’s, kokosnoten, papaja en, op een aparte schraag, heel veel zoete aardappelen.

In een huis verderop is een sportschool gevestigd. De indrukwekkende spierbundel, geplant in de deur, nodigt ons uit binnen te komen. Hij wijst op een rij foto’s aan de muur, van daar naar zichzelf en vertelt dat hij met boksen twee keer goud heeft gewonnen op de Olympische Spelen. Ik versta Moskou en Atlanta. Of we vanavond komen kijken naar zijn training van jonge talenten. Zonder betaling, met nadruk. Alweer zijn we hartelijk bienvenido.

De ene na de andere fietstaxi biedt aan ons te brengen naar elk gewenst adres. Om ons, na onze uitleg dat we nog net in staat zijn de paar meters die ons scheiden van de Plaza Vieja zonder hun taxi te volbrengen, uitbundig te verzekeren dat we morgen nog veel méér bienvenido zijn. Ze zullen op dezelfde hoek in de Calle San Ignacio op ons wachten. Kan niet schelen hoe laat, zij wachten specialmente op ons.

Het meisje voor het souvenierwinkeltje begrijpt dat we nog niet direct overgaan tot de aanschaf van een T-shirt met Che Guevara strijdhaftig op de borst, maar wendt met alle begrip voor onze weigering ondertussen al haar verleidingskunsten aan om ons ervan te overtuigen dat we mañana wél tot aankoop moeten overgaan.

Wat opvalt: nergens opdringerigheid. Graag kopen, maar zo niet even goede vrienden. Vooral niet tot in het oneindige blijven aandringen.

De lach overheerst.

Havana Vieja staat sinds 1982 op de lijst van Werelderfgoed van de Unesco en dat het terecht is kunnen we op de Plaza Vieja – veel gebouwen stammen uit de 16e en 17e eeuw – met één oogopslag zien. Een plein om lief te hebben.

Automatisch denk ik aan pleinen in Spanje, immers de mens houdt van vergelijken. Zien we iets moois dan is het al gauw ‘lijkt op’. In het geval van de Plaza Vieja aan Spanje denken is niet zo gek, tenslotte landde Columbus op 28 oktober 1492 op de Cubaanse kust. Vierhonderd jaar later, op 10 oktober 1880 in de plaats Yara, begon Carlos Manuel de Céspedes aan wat de eerste onafhankelijkheidsstrijd zou heten, dus tijd voldoende Cuba vol te bouwen met gebouwen en kerken die overgevaren lijken uit het moederland. Opvallend, en dit terzijde, welk een voorname rol de maand oktober in de geschiedenis van veel landen speelt.

We strijken neer op het eerste het beste terras, bestellen onze eerste mojito en geven ons over aan ons eerste plein. Cuba, eens rijk dankzij tabak en suiker, arm geworden door de Amerikaanse blokkade die Fidel dreef in de richting van wat toen nog communistisch Rusland heette – met alle voor het land rampzalige gevolgen van dien – is er door de verstandige beslissing van Raoul Castro toeristen weer toe te laten, beter aan toe. Hoeveel beter, daarover verschillen de meningen. Op dit plein is het herstel in ieder geval waarneembaar. Eens keken Havana’s rijkste inwoners vanaf de balkons aan hun fraaie huizen neer op openbare executies, volksfeesten en stierengevechten. De naam veranderde vele malen, van Plaza Mercado en Plaza de Constitucion naar het huidige Plaza Vieja, maar de oer-Spaanse sfeer heeft de tijd doorstaan. Verschil met de pleinen in Spanje is dat ook aan dit plein de huizen geverfd zijn in de kleuren die we inmiddels kennen van de auto’s, zij het hier ietwat ingetogener en in gematigder combinaties.

Wat nog aan ons geluk ontbreekt is de muziek. En daar is de muziek. Klank en ritme zijn ons sinds de Buena Vista Social Club ook in ons land mateloos populair werd, niet vreemd meer. De zanger stelt zich op achter de microfoon en de woorden zijn me vertrouwd:

Sin destino fijo

Como el humo voy

Surcando en el espacio

Buscándote estoy.

Tal vez no encuentre,

Quizás te perdí para siempre, amor.

Danslustigen komen overeind en ik, nooit veel verder gekomen dan de slow fox, vraag me af of ik te maken heb met de salsa, de rumba, de mambo, son of de chachachá.

Een eenzame mevrouw aan het tafeltje naast ons, die ons juist heeft verteld dat ze uit Scheveningen komt en die drie weken in Havana verblijft met als enig doel de salsa te leren, veert blij overeind, wanneer een heer zich charmant naar haar overbuigt teneinde haar ten dans te vragen. Wij volgen gespannen haar verrichtingen en stellen vast dat ze tot de vergevorderden behoort.

Op het plein wordt gevoetbald, de jongens doen hun best maar het is duidelijk dat baseball – pelota – Cuba’s nationale sport is en niet voetbal. Op de wandeling hier naartoe werden, na ‘Holanda’ te hebben geantwoord op de vraag waar we vandaan kwamen, de armen de lucht in geslingerd als uiting van niet uit te roeien droefheid over het verlies van hún baseballteam van juist dat Holanda.

Vanuit alle richtingen komen mannen en vrouwen, de meesten aan de overvette kant, in blauw uniform aan gewandeld om zich in gelid op te stellen in een zuilengang rechts van ons terras. Een vrouw houdt een korte toespraak, kennelijk licht van toon, want er wordt herhaaldelijk gelachen, waarna de mannen en vrouwen zich in dezelfde richting begeven als vanwaar ze gekomen zijn. Mochten we te maken hebben met politie dan weet die de indruk te wekken dat zij zich op Cuba gemoedelijk tussen het volk begeeft.

Maar eerste indrukken zijn niet altijd de juiste.

Een mannetje dat lang geleden de hoop op een betere toekomst heeft opgegeven vraagt, zonder er in te geloven, of ik de Granma wil kopen en kijkt me verbaasd aan als ik de krant uit zijn uitgestoken, moedeloze hand neem. Alsof ik geen nog maar net aangekomen toerist ben, maar dagelijks het nieuws uit de Granma – de Õrgano Oficial Del Comité Central Del Partido Comunista de Cuba – tot mij neem, lees ik over El General de Ejército Raúl Castro, Presidente de los Consejos de Estado y de Ministros, die president Morales van Bolivia ontvangen heeft, dat Cuba en Zuid-Afrika twintig jaar vriendschap vieren, dat dezelfde General de Ejército Raúl Castro, Presidente de los Consejos de Estado y de Ministros, een diploma heeft uitgereikt aan Oficina de Asuntos Históricos, bekijk ik een foto waarop de ambassadeur van Rusland bloemen legt op het graf van op Cuba omgekomen Russische soldaten, ook een foto van Russische generaals die de overwinning, 69 jaar geleden, op nazi-Duitsland herdenken, met tussen alle uniformen vol medailles een bijna onvindbare Poetin, maar nergens een artikel, hoe klein ook, over de VS of Europa.

Tijd om iets te eten.

Op goed geluk steken we het plein over en slaan het eerste het beste straatje in. ‘Jardin de Oriente’ is het enige restaurant, we zijn moe, hebben geen echte honger dus waarom verder gezocht. Duidelijk een restaurant dat in veel gidsen vermeld wordt, want het is goed vol. We vinden nog net een tafeltje naast een oudere man, die verliefd de hand streelt van een veel jonger meisje. Een fenomeen dat ons door reizen in Azië overbekend is. Twee rijst met kip en sla, daarbij twee glazen wijn en dat alles voor nog geen tien euro, geen wonder dat het zo vol is.

‘Ik voel me hier thuis,’ zucht Lout tevreden en ik vraag me af of we nu al onze argwaan in de kast hebben opgeborgen. Of alle tekenen van zuidelijke vrolijkheid, van vriendelijkheid, de getoonde gastvrijheid, de muziek, de kleuren, of de blijheid me in slaap sust. Hoe vrij is dit volk onder El General de Ejército Raúl Castro, Presidente de los Consejos de Estado y de Ministros?

Het enige dat we thuis besproken hebben is dit casa particular, een auto en voor vanmorgen een kennismaking met Havana aan de hand van een gids. Deden we vroeger nooit, maar ervaring heeft geleerd dat je je veel moeite bespaart door de eerste stappen in een stad te zetten aan de hand van iemand die er in ieder geval meer van weet dan jij.

Jorge Tobello Sabater is een rap verteller. Hij begint met dat ie eigenlijk ingenieur is maar ondanks zijn studie niet meer verdient dan het gemiddeld maandsalaris – twintig cuc, hou het op twintig euro – dus dat hij wel gedwongen is, ‘zoals zovelen met mij’, buitenlanders enigszins wegwijs te maken. Hetgeen hij, daarover geen misverstand, met het grootste plezier doet.

‘En 20 cuc kan ook 30 cuc zijn, daarover zijn de geleerden het niet eens,’ voegt hij er opgewekt aan toe. Tien cuc lijkt me een behoorlijk verschil, maar we zijn pas net op weg, te vroeg om nu al de slimme toerist uit te hangen.

Het eerste deel van de tocht gaat per auto, nog wel zo’n mooie oude, rozerood gekleurde Amerikaanse slee. Autoliefhebbers kunnen in Havana hun hart ophalen; merken als Chevrolet, Buick, Pontiac en Ford rijden hier nog vrolijk rond. Daar tussendoor nog Lada’s en Polski’s, afkomstig uit het voormalig Oostblok en een bewijs van de eens hechte band met de toenmalige communistische wereld. Dat wij in een moderne taxi vanaf het vliegveld reden is te danken aan – alweer – Raoul Castro, die in 2008 de deur naar ‘de vijand’ voorzichtig op een kier zette. (Hoe vaak zal ons dat nog worden verteld?) Onze chauffeur vertelt, en ik bespeur een mengeling van trots en medelijden, dat zijn broer in een Ford uit 1929 toeristen vervoert. Mocht de oude Ford z’n diensten weigeren dan moet die broer maar zien hoe de motor weer op gang te krijgen en dat zonder gebruik te kunnen maken van nieuwe onderdelen, want die zijn er niet.

In een mij veel te hoog tempo racen we langs de bezienswaardigheden, we hebben immers betaald voor twee uur en na ons wachten andere geïnteresseerden.

Ik pik de topbezienswaardigheden er uit.

1) Plaza de la Revolución

Onmetelijk groot, niet gebouwd door verfijnde zielen, slechts bedoeld als machtsvertoon. Zonder Castro nu direct onze eerste volledige dag een dictator te noemen – maar wat is het verschil tussen een dictator en een ‘maximo lider’? – is het duidelijk dat dit zijn plein is. Tot hij er lichamelijk niet meer toe in staat was, hield hij vanaf het kolossale spreekgestoelte waar ik nu voor sta, zijn urenlange toespraken. Onwillekeurig krijg ik verlaat medelijden met de duizenden die in de brandende zon moesten luisteren naar een tekst waarvan het grootste deel hen niet onbekend zal zijn geweest.

Fout!

Het plein is helemaal niet in opdracht van Castro gebouwd. De Franse tuinarchitect Jean-Claude Nicolas Forestier ontwierp het in de jaren twintig van de vorige eeuw! Als tuinarchitect zal hij een andere bedoeling hebben gehad en waar hij dacht aan wat toen nog de Place de l’Étoile heette en niet Place Charles De Gaulle, zou hij mogelijk gruwen als hij zou zien wat er van zijn idee geworden is. Aannemelijk is dat Castro niet megolomaan à la Ceausescu een deel van de stad heeft gesloopt om parades te houden en het volk op te trommelen ‘spontaan’ naar hem te komen luisteren, maar noch van tuinarchitectuur noch van verfijning is enige sprake.

Het is een griezelig groot plein van machtsvertoon, omringd door lelijke regeringsgebouwen. In de brandende zon om me heen kijkend is het eerste waar ik aan denk: tanks en marcherende soldaten. En opgetrommelde massa’s, plichtmatig luisterend. Met armen die, met het uur vermoeider, borden met afbeeldingen van de spreker of met overbekende leuzen omhooghielden.

Op twee van de muren van die gebouwen zijn de immense van staal gedraaide hoofden aangebracht van Che Guevara en Camilo Cienfuegos. Onder de eerste de tekst ‘Hasta la victoria Siempre’, onder de tweede ‘Voy bien Camilo?’

Beide teksten vertellen een verhaal.

Vermoedelijk zal niemand ooit weten hoe de verhouding tussen Castro, Guevara en Cienfuegos precies lag. Maar ik denk dat wie naar Cuba reist of wie geïnteresseerd is in het land, niet anders kan doen dan zich af en toe met de recente geschiedenis bezighouden. Om te beginnen: wie was Camilo Cienfuegos?

Geboren in 1932, gestorven in 1959. Zijn 27 jaar op aarde heeft hij voor de helft besteed aan de revolutie. Als student komt hij in verzet tegen Batista, wordt gevangengenomen, vlucht naar de VS en voegt zich in Mexico bij Castro en Guevara. Overleeft als een van de twaalf van de 81 opvarenden de beroemde landing op 2 december 1958 met de Granma in de buurt van Las Colorades en vlucht met Fidel en Che in de Sierra Maestra. (Deze geschiedenis is gesneden koek voor iedere Cubaan.) Wordt een briljant strateeg genoemd en Fidel benoemt hem tot Commandante. Ik durf het niet te beweren, maar misschien heeft hij zijn populariteit te danken aan het vermoeden – want niet alleen ik weet dat niet, nergens heb ik gelezen dat iemand het met zekerheid durft stellen en Che is dood en Fidel en Raúl zwijgen – dat hij kritisch stond tegenover het op marxistisch-leninistische grondslagen gebaseerde politieke systeem. Het lijkt me sterk, gezien zijn inzet en trouw aan Fidel en Che, feit is – en ik loop nu vooruit op onze reis – dat iedere keer dat ik het gesprek op Camilo bracht, de aangesprokene een bijna verliefde glimlach om de mond kreeg. Mijn aarzeling over zijn eventuele ontrouw aan zijn beide strijdmakkers en hun opvattingen wordt bevestigd als ik lees dat vriend en historicus Carlos Franqui in zijn boek Family Portrait with Fidel schrijft dat Camilo ‘sympathiseerde met het communisme’. Let wel, sympathiseerde.

Ook zijn dood is omringd door geheimzinnigheid.

Op 28 oktober 1959 verdwijnt een Cessna-vliegtuig in slecht weer tussen Camagüey en Havana en noch Camilo noch het vliegtuig wordt teruggevonden. Uiteraard beschuldigen bannelingen in Miami Castro ervan dat hij Cienfuegos liever kwijt dan rijk was. Ik neem aan dat de bewering dat Cienfuegos minder strak in de leer was dan Fidel, de juiste is.

Het onderschrift onder Camilo’s portret:

Het is 1959, Castro spreekt, draait zich op een gegeven moment om naar Camilo en vraagt ‘Voy bien Camilo?’ Letterlijk vertaald: ga ik goed?

Camilo antwoordt ‘Vas bien Fidel.’

‘Je doet het goed.’

Duidelijk is dat Camilo’s antwoord niet alleen slaat op Fidels toespraak maar in bredere zin een instemming is met Fidels politieke handelen. Er spreekt een bijna ontroerende vriendschap uit die twee zinnen. Of het ook werkelijk vriendschap was, daarover tasten de geleerden in het duister. Camilo is dood en Castro zwijgt.

Aan de andere muur, van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, hangt de wereldberoemde afbeelding van Che Guevara. Met daaronder de bijna even wereldberoemde woorden ‘Hasta la victoria siempre’ (Altijd op weg naar de overwinning), de laatste woorden die Che schreef in zijn afscheidsbrief aan Castro.

De geschiedenisles is nog niet afgelopen, want tot nu toe hebben we heel onbeleefd met de rug naar het enorme, melkwitte standbeeld van José Martí (1853-1895) gestaan. Leider van de tweede onafhankelijkheidsbeweging in 1895, die zich postuum mag verheugen in Castro’s bewondering. Schrijver, dichter, journalist en schilder, publiceerde als 16-jarige al een artikel waarin hij uiting gaf aan zijn afkeer van de Spaanse kolonisator en… de slavernij. In 1869 wordt hij gearresteerd en verdedigt in zijn slotpleidooi Cuba’s Recht op Onafhankelijkheid. (Dat lezende moet de geschiedenisliefhebber denken aan de slotpleidooien van Castro en Mandela.)

Nog maar 16 jaar oud wordt hij veroordeeld tot zes jaar dwangarbeid in steengroeven. Na zes maanden stort hij in en wordt overgebracht naar het eiland Isla de la Juventud. In 1870 komt hij vrij en wordt verbannen naar Spanje. Via terugkeer in Cuba komt hij terecht in de VS waar hij twaalf jaar blijft en in 1892 de Cubaanse Revolutionaire Partij opricht. In 1895 komt hij aan op Cuba waar hij in een gevecht met Spaanse troepen op 19 mei wordt gedood.

En dus tot op de dag van vandaag vereerd.

2) Het Capitool (Capitolio Nacional, neo-klassiek, teken van de destijds grote invloed van Amerika op het eiland)

Het eerste dat gids Jorge erover vertelt is dat het ‘groter is dan het Capitool in Washington’. Het ene heb ik gezien en voor het andere sta ik nu en hoe indrukwekkend het Capitolio in Havana ook is, dat in Washington vind ik mooier. En of die kleiner is dan deze in Havana kan ik niet beoordelen. Dat zeg ik niet tegen Jorge, tegen hem zeg ik dat ik het jammer vind dat het in de steigers staat en dat we niet naar binnen kunnen, omdat ik graag het in de boeken aangeprezen interieur had willen zien en het op twee na grootste bronzen beeld ter wereld, La Estatua de la Republica.

‘Het gebouw was klaar in 1929,’ hoor ik Jorge vertellen, ‘tot de revolutie was het de zetel van de Cubaanse regering, thans is de Academie van Wetenschappen er in gevestigd.’

Ik vraag me af waar de regering dan nu bijeenkomt en of er ergens in Havana een paleis is waarin Raúl woont. En waar Fidel verblijft. Als ik er Jorge naar vraag krijg ik ontwijkende antwoorden, dat Raúl niet in een paleis woont wil hij nog net kwijt, maar waar woont-ie dan wel? Zullen we de komende weken ooit antwoorden krijgen op vragen die voor ons normaal zijn? Een ding is zeker, niet van gidsen want die zijn er aan gewend vragen van weet- of nieuwsgierige toeristen handig te ontwijken.

Ik verbaas me erover dat het nu pas, staande voor dit historische, imposante gebouw, tot me doordringt dat ik op Cuba ben, in de hoofdstad van een land dat zich vrij heeft gevochten van eeuwen koloniale overheersing, dat gevochten heeft voor zijn onafhankelijkheid, dat aan alle kanten omringd is door water en dat op amper honderd kilometer ligt van een machtig land dat hun eiland, omdat de regeringsvorm die andere hoofdstad niet aanstaat, met een blokkade afschermt van de rest van de wereld. Hoe moet het leven zijn voor die mensen op dit duizend kilometer lange eiland die het niet eens zijn met die regeringsvorm?

Merkwaardige gedachte op dit moment, want ik sta voor een prachtig gebouw, achter mij mooie koloniale huizen, het verkeer raast vanwege de oude auto’s minder om me heen dan in andere wereldsteden, maar vanwege de kleuren van al die auto’s wel aanzienlijk vrolijker. De mensen hebben dezelfde haast, er lopen uiterst elegante en voor wie daar oog voor heeft verleidelijke vrouwen naast dames die in jaren geen modeblad in handen hebben gehad, mannen die zich in hetzelfde soepele pak als waarin mannen zich in alle wereldsteden hijsen, haasten naar een in hun ogen belangrijke afspraak, studenten die een uur vrij hebben tussen de colleges en zich met de boeken en een sigaret op een muurtje gezeten afvragen wat de zin van al die te vergaren kennis is en toeristen die spiedend om zich heen kijken, een gids in de hand of piekerend welke foto ze moeten schieten om vast te leggen wat ze vrezen dat zal vervagen.

Met het Capitolio in de rug is Havana een wereldstad.

Jorge is blij met ons enthousiasme maar… we moeten verder. Gidsen hebben meestal minder tijd dan de mensen die ze rondleiden.

3) Hotel Nacional

Wie van plan is in dit hotel te overnachten en de moeite neemt te googelen wat hem of haar wordt aangeboden, zal zich mogelijk bij het lezen van de beroemdheden, die hier in een ver of recent verleden tussen de lakens zijn gekropen, wellicht afvragen of Hotel Nacional nu wel de geëigende plek is om dieper door te dringen in communistisch Cuba. Maar wie daar geen moeite mee heeft en wel het geld, wacht een wereld waarin er alles aan gedaan is de mens te doen geloven dat het óók op Cuba uitsluitend rozengeur en maneschijn is. Zoals in dit soort onderkomens immer het geval is, zijn de enigen die het de bezoeker vanaf de eerste minuut duidelijk maken dat zij in één oogopslag kunnen constateren of de gast in hun hotel overnacht of er alleen maar een drankje drinkt, of in het ergste geval er alleen maar doorheen wandelt, of die er – en dat zijn toch echt de onbeschaamdsten – alleen maar naar de wc gaan: de portiers.

Geen grotere vlegels op aarde dan portiers van superhotels.

Met lichte tegenzin volgen wij Jorge de trappen op. Eenmaal binnen vergeet ik onmiddellijk de neerbuigende blikken van de portiers en geef me gewonnen. Omdat ik me direct iets van de sfeer van het Havana van vóór Castro kan voorstellen. Het Havana waarover Graham Greene in zijn meesterlijke Our man in Havana schrijft:

‘It was unlikely that his new secretary would visit the Shanghai, where three pornografic films were shown nightly between nude dances.’

Dat behoeft enige uitleg. Onder dictator Batista was Havana één sodom en gomorra. Wie geld bezat kon zich uitleven in casino’s, nachtclubs en bordelen. Castro maakte daar resoluut een eind aan. Wie hem dat kwalijk nam vluchtte het land uit. Hier, in dit Hotel Nacional, kan ik me voorstellen hoe het eens was. Omdat ik voor het eerst sinds we op Cuba geland zijn geconfronteerd word met rijkdom.

Wat schrijft de gids?