I will go anywhere, provided it be forward.

If you have men who will only come if they know there is a good road,

I don’t want them.

Sympathy is not a substitute for action.

—David Livingstone

While poverty persists, there is no true freedom.

Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.

—Nelson Mandela

Jullie hebben hier gewerkt

Jullie zijn teruggekomen

Jullie hebben mensen aangeraakt.

—Raphael Nyerinda, Mzuzu

The gap is very… very big!

—Lincy Kamanga, Mzuzu, na haar bezoek aan Nederland

Jullie witten denken dat de bush op een dancing lijkt.

—Ranger bij Nkhotakota game reserve

Voorwoord

Meer dan veertig jaar geleden werd de kiem gelegd voor het schrijven van dit boek. In 1976 besloten mijn vrouw Cobi en ik drie jaar ontwikkelingswerk te gaan doen in Malawi. Daar kwam de liefde voor Zuidelijk-Afrika en zijn bevolking in mijn leven. Daar kwam ook de eerste fascinatie voor de grote ontdekkingsreiziger David Livingstone op mijn pad. Dat werelddeel, het ontwikkelingswerk en de man die Zuidoost-Afrika openlegde, ik heb ze nooit meer kunnen en willen loslaten. In 2007 keerde ik voor de zoveelste keer terug naar het land waar ik ooit werkte, nu om er drie maanden lang het voetspoor te volgen van dr. Livingstone.

April 2010

‘Het is maar goed dat je tandarts bent geworden!’ was de reactie per e-mail van vriend Jan Hendriks toen ik hem een brief van twaalf kantjes aan de MMM-zusters in Ierland had meegegeven over een reis naar Malawi. Eerder had ik hem verteld dat ik een boek wilde schrijven over mijn Afrikaanse avonturen. De volgende dag mailde ik terug: ‘Wat moet ik met zo’n opmerking?’

Twee dagen later kwam opnieuw een bericht binnen: ‘Jij móét een boek schrijven; dat van die tandarts was een persoonlijk belang: wie had mij anders van mijn angst afgeholpen?’ Daarna legde Jan uit waarom ik aan het werk moest.

Juni 2010

‘Ga mee naar Portugal,’ zei Cobi drie weken voordat ze voor een schildersworkshop naar Lissabon vertrok, ‘en begin eindelijk aan dat boek van je.’

Niemand minder dan Nelson Mandela zei nog niet zo lang geleden: ‘Zolang armoede bestaat is er geen vrijheid.’ In Malawi, een van de armste landen van de wereld, leeft anno 2019 meer dan de helft van de bevolking nog steeds onder de armoedegrens. Door dat land liep en voer ik een kleine honderd dagen, op zoek naar de veranderingen die sinds Livingstones reizen hebben plaatsgevonden, naar de vaak moeilijke leefomstandigheden van de mensen in de dorpen en naar de positieve elementen die ik hopelijk ook zou tegenkomen, in een jaar dat de oogst op de meeste plaatsen goed was geweest.

De Afrikaanse stappen die ik heb gezet, heb ik willen verenigen toen ik besloot mijn indrukken en ervaringen aan het papier toe te vertrouwen. Met dit boek is voorlopig de laatste stap gezet.

Doe je wandelschoenen aan, lezer, loop met me mee door het paradijs met zoveel problemen en ontmoet de Malawiaan die in de plattelandsgebieden leeft waarvan de toekomst zo vreselijk kwetsbaar is.

1. Livingstone

Aan de verwachtingsvolle blik in haar ogen zie ik dat het deze keer een bijzonder cadeau is. Ik ben terstond op mijn hoede en stel me in om enthousiast te reageren. Op de achtergrond klinken de laatste, slepende tonen van Sinéad O’Connors Silent Night. Dik, bruin kaftpapier met veel plakband en de opgeplakte beeltenis van een stralende Kerstman verbergen een dik boek. Een donkergroene, linnen kaft met halfvergane stiksels houdt de 541 pagina’s nog net bij elkaar. Op de voorkant prijkt een goudkleurig tafereel: een zieke David Livingstone zit op de nek van Abdullah Susi, die nog net met zijn mond boven het water van de Bangweulumoerassen uitkomt. Een striemende regen slaat in hun gezicht. Zeven dragers ploeteren achter hem aan door het hoge riet.

In mijn handen houd ik een eerste, Amerikaanse druk van The Last Journals of David Livingstone (New York, 1875). Dankbaar kijk ik mijn lief Cobi aan en sla het boek open. Een geur van oud papier en sigarenrook komt me tegemoet.

De vergeelde pagina’s zijn in goede staat. Zelfs de dunne rijstpapiervelletjes die de zwart-wit afbeeldingen bedekken zijn onbeschadigd. Alleen de binding is op meerdere plaatsen kapot.

Ik had me niet hoeven voornemen om enthousiast te zijn. Dit is een echt cadeau! Een cadeau is iets dat je al lang zou willen hebben maar te duur vindt om zelf te kopen.

De kerstavond kan niet vlug genoeg voorbij zijn. Ik wil in mijn nieuwe oude boek lezen, eraan ruiken en opgaan in de laatste jaren van het leven van David Livingstone.

Van 1976 tot 1979 woonden Cobi en ik in Mzuzu, Malawi. In het kader van ontwikkelingssamenwerking waren we uitgezonden door Medicus Mundi/ Memisa. Ik werkte als tandarts in het St. John’s Hospitaal: een missieziekenhuis, opgericht door de MMM, Medical Missionaries of Mary, een internationale, katholieke missiecongregatie met het hoofdkantoor in Ierland.

In Noord-Malawi, een gebied bijna zo groot als Nederland, verzorgden we samen met onze Malawiaanse medewerkers dertien dental outclinics. We trainden gezondheidsmedewerkers zodat ze fatsoenlijke basale tandheelkundige hulp konden bieden aan de lokale bevolking. In het hele gebied lag één stuk asfaltweg van veertig kilometer lengte. De rest waren zandwegen. Onze auto had nummerplaat NA 301, Northern Area 301. Dit gaf aan dat in dit stuk van Malawi niet meer dan driehonderd en een auto’s waren geregistreerd. In Malawi woonden in 1976 vijfenhalf miljoen inwoners, in het noorden 850.000.

Na een bezoek aan Mughese outclinic hoog in de Misuku Hills, een acht uur durende, stofhappende rit als de weg goed was, kreeg ik hepatitis. Zes weken lag ik in bed. Cobi kreeg het leesvoer niet aangesleept. Oliver Ransfords boek Livingstone’s Lake (Springfield, Ohio 1967) bracht me in vervoering van David Livingstone en zijn inzet voor de verbetering van het lot van de Afrikanen.

David Livingstone, geboren in 1813 in een straatarm gezin in Schotland, was predikant, arts, geoloog, bioloog, geograaf en bovenal ontdekkingsreiziger. Van 1841 tot aan zijn dood in 1873 bracht hij grote delen van Afrika ten zuiden van het Victoriameer in kaart. Meer dan 35.000 kilometer legde hij te voet af. Tijdens zijn latere expedities werd hij steeds opnieuw geconfronteerd met de gruwelen van de slavenhandel.

Livingstone, een diepgelovig mens, had een door God gegeven opdracht: Afrika openleggen voor het christelijk geloof en voor eerlijke commercie, waardoor de mensonterende handel in slaven zou stoppen. In 1843 trouwde hij met Mary Moffat, de oudste dochter van een predikantenfamilie in Zuid-Afrika. Zij kregen samen zes kinderen. Veel heeft hij ze niet gezien. De ontdekkingsreiziger wilde steeds verder Afrika in. Alleen op zijn eerste tochten reisde zijn gezin mee. Hij trok naar Barotseland in het huidige Botswana. Na terugkomst van de zware expeditie naar Linyanti aan de rivier de Chobe stierf hun, net twee maanden oude, dochtertje Elisabeth. Hierna reisde Livingstone liever alleen. In 1852 bracht hij zijn gezin naar Kaapstad en zette zijn vrouw en kinderen op de boot naar Engeland.

Zelf vertrok hij opnieuw naar Linyanti. Vier maanden later kwam hij daar aan. Op verzoek van Sekeletu, de koning van Barotseland, ging hij op zoek naar een handelsroute naar Luanda aan de Atlantische Oceaan. Een groep Makololo vergezelde hem. De tocht werd geteisterd door malaria, dysenterie, cholera, vijandige stammen en honger. Doodziek bereikte Livingstone Luanda. Koppig en eigenzinnig als hij was, wist hij niet van ophouden. God had hem tenslotte gezonden als de wegbereider voor een humaan bestaan van de Afrikanen. Toen hij enigszins was opgeknapt, keerde hij om en ging oostwaarts. Anderhalf jaar later stond hij bij de monding van de Zambezi in de Indische Oceaan. Hij was de eerste blanke die dwars door het Afrikaanse continent was getrokken (1853-1856). Tijdens zijn Trans-Afrikareis ontdekte hij de 1700 meter brede en 108 meter hoge Mosi-ua-Tunya, de rook die dondert, watervallen. Hij gaf het wereldwonder de naam Victoria Falls, ter ere van de toenmalige koningin van Groot-Brittannië. Op zijn reis kwam hij voor het eerst in contact met de slavenhandel.

Voor David Livingstone waren Afrikanen volwaardige mensen. Dit in tegenstelling tot de heersende idee dat donkere mensen tot een inferieur ras behoorden. Met een duidelijke stellingname over deze kwestie, sprak hij in 1857 een duizendkoppig publiek toe in zijn beroemde Cambridge lectures. Het werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. De slavenhandel was nog wijdverbreid. Op de plantages in de Nieuwe Wereld zwoegden de ‘gestolen’ Afrikanen zonder enig recht. Lijfstraffen waren aan de orde van de dag, met soms de dood tot gevolg.

Ook ontdekkingsreizigers als Richard Burton en later Stanley gebruikten de zweep veelvuldig. Dit was voor Livingstone mensonwaardig. Hij behandelde zijn Afrikaanse dragers en metgezellen op een humane manier.

Drie keer vertrok hij vanuit Engeland naar Afrika, twee keer kwam hij levend terug. Tijdens zijn laatste reis, op zoek naar de bronnen van de Nijl, werd er meer dan een jaar niets meer van hem vernomen. Eind 1870 waande de westerse wereld Livingstone dood.

De Amerikaan James Bennett, uitgever van The New York Herald, was op zoek naar groot nieuws om zijn noodlijdende krant er in één klap bovenop te helpen. Hij riep de journalist Henri Morton Stanley bij zich en vroeg: ‘Denk je dat Livingstone nog leeft?’

‘Ja,’ zei Stanley zonder nadenken. Hij voorvoelde: dit is mijn kans op roem.

‘Ga, en zorg dat je hem vindt,’ beval Bennett. ‘Als je duizend dollar nodig hebt, gebruik ze. Als je er nóg eens duizend nodig hebt en nóg eens, geen probleem. Ga net zo lang door tot je Livingstone hebt gevonden. Je reist via de Middellandse Zee en verslaat en passant de opening van het Suezkanaal.’

Nadat Stanley van die laatste gebeurtenis verslag had gedaan, voer hij naar Zanzibar en vandaar naar Bagamoyo, waar vandaan hij in maart 1871 met een karavaan van 192 dragers het binnenland introk. De karavaan vervoerde 35 kilometer ruwe katoen, zeven miljoen kralen, paarden, ezels en een boot. De paarden, gestoken door tsee-tseevliegen, waren binnen twee weken dood. Ook de ezels legden het loodje doordat een van de twee blanken die met Stanley meereisden, te lui was om te lopen. Hij jakkerde de beesten een voor een af met zijn veel te zware gewicht. Beide blanken overleefden de tocht niet. De ezelkiller overleed aan elefantiasis, de andere kon de ontberingen niet meer aan en schoot zichzelf dood.

Met niet meer dan een derde van zijn dragers bereikte Stanley op 10 november 1871 Ujiji, aan de oevers van het Tanganyikameer. Daar vond hij een doodzieke Livingstone. In zijn boek How I found Livingstone (London, 1872) schreef hij: Het lukte me nauwelijks mijn kalmte te bewaren, ik zei: ‘Dr. Livingstone, I presume?’ Op het gezicht van de bleke man verscheen een glimlach en hij antwoordde: ‘Ja, en ik ben dankbaar dat ik u hier mag ontmoeten.’

Door de goede zorgen en de medicijnen van Stanley knapte Livingstone weer op. Hij wist dat hij veel had geleden. Met enige zelfspot schreef hij aan zijn favoriete dochter Agnes in Schotland: ‘Ik zie eruit als een oude, afschrikwekkende, doorschijnende man van 68 – hij was toen 58 – met ingevallen wangen en nog maar een paar tanden in mijn mond… mijn lach lijkt op die van een nijlpaard.’

In de volgende vier maanden brachten de mannen het noordelijk deel van het Tanganyikameer in kaart en trokken diep de Congo in. Voor Stanley, geboren in Wales uit een buitenechtelijke relatie, opgegroeid in Engelse kindertehuizen, veelvuldig geslagen en misbruikt, was het de mooiste tijd van zijn leven. In een open boot voer hij met de beroemde ontdekkingsreiziger wekenlang over het grote meer. In tegenstelling tot wat de kranten over hem schreven, nadat hij in 1864 was teruggekeerd van zijn zes jaar durende Zambezi-expeditie, was Livingstone helemaal niet die achterbakse, norse man. Stanley ervoer hem als zachtaardig, humoristisch en begripvol. Met sextant en chronometer bepaalden ze de coördinaten van de kustlijn. Zij legden de hoogten van de omringende bergen vast en peilden de diepten van het meer. Toen Stanley probeerde Livingstone over te halen om mee terug te reizen naar Engeland, besloot deze dieper Afrika in te trekken. Hij moest op zoek naar de bronnen van de Nijl.

In Tabora namen ze afscheid van elkaar. Zeven weken later was Stanley terug in Bagomoyo. Aangekomen in Aden aan de Rode Zee, telegrafeerde hij naar zijn opdrachtgever: Found Livingstone! Paginavullend publiceerde de New York Herald op 1 juli 1872 het Livingstone is alive-verhaal.

Ik lees Livingstones Last Journals in een tijd van twijfel en verwondering. Ik ga op zoek naar aantekeningen van mijn reizen naar Malawi en andere Afrikaanse landen. Herinneringen aan momenten die reeds lang vergeten zijn komen terug.

In 1988 is de Stichting Vrienden van St. John’s, Mzuzu opgericht. De stichting ondersteunt het St. John’s Hospitaal in Mzuzu financieel met innovaties en de opleiding van personeel.

Als het nieuwe millennium al begonnen is, zijn we samen met Bert en Trees Platvoet en Ine en Henry Tenten op werkbezoek in Malawi. Het bestuur van het ziekenhuis heeft gevraagd om samen een project op te zetten in Sonda voor opvang van kinderen van wie de ouders als gevolg van hiv-aids zijn overleden.

Na de vergaderingen in Mzuzu puffen we uit in de baai van Makuzi aan de oever van het Malawimeer. In een zwoele nacht waarin de slaap mij niet kan bereiken, schuif ik het muskietennet omhoog en kruip voorzichtig het wankele bed uit om mijn lief niet wakker te maken. Ik pak mijn sandalen, korte broek en een zaklamp. De deur schuurt over het witte zand dat op de vloer ligt. Ik wacht. Even hapert Cobi’s ademhaling. Half slapend vraagt ze: ‘Wat ga je doen?’

‘Oh niks, even buiten kijken.’

‘Niet gaan zwemmen,’ mompelt ze nog en zinkt weer weg in haar dromen. Ik duw de deur nog een stukje verder open. Dan sta ik in mijn blote bast buiten in de donkere nacht. Het waait hard. De golven breken met veel geraas op het strand. Ik schijn met de lamp op de thermometer die naast de deur hangt. Het is 31 graden. Tussen een paar kapokbomen en dadelpalmen loop ik het zandpad naar Makuzi op, passeer het dorpje dat in diepe rust is en loop steeds verder weg op zoek naar weet ik niet. Nergens een lichtje, nergens een vuur dat nog nasmeult. Hout is tegenwoordig duur in Malawi. Mijn zaklamp begeeft het. Complete duisternis, donkerder dan de nachten voor de vierde scheppingsdag toen God de maan en de sterren schiep. De windrichting is mijn enige oriëntatie waar ik vandaan ben gekomen. Toch ontstaat zelfs in deze diepste duisternis langzaam een vaag silhouet van de omgeving.

Donkere wolken vol met de eerste regenbuien komen van de Indische Oceaan en spoeden zich richting het Nyikaplateau. Ze klimmen langs de steile wanden omhoog, koelen af en storten zich uit over de op 2500 meter hoogte gelegen graslanden, die een meer dan een miljard jaar oud granietblok van dertig bij veertig kilometer bedekken.

Ik draai me om, doe mijn schoenen uit om het zand beter te voelen en schuifel tegen de wind in over het smalle pad. No snakes tonight, mantra ik om een opkomende angst te onderdrukken. Het pad splitst zich. Waarheen, links of rechts? Roerloos blijf ik staan. Op dat moment voel ik dat ik moet besluiten welke weg mijn Afrikaanse leven dient te gaan.

Sinds 1976 is er de rode draad die Afrika heet. Zoveel momenten van blijdschap, maar ook van droefheid en teleurstelling heeft dit land mij gegeven tot hier, in deze donkere nacht, op dit kruispunt. Een afwisselende beleving van twijfel, hoop, vertrouwen en wanhoop overvalt me. Wat heeft onze bemoeienis gebracht voor de mensen om wie het allemaal is begonnen?

Eenzaam sta ik in de wind. Ver in het zuiden ontwaar ik een oranje gloed van de laatste bushfires van het droge seizoen. Welk pad, welke weg te gaan? Kunnen we dieptepunten wegstrepen tegen hoogtepunten? Moeten we doorgaan met het opnieuw ondersteunen van projecten die een tijd goed lopen en dan zomaar wegkwijnen?

Ik doe mijn sandalen weer aan en loop recht vooruit door het gras en de lage struiken, richting het geluid van de golven. Ik merk wel, maar voel niet dat dorens mijn kuiten en scheenbenen openhalen. Niet bang, nergens voor, bereik ik het meer. In de wind zweven geuren van jong hout en nat gras. Ze doen me denken aan lange zomernachten in Nederland die nooit ochtend leken te worden. Waar de tijd eindeloos was en de liefde klam en intens.

Ik loop een stukje het water in. Elke golf die om mijn voeten spoelt brengt rust en neemt onzekerheid mee terug. Ik besef dat we op deze aarde passanten zijn. Hier of daar kunnen we iets toevoegen. Maar we zijn niet bij machte een wereld te scheppen die voldoet aan de utopie van mijn gedachten. Gedachten waarin we een wereld helpen vormen waarin ieder mens een fatsoenlijke toekomst tegemoet kan zien. Waar kinderen niet hoeven te sterven, omdat de eerste levensbehoeften – voedsel, schoon water, gezondheidszorg en onderwijs – onbereikbaar zijn. Rust verspreidt zich als een gloed door mijn lichaam. Een vertraagde catharsis waarin eindeloze stukjes film door mijn hoofd jagen. De emoties die bij deze beelden horen openen mijn hart. Ik weet weer dat het té gemakkelijk is om de steun aan nieuwe initiatieven in Malawi te staken. Sonda kan kinderen een toekomst geven. Hier moeten we helpen.

Als ik later behoedzaam onder het muskietennet schuif, mompelt Cobi half slaperig: ‘Waar ben je geweest?’

‘Oh, stukje wandelen en een beetje nadenken.’

‘Mmm, vertel me morgen.’

Aan het ontbijt vraagt ze, wijzend naar mijn kapotte benen: ‘Was je de weg kwijt?’

‘Eh… nee, die heb ik teruggevonden.’

Al lezend in Livingstones Last Journals nader ik zijn laatste dagen.

April 1873. David Livingstone, al weken doodziek, totaal uitgeput en niet meer in staat om te lopen, schreef zijn laatste woorden in zijn aantekenboekje: ‘Hartstikke ziek, kan maar niet beter worden, zond iemand om melkgeiten te kopen. We zijn op de oevers van de rivier de Molilamo.’ Tweeëndertig jaren ontdekkingsreizen door de onbekende binnenlanden van Zuidelijk- en Centraal-Afrika eisten hun tol. Malaria, dysenterie, tyfus, difterie, longontstekingen, zwerende voeten, obstipatie en darmbloedingen hadden ook de sterkste aller Afrikaanse ontdekkingsreizigers klein gekregen.

Gedragen door zijn faithfull servants, zoals de uitgever van de Last Journals Livingstones Afrikaanse metgezellen noemde, kwam hij op 29 april 1873 doodziek aan in het dorp van het dorpshoofd, chief Chitambo, dicht bij de rand van de Bangweulumoerassen.

Daar bouwden zijn kompanen een rieten hut. Ondersteund door Abdullah Susi en James Chuma strompelde hij zijn laatste onderkomen binnen. Terwijl Livingstone af en toe ijlde dat hij verder moest, wisten zijn bondgenoten dat hij deze keer niet meer beter zou worden. Om beurten waakten ze bij hem.

In de nacht van 30 april 1873 dommelde Majwara tijdens zijn wacht in slaap. Toen hij wakker werd, vond hij Livingstone geknield, zijn hoofd rustend op zijn gevouwen handen, naast zijn met gras bedekte, provisorische bed. Het lichaam voelde al koud aan. Hij riep Abdullah Susi. Samen met James Chuma verzamelden zij de andere getrouwen. In de vroege ochtend van 1 mei 1873 stonden ze eerbiedig naast hun leider en zeiden een kort gebed. Dr. David Livingstone, arts, ontdekkingsreiziger, geoloog, bioloog, geograaf, vader en prediker, zestig jaar oud, was dood. De bronnen van de Nijl zouden door iemand anders moeten worden ontdekt.

Er is diepe verslagenheid bij Livingstones volgelingen. James Chuma was door Livingstone in 1861 bevrijd uit de handen van slavenhandelaren. Abdullah Susi en Amoda waren al sinds de Zambezi-expeditie (1858-1864) samen met hem door het Afrikaanse binnenland getrokken. Hitte, kou, honger, ziektes, oorlog, dagenlange marsen door moerassen en totale uitputting hadden ze samen doorstaan. In rustig overleg met de resterende mannen en vier vrouwen werden Chuma en Susi tot leiders van de groep gekozen. Ze besloten dat Livingstone naar Bagamoyo aan de Indische Oceaan gebracht moest worden. Vandaar kon het lichaam naar Engeland worden verscheept. Hun leider moest in zijn moederland rusten.

Chuma ging naar chief Chitambo en vroeg of hij iets verderop een open hut mocht bouwen. Hij verzweeg dat Livingstone dood was, bang voor de reactie van Chitambo. Die zou als beloning een deel van de resterende kralen en katoen kunnen eisen. De goederen hadden ze hard nodig als betaalmiddel op de lange weg naar de kust.

Toen de chief later hoorde dat Livingstone was overleden, vroeg hij: ‘Waarom heb je mij niet verteld dat jullie leider dood is? Ik heb zelf veel gereisd en weet dat mensen kunnen sterven tijdens een lange tocht.’

De dag na het overlijden droegen ze het dode lichaam naar de hut zonder dak. Jacob Wainwright, die als enige kon lezen en schrijven, las eerbiedig een aantal gebeden uit de bijbel. Daarna maakt Farijala, die assistent was geweest van een arts in Zanzibar, een diepe buiksnede in Livingstones uitgemergelde lichaam. Hij verwijderde het hart, de uitgedroogde, met zwarte en witte plekken bedekte longen en de ingewanden. Opmerkelijk was de grote vuistdikke bloedprop, lijkend op een gezwel, die hij uit de buikholte haalde. Alles ging in een blikken meeltrommel en deze werd begraven onder een grote mvulaboom.

Farijala strooide zout in het lichaam en goot een beetje brandy in Livingstones tandeloze mond. Het lijk werd in de zon gedroogd. Eenmaal per dag draaiden de mannen het lichaam om. Voortdurend werd er gewaakt vanwege rondzwervende hyena’s. Na veertien dagen braken de mannen de knieën. Ze omwikkelden het lichaam met lange repen boomschors van de myongaboom; daar overheen ging een laag zeildoek en de hele koker werd met teer waterdicht gemaakt. Livingstones bezittingen, waaronder al zijn aantekeningen en het dagboek, werden zorgvuldig ingepakt. Met weinig voorraden en handelswaar begon eind mei de tocht naar de kust. Ook nu weer waren ziektes en vijandelijke stammen de parasieten van de karavaan. De dokter was dood en de medicijnen zo goed als op.

Het bericht van het overlijden van Livingstone snelde hen vooruit. Vaak verboden plaatselijke chiefs de doorgang door hun gebied. In grote delen van Afrika heerst tot vandaag de dag een algemeen geloof, dat waar een dood lichaam passeert boze geesten van de gestorvene rampspoed kunnen brengen.

Mazitu-krijgers, door Shaka Zulu uit Zuidelijk Afrika verdreven, brachten angst en dood over het land. Veel dorpen waren leeggeroofd en voedsel was schaars. Rivieren waren breed, diep en vol krokodillen. En toch volhardden Livingstones mannen.

Na vijf maanden zagen ze een slavenkaravaan aan de overkant van de rivier de Likwa. De spaarzame waren die ze nog hadden en Livingstones lichaam werden verborgen. De ontmoeting met de slaven- en ivoorjagers verliep soepel. Chuma en Susi hoorden dat er een Engelse expeditie in aantocht was. Op 20 oktober ontmoetten ze luitenant Cameron en leek hun taak volbracht. Cameron probeerde de groep te overtuigen dat ze Livingstone ter plekke moesten begraven: in Afrika, waar hij zich het meest thuis voelde en de helft van zijn leven had doorgebracht. Chuma en zijn groep wisten van geen opgeven. In de streek voor hen was oorlog. Ze besloten een lange omweg te maken en hun opdracht te vervullen. Luitenant Dillon werd door Cameron verordonneerd de groep te escorteren. Dillon kon de ontberingen van de tocht niet aan en bij een aanval van difterie en malaria schoot hij zichzelf een kogel door zijn hoofd.

Negen maanden na Livingstones overlijden kwam de dodenkaravaan aan in Bagomoyo. Een van de meest heroïsche tochten door Afrika was volbracht.

Zonder de hulp van de Afrikanen had Livingstone de meer dan 35.000 kilometer die hij door Afrika had gelopen, nooit kunnen volbrengen. Faithfull servants till the end zoals Horace Waller, de schrijver van The Last Journals, ze noemt, kunnen we daarom beter reisgenoten noemen, een benaming die meer eer doet aan de prestaties die zij hebben geleverd. Zeker, de groep die zijn lichaam naar huis bracht was hem trouw gebleven tot aan het eind, maar denk niet dat het onderdanige knechten waren. Nee, het imago dat geschapen wordt in de Last Journals was in werkelijkheid minder rooskleurig. Jarenlang trokken ze met Livingstone door Afrika, ze muitten af en toe, gingen achter de vrouwen aan en stalen bestek en andere spullen die ze ruilden voor diensten en marihuana met de lokale bevolking. Het ideaalbeeld van de blanke leider en de volgzame Afrikaan zoals men dat in Europa nog zo graag zag, was in de praktijk een relatie waarin men elkaar nodig had, met al de problemen die daarbij hoorden.

Bagamoyo was de plaats waar gevangen slaven in open dhows, Arabische zeilscheepjes, werden geladen voor de overtocht naar Zanzibar waar ze op de slavenmarkt werden verhandeld. Bagamoyo betekent: leg neer je hart. De slaven lieten hun hart achter aan de Afrikaanse kust van de Indische Oceaan. David Livingstones hart ligt in het dorp van chief Chitambo aan de oever van het Bangweulumeer.

Het lijk van de ontdekkingsreiziger werd naar Zanzibar vervoerd. Daar werd het ingescheept op de s.s. Malwa. Alleen Jacob Wainwright had van de Engelse consul John Kirk, die Livingstone eerder tijdens de Zambezi-expeditie had vergezeld, een passage aangeboden gekregen om mee te reizen naar Engeland. De andere dienaren kregen hun gage betaald. De vrouwen kregen niets en konden terugkeren naar waar ze vandaan waren gekomen. Van hen is alleen de naam Halima bekend. Vrouwen reisden wel mee in de karavanen, maar werden zelden door de 19e-eeuwse ontdekkingsreizigers genoemd. Als er al over hen werd geschreven was het doorgaans een anoniem, antropologisch beeld over uiterlijk en lichaamskenmerken zoals tatoeages en piercings.

Via het Suezkanaal bereikte de Malwa op 15 april 1874 Southampton. Duizenden mensen stonden op de kade om hun held te verwelkomen. David Livingstone, een kind van een straatarme familie uit Blantyre, Glasgow, een mens uit de lower class, was door zijn enorme doorzettingsvermogen opgeklommen tot een van de beroemdste mannen van de negentiende eeuw.

Upper class Engeland wilde geen heldendom voor deze man uit een achterbuurt. Ze zaaiden twijfel of het lijk werkelijk het lichaam van Livingstone was. In 1841 werd Livingstone in Mabotswa in huidig Botswana aangevallen door een leeuw. Hij hield er een gecompliceerde bovenarmbreuk aan over. Jaren later werd hij in Engeland geopereerd. De botstukken groeiden nooit meer goed aan elkaar. Sir William Ferguson onderzocht de oude botbreuk en verklaarde dat het inderdaad het lichaam van David Livingstone moest zijn. Opmerkelijk waren de woorden van dr. Miller die ook bij de autopsie aanwezig was: ‘Van een van de grootste mannen van het menselijk ras is niet meer over dan een doos met botten.’

Op 18 april 1874, bijna een jaar na Livingstones overlijden, waren de straten van Londen gevuld met rouwende mensen. De kerk puilde uit. Op de schouders van onder andere Jacob Wainwright, John Kirk en Henry Morton Stanley werden de overblijfselen van David Livingstone naar zijn laatste rustplaats in het middenschip van de Westminster Abbey gedragen. Zijn zonen William Oswell en Thomas liepen voor de kist uit.

De predikant sloot de dienst af met de woorden die zo bij de man pasten die nooit opgaf: ‘Dit is niet alleen zijn laatste rustplaats maar ook zijn eerste.’

Een van de kranten schreef:

Open the Abbey doors and bear him in

To sleep with King and Statesmen...

The missionary come of weaver-kin.

Een onbekende in een ingezonden brief:

Calm lies the pilgrim old

Still rests the martyr bold

Dead – his brave heart cold

Oh how we loved him.

Livingstones hart is begraven onder een grote mvulaboom in Afrika. Zijn lichaam ligt in de Westminster Abbey. Het grafschrift luidt:

All I can add in my solitude, is,

May Heaven’s rich blessing come down

On every one, American, English, or Turk,

Who will help to heal

This open sore of the world.

Het is een vertolking van zijn diepste wens dat de open sore of the world, de slavernij, moest worden afgeschaft. Voortdurend had hij de gruwelen van de slavenhandel, een coöperatie van Arabieren, Portugezen en leden van de lokale Afrikaanse volken, indringend onder de aandacht gebracht van de autoriteiten en de bevolking van Engeland.

Grote delen van Centraal- en Zuidelijk Afrika waren tot de komst van Livingstone voor de westerse wereld onbekend terrein, waarvan men dacht dat er alleen wilde dieren en kannibalen leefden. Livingstone heeft in de dertig jaar dat hij in Afrika was, het Malawimeer, het Tanganyikameer, de Zambezi en de loop en bronnen van talloze andere grote en kleine rivieren, waterscheidingen, heuvel- en bergruggen in kaart gebracht. Zijn dagboeken, notitieboekjes en meer dan tweeduizend brieven zijn grotendeels bewaard gebleven, mede door het verantwoordelijkheidsgevoel van enkele van zijn trouwe reisgenoten.

Afrika lag daarna open om gekerstend te worden en handelsbetrekkingen mee aan te gaan. Handel was volgens Livingstone een activiteit waarbij je elkaar met respect behandelde, zodat voor beide partijen een betere toekomst in het verschiet lag. Dat dit voor de Afrikaanse bevolking niet heeft uitgepakt zoals de ontdekkingsreiziger het heeft gewenst, kan zeker niet op zijn conto worden geschreven. Livingstones diepere drijfveer was de afschaffing van de slavenhandel. En ook al werd bijna op de dag dat Livingstone in Chitambo zijn laatste gebeden tot zijn schepper richtte de slavenmarkt op Zanzibar gesloten, dit weerhield de kolonisators uit Europa er niet van de zwarte medemens als een soort horige te gebruiken. De door de ontdekkingsreiziger beoogde eerlijke handel kwam vooral ten goede aan de zich superieur voelende nieuwe witmens in Afrika.

De metgezellen van Livingstone besloten om diens lichaam naar huis te brengen. Er was respect voor de ontdekkingsreiziger. En respect brengt mensen tot daden. Tijdens het lezen over Livingstones laatste dagen en de inspanningen die zijn mensen er voor over hebben gehad om de dode naar de kust te dragen, krijg ik een wonderlijk gevoel. In een droom zie ik mezelf lopen over uitgestrekte savannes, waden door rivieren, zitten aan een kampvuur in een vochtig stuk oerwoud. Altijd met de blik naar het oosten, naar de kust van de Indische Oceaan. Hier moet ik iets mee, denk ik in een tijd dat gebeurtenissen zoals de genocide in Rwanda worden gezien als een gruwelijk voorval in Afrika. Heel Afrika en daarmee elk individueel land werd en wordt nog steeds geïdentificeerd met corruptie, honger, hiv-aids en oorlog.

Daar, aan het eind van Livingstone’s Last Travels, ontstaat het plan om het eerste stuk van zijn laatste reis na te gaan lopen. Van Mikindani aan de Tanzaniaanse kust naar de oevers van het Malawimeer.

De tijd vliegt. Seizoenen wisselen elkaar razendsnel af. Winter hier is zomer daar. Daarmee ook de intensiteit van het plan. Een idee is geboren, maar wanneer is het volwassen? Ik ervaar het als een golfbeweging. Gedurende weken surf ik op een top en daarna ebt het gevoel weg, om plotseling weer in alle hevigheid terug te keren. Gepassioneerd vertel ik dan mijn plannen in het rond. Zo intens dat mensen vragen: ‘Wanneer vertrek je nou eindelijk?’ En sterker nog: ‘Hoe was het op die tocht van jou?’

2. Van Nyanza tot Malawi, Livingstone-expeditie

Vijfduizend jaar geleden was het rustig ten zuiden van het Victoriameer. Kleine, geelgekleurde Bushmen met schrandere ogen, smalle lippen en dun, bruin kroeshaar leefden in harmonie met grote donkere Bantoe. Zij trouwden onderling en brachten een ras voort dat de eigenschappen van beide volken verenigde: de Akafula. Van de Bushmen erfden de nakomelingen de genen van dwerggroei, maar ook het scherpe zicht en een groot uithoudingsvermogen dat zo belangrijk was voor de dagelijkse jacht. De Bantoe zorgden voor veerkracht en de vaardigheden om ijzer te bewerken.

Opgejaagd door noordelijke Bantoestammen waren de Akafula in de loop van eeuwen vanuit het Congobekken afgezakt naar het zuiden. Tot ze op een goede dag vanuit het oosten de Karongavlakte inliepen en zich vestigden aan de oevers van Nyanza, het grote meer. Daar leefden ze gedurende meer dan 2500 jaar in betrekkelijke rust.

Begin twaalfde eeuw bewoonden Augusteiner koorheren de abdij Rolduc in Kerkrade. Vlakbij werd de eerste steenkool uit de grond gehaald. De kruistochten trokken al richting Jeruzalem. Langs de Lek werden dijken aangelegd en een West-Vlaamse monnik had reeds ‘Hebban olla vogula nestas …’ op een vel perkament geschreven.

In diezelfde tijd was de bevolkingsdruk en de slavenhandel in het Congo-bekken zodanig toegenomen dat de oorspronkelijke Bantoebevolking een veiliger bestaan zocht. Opnieuw trokken de Bantoe zuidwaarts richting de rivier de Luangwa (Zambia) en Nyanza (Malawi).

Zo’n duizend jaar geleden verliet een roezetvleerhond zijn schuilplaats aan de oever van het grote meer. In een donkere nacht rook het beest de zoete, met een zweem van rottend vlees vermengde geur van de bloemen van een baobab. Met zijn teennagels greep hij zich vast aan een tak en laafde zich aan de nectar van de grote witte bloesems. Het beest fladderde verder en bestoof de ene na de andere bloemkroon. In de stralen van de opkomende zon verwelkten de tere bloemen snel. Als Assepoesters hadden ze één nacht mogen pronken. Uit dit korte leven groeide een harde vrucht, die na een paar maanden op de grond viel. Misschien werd hij meegenomen door een baviaan of kwam-ie tijdens de regens van het natte seizoen terecht in een kolkende rivier. Ergens tussen een hoopje stenen bleef de vrucht steken. In de hete zon sprong de bast open. Kleine zaden vielen op de grond. De meeste werden opgegeten door bontgekleurde vogels. Sommige zaadjes ontkwamen aan de gretige snavels en ontkiemden. Een mager sprietje met twee groene blaadjes ontsnapte aan de grazende antilopen, buffels, olifanten en nijlpaarden die ronddwaalden in de paradijselijke vlaktes van Karonga.

In het volgende millennium groeide het plantje uit tot een grote, robuuste boom. Hij staat daar nog steeds als enige overlevende van tien eeuwen geschiedenis.

Nieuwe Bantoegroepen dreven de anderen vooruit. Die passeerden ergens in de vijftiende eeuw de vijfhonderd jaar oude baobab en vestigden zich aan het grote meer.

Komende uit het noordwesten zagen zij ’s nachts al van grote afstand de lucht roodgekleurd door de vlammen van de talrijke ijzersmeltovens van de Akafula. Zij noemden het land dat ze binnentraden Maravi. Deze Bantoe waren moordlustige, nietsontziende mensen die zelfs niet schuwden hun vijanden op te eten. Maar de koperkleurige, gedrongen Akafula waren geduchte strijders en erg gevoelig wat betreft hun kleine postuur. Kwamen ze een vreemdeling tegen, dan was hun vraag: ‘Mwandionera kuti?’ van welke plek zag je me voor het eerst? Antwoordde de vreemdeling: ‘Ik zag je al van heel ver,’ dan was er niets aan de hand, maar twijfelde hij of zei hij: ‘Ik zag je van dichtbij,’ dan doodden zij hem met hun in gif gedoopte pijlen. In de strijd was niet eens de overwinning het belangrijkste. Hun gevecht was vooral gericht op het kleiner maken van de tegenstander. Ze hakten zijn onderbenen af zodat ze even groot waren.

Daar waar het eeuwenlang rustig was geweest, heerste nu de kwaadaardigheid van de Wakatonga en andere Bantoeclans. Rond 1850 werden de laatste Akafula, bij Chipoka aan de zuidwestkust van Nyanza, vermoord.

Zoals Ransford het in zijn boek Livingstone’s Lake beschreef, kun je ook nu nog in windstille nachten in de verte de drums horen van de Tokoloshe, de geesten van de gestorvenen. Schimmen van gedrongen mannen met woeste baarden en lange staarten die ze over hun schouders dragen, zweven in donkere nachten over de open vlaktes langs het meer.

Langzaam keerde de rust terug aan de oevers van het meer. Jaar in jaar uit wachtten de Maravi op de regens. Ze plantten hun maïs, cassave en sorghum. De oogst werd binnengehaald als de regens het land weer hadden verlaten.

Eind 1800 en in de eerste helft van de negentiende eeuw voegden Tumbuka, Yao en Ngonde bevolkingsgroepen zich zonder problemen bij de Maravi. Er was genoeg vruchtbaar land voor iedereen.

Rond 1855 kwamen de door Shaka Zulu verdreven Mazitu vanuit het zuidwesten Maravi binnen. Ze waren gehuld in luipaardvellen, droegen assegaaien en grote met koeienhuiden bedekte schilden. Het waren woeste krijgers en ze voerden oorlog met de Maravi. Tegelijkertijd doorkruisten Portugese en Arabische slavenhandelaren de streek op zoek naar buit. Het land was weer gedrenkt in bloed. De stank van lijken had de zoete geur van rust verdreven.

Begin oktober 1861 verscheen er op een mistige morgen, ten zuiden van de grote baobab een kleine zeilboot met aan boord twee Afrikanen en drie Europeanen. Het bootje voer vlak onder de oever tot aan Sanga. Daar keerde het om. Ze waren op zoek naar David Livingstone.

Op zijn tweede tocht naar Afrika, van 1856-1864, hoopte Livingstone via de rivier de Zambezi de Victoriawatervallen te bereiken om daar een missiepost te starten en handelsafspraken te maken met de Makololo, de bewoners van het gebied. De Cahora Bassa-watervallen blokkeerden zijn weg naar het binnenland. Hij besloot de Shire, een zijrivier van de Zambezi, op te varen. Daar stuitte hij op de Kapichiriwatervallen. Te voet ging hij verder en ontdekte het grote meer, Nyanza, dat hij Nyasameer noemde.

Begin september 1861 vertrok hij met zijn broer Charles, dr. John Kirk en een Ierse zeeman per bootje vanuit Kapichiri om de westkust van het Nyasameer in kaart te brengen. De voorraden werden door eenentwintig Afrikanen over land vervoerd. Het land werd geteisterd door brute slavenhandelaren.

Tot aan Chisi was het land vlak. Vanaf Chisi rijzen de Kandoli mountains tot een hoogte van 1500 meter uit het meer. Hier stroopten Mazitu-krijgers het land af, op zoek naar slaven en voedsel. De stranden lagen bezaaid met rottende lijken. De dragers durfden niet verder. Bij Chisi voegde Livingstone zich bij de landgroep. Koppig als hij was, wilde hij ondanks alles naar de noordpunt van het meer. Gedurende drie dagen raakte hij hopeloos verdwaald in de steile heuvels. Het bootje voer noordwaarts, niet wetend waar Livingstone zich bevond.

Op 10.21 graden zuiderbreedte, net onder Usisya, vonden de bootmannen Livingstone terug in Mangwina Bay. In de overtuiging dat ze de noordpunt van het meer hadden gezien, keerden de expeditieleden om en voeren terug naar het zuiden. Berooid en uitgehongerd kwamen ze daar vier weken later aan. Het grootste gedeelte van de westoever was in kaart gebracht.

Tijdens de Zambezi-expeditie stierven meer dan tien van de meegereisde Europeanen en hoogstwaarschijnlijk eenzelfde aantal Afrikanen. In Engeland werd Livingstone bij terugkeer weggehoond. De Zambezi-expeditie werd als mislukt beschouwd.

Eys, mei 2005

Hoog in de blauwe lucht tel ik zeven vliegtuigen op weg naar weet ik niet. Geluidloos zweven ze door het luchtruim. De ondergaande zon kleurt de condensstrepen oranjerood. Kilometers lager hangen vijf luchtballonnen boven het glooiende landschap. Het is windstil. En toch drijven ze naar het westen. De hoogste, rood en geel gekleurd, sneller dan die daaronder. Dertig meter boven de aarde is er al een andere werkelijkheid dan die waarin ik me bevind. Vwoesj klinkt het als ze hun gasbrander aanzetten. Even houden de vogels hun adem in. Dan zijn er weer de tweets en twitters van merels, mezen en vinken.

Ik zit op de heuvel achter ons huis en mijmer weg naar streken en tijden ver van me vandaan. Ik zie uitgestrekte landschappen met daarin een kleine karavaan met donkere dragers, aangevoerd door een besnorde blanke man met een donkerblauwe pet. Ze zijn op zoek naar de bronnen van de Nijl.

Onder me, in het Trintelerdal, bedekken de eerste avondnevels de appelplantage tegenover ons huis. De zon zakt weg achter het Eyserbos. De snelle afkoeling trekt me los uit mijn mijmeringen. Melancholie blijft achter.

Over een smal paadje loop ik naar beneden.

‘Koffie?’ vraagt Cobi.

‘Is goed...’ mompel ik.

‘Is er iets?’

‘Euh, nee…’

Onderzoekend kijkt ze me onder het koffie drinken aan. ‘Vertel nou maar.’

‘Och, je weet wel... Afrika… Livingstone… het was net zo dicht bij me.’

Ze staat op en legt haar armen om me heen. ‘Ben,’ zegt ze, terwijl ze me met haar wonderlijke ogen aankijkt, ‘als jij heel graag Livingstone wilt volgen, dan moet je gaan. En dan wil ik dat je niet te lang wacht, want nu kun je het nog.’ Emotie overvalt me. Dit is het laatste zetje dat ik nodig heb. Cobi, die achter mijn plan staat en die het me helemaal gunt.

Het moet het eerste stuk worden van Livingstone’s Last Travels. Van Mikindani aan de Indische Oceaan in Tanzania naar de rivier de Ruvuma, de grens tussen Tanzania en Mozambique. Vandaar langs de Ruvuma tot Chambe, 350 kilometer landinwaarts en daarna door Mozambique naar het zuidwesten tot aan de hiel van het Malawimeer.

Ik zal de tocht opdragen aan de kinderen van Malawi. Drie maanden, zo heb ik uitgerekend, heb ik ervoor nodig. Wanneer? is de vraag die er onmiddellijk op volgt. In 2006, dat moet mogelijk zijn. Mijn onrust verandert in rust.

Cobi heeft één vraag: ‘Kun je iemand van hier meenemen, voor als er wat gebeurt?’

Iemand meenemen? Hoezo? David Livingstone was ook de enige blanke op zijn laatste tocht. Maar ja, om het thuisfront gerust te stellen: ‘Goed.’

Er komt slechts één naam in me op: Wolfgang, een Duitse piloot, een keer per jaar mijn wandelvriend. Hij kan iets toevoegen en hij is in voor avontuur.

Ik bel hem onmiddellijk en hij is enthousiast. 2006 is voor hem te vroeg. In 2007 gaat hij met pensioen. Ik denk even na, doe een tweede concessie en stel me in op 2007. Voordeel: het geeft me meer respijt om me te verdiepen in Livingstones leven en zijn expedities naar de binnenlanden van Afrika.

Ik ga op zoek naar oude en recente kaarten van het gebied waar we doorheen moeten trekken. Op internet zoek ik naar publicaties, biografieën en studies over Livingstone en zijn laatste reis in Afrika. Ik leg contacten in Tanzania, Mozambique en Schotland.

Via eBay koop ik in Australië, de VS en Engeland boeken en artikelen over de ontdekkingsreiziger. Als er een eerste druk van Livingstones Expedition to the Zambesi and its tributaries (London, 1865) wordt aangeboden, bied ik mee tot laat in de nacht om, streng voor mezelf, af te haken als het boek te duur wordt. Een Amerikaan gaat ermee aan de haal. Ik mail hem met de vraag of hij een verzamelaar is. Nee, schrijft hij terug, ik ga op reis naar Zuid-Amerika en dit leek hem very good literature. Livingstone is één keer drie dagen in Buenos Aires geweest. Amerikanen?

Drie maanden later komt het boek opnieuw voorbij op eBay. De eigenaar woont in Engeland. Hij heeft de zolder van zijn opa opgeruimd. In plaats van te bieden mail ik de verkoper, leg uit wat mijn plannen zijn en dat ik de tocht opdraag aan de kinderen van Malawi. Ik vraag wat hij voor het boek wil hebben. Hij herinnert zich dat zijn opa spannende verhalen vertelde over de man die diep de binnenlanden van Afrika introk. Blijkbaar heb ik hem geraakt. Per ommegaande krijg ik bericht dat hij het opstuurt. Hij rekent alleen de verzendkosten. Dit is de bijdrage van zijn opa aan mijn initiatief, schrijft hij.

Tien dagen later open ik een postpakket. Even later staat het, hier en daar door wormen aangevreten Expedition to the Zambesi bij de andere publicaties in mijn snel uitdijende Livingstone-bibliotheek.

Ik lees, maak aantekeningen, gebruik elke vrije minuut om kennis van en inzicht te krijgen in het leven en de expedities van de ontdekkingsreiziger. Mijn fascinatie is groot, té groot vindt mijn omgeving regelmatig.

Op vroege kaarten werd het binnenland van Afrika nog als een witte vlek getekend – terra incognita – waar onbekende monsters leefden. Ik word meegesleept door de ontberingen die Livingstone en zijn mannen doorstonden op hun ontdekkingstochten en de onverzettelijkheid van de Schot, die vond dat als je ziek was, een extra dagmars het beste medicijn was. Twijfel kende hij niet in de dertig jaren dat hij door Afrika trok, ook niet in zijn diepste ellende.

Het land aan het Nyasameer, tijdens de Zambezi-expeditie door Livingstone opengelegd, werd na zijn dood een Engels protectoraat, een soort kolonie. In 1964 werd het onafhankelijk.

Rond 1898 werd in het Kasungu district van Nyasaland, Hastings Kamuzu Banda geboren. Op negentienjarige leeftijd liep hij naar Zuid-Afrika. In Johannesburg ontmoette hij een bisschop van de Afrikaanse Methodistenkerk, die hem een kleine beurs aanbood waarmee hij in Amerika kon gaan studeren. Met extra ondersteuning van een rijke Amerikaan begon hij aan de studie geneeskunde. In 1937 haalde hij zijn artsendiploma aan de universiteit van Tennessee. Hij vertrok naar Londen en begon daar een dokterspraktijk. Eind jaren veertig bereikte de roep om zelfstandigheid die door Afrika trok ook Nyasaland. Er ontstond oproer. Banda was door chief Mwase van Kasungu, een man die we later opnieuw tegenkomen, al eerder gevraagd om leiding te geven aan het NAC (Nyasaland African Congress) en de weg naar onafhankelijkheid voor te bereiden. In 1958 reisde dr. Banda door het land en zette de mensen op om de ketenen van het imperialisme te verbreken. Hij werd gearresteerd en zat een jaar gevangen in het huidige Gweru in toenmalig Rhodesië.

Na zijn vrijlating vertrok hij naar Londen en startte de onderhandelingen voor een onafhankelijk Nyasaland. In 1964 werd het land een soeverein koninkrijk onder de Britse koningin Elisabeth II. Banda koos hoogstpersoonlijk voor de naam Malawi, afkomstig van de vroegere naam Maravi.

Een langgerekt kwacha, kwa…acha … rolde er vanaf die dag uit dr. Banda’s mond tijdens massabijeenkomsten. Boma… boma riepen de tienduizenden mensen. Kwacha, dageraad, het begin van de nieuwe staat Malawi. Boma de traditionele dorpsplaats waar mensen bij elkaar komen. Eensgezind ging men de nieuwe toekomst tegemoet.

Binnen anderhalf jaar benoemde Banda zichzelf tot president voor het leven en werd de Malawi Congress Party (MCP) de enige toegestane politieke partij. Elke volwassen Malawiaan moest lid zijn van de MCP. Banda mocht voortaan alleen nog worden aangesproken met His Excellency the Life President of the Republic of Malawi, Ngwazi, grote leeuw, Dr. H. Kamuzu Banda.

Banda regeerde met strenge hand. Was je het niet met hem eens, dan verdween je de gevangenis in. Menigeen kwam er niet meer levend uit. Beschimpte je zijn naam, dan onderging je hetzelfde lot. De kwacha werd de nationale munt. Op alle munten en geldbiljetten stond Banda’s afbeelding. En wee je gebeente als je daar niet eerbiedig mee omging. Een installateur sloeg een spijker door een muntje bij het uitlijnen van een theefermenteermachine en doorboorde Banda’s beeltenis. Hij werd opgepakt en vastgezet.

Televisie was volgens Banda verderfelijk en dus verboden in Malawi. Het nieuws werd verspreid door de Malawi Broadcasting Company (MBC), een radiozender gecontroleerd door de president. De twee Malawiaanse kranten werden streng gecensureerd. Jehovagetuigen moesten het land verlaten omdat ze vanuit hun geloofsovertuiging geen lid van de MCP konden worden. Indiërs mochten alleen in de vier steden van Malawi hun nering drijven. Vrouwen moesten jurken dragen tot over de knieën. Lange broeken waren voor hen verboden. Het haar van mannen mocht de oren niet bedekken.

In de eerste twintig jaar van Banda’s bewind was Malawi een arm, maar goed georganiseerd land. Hongersnood kwam niet voor door Banda’s landbouwbeleid. Banda werd ouder en zijn gezondheid ging sterk achteruit. Sinds zijn veertigste leed hij aan suikerziekte. Langzaam verloor hij zijn grip op het leiderschap. Vanaf eind jaren tachtig werd Malawi meer en meer geregeerd door een kliek die de president als marionet gebruikte en streefde naar absolute macht, onderdrukking en zelfverrijking. Tijdens Banda’s hoogtijdagen droegen de vrouwen trots hun kleurige chitenjies met daarop de beeltenis gedrukt van hun leider en twee handen die de ketenen verbreken. Nu was Banda zelf geketend. Het ooit zo stabiele Malawi, waar altijd genoeg voedsel was geweest, gleed af naar wanorde en hongersnood.

In 1992 schreven de katholieke bisschoppen van Malawi een pastorale brief waarin zij de misstanden in Malawi aan de kaak stelden. In duidelijke bewoordingen hielden zij de regering daarvoor verantwoordelijk. In het diepste geheim werd de brief in een oplage van 300.000 exemplaren gedrukt. Op eerste pinksterdag lazen de meeste priesters het bisschoppelijk schrijven voor in de zondagsmis. Aan de deur van de kerk deelden ze eigenhandig het pamflet uit. Dezelfde dag nog werden alle bisschoppen gearresteerd. Monseigneur John Roche, waarnemend bisschop van Mzuzu, werd als hoofdverdachte van het complot aangewezen. De vice-president verkondigde: zwarte bisschoppen zullen nooit kritiek op de regering hebben en daarnaast zijn ze te dom om een dergelijke brief op te stellen. Daarom kan er maar één de schuldige zijn en dat is monseigneur Roche, de Ierse pater van de orde der Kilthegans en op dat moment de enige blanke bisschop in Malawi.

Gedurende de jaren dat we in Mzuzu werkten, was John Roche pastoor van de St. Pieters-parochie. Vaak kwam hij bij ons eten. We spraken over de zin van ons werk in Malawi, over religie en geloof. Die inspirerende avonden sloten we altijd af met een grote Irish coffee.

Onder grote internationale druk werd John Roche na drie dagen tijdelijk vrijgelaten. De Britse ambassadeur waarschuwde hem nog diezelfde avond dat er een moordaanslag op hem werd beraamd. De volgende morgen kroop de veroordeelde in de achterbak van de auto van een dapper lid van de ambassade. In een zenuwslopende rit bereikten ze de grens met Zambia. Daar was het nieuws nog niet doorgedrongen. De ambassademan speelde de onschuldige, marchandeerde en smokkelde Roche de grens over. Maanden later kwam John Roche naar Nederland. Heel rustig vertelde hij zijn verhaal. Ademloos luisterden we. We sloten af met een Irish coffee.

Na de actie van de katholieke kerk was het hek van de dam in Malawi. De bevolking durfde eindelijk te protesteren en de regering koos gelukkig eieren voor haar geld. Binnen een jaar na de gedenkwaardige pinksterdag waren er vrije verkiezingen. Eindelijk werd Malawi een democratisch land.

De nieuwe president, Bakili Muluzi, een gearriveerde zakenman met alleen basisschool, zette in op handel en hielp de landbouw verder in het slop. De enige buitenlandse deviezen tijdens Banda’s heerschappij kwamen via de uitvoer van maïs, tabak, suikerriet, koffie en thee. Malawi, een land zonder delfstoffen, moest handel gaan drijven, maar had niets om te verhandelen. De bevolking werd nog armer en verlangde terug naar de strenge dictatuur van Banda.

Inmiddels ontdekte Muluzi de Chinese markt. Plotseling was alles te koop voor de inwoners van Malawi. Maar wat heb je daaraan als je geen geld hebt? Er kwam een nationaal televisienet en kleine ondernemers richtten schemerige hutten in als televisielokalen. Voor een dubbeltje kon je er op de eerste rij zitten. Buiten stonden grote schotelantennes, binnen tuimelden voetbalwedstrijden uit de Engelse league, maar ook heftige pornobeelden over het scherm. Het eens zo gesloten Malawi, waar voorheen een kus, bloot en schietpartijen uit films werden geknipt, lag ineens open voor de boze buitenwereld.

Chinezen investeerden in infrastructuur en ziekenhuizen. Ze kregen er landbouwproducten voor terug. Indiërs mochten zich in elke stad of dorp vestigen en kregen het grootste deel van de handel onder controle. Of zoals een Indiër in Lilongwe tegen me zei: ‘Zij hebben het land, wij hebben het geld.’

En de Malawianen? Zij keken lijdzaam toe en namen genoegen met een onderbetaald baantje bij deze buitenlanders.

3. Nyasaland-route, Livingstone Museum Zambia, Dr. Clendennen, Zambezi

Februari 2006

De bel gaat. Wolfgang staat voor de deur. Ik voel het al aan. Hij ziet het toch niet zitten om mee te gaan. Excuses zijn niet nodig. Het is goed zo. Voordat hij weer naar huis gaat, heb ik besloten dat ik mijn tocht alleen ga doen. Zo wilde ik het in eerste instantie en zo gaat het nu gebeuren.

Juni 2006

Een journalist van dagblad De Limburger belt me op. Hij heeft iets gehoord over een Livingstone-expeditie en wil graag een interview. ‘Liefst zo snel mogelijk,’ zegt hij, dan kan het nog mee in de weekendbijlage.

‘Is morgen om 17.15 uur na mijn werk in mijn praktijk oké?’

‘Prima, geen probleem.’

’s Avonds leg ik een stapel boeken en kaarten klaar ter illustratie tijdens het interview.

Al meer dan een jaar heb ik de eerste drie maanden van Livingstones laatste reis door Afrika bestudeerd. Die begon in Mikindani aan de kust van de Indische Oceaan, volgde de rivier de Ruvuma en boog na driehonderd kilometer af naar het zuiden tot aan de oevers van het Malawimeer. Gedurende de voorbereiding heb ik een aantal doelen gesteld: zaken die ik tijdens de tocht wil uitzoeken. Wat is er veranderd sinds David Livingstone door Afrika trok? Hoe zijn de mensen er nu aan toe? Hoe gaan ze om met de aidsproblematiek? Wat is er met het landschap gebeurd? Zijn oorspronkelijke landbouwmethoden en -gebruiken veranderd? Langzaam kwam ik erachter dat die doelen bij deze tocht nauwelijks aan bod kunnen komen, aangezien eenderde deel van de pakweg negenhonderd kilometer door het Niassa game reserve in Mozambique gaat waar geen mens woont. Daar is alleen maar bush zoals Livingstone die indertijd ook heeft gezien. In de bewoonde gebieden spreken de mensen hun eigen taal en soms een beetje Portugees. Lokale talen en Portugees ben ik niet machtig. Communicatie wordt dan moeilijk. Al met al ben ik de laatste tijd in dubio of ik deze route wel echt wil volgen.

In 1858 vertrok Livingstone voor de tweede maal naar Afrika. Tijdens de Zambezi-expeditie, 1858-1864, exploreerde hij onder andere de Zambezi, de Shire, het Malawimeer en een deel van de Ruvuma. In 1861 en 1863 trok hij diep de binnenlanden in van het huidige Malawi. Die twee tochten samenvoegen, meer dan duizend kilometer te voet en vierhonderd per bootje, is een andere mogelijkheid. Korte stukken gaan door onbewoonde wildreservaten en in het dichter bevolkte Malawi zal meer contact met de bewoners zijn. De communicatie is er gemakkelijker. Iedereen in Malawi met een middelbare school-opleiding spreekt Engels. Hoezeer de natuur ook trekt, de mens blijft toch altijd het meest interessant.

Al lezende in Livingstones dagboeken over de gruwelen van de slavenhandel wordt een overeenkomst met de aidsepidemie steeds duidelijker. Tijdens de slavenhandel werden volwassenen en kinderen vanaf twaalf jaar gevangengenomen en meegevoerd of zonder pardon vermoord. Dorpen en akkers werden platgebrand. Oogsten gingen verloren. Kleine kinderen bleven reddeloos achter.

Als gevolg van de aidsepidemie sterven vooral de mensen in de leeftijdsgroep tussen de vijfentwintig en vijftig jaar. Aangezien tantes en ooms vaak hetzelfde lot is beschoren, is de voorheen vanzelfsprekende opvang van de kinderen door familie niet meer mogelijk. Ook nu blijven kinderen alleen achter.

Het is een moeilijk besluit: door de diepe bush of door gebieden waar Livingstone meer over heeft geschreven en waar communicatie gemakkelijker is. Praten met bomen of praten met mensen, dat is de vraag.

Cobi heeft de laatste maanden steeds meer last van haar handen gekregen. Opgezette vingers, stijf en veel pijn. Vroeg in de middag heeft ze een afspraak bij een reumatoloog.

Ik denk de hele morgen tussen en tijdens de patiëntbehandelingen aan wat ik de journalist wil gaan vertellen. Ben nauwelijks bezig met Cobi’s afspraak in het ziekenhuis.

Om kwart voor een brengt een van de assistentes mij de telefoon. Ze kijkt bezorgd. Ik ren met twee treden tegelijk de trap op naar de koffiekamer. Onderweg realiseer ik me dat ik niet meer aan Cobi’s doktersbezoek heb gedacht. Hijgend val ik in een stoel en vraag zo rustig mogelijk: ‘Wat zei de dokter?’

‘Ik heb reuma… reumatoïde artritis.’

Ik zie visioenen van kromme vingers, beelden van aangepaste schoenen en rolstoelen. Ik hoor mezelf vragen: ‘Wat zei-die nog meer, hoe erg is het?’

Hoe kun je zo’n boodschap begrijpen? Moet ik haar moed inspreken of ontsteld zijn? Begrijp ik de implicaties voor haar of ben ik egoïstisch, want in een flits denk ik ook aan de gevolgen voor mijzelf.

Resoluut neemt Cobi het gesprek over: ‘Ik ga nu bloed laten prikken en een nieuwe afspraak maken, daarna ga ik naar mijn moeder.’ Moeder zit in een verpleeghuis in Roermond en het mooiste in haar wazige wereldje is bezoek van haar enige dochter.

‘We hebben het er vanavond over,’ zegt Cobi dapper. ‘Ik hou van je,’ mompel ik nog met verstikte stem en wacht tot de tuuttoon klinkt om zeker te weten dat ze de verbinding heeft verbroken.

Ik zie rolstoelen voorbijrijden, verkrampte handen en voeten in te lompe schoenen. Vakantieplannen naar verre oorden wis ik onmiddellijk. Ik zie Cobi’s ogen moe worden en denk aan het gesprek dat we jaren geleden hadden op een late winteravond na iets te veel wijn. Ze zat tegenover me en ik zei: ‘Ik wil nooit, echt nooit dat als mij iets overkomt jij mij moet verzorgen en helpen. Je hoeft je leven niet voor mij op te offeren. Je kunt me gewoon in een tehuis stoppen en me af en toe eens opzoeken. Jij hebt recht op je eigen leven.’

Het werd een heftige confrontatie. Rechtop zat ze daar, mijn vrouw, degene die ik eeuwig trouw had beloofd in voor- en tegenspoed en ze zei gloedvol: ‘Ik kan heel goed zelf beslissen wat ik in een dergelijke situatie moet doen.’

Ik reageerde boos en probeerde haar duidelijk te maken dat het oneerlijk was naar haarzelf als ze alleen rekening hield met mij en dat mijn leven dat van haar niet hoefde te verwoesten.

‘Verwoesten, wat een groot woord voor iets dat je doet voor iemand van wie je houdt,’ zei ze venijnig. Ik werd nog feller, onredelijk. Met haar grote ogen bleef ze me aankijken. Haar lange haren omlijstten als een passe-partout haar gezicht, dat uit was gesneden leek. Plotseling klonk het heel rustig: ‘Volgens mij wil jij mij duidelijk maken dat jouw leven is verwoest als mij iets overkomt. Dat jij dan beperkt wordt.’ Bij dat verwoest zag ik heel even een meesmuilend trekje om haar mondhoeken.

Dit raakte me keihard. Een rilling liep over mijn rug. Zou het dát zijn? Toch teveel met mezelf bezig, toch weer dat gevoel dat er zo vaak is: de angst dat het leven zomaar voorbijglijdt en je diepste wensen niet vervuld raken.

Na Cobi’s bericht zie ik al mijn beugelpatiëntjes die middag meer dan dat ik ze behandel. Ik haal draden uit de slotjes, buig ze waar nodig en laat ze er door de assistentes, die me af en toe onderzoekend aankijken, weer in zetten. Ik handel, maar mijn gedachten dwalen af naar lastige spieren, ontstoken gewrichten, hobbelige voetpaden, bange ogen en lijdzaam toezien.

Even was ik de journalist vergeten. Als ik weer aan hem denk, is mijn eerste gedachte: afzeggen die man, want de tocht gaat niet door. Ik val mezelf mee dat ik aangedaan ben en niet boos. Minder egoïstisch dan ik dacht. Dat is dan ook de enige meevaller die middag.

Ik besluit dat het gesprek doorgaat. Als ik de Livingstone-expeditie afblaas, dan is dat een beslissing die ik later zal nemen en daarover hoef ik geen verantwoording af te leggen aan krantlezend Limburg.

Kwart over vijf. Ik zit klaar onder een boom in de tuin achter de praktijk, met boeken van en over Livingstone en landkaarten om me heen. Mijn emotieschakelaar heb ik op nul gezet. Vol enthousiasme vertel ik over mijn plan. Het interview heeft een verhelderende werking. Zo goed mogelijk probeer ik de journalist te informeren over de motivatie en het doel van mijn tocht. Na anderhalf uur, een half uur langer dan hij had gepland, zijn we plotseling klaar.

Bij het afscheid staat mijn besluit vast. Als de tocht doorgaat, dan wordt het de Malawi-variant. Stil pak ik mijn boeken en de kaarten bij elkaar en keer terug in de nieuwe werkelijkheid die sinds kwart voor een deze middag, toen Cobi belde, bestaat. Langzaam rijd ik via Trintelen, het hoogstgelegen gehucht van ons land, over het mooiste weggetje van Nederland het Eyserbeekdal in. De glooiende heuvels lossen in het westen op in een blauwgrijze nevel. Cobi staat op ons terras en zwaait naar me. Rustig loop ik de berg op over het kleine voetpad. Ik omhels haar en huil.

Het krantenartikel verschijnt een halve paginagroot in De Limburger. De journalist heeft goed geluisterd. De twee varianten komen aan bod. De Ruvuma-reis wordt als gevaarlijker beschreven.

‘Welke route ga je lopen?’ is de meest gestelde vraag in de weken erna.

‘De Malawi-route.’

Met een meewarige blik klinkt het: ‘Oh de gemakkelijke.’

Ik glimlach en antwoord: ‘Ja, de gemakkelijke’ en denk aan de rivieren die ik moet oversteken, de paden die ik verkeerd ga lopen, de keren dat ik de weg echt kwijt ben, ziek zal worden en me vertwijfeld zal afvragen wat ik daar in godsnaam aan het doen ben.

Af en toe proberen we over haar reuma te praten. Cobi is optimistisch. ‘Goed,’ is altijd het antwoord als ik vraag hoe het gaat. Pas jaren later vertelt ze over de eenzaamheid die ze heeft ervaren in dit proces.

Begin 2006 hebben we besloten naar Zambia en Botswana af te reizen. Het hele gezin gaat mee, met inbegrip van twee jongemannen. Zij hebben onze twee oudste dochters dusdanig het hof gemaakt dat we ze niet achter kunnen laten. In onze familie geldt de regel: heeft iemand twee keer Kerstmis met ons doorstaan, dan mag hij mee op vakantie.

We zullen plekken opzoeken waar David Livingstone doorheen is getrokken tijdens zijn Trans-Afrika ontdekkingstocht van 1853 tot 1856.

Vanuit de stad Livingstone bij de Victoriawatervallen reizen we straks door het land van de Batwa en de Makololo naar Botswana. We zullen de rivier de Chobe oversteken en vanuit Kasane door het Moremi National Park naar Maun aan de rand van de Kalahariwoestijn rijden. We gaan op zoek naar Linyanti, de plek waar Sekeletu, de koning van Barotseland, zijn Makololo met Livingstone meestuurde op diens reis naar Luanda aan de Atlantische Oceaan en daarna dwars door Afrika naar de monding van de Zambezi in de Indische Oceaan. Van Kasane naar Maun is een tocht van vier dagen door onbewoond gebied. Dat betekent voor evenzoveel dagen proviand inslaan. Vanuit het stadje Maun rijden we daarna naar het oosten op zoek naar Baines Baobabs in de Kudiakam Pan, een grote zoutvlakte in de Kalahari.

De kunstschilder Thomas Baines maakte deel uit van Livingstones Zambezi-expeditie. De fotografie stond nog in haar kinderschoenen en Baines zou de expeditie vastleggen in tekeningen en schilderijen. In 1860 kreeg hij een conflict met Livingstone dat zo hoog opliep dat hij werd ontslagen. Baines vertrok richting Walvisbaai in het huidige Namibië. Van daar reisde hij door de Kalahari naar de Victoriawatervallen. Onderweg schilderde hij de zeven baobabs, die eenzaam in de grote Kudiakamzoutvlakte staan.

We zullen onze reis besluiten met een vierdaagse kanotocht over de Beneden-Zambezi. Daar varen we door het landschap waar Livingstone in 1856 doorheen trok. Het bezoek aan het Livingstone Museum in de stad Livingstone moet voor mij een van de hoogtepunten worden.

Het is eind juli, zes weken na de reuma-uitslag. Op mijn voorstel om de reis af te gelasten, zei Cobi resoluut: ‘Deze reis met mijn gezin gaat zeker door, dat pakt niemand me af.’

We checken in op Schiphol. We eten een laatste Nederlandse kroket en de kinderen delen een T-shirt uit met achterop een landkaart van de reis die we gaan maken en de tekst Road Trip 2006. Handig voor als we de weg kwijtraken.

We landen veilig in Lusaka. Zonder bagage helaas. Die staat of vliegt ergens tussen Schiphol en de Zambiaanse hoofdstad. Onze rugzakken worden per vliegtuigje nagestuurd, belooft de dienstdoende beambte op het vliegveld. Met zijn grote pet op ziet hij er geloofwaardig genoeg uit om zonder onze spullen aan de reis te beginnen. Op de parkeerplaats staan twee Land Rovers met kampeerspullen klaar. In het donker rijden we Lusaka uit en kamperen ergens op een open terrein waar zebra’s en antilopen vrij rondlopen.

In de Nederlandse zomer stap je op sandalen en in korte broek en T-shirt het vliegtuig in. Je denkt er even niet aan dat het op het zuidelijk halfrond winter is. Grote delen van Afrika liggen boven de duizend meter. ’s Nachts kan het in de maanden juni, juli en augustus afkoelen tot onder het vriespunt.

Na een bibbernacht vertrekken we vol vertrouwen richting Livingstone. De stad ligt vijfhonderd kilometer naar het westen vlak bij de Victoriawatervallen. Gelukkig hebben we in het vliegtuig een zakje met een tandenborstel, tandpasta en gifgroene sokken gekregen. Met de Road Trip-shirts en de groene kousen aan lijken we eerder een stelletje modale toeristen dan serieuze Afrikareizigers aan het begin van een stoere tocht door Zambia en Botswana. Onderweg slaan we proviand in en kopen zes dekens. We zetten onze tenten op in Maranga Camp vlak bij de Victoriawatervallen.

De volgende morgen gaan Cobi en ik vroeg naar het Livingstone Museum. Even checken of de afspraak met de directeur nog bekend is. Vanuit Nederland heb ik meermalen contact met hem gehad. Per mail heeft hij me laten weten dat we most welcome zijn en dat we Livingstones originele brieven en zijn Zambezi-dagboek mogen inzien.

‘Ja, morgen bent u welkom,’ zegt de mooie mevrouw achter de balie.

‘Hoe laat?’ vraag ik.

‘Negen uur.’

‘Perfect, dank u wel.’

Zaterdagmorgen zijn we er stipt om negen uur. Een nieuwe mevrouw, ook met een mooi gezicht, kijkt ons verbaasd aan.

‘De directeur? Nee, die is niet aanwezig op zaterdag.’

‘Maar gisteren hebben ze beloofd…’

‘Dat was ik niet,’ zegt de dame.

‘In de mail beloofde de directeur…’

‘Misschien, maar hij is er niet.’

‘Alstublieft, we zijn helemaal uit Nederland gekomen,’ probeer ik met mijn meest meelijwekkende blik.

‘Ik zal informeren of hij thuis is.’

Dertig minuten later: ‘Sorry meneer, we kunnen hem niet vinden.’

‘Kan ik dan dr. Livingstones dagboek inzien zonder de directeur,’ die ik in gedachten een schop onder zijn kont geef.

‘Het dagboek ligt in de kluis en de directeur heeft de sleutel,’ zegt ze, met een blik die nóg meelijwekkender is dan de mijne.

‘Misschien vanmiddag?’ probeer ik nog.

‘Nee, de directeur komt maandag pas weer.’

Ik ben boos en zwaar teleurgesteld. Maar ik weet dat beide gemoedstoestanden me niet verder helpen in Afrika. Met een laatste beetje hoop vraag ik: ‘En de brieven van Livingstone, liggen die ook in de kluis?’

‘Ik zal het aan dr. Mufuzi vragen, hij is de conservator,’ antwoordt ze met een zucht van verlichting, blij dat ze het probleem kan doorgeven aan een meerdere.

Even later verschijnt dr. Mufuzi. Een kleine, ietwat gezette man met een afgezakt, goudomrand brilletje op zijn neus. We geven elkaar een hand en voordat hij wat kan zeggen, vertel ik snel mijn verhaal over de afspraak.

‘Friday,’ zegt hij, schuin over zijn brilletje kijkend, terwijl hij mij nogmaals een hand geeft.

‘No, Saturday,’ zeg ik, doelend op de afspraak.

‘No, just say Friday,’ zegt de doctor opnieuw en dan begrijp ik dat zijn voornaam Friday is.

We lopen met hem mee naar zijn ruime werkkamer, die wel een verfje kan gebruiken. Op houten planken staan tientallen kartonnen archiefdozen. In twaalf daarvan zitten, netjes gecatalogiseerd, honderdzesenvijftig originele brieven die David Livingstone en zijn broer Charles, een van de expeditieleden tijdens de Zambezi-expeditie, hebben geschreven. Zo is de dag toch nog geslaagd. Een mens kan blijkbaar ook met minder tevreden zijn, of zoals de Ieren zeggen: count your blessings.

Met een grijns pak ik de eerste doos van de plank. Mufuzi nestelt zich met een boek achter zijn grote bureau en gaat kalm zitten lezen.

‘Dit gaan we heel rustig doen,’ zegt Cobi.

‘Hoezo?’ vraag ik.

‘Ik weet dat jij die brieven anders direct door elkaar hebt liggen.’ Ze is streng, en maar goed ook!

We zoeken naar brieven of passages die betrekking hebben op de Shire, het in kaart brengen van het Malawimeer en de expeditie naar de Wang’ombe Rumen. Vooral de brieven uit 1859, 1861 en 1863 zijn belangrijk. In die jaren voer Livingstone een aantal malen vanaf de Zambezi de Shire op. Vanaf de Kapichiriwatervallen trok hij te voet de binnenlanden in van wat nu Malawi is.

Te snel wil ik alles bekijken. ‘Rustig, Ben,’ zegt Cobi, ‘die brieven lopen niet weg.’ Een voor een haalt ze de brieven uit hun enveloppe en vouwt het kwetsbare papier voorzichtig open. Een bijzonder moment. Voor ons zien we het krullend handschrift van Livingstone op dun blauw postpapier. Ik fotografeer de belangrijke passages. Thuis kan ik alles op mijn gemak bestuderen. Daarna vouwt Cobi de brieven weer netjes dicht en bergt ze op in de goede doos. Het archief zal niet lijden onder ons bezoek. Uiteraard bekijken we ook de brieven van Charles Livingstone die betrekking hebben op de expedities vanaf de rivier de Shire. Ze zijn lang en gedetailleerd. Zijn handschrift is zo klein dat een vergrootglas handig zou zijn geweest.

Er wordt koortsachtig gewerkt. Bij elke ‘hit’ klinkt een juichkreet. Telkens kijkt dr. Mufuzi verschrikt op, trekt zijn rechterwenkbrauw bedenkelijk omhoog en zinkt weer hoofdschuddend weg in zijn boek. Opeens staat hij op en loopt naar een lage kast. Hoe netjes de brieven zijn gerangschikt, zo’n puinhoop is het in de kast. Grote stapels boeken liggen door elkaar, alsof iemand ze er zomaar in heeft gesmeten.

Mufuzi trekt een oud boek tevoorschijn en geeft het me. Het is een eerste druk van Livingstones Narrative of an expedition to the Zambezi and its tributaries. (London, 1865). Geschokt houd ik het boek, dat half uit elkaar hangt, in mijn handen. Voor ik erover kan beginnen haalt hij onderuit de puinhoop een soort syllabus tevoorschijn. Hij reikt me het boekwerk aan en zegt: ‘Misschien zijn jullie hier blij mee.’ Livingstone’s Shire journal staat er in zwarte letters op de blauwe kaft. Vol spanning sla ik het open. Het is te mooi om waar te zijn. In mijn handen houd ik het proefschrift van ene dr. Clendennen over Livingstones Shire-dagboek.

‘Dit is geweldig,’ roep ik iets te hard. Mufuzi deinst achteruit. Als hij van de schrik bekomen is, legt hij uit wie Clendennen is.

Dr. Gary Clendennen, een Amerikaan, heeft in de jaren negentig alles gecatalogiseerd wat toen op de wereld bekend was aan brieven, dagboeken en notitieboekjes van David Livingstone. Hier sta ik zomaar met zijn proefschrift in mijn handen. Het handelt over Livingstones ontdekking van de Shire in 1859 en het in kaart brengen van deze rivier in 1861.

Het is nog geen maand geleden dat ik heb besloten om op zoek te gaan naar de sporen van Livingstone in het huidige Malawi. Dit proefschrift was mij niet bekend. Euforie overvalt me. Ik realiseer me dat dit een belangrijk moment is in het project. Iemand heeft Livingstones Shire-dagboek bestudeerd en is erop gepromoveerd. Die persoon moet veel meer over de ontdekkingsreiziger weten. In het colofon staat een ISB-nummer. Ik bedenk dat ik bij het Afrika Studiecentrum in Leiden en anders bij de National Library in Edinburgh een kopie kan bestellen. Daarna zal ik op zoek gaan naar Clendennens adres, waar deze goede man zich ook op aarde bevindt.

Dr. Mufuzi is weer gaan zitten en bladert verder in zijn boek.

Clendennens Shire journal heeft rust gebracht. Ik ben niet meer gehaast. Ik weet dat ergens iemand woont die meer weet over het eerste stuk van mijn tocht. Het is stil in de kamer. Alleen geritsel van papier en de klik van mijn camera. Af en toe een zachte opmerking: ‘Kijk hier 1861, een brief van David Livingstone aan zijn vrouw Mary.’

Plotseling vraagt Friday vanachter zijn bureau: ‘Zouden jullie dr. Clendennen willen ontmoeten?’

‘Dat zou perfect zijn,’ antwoord ik, terwijl ik met één oog door de zoeker van mijn Nikon kijk en scherp stel op de brief die Cobi zojuist heeft opengelegd.

Drie minuten later staat Friday op en komt naar me toe. Hij kijkt me aan door zijn gouden brilletje en zegt: ‘Hij is in de kamer hiernaast.’

Boem, alsof er een bom ontploft!

‘Wat vertel je me?’ zeg ik harder en dwingender dan ik wil.

‘Ja, hij is in de kamer hiernaast’ en weer zet Mufuzi een stapje achteruit.

Ik grijp zijn hand: ‘Breng me alstublieft naar die kamer.’

Verschrikt loopt hij voor me uit naar de deur. Zijn hand houd ik vast. We lopen de gang op naar de aangrenzende ruimte. Hij klopt aan en zonder te wachten stappen we met z’n drieën een smal kamertje in.

Voor een archiefkast staat een lange, magere man met een grote bril op. Hij tuurt aandachtig door een vergrootglas naar een brief. Als we voor hem staan kijkt hij verstoord op.

‘Dr. Mufuzi zegt dat u dr. Clendennen bent,’ val ik met de deur in huis, even vergetend dat Cobi en ik gasten zijn van Mufuzi.

‘Ja,’ antwoordt hij en hij richt zich tot Cobi: ‘En wie zijn jullie?’ Ik vertel hem over mijn voorgenomen Livingstone-tocht. En dat dr. Mufuzi mij zojuist zijn Shire thesis heeft laten zien en dat zijn proefschrift erg belangrijk kan zijn bij mijn voorbereiding.

Meteen is er de klik. We raken niet uitgepraat. We vergeten Mufuzi die er in dat kleine hokje een beetje verloren bij staat. Om hem erbij te betrekken vraag ik: ‘Wat is uw mening over dr. Livingstone?’

Friday aarzelt even en zegt: ‘Hij heeft het kolonialisme naar Afrika gebracht.’

Clendennen antwoordt peinzend: ‘Maar het was zijn intentie dat er eerlijke handel zou ontstaan en dat Afrikanen daardoor een beter leven zouden krijgen. Ook heeft hij zich afgezet tegen de slavenhandel en Afrika opengelegd voor het christendom.’

Toch blijft er altijd ergens iets hangen in dit soort gesprekken. Je komt niet echt nader tot elkaar. De witte verdedigt de ‘held’ Livingstone, de zwarte ziet hem als iemand die bezit heeft genomen van zijn land. De hedendaagse zwart-wit-problematiek wordt uitgevochten over de rug van historische gebeurtenissen. Met onze ‘beste’ witte bedoelingen proberen we de Afrikanen duidelijk te maken hoe ze hun naties moeten inrichten en leiden.

In de jaren zestig van de vorige eeuw werden veel Afrikaanse landen – na jarenlange koloniale uitbuiting – teruggeven aan de oorspronkelijke bevolking. De kersverse presidenten begonnen met ideële programma’s aan de opbouw van hun nieuwe land. Er ontbrak echter een deugdelijk bestuursapparaat. Dat hadden de oude machthebbers strikt in eigen ‘witte’ hand gehouden. In een land als Belgisch Congo had maar een klein aantal inheemse personen een academische opleiding genoten toen het in 1960 onafhankelijk werd. De koloniale autoriteiten en de bisschoppen waren in staat geweest de bevolking van dat land langer dan vijftig jaar hogere scholing te onthouden onder het motto: ‘Domme mensen zijn gemakkelijker te onderdrukken. Natuurlijk waren er paters en nonnen die daar anders over dachten en zich met hart en ziel inzetten voor verbetering van de leefomstandigheden van de Congolezen. Maar dat gebeurde vaak diep in de bush, ver weg van de hoofdstedelijke macht.

De ideële Afrikaanse vrijheidsstrijders werden in een aantal landen al gauw de nieuwe machthebbers. Zij veranderden in dictators die regeerden met geweer en machete. Zij werden door westerse of oosterse bondgenoten in de armen gesloten om de winning van belangrijke grondstoffen veilig te stellen of om hun politieke keuze tijdens de Koude Oorlog. Grondstoffen werden legaal uitgevoerd met goedkeuring van corrupte regeringen. De winsten werden gemaakt door het buitenland. In Afrika kwamen er een paar rijken bij, de rest van de bevolking leefde verder in armoede.

De dictators werden in westerse ogen terecht bestempeld als zakkenvullers en moordenaars. Toch denk ik daarbij ook aan een uitspraak van de woesteling Mobutu Sese Seko, president van voormalig Zaïre. Het Westen had hem op de presidentsstoel geholpen, nadat de democratisch gekozen, linkse Lumumba was vermoord. Op de vraag van een Engelse journalist of hij corrupt was, antwoordde Mobutu doodgemoedereerd: ‘Ja, dat ben ik.’ Hij voegde er echter aan toe: ‘Maar er moet wel eerst iemand naar me toekomen die mij geld aanbiedt voordat ik corrupt kan worden.’ Een duidelijk kip-of-ei-verhaal.

Hoewel Mufuzi na Clendennens opmerkingen beaamt dat Livingstone ook goed werk heeft gedaan, voel ik het toch als een soort beleefdheid naar ons toe. Wat er echt in zijn hoofd omgaat, kan ik niet peilen.

Clendennen werkt aan een publicatie over de rol van Charles Livingstone tijdens de Zambezi-expeditie. Hij heeft een toelage gekregen om naar Zambia af te reizen. In het Livingstone Museum doet hij vier dagen lang onderzoek naar de brieven die Charles tijdens de expeditie heeft geschreven.

Dr. Gary Clendennen, Livingstone-wetenschapper en ornitholoog, is getrouwd met een Japanse en vader van twee kinderen. Hij doceert Engels aan de universiteit van Tokyo. In de jaren negentig heeft hij samen met Ian Cunningham de meer dan tweeëntwintighonderd documenten die van David Livingstone bekend waren, geïnventariseerd. Al het materiaal heeft hij vastgelegd in het lijvige boekwerk David Livingstone: a cataloque of documents (Edinburgh, 1979). Daarin kun je in één oogopslag zien wanneer een bepaalde brief geschreven is, aan wie die is gericht, waar de brief zich bevindt en of er een kopie beschikbaar is in de National Library of Scotland in Edinburgh.

Deze man ontmoet ik zomaar op een zaterdagmorgen in een stoffig museum in de stad Livingstone. Toeval bestaat niet, wordt vaak gezegd, maar Aristoteles zei al lang geleden: ‘Toeval bestaat, het is een gebeurtenis die je op dat moment, op die plaats niet verwacht.’ De ontmoeting met Gary Clendennen is dan wel een toeval met een hele grote T.

Morgenvroeg vliegt hij weer terug naar Japan. We wisselen e-mailadressen uit en nemen hartelijk afscheid.

In 2013 ontmoet ik Mufuzi en Clendennen opnieuw tijdens de internationale conferentie Imperial Obsessions: David Livingstone, Africa and world history. De conferentie vindt plaats in de stad Livingstone ter gelegenheid van Livingstones tweehonderdste geboortejaar. Ik ben uitgenodigd om de conferentie af te sluiten met mijn voordracht Livingstone-expedition 1861-2007.

Het is een bont, internationaal gezelschap van antropologen, kunstenaars, historici, economen en biografen. Gedurende drie dagen belichten zij de rol die Livingstone heeft gespeeld in de ontwikkeling van Centraal- en Zuidelijk Afrika.

Opnieuw is er de controverse over de ‘held’ Livingstone of de man die soms de waarheid naar zijn hand zette. De sprekers zijn veelal briljante kamergeleerden die vanachter hun veilige bureau, verscholen achter stapels boeken, soms aannames destilleren, die ze vervolgens als waarheden presenteren.

Op de eerste dag van de conferentie begint Tim Jeal, de beroemde biograaf van zowel Livingstone als Stanley, met een punch: Stanley’s historische woorden ‘Dr. Livingstone, I presume?’ zijn misschien nooit uitgesproken. Hij baseert zijn stelling op het feit dat de bladzijde over deze ontmoeting uit Stanley’s dagboek verdwenen is en dat Livingstone er in zijn aantekeningen niets over vermeldt. Stanley schreef in zijn bestseller How I Found Livingstone en in de artikelen voor de New York Herald wel degelijk dat dit zijn eerste woorden waren bij de ontmoeting met Livingstone.

Op de derde dag van de conferentie verklaart Jeal dat we inmiddels wel mogen aannemen dat zijn twijfel over deze zin tijdens de conferentie is aangetoond. Het grappige is dat niemand van de andere sprekers enig extra bewijs heeft aangedragen. De geschiedenis wordt zomaar bijgesteld alsof het om het verzetten van een klok gaat. Overigens geeft Jeal tijdens de borrel achteraf, ruiterlijk toe dat je als biograaf halve waarheden moet aandikken en controversiële aannames soms als waarheden moet opschrijven omdat anders je boeken niet verkopen. ‘En,’ zegt hij er met een glimlach achteraan: ‘Tenslotte moet er ook gegeten worden.’

De kamergeleerden hebben gemakkelijk praten. Ze zijn zo vergenoegd als ze Livingstone op een ‘onwaarheid’ kunnen betrappen. Ze leggen de nadruk op een enkele zin of korte passage. Heel eenvoudig trekken ze daar hun eigen conclusie uit zonder zich te hebben verdiept in de plaatselijke, vaak miserabele omstandigheden. Nadat Livingstone bijvoorbeeld op enig moment zijn coördinaten verkeerd had bepaald, werd hij als een slecht geograaf gekenschetst, even vergetend dat hij half Afrika wel goed in kaart had gebracht.

Ik begin mijn lezing dan ook met: ‘We hebben in deze drie dagen heel veel theorie behandeld. Enkele malen zijn er zelfs nieuwe doctrines ontwikkeld. Maar nu is het tijd voor de praktijk. Doe uw wandelschoenen aan en loop met me mee. We gaan op zoek naar dr. Livingstone. In 1861 en 1863 bracht hij het Nyasameer en het binnenland van het huidige Malawi in kaart. Beleef wat er zoal gebeurt op zo’n tocht en bedenk dat Livingstones expedities honderd, misschien wel duizend keer zwaarder waren dan die van mij.’

Na mijn voordracht komt de directeur van het museum – degene die me jaren tevoren in de steek had gelaten – naar me toe. Hij geeft me een groot compliment en er ontstaat een levendig gesprek. Hij is een alleraardigste man. Ik vertel hem dat mijn afspraak in 2006 was misgelopen en vraag of het mogelijk is dat ik tijdens dit bezoek Livingstones Zambezi-dagboek alsnog mag inzien.

‘Bel me morgen, dan kunnen we wat regelen,’ zegt hij en geeft me zijn telefoonnummer.

Twee keer krijg ik hem aan de lijn en wimpelt hij me af met: ‘Het is te gecompliceerd en er moet eerst een aanvraag worden ingediend. We kunnen dit kostbare dagboek niet zomaar aan iedereen ter inzage geven.’

Bullshit denk ik. ‘Iedereen’ mag wel helemaal vanuit Nederland naar Zambia vliegen en een voordracht houden, maar hij kan niet even zijn sleutel pakken en die kluis openmaken.

Terug vanuit het symposium in de stad Livingstone in 2013 naar het Maranga Camp, zeven jaar eerder, vlak bij de Victoriawatervallen.

Als we wakker worden, hangt er een briefje aan de tent dat de bagage is gearriveerd. Die pet paste de man op het vliegveld in Lusaka blijkbaar erg goed.

Eerst gaan we nog even de Zambezi bedwingen. Op naar de Vic Falls. Om half acht instructieles: how to raft the Zambezi! We staan te bibberen in onze korte broeken en T-shirts. Een grote Zambiaan legt uit hoe we levend door de eenentwintig stroomversnellingen komen. De meeste zijn graad vier of vijf, qua gevaarlijkheid te vergelijken met een zwarte skiafdaling in een pikdonkere nacht nadat het geijzeld heeft.

‘Vergeleken met de Zambezi is de Colarado in de Grand Canyon a fat old lady,’ vertelt hij iets te enthousiast. De kinderen zagen al bleek van de ochtendkou, nu trekken ze echt wit weg. We krijgen allemaal een valhelm op, plus een wetsuit en zwemvest aan. Met onze peddels in de hand glibberen we over een steil paadje de Zambezikloof in tot bij de Boiling Pot, een groenblauwe, woeste watermassa die alle kanten op stroomt. Met knikkende knieën stappen we in een achtpersoons rubberboot. Meteen draait de boot als een speelbal richting de watervallen. We verdwijnen in een angstaanjagende wolk van mist en regen.

David Livingstone ontdekte de watervallen in 1855 tijdens zijn beroemde Trans-Afrikareis.

In 1852 bracht hij zijn vrouw Mary en hun kinderen naar Kaapstad. Daar zette hij zijn gezin op de boot naar Engeland. Hijzelf vertrok vanuit Kaapstad naar het noorden. Livingstone hoopte een westelijke route te ontdekken naar de Atlantische Oceaan. Lukte dit niet, dan zou hij proberen de rivier naar het oosten tot aan de Indische Oceaan te volgen. Het werd een tocht van meer dan achtduizend kilometer. Na vier maanden bereikte Livingstone Linyanti aan de rivier de Chobe. Hij was doodziek en dacht dat zijn einde nabij was. Hij stuurde zijn vader een afscheidsbrief met zijn testament voor het waarschijnlijke geval dat hij niet zou terugkeren. Toch knapte hij op en na een paar weken voelde hij zich goed genoeg om andermaal op pad te gaan.

Koning Sekeletu van Linyanti vroeg Livingstone om een handelsroute te zoeken naar Saent Paul du Loanda, nu Luanda, de hoofdstad van Angola. Hij gaf hem zevenentwintig Makololo mee als dragers en verkenners.

Met minimale voorraden vertrok Livingstone in november 1853 richting Atlantische Oceaan. 31 koortsaanvallen doorstond de ontdekkingsreiziger. Dysenterie was een voortdurende metgezel. Meerdere malen lag hij op het randje van de dood. Voedsel was er altijd te weinig. Bijna al de medicijnen waren al in het begin van de tocht gestolen. Vijandige stammen waren een terugkerende bedreiging. Als tol om door hun gebied te trekken eisten ze een geweer, os of een van zijn mannen om als slaaf te verkopen. Geweer en os wilde Livingstone niet afstaan en een mens als ruilobject? Dan ging hij nog liever dood. Zijn diplomatie, kennis van de lokale talen en vertrouwen in God zorgden er voor dat hij zeven maanden later, meer dood dan levend, Loanda bereikte. Daar kreeg hij van de Britse consul het dringende advies om terug te keren naar Engeland. Hij kon met het stoomschip de Forerunner meevaren naar Londen. Als hij had ingescheept, was hier Livingstones verhaal bijna zeker geëindigd. Het schip verging in een storm voor de kust van Marokko. Welgeteld één opvarende overleefde de ramp.

De route van Linyanti naar Loanda was te gevaarlijk en te moeilijk om als handelsroute te fungeren. Livingstone zag het als zijn plicht zijn Makololo naar huis te brengen. Zonder zijn leiding zouden ze Linyanti nooit levend bereiken. Daarna zou hij de benedenloop van de Zambezi verkennen. De Zambezi moest een gemakkelijkere toegang tot het binnenland bieden. Na vier maanden was hij genoeg hersteld om aan de terugtocht te beginnen. Wederom waren muskieten, vijandige stammen, dysenterie en door de aanhoudende regens buiten hun oevers getreden rivieren hun metgezellen. Opnieuw raakte Livingstone in coma door hevige koortsaanvallen en ernstig bloedverlies door zijn hemorroïden (aambeien). Na negen maanden bereikte de ontredderde karavaan Linyanti.

In november 1855 vertrok Livingstone voor het laatste deel van zijn reis. Sekeletu gaf hem zestien mannen mee om de Zambezi verder in kaart te brengen. Op het Batokaplateau aangekomen voer hij in een grote dugout stroomafwaarts. De plaatselijke bevolking had hem verteld over Mosi-oa-Tunya – de rook die dondert – een brede waterval in de Zambezi. In de verte zag hij een grote witte wolk uit de rivier oprijzen. Opgewonden peddelde hij met zijn Makololo naar een eilandje in het midden van de rivier. Ze legden aan, Livingstone liep naar de punt en keek in de diepte. Vol verbazing zag hij hoe de Zambezi zich over een breedte van zeventienhonderd meter in de honderdacht meter diepe Batokakloof stortte. Poëtisch beschreef Livingstone de schoonheid van het geweld: Scenes so lovely must have been gazed upon by angels in their flight. Ter ere van de Engelse koningin noemde hij de watervallen Victoria Falls.

De Zambezi, deze ‘door God gegeven rivier’, zoals Livingstone hem noemde, zou Afrika openleggen voor eerlijke handel en het christendom.

Onderweg tijdens zijn Trans-Afrikatocht werd Livingstone voortdurend geconfronteerd met de gruwelen van de slavenhandel. Arabieren en Portugezen roofden alles wat van waarde was. Dorpen werden platgebrand, oogsten verwoest. Duizenden mannen, vrouwen en kinderen werden gevangengenomen en als slaaf meegevoerd. De achterblijvers werden vermoord. Plaatselijke dorpshoofden schroomden niet hun eigen mensen te verkopen. De slachtoffers werden met houten juks en kettingen aan elkaar geketend. Als lastdieren droegen ze ivoor, goud, malachiet en andere producten uit het binnenland naar de kust. Een mensenleven telde niet. Was een slaaf ziek of liep hij te langzaam, dan werd hij doodgeschoten of vastgebonden aan een boom. Hyena’s, leeuwen, luipaarden en gieren deden de rest. Meer dan veertien miljoen mensen zijn door Arabieren, Portugezen en inlanders vanuit het Centraal-Afrikaanse binnenland naar de oostkust gevoerd. Eenmaal aangekomen aan de Indische Oceaan werden ze verkocht aan de hoogste bieder en afgevoerd naar Madagaskar, Mauritius, Azië, Arabische staten en een klein gedeelte naar Brazilië.

Voor elke slaaf die de kust bereikte, werden er negen vermoord of ziek achtergelaten tijdens de lange tocht naar de kust, schreef Livingstone in 1861 in zijn Zambezi-dagboek.

Zeven maanden duurde het laatste stuk van Linyanti naar de Indische Oceaan. Dysenterie, malaria en steeds terugkerende darmbloedingen hadden Livingstone opnieuw ernstig verzwakt. Toch wist hij niet van ophouden. God had hem tenslotte een opdracht gegeven. Door zijn rotsvast geloof was hij nooit bang. Zijn grote kracht was dat hij steeds opnieuw vijandige stammen op vreedzame wijze kon overreden om hem vrije doortocht door hun gebied te geven.

Op bijna vijfhonderd kilometer van de kust bereikte hij de monding van de Luangwa in de Zambezi. De bewoners van het gebied bedreigden hem en wilden hem niet doorlaten. Livingstone overwoog om ’s nachts stiekem de Luangwa over te steken. Maar die avond bedacht hij zich en schreef in zijn dagboek: ‘Ik zal niet in het geheim oversteken, het zou op vluchten lijken. Zou een man als ik vluchten? Nee, zeker niet. Vanavond zal ik mijn coördinaten nog bepalen, ofschoon het de laatste kunnen zijn. Ik voel me erg rustig, God zij dank… Als ik het niet haal, heeft Hij die weet wat het beste is, mijn inspanningen niet langer nodig.’

Deze passage typeert de man die als eerste van west naar oost over het Afri-kaanse continent trok. Hij was dapper, koppig en trots, toch sterkte zijn diep geloof in God hem het meest om op klaarlichte dag de rivier over te steken. Op 20 mei 1856 stond de ontdekkingsreiziger uiteindelijk bij Quelimane aan de Indische Oceaan, drie jaar en acht maanden nadat hij Kaapstad had verlaten. Meer dan achtduizend kilometer had hij door Afrika getrokken. Nauwgezet had hij de streek in kaart gebracht. Ook had hij taal en gebruiken van de bevolkingsgroepen én de flora en fauna beschreven van de gebieden waar ze doorheen trokken. Livingstone kreeg de eer, maar vertelde keer op keer: ‘Zonder de Makololo was ik ergens diep in Afrika in de modder blijven liggen of aan malaria overleden.

Tijdens zijn kust-naar-kustreis kwam Livingstone tot het inzicht dat God hem had voorbestemd om te zorgen dat de slavenhandel in Afrika werd uitgeroeid. Daarvoor waren de drie C’s nodig: Christianity, Civilisation en Commerce. Afrikanen moesten zich bekeren tot het christendom, onderwijs zou beschaving brengen en eerlijke handel zou de slavenhandel uitroeien.

Tot aan het eind van zijn leven heeft Livingstone geprobeerd de mensen in Europa ervan te doordringen dat in de Afrikaanse binnenlanden mensen werden verkracht, vermoord of als slaaf verkocht en dat deze tragedie moest stoppen.

Van Quilimane reisde Livingstone via Mauritius en Alexandrië naar Marseille. Vandaar ging hij per trein en veerboot naar Londen. Op de oevers van de Thames juichten tienduizenden mensen hem toe. Als een grote Victoriaanse held werd hij binnengehaald.

Zijn vrouw Mary wachtte vergeefs in Southampton. Ze dacht dat haar man daar zou arriveren. Vier lange jaren en acht maanden hadden ze elkaar niet gezien. Een dag later ontmoetten ze elkaar en gaf Mary hem haar lange, emotionele gedicht dat begon met:

A thousand welcomes!

How my hart is gushing o’er

With love and joy and wonder thus to see your face once more

How did I live without you these long years of woe?

It seems as if ’t would kill me to be parted from you now….

Tijd om aan Livingstone te denken is er niet als we de eerste stroomversnelling van de Zambezi, genaamd Morning Glory, induiken. Voor ons doemt een metershoge muur van water op. De golf spoelt over ons heen en na een paar doodsmomenten is het inderdaad glorieus om de morgenzon weer te zien. Oblivion, Stairway to Heaven en Suicide zijn andere namen die tot de verbeelding spreken. We slaan maar twee keer om en vinden elkaar en de boot vijfhonderd meter stroomafwaarts terug. Op een ruw stuk, tussen twee stroomversnellingen in, val ik overboord en kom onder de boot terecht. ‘Duw je in dat geval met je voeten af tegen de onderkant en dan doet de stroming de rest,’ zei de instructeur vanmorgen. Makkelijker gezegd dan gedaan, het lijkt of mijn zwemvest tegen de bodem vastgeplakt zit. Net als ik denk dat het echt tijd wordt dat ik weer wat lucht krijg, grijpt een donkere hand me in mijn nek en trekt mijn hoofd boven water. Happend naar adem zit ik een seconde later op de ronde rand van de rubberboot. Om drie uur ’s middags glijden we naar de kant. Verstijfd klimmen we uit de boot. We hebben het er heelhuids afgebracht. We zijn trots op onszelf en op elkaar. ‘Het was geweldig, heel erg heftig, eens maar nooit meer,’ klinkt het en Loes voegt eraan toe: ‘Ik heb mijn grenzen weer eens verlegd.’

In vier dagen rijden we door het Chobe en Moremi-reservaat naar Maun. We verdwalen, maar vinden uiteindelijk via de slechtste dirtroad ooit gereden Linyanti, de plek van Sekeletu en zijn Makololo. Het is niet meer dan een open stuk tussen dichte bush, beheerst door olifanten, antilopen en leeuwen. Vanuit Maun vertrekken we richting Nata. We gaan op zoek naar Baines Baobabs. Aan de rand van het stadje vullen we de tank en twee extra jerrycans met diesel. Tankstations zien er in Afrika net zo uit als in Europa. Grote multinationals krijgen het, ondanks een slechte infrastructuur, toch voor elkaar in alle uithoeken van een arm land hun producten te slijten. Na een dag rijden over een bijna onbegaanbare route kun je zomaar van de weg worden geduwd door een monsterlijke vrachtauto, volgeladen met rode kratten Coca-Cola. Maar zo gauw als er in de winkeltjes op het platteland geen cola meer te koop is, weet je dat het niet goed gaat met het land. Dan faalt de economie en valt de bevolking nog verder terug in haar armoedig bestaan.

Enige jaren geleden was het aantal McDonalds in een land een graadmeter voor ontwikkeling en economische groei. Tegenwoordig bepaalt het aantal Starbuckskoffiezaken de vooruitgang. Deze vestigen zich pas ergens als er genoeg kapitaalkrachtig publiek is om zich te laven aan hun trendy dranken.

De pompbediende vertelt dat er na ongeveer honderdveertig kilometer links van de weg een afslag is naar Baines Baobabs. Na twee uur geeft de dagteller 139 aan en zien we een zandweggetje dat in de uitgestrekte Kalahari verdwijnt. Geen verdere aanwijzing, we wagen het erop.

‘Zet je Land Rover daar wel meteen in low gear en four wheel drive, anders zit je al direct vast,’ riep hij ons nog na toen we vertrokken. Met ronkende motoren ploegen onze auto’s door het mulle zand. Na een half uur gaat de weg iets omhoog. Boven op de glooiing is de grond hard en stoppen we kort voor overleg. ‘Gaan we verder? En hoeveel verder? Zitten we eigenlijk wel goed?’ Met de verrekijker spieden we over de lichtgrijze vlakte. In de verte staan in de trillende lucht een paar vage oryxen en springbokken. We besluiten door te rijden. Na een half uur komen we bij een afslag. Volgens de man uit Maun moet er ergens een richtingwijzer zijn. Ik stap uit, zie verse sporen van tenminste drie leeuwen en schop in het zand tot ik een betonnen paaltje raak. Met witte letters staat er: Baines Baobabs 12 kilometer.

De zinderende zon begint al te zakken. Uit het westen waait een harde, droge wind. Ik geniet van het land zonder einder, begroeid met taai gras en lage struiken. Stof heeft mijn neus volgeplakt met droge korsten. Geuren ruik ik niet meer. Nergens een vogel, beest of ander teken van leven te bekennen.

De weg splitst zich een paar keer. Telkens is de vraag: links of rechts, welk pad moeten we nemen?

Maike vraagt: ‘Papa, is het wel verstandig om door te rijden?’

‘Jawel,’ zegt papa rustig, terwijl mijn spieren steeds verkrampter voelen. ‘We zijn er bijna, nog even.’

‘Elke dag horen we: Als we vandaag een extra stukje doorrijden, hoeven we morgen niet zo ver,’ merkt Loes op. ‘En waar gaan we dan slapen? Toch niet hier tussen die doornstruiken!’

Op dat moment zie ik in de verte, rechts van de auto een verhoging in het landschap met daarop een paar bomen. Ik stop en pak de verrekijker. Onmiskenbaar, daar staan de baobabs. ‘Zie je wel, daar zijn ze,’ zeg ik triomfantelijk.

Een kwartier later rijden we over de witte zoutvlakte van Kudiakam Pan. Het laatste stukje wil ik te voet. ‘Laat hem maar alleen vooruitgaan,’ zegt Cobi als ik uitstap. Langzaam loop ik naar het baobabeiland dat daar in die grote vlakte ligt. Het zout kraakt onder mijn voeten. De wind schuurt mijn benen. Ik wil zo lang mogelijk van deze ontmoeting genieten.