‘Wat is eigenlijk de aard van de grens tussen waarheid en leugen? Poreus en vaag, want dicht beplant met geruchten, verzinsels, misverstanden en verkeerde voorstellingen van zaken. De waarheid kan door hoornen poorten breken, de waarheid kan over straat schallen: maar tenzij de waarheid aangenaam is, bevallig en sympatiek, is ze gedoemd om jankend aan de achterkant van de achterdeur te blijven staan.’

Uit: Henry van Hilary Mantel

1

Waarom wilde hij mij niet op zijn begrafenis hebben?

Het enige antwoord is dat zijn begrafenis volledig zijn stempel moet dragen. Een nuchtere bijeenkomst zonder emotioneel vertoon. Dat laatste met nadruk, in zijn woorden ‘geen gesnotter en gepriegel met zakdoeken’. Mocht een van zijn kinderen mij als spreker hebben voorgesteld met het argument dat ik zijn oudste vriend was, dan had hij waarschijnlijk gezegd ‘David in ieder geval niet, met hem weet je het maar nooit, te veel emotie’.

Zoals gebruikelijk ben ik te vroeg.

Had ik niet toevallig zijn advertentie in de krant gelezen dan had ik hier niet gezeten. Omdat ik morgen weer voor maanden terugga naar Washington om de verkiezingsstrijd tussen Clinton en Bush te verslaan, had ik niet geweten dat hij overleden was. Je oudste vriend onder de zoden en ik zou het maanden later vernomen hebben. ‘Wist je dat niet, jullie waren toch bevriend?’

Naast mij komt een keurig in het zwart geklede mevrouw zitten.

Mijn eerste gedachte; wat heeft die vrouw met Harko te maken? IJdel als hij was beweerde hij dat geen vrouw hem met rust kon laten. Naarmate we ouder werden kostte het me steeds meer moeite niet kritisch te kijken. ‘Ik zit in de trein, komt er een beeldschone poes tegenover me zitten. Terwijl er overal plaats is! Ze haalt een boek uit haar tas, maar leest geen letter. Zit naar mij te gluren. Ik stap uit en jawel, zij ook.’ Ik doe of ik het een spannend verhaal vind, maar zeg niets. Hij kijkt me afwachtend aan en ik hóór zijn hersens malen om vlot de rest van het verhaal te verzinnen. Dat vanzelfsprekend in een spannende ontmoeting met die vrouw eindigt.

In zijn verhalen vervulde hij de hoofdrol, de vrouwen waren niet meer dan figuranten. Wat hij ook vertelde, ieder verhaal draaide om hem. Een bijrol paste niet bij hem. Zijn hele leven werd hij arrogant genoemd, alleen de enkelingen die hem beter leerden kennen begrepen dat zijn kijk op de wereld meer te doen had met intelligentie dan met verdieping. Zijn arrogantie werd geaccepteerd. Maar weinigen drongen door tot zijn gevoelsleven.

Ik kijk nog eens voorzichtig naar de vrouw naast me en mocht het Harko’s beeldschone vrouw uit de trein zijn dan is het leven haar wat betreft haar uiterlijk niet gunstig gezind geweest. Ik kan me haar voorstellen als medewerkster aan de universiteit, op de afdeling van Harko. Stipt in haar werk en gewillig al zijn wensen gehoorzaam te vervullen. Maar of ze ‘de vreugde van het vlees’ gesmaakt heeft?

Toch doe ik Harko onrecht.

Je wist het nooit met hem. Zoals hij zich kon ergeren aan klasgenoten, zo kon hij ze met hetzelfde gemak prijzen als ze in zijn ogen iets goeds gedaan hadden. Dan werd de klootzak moeiteloos een goeie gozer en mocht de jongen die opgesloten moest worden oeverloos genieten van ongekende vrijheid. Mooie meisjes vergeleek hij met verleidelijke populaire filmactrices – door hem geprezen als beeldschone pop of poes – maar over lelijke meisjes heb ik hem nooit iets kwetsends horen zeggen. ‘Zo’n zeldzame schoonheid dat het helaas niemand opvalt.’

Zolang ik hem gekend heb bleef ik me verbazen.

Kijkend naar de mensen die binnendruppelen, met die wonderlijke overgang van nog hard praten in de gang en ineens fluisteren in de aula, stel ik voor de zoveelste keer vast dat ik hem nooit echt gekend heb. Dat zal de reden zijn dat ik weinig emotie voel.

Terwijl verdriet over de dood van de man die mij z’n beste vriend noemde, normaal zou zijn.

Op enkele meters van mij vandaan staat de kist, ik tel drie bloemstukken. Ik denk dat het komt door de wetenschap dat Harko voorgoed uit mijn leven verdwijnt, dat ik het beeld van die kist en die weinige bloemstukken als eenzaam voel. Tijdens zijn leven heb ik dat niet bedacht, nu hij dood is en starend naar die kist, ervaar ik zijn leven als eenzaam. De sombere muziek helpt ook niet mee. Ik kan me niet voorstellen dat Harko, die niets aan het toeval noch aan anderen overliet, deze plechtige muziek heeft uitgekozen. Of het moet zijn theatrale kant zijn.

Je moet kennelijk doodgaan om te ervaren dat een vriend eigenlijk eenzaam was.

Hoe hij is gestorven hoorde ik enkele dagen geleden.

Ik kwam terug uit New York en Tjeerd van Os, een vage kennis belde me. Uit wat hij vertelde bleek dat hij Harko goed gekend moet hebben, iets wat me verbaasde, want ik had Harko nooit over een Tjeerd van Os gehoord. Ik luisterde dus aanvankelijk met een behoorlijke portie argwaan.

Of ik wist dat Harko gestorven was.

Mijn reactie duidde niet op een hechte vriendschap, want als je iemand vanaf je zeventiende jaar vriend noemt, moet je toch meer weten op te brengen dan ‘hoe?’

Dat vroeg ik dus.

‘Een manier van uit het leven stappen die alleen is voorbehouden aan iemand als Harko, nogal schokkend. Ruim een jaar geleden werd darmkanker geconstateerd. Die sloot bijna zijn dikke darm af. En als die wordt afgesloten ga je zeer waarschijnlijk dood en zeer waarschijnlijk pijnlijk. Hij wilde die operatie niet, maar stemde uiteindelijk toe. Hij had een veel jongere vriendin, ik geloof een Albanese en omdat hij vond dat hij een blok aan haar been werd, zag hij, tenminste zo vertelde hij het me, de kanker als een legitimatie om dood te gaan. Voor mij hoeft het niet meer zei hij en als je hem kende wist je dat hij het meende.’

‘Hoewel dramatiek hem niet vreemd was,’ dacht ik, maar zei het niet.

‘Een ijdele man die er alles aan doet om jong en fit te blijven maar weet wanneer het voorbij is. Tegen de arts zei hij “Haal een stuk van de tumor weg zodat ik nog wat tijd heb om mijn zaken te regelen”.’

Ik onderbrak hem en zei, omdat ik het niet kon geloven, ‘Hij vroeg de rest van de tumor te laten zitten?’

‘Dat vroeg hij inderdaad. Uiteraard antwoordde die arts dat de helft weghalen niet kon en dus werd hij geopereerd. Toen de arts verheugd vertelde dat hij alles had weggehaald en dat de operatie geslaagd was, reageerde Harko op een manier die je alleen maar begrijpt als je hem, zoals jij en ik, heel goed gekend hebt.’

Ik vroeg kortaf hoe hij dan gereageerd had.

Jaloers dat Harko wel Tjeerd had ingelicht en mij niet? Was dat omdat hij ervan uitging dat ik toch wel in het buitenland zou zitten? Dat zou me verbazen. Waarschijnlijker was dat hij ons gesprek over Iris meer als een aanval op hem beschouwde dan ik toen dacht. Hoe dan ook, het stak me dat ik niet door hem maar door een man die ik slechts twee of drie keer had ontmoet, over de achtergrond van zijn dood werd ingelicht.

‘Hij was woedend en riep dat hij duidelijk had gemaakt dat hij geen enkel verlangen had langer te leven en dat de operatie slechts gedeeltelijk had mogen slagen. Amper een jaar later bleek hij een uitzaaiing in de lever te hebben, de tumor keerde terug en Harko zei “Prima, nu gaan we niets meer doen”. Hoe hij het geregeld heeft weet ik niet maar…’

‘Euthanasie,’ onderbrak ik hem.

‘Je zegt het.’

Na nog wat heen en weer gepraat nam ik afscheid.

Geschokt?

Niet in de zin dat ik ontroerd was een vriend te hebben verloren. Eerder een gevoel van bewondering, dat hij gedaan had wat bij hem paste. Jaren geleden, toen we het hadden over oud worden en aftakelen, zei hij al dat hij, als het zover was, er een eind aan zou maken. Ik dacht toen dat hij opschepte, flinker deed dan hij was, want met hem kon je over ‘uit het leven stappen’ praten alsof je het had over een boek dat hij gelezen had. En vaak over mensen die hem een schoftenstreek hadden geleverd.

Hoewel hij beweerde dat ik zijn enige echte vriend was, heb ik dat nooit geloofd. Daarvoor was hij te afstandelijk, won het hoofd het van het hart en ontbrak te veel warmte, onontbeerlijk voor vriendschap. De relativerende lach. Dat de vriendschap meer van mijn kant kwam maakte me onzeker. Omdat ik altijd het gevoel had dat hij nooit het achterste van zijn tong liet zien. Ik vertelde hem alles, hij mij alleen wat hij kwijt wilde.

Ik kijk naar de kist en probeer momenten te vinden die me terug kunnen voeren naar onze jeugd en naar het waarom van onze vriendschap. En ineens, met een schok, herinner ik me wat hij zei de laatste keer dat we elkaar spraken.

‘Jou kennende acht ik de kans niet uitgesloten dat we elkaar na dit gesprek nooit meer zien. Mocht dat zo zijn weet dan dat ik daar begrip voor zal hebben.’

2

Merkwaardig dat het eerste dat me te binnen schiet niet een voorval uit onze jeugd is maar van recenter datum.

Ik aarzel of ik het een schok moet noemen of een bevestiging van een lang geleden opgeslagen vermoeden, maar na Arnolds, door een verbaasde lach begeleide opmerking ‘Ach man, iedereen op school wist toch dat hij de kluit belazerde’, weet ik een tijd niets te zeggen. Ik zit aan een tafel in de Gramercy Tavern in New York. Tegenover mij zit Arnold Draaisma, eens klasgenoot van Harko, thans werkzaam bij advocatenbureau De Brauw. Met enige moeite heb ik het door hem opgegeven restaurant gevonden. ‘Vanaf de underground lopend over de FDR Drive richting de E141th Street.’

Hij zit er al en de begroeting is hartelijker dan ik verwacht had, want ik ken hem maar oppervlakkig. Ik kijk wat om me heen en wacht af. Na een oprecht klinkend excuus dat hij mijn artikelen niet kent omdat hij een andere krant leest, begint hij over Harko, immers verantwoordelijk voor het feit dat we elkaar kennen. Ik vertel Arnold dat Harko me had uitgenodigd naar hem te komen kijken in de jaarlijkse toneeluitvoering van zijn gymnasium – uiteraard speelde hij de hoofdrol – en dat ik vol bewondering zat te genieten van zijn creatie als vrek in het gelijknamige toneelstuk van Molière. Ik vraag hem of hij het zich nog herinnert dat we elkaar in de pauze spraken en dat hij me toen vertelde dat hij bij Harko in de klas zat en dat Harko niet alleen de beste toneelspeler van de school was, maar ook nog tafeltennis- en zwemkampioen. Alsof dat nog niet imponerend genoeg was zat hij ook nog in het volleybalteam.

Na onze schooltijd ontmoette ik Arnold ongeveer een jaar geleden in Washington tijdens de receptie die de Nederlandse ambassadeur gaf ter gelegenheid van de verjaardag van de koningin.

Na de gebruikelijke vraag hoe het met me ging, gevolgd door mijn vraag wat hij deed voor de kost, overhandigde hij me zijn visitekaartje. ‘Ik werk in New York, als je in de buurt bent…’ Tot mijn beroepsdeformatie behoort dat ik zo’n kaartje bewaar.

Sinds twee dagen ben ik alweer vanwege naderende verkiezingen in New York en denk er verstandig aan te doen met Arnold te praten. Omdat een gesprek met iemand die je amper kent enige tijd nodig heeft om op gang te komen, vertel ik hem wat me is overkomen alvorens in New York te arriveren. ‘Ik sta op het perron in Boston, waar ik voor m’n werk ben. Ik wil een ticket kopen, de juffrouw achter het loket vraagt mijn paspoort en ik kom er achter dat ik mijn paspoort heb laten liggen bij een nicht waar ik logeer. “U zult terug moeten om uw paspoort op te halen,” zegt ze onvriendelijk. Ik laat haar mijn perskaart zien, maar niks. Ook mijn paniekerige mededeling dat het adres van mijn nicht in mijn paspoort zit kan haar niet verleiden. “De baas komt binnen een half uur, probeert u het maar bij hem.” Na twintig minuten verschijnt de baas. Door de jaren heen heb ik geleerd dat beleefd afwachten zelden tot resultaat leidt, dus ik open met de vraag of hij getrouwd is. De man kijkt me stomverbaasd aan en ik vertel dat mijn huwelijk zeer wankel is en mijn vrouw – ik ben al jaren gescheiden – mij dat vergeten van mijn paspoort ongetwijfeld flink zal inpeperen. De man kijkt me ernstig aan en zegt “Is it that serious?” Na mijn bevestiging dat het echt deadly serious is haalt hij een blocnote tevoorschijn en verzekert me dat ik met dat papiertje en met wat hij erop schrijft ongehinderd in New York kom.’

Eigenlijk vind ik het niet zo’n opwindend verhaal, maar Arnold vindt het a great story en typisch iets voor een journalist om zoiets te verzinnen, dus de kop is er af. Na wat opmerkingen over de verkiezing – ‘Ik hoop dat je er wat aan hebt, als je hier woont ligt het toch allemaal net even anders dan thuis’ – breng ik het gesprek terug bij Harko.

En dan zegt hij iets wat me aan het denken zet.

‘Jij hebt Harko gezien in de Vrek. Dat was fabulous. Maar hij speelde ook erg goed piano. Ieder jaar hadden we op school een pianowedstrijd. Uiteraard deed Harko mee. Op ons maakte hij diepe indruk, vraag me niet wat hij speelde, maar iedereen beweerde dat hij fantastisch was en dat hij zonder enige twijfel de eerste prijs zou krijgen. De muziekleraar maakte de uitslag bekend en wat gebeurde? Harko won niet! “Harko Vroom heeft zich kundig en vol inzet van zijn taak gekweten, maar de jury is het opgevallen dat hij zeer handig de moeilijkste passages heeft overgeslagen. Daarom valt hij buiten de prijzen”.’

Arnold kijkt me aan met een blik van ‘En nou jij weer’.

Ik schrik, waarschijnlijk begrijpt Arnold niet waarom zijn verhaal zo’n indruk op me maakt.

Bedrog.

En als één ding altijd voor mij een zekerheid was dan wel Harko’s onbuigzame eerlijkheid.

3

Ik ben geboren in de saaiste, lelijkste, droevigste en minst opwindende straat van Nederland.

Een korte straat tussen een plein en een drukke verkeersweg.

Huizen met aan een kant tuintjes en aan de overkant zonder. De mensen in de straat vallen van saaiheid uit elkaar. Een degelijk en onopvallend leven. De tuintjes vertonen grote overeenkomst met de bewoners. Als het waar is dat een hond op z’n baas gaat lijken, dan zijn de bazen hun tuintje geworden. Geen bloemen, planten, struiken of een sierlijk boompje. Het gras vervangen door stenen en een hoge heg.

Wij bewonen een bovenhuis. Mijn ouders, mijn zussen en ik. Ik ben een nakomertje.

Mijn oudste zus Riet is zeven jaar ouder. Zij speelt slechts een bijrol in mijn leven. Ze emigreerde jong met haar man naar Nieuw-Zeeland en de keer dat ze, vanwege de vijfentwintigste trouwdag van mijn ouders, overkwam, zat ik tegenover een vreemde. Omdat ze mijn zus is een grotere vreemde dan wanneer ik tegenover een vrouw had gezeten die ik toevallig enkele malen in mijn leven ontmoet had.

Na Riet komt Nel, de lieveling van mijn vader. Gehoorzaam, stabiel karakter, niet lelijk maar geen stuk, zoals wij jongens in die tijd meisjes etiketten opplakten, onwankelbaar in het geloof, kortom: de ideale dochter voor mijn vader. ‘Nel en ik, wij begrijpen elkaar,’ zei hij dan. Daarbij keek ik naar mijn moeder en vroeg me af wat zij dacht van die openlijke genegenheidsverklaring van haar man voor zijn dochter.

Een jaar na Nel komt Wil – mijn ouders hadden zich niet uitgeput in het vinden van originele voornamen. Als er geen god bestaat dan ook geen duivel, maar mocht het niet allemaal verzonnen zijn dan heeft de duivel in Wil in ieder geval wraak genomen op de voorbeeldig in god gelovende Nel. Wil geloofde in god noch gebod, riep godverdomme tegen mijn vader, terwijl ik ademloos op zijn vlammende reactie wachtte, jatte uit de spaarpot voor de VU – ‘onze Universiteit’ zei vader trots – deed het op haar zestiende al met jongens en verliet het ouderlijk huis op haar zeventiende om er vandoor te gaan met een veel oudere, en nog erger, niet-kerkelijke man met wie ze naar een dorp ergens in de Achterhoek vertrok.

Van Wil hield ik.

Omdat ze óók niet bij het gezin hoorde.

Moeder was bang voor Wil omdat ze niet meedeed. Omdat ze rebelleerde. Maar ze probeerde contact te zoeken, tot haar door te dringen. Vader wees haar af, begreep haar niet. Zodra Wil binnenkwam, werd hij een gespannen man.

Op zondagmorgen kroop ik vaak bij Wil in bed. Ze vertelde over haar verliefdheden, dat ze zo snel mogelijk het huis uit wilde en we lachten om de dominee. Op een ochtend kwam vader plotseling woedend binnen. ‘Dat bed uit, je ligt niet bij je zuster in bed, daar komen alleen maar slechte dingen van.’ Hij was zo kwaad dat zelfs Wil niet durfde vragen wat we voor slechte dingen deden.

Mijn ouders horen bij deze onnoemelijke saaie straat als boter bij de vis en bloemen bij de Keukenhof. Ze zouden nergens anders kunnen wonen.

Mijn vader is ambtenaar en gaat iedere dag op de fiets naar zijn werk. Wat hij precies doet is mij niet duidelijk. Eerlijker gezegd vraag ik daar nooit naar. Wij leven zeer bescheiden, dus hoog op de maatschappelijke ladder kan mijn vader niet geklommen zijn, maar hij is er tevreden mee. Sterker, ik denk dat hij zou weigeren mocht een van zijn superieuren op de gedachte komen hem te bevorderen. Hij zou van schrik van de ladder vallen.

In mijn jeugd zijn moeders die de deur uitgaan om te werken op de vingers van één hand te tellen. Mijn moeder behoort niet tot die vingers.

Soms heb ik me afgevraagd of mijn moeder wél de deur uit had gewild.

Ik weet niet of de waanzinnige aandacht die ze aan haar bovenhuis besteedde voortkwam uit een wezenlijke behoefte aan properheid of dat ze naar de stofzuiger, dweil en stofdoek greep om een innerlijke onrust, een verlangen naar een totaal ander leven, de kop in te drukken.

Fantasielozer ingericht huis dan dat van ons bestaat niet.

Mijn vader heeft het vaak over ‘degelijk’ en als ons huis iets is dan is het dat. Het blindste paard kan er nog geen schade aanrichten. Mijn ouders zijn van die mensen die, nadat ze besloten hebben te trouwen, naar een winkel gaan en in één klap de hele inrichting kopen. Ze schaffen aan voor de eeuwigheid. De vraag of het gezellig is stellen zij niet, misschien heeft mijn moeder nog een poging gewaagd maar na het ferme ‘degelijk’ van mijn vader durfde ze niet meer. ‘Wat vind je van die schemerlamp?’ waarop mijn moeder gehoorzaam vroeg ‘Vind jij die mooi?’ en zo vonden ze beiden de schemerlamp mooi. Functioneel bestond toen nog niet, anders had mijn vader ongetwijfeld geopperd dat het een functionele lamp was. De muren werden opgesierd door drie schilderijen. Een landschap waarin centraal een boerenkar met, in verhouding, een te groot paard. Een uitzicht op de Rijn met in de verte Arnhem, de plaats waar ze elkaar hadden leren kennen. En het derde schilderij de sombere toren van Westkapelle, dermate zwart en dreigend dat ik er van kind af aan bang voor ben geweest.

Als ik aan het huwelijk van mijn ouders denk, duikt weer als eerste dat woord degelijk op.

Kibbelen, laat staan ruzie, kwam niet voor. Althans, ik kan me zelfs geen moment van lichte onenigheid herinneren.

Mijn vader werkte en bracht het geld in, mijn moeder zorgde voor het huishouden. Af en toe kreeg ze een complimentje van mijn vader en dan lachte ze blij. Zou iemand ze ooit gevraagd hebben of ze gelukkig waren dan hadden beiden de vraagsteller verbouwereerd aangekeken. Trouwens, zou iemand mij vandaag vragen of ik een gelukkige jeugd heb gehad, dan zou ik het antwoord schuldig blijven. Mijn jeugd was saai als het huis waarin ik opgroeide. Al jong zag ik in dat als ik wat kleur in mijn leven wilde, ik me moest bedienen van de leugen.

Dat zou te overzien zijn geweest als de kerk niet als een zwarte, immer dreigende deken over iedere dag, en dan letterlijke iedere dag, had gehangen. Omdat ik al jong onder die deken vandaan wilde kruipen koos ik voor de gelegitimeerde leugen. Of te wel: de leugen om bestwil.

En ik vluchtte naar Harko.

4

De laan waarin Harko woonde is lang en kaarsrecht met in het midden een trambaan.

Een keurige laan met twee kerken.

Waar de laan breder wordt stond zijn ouderlijk huis. Drie verdiepingen hoog, het houtwerk blauw geverfd. Alle huizen langs de laan wit of gebroken wit, zijn ouderlijk huis knalblauw. Met een donkerrode deur.

Ook vanbinnen was het anders dan in de huizen die ik kende.

Overal rood zeil. Op de trappen, in de gangen, in de kamers. Rood, koud zeil. Geel dooraderd.

Aan de muren schilderijen waar ik niets van begreep. ‘Figuratief,’ zei hij en ik knikte alsof ik me intensief met kunst bezighield. Tussen schilderijen vol strepen, bollen en vlakken hingen blote of grotendeels blote vrouwen die Harko naakten noemde en die ik geen blik waardig keurde, omdat ik dacht dat negeren een betere indruk maakte dan er te lang naar kijken. Hij noemde achteloos de naam van de schilder en ik knikte weer instemmend.

Ik denk dat het stoer staat en als ik iets wilde was het stoer gevonden worden.

Wij werden vrienden toen ik zestien was.

Zijn vader was arts.

De behandelkamer was op de eerste verdieping.

Dat vond ik vreemd.

Maar omdat alles aan hem anders was dan ik gewend was wilde ik interessant vinden wat me vreemd was. Toen ik thuis over hem vertelde zei mijn moeder ‘Je bent gewoon dweepziek’. Ik ontkende dat heftig omdat ze gelijk had.

In zijn huis slopen altijd schichtig groetende figuren door de gang de trap op. Eenmaal boven schoten ze zo snel ze konden de wachtkamer in. Ze konden niet boven komen zonder dat ik ze gegroet had, want ik wilde dat ze wisten dat ik bij het huis hoorde. Ze mochten eens denken dat ik ook een patiënt was.

Voor zijn vader was ik bang, hoewel daar geen aanwijsbare reden voor was. Nog nooit had een oudere man me zoveel vragen gesteld en zoveel interesse voor me getoond. Bang was niet het goede woord, ik had ontzag voor hem en ik bewonderde hem.

Over zijn moeder zou ik geen kwaad woord weten te verzinnen. Ze was geboren in wat toen nog Indië heette en met de dweepziekte waar mijn moeder mij van betichtte, was dat al voldoende reden iemand meer dan normaal aardig te vinden. Ze schilderde en ik kende niet één moeder die schilderde. Ik kon er niks moois aan vinden maar zei dat ik het mooi vond. Mompelde wat over ‘de kleuren’ want volgens mij zat je dan altijd goed. Ze combineerde afstandelijkheid met ongeveinsde interesse. Het kwam er op neer dat ik me bij haar op m’n gemak voelde.

Ouders die in het openbaar lief doen tegen elkaar was ook nieuw voor me. Ze zoenden elkaar, soms in de keuken, maar ook als de kinderen erbij waren. Naarmate ik vaker bij Harko thuiskwam durfde ik zijn ouders ‘artistiek’ te noemen. Bij mij thuis viel dat woord alleen om duidelijk te maken dat mensen ‘anders’ waren. Dat betekende dat je beter bij hen uit de buurt kon blijven vanwege de immer dreigende verleiding. Anders betekende niet van de kerk en niet van de kerk betekende zondaar. En die zouden eeuwig branden in de hel.

En dat is niet eens zielig, dan hadden ze maar beter moeten weten.

De zit- en eetkamer bij Harko waren op de begane grond. En de keuken niet te vergeten. Keukens zijn belangrijk vanwege het afwassen.

Het geheim van afwassen is het contact met degene die wast of met degene die droogt. En dat gevoel van contact hebben wordt versterkt doordat je elkaar niet aan hoeft te kijken. Omdat in de wereld waarin ik opgroeide lichamelijk contact tot het minimum werd beperkt, stimuleerde het dicht bij elkaar staan de openhartigheid. Afwassen en geen woord tegen elkaar zeggen bestond niet. Alleen als je ruzie had. Doordat je vanwege de concentratie op het wassen of drogen de ander niet aankeek, vertelde je meer dan je anders zou hebben gedaan. Afwassen betekende vertrouwelijkheid. ‘Hoe ging het op school?’ en je hoorde aan de toon dat er openheid van je verwacht werd. Openheid van twee kanten, als ik ergens naar verlangde dan was het vertrouwelijkheid. Liegen en iemand strak aankijken is een kunst, tijdens het afwassen lijkt liegen dus makkelijk. Lijkt, want de kleinste pauze, de kleinste hapering, een zucht of een kuch, is voldoende de leugenaar te ontmaskeren.

Ik heb leren liegen tijdens het afdrogen.

Liegen en vertrouwen, dat klopt niet met elkaar.

Mijn moeder rook mijn leugen op kilometers afstand.

Ze zei niks als mijn vader me vroeg wat ik zondagmiddag gedaan had en ik loog dat ik bij Robert zat om huiswerk te maken, terwijl ik naar een voetbalwedstrijd was geweest. Ze wachtte tot de afwas en informeerde dan heel vriendelijk hoe dat nou kon, huiswerk maken bij Robert. ‘Zijn ouders zijn toch gescheiden,’ zei ze schijnheilig,‘hij gaat toch in de weekenden naar zijn moeder in Blaricum?’ Rustig een bord drogend, zonder een pauze, zonder naar woorden zoekend, verzon ik dat ze gelijk had, maar dat zijn moeder hem dat ene weekend niet kon hebben, omdat ze soms naar een middagconcert in Amsterdam ging. Dat had ik toen niet voor elkaar gekregen als ik haar had moeten aankijken.

Harko heeft nooit een beroep hoeven doen op de leugen.

Dat komt door zijn ouders.

Alles mocht gezegd worden.

Mijn vader wast nooit af.

Zijn vader altijd.

Ook als zijn moeder zegt ‘Blijf jij nou zitten, je bent moe en misschien moet je er vanavond nog uit’ dan nog gaat hij naar de keuken en helpt.

Harko heeft een zusje en twee broers.

Hij is de oudste.

Zijn ouders beschermden hun kinderen tegen de wereld.

Alles buiten de muren van hun huis was de wereld en die wereld was per definitie vijandig en slecht. De wereld had altijd ongelijk en zij binnen altijd gelijk. Binnen was het veilig, buiten onveilig. Het viel me op dat zijn vader het vaak over schoften had en dat gaf me een goed gevoel omdat ik bij binnen hoorde en niet bij de schoften. De kinderen kregen van hun ouders hun volledige toewijding en vertrouwen. Als iemand een verhaal vertelde, luisterde het hele gezin alsof nergens ter wereld zoiets belangrijks werd gezegd.

Op een dag vertelde Harko dat een jongen in zijn klas hem een rotstreek had geleverd. ‘Wat is er gebeurd?’ vroeg zijn vader. ‘Hij spiekte bij mij en toen hij betrapt werd luisde hij mij er in.’ Zijn vader dacht na en zei ‘Vertel eens wat meer over die jongen’. Harko noemde een paar rotstreken en wat zei zijn vader? ‘Die schoft moet je een goed pak op z’n donder geven! Dat is het enige wat zo’n knul begrijpt!’ En ze bespraken samen waar dat precies moest gebeuren! Ik zat erbij, dacht aan thuis en wilde maar één ding: bij zijn vader horen. Omdat ik vrijwel dagelijks bij Harko zat, was ik er ook bij toen de rector belde. Tot mijn stomme verbazing, en meer nog bewondering, antwoordde zijn vader dat hij de actie met zijn zoon had besproken en dat het voorval zijn volledige goedkeuring had.

Verbazing, bewondering maar ook jaloezie.

Omdat mijn vader onmiddellijk de kant van de rector zou hebben gekozen.

Iedere zondag kwamen Hans en Tineke. Ze hadden geen kinderen, waren een stuk jonger dan Harko’s ouders, maar toch vrienden. Beiden waren violist en speelden in het Residentie Orkest en hadden een idolate bewondering voor Harko’s ouders. Ik vond Tineke en Hans onbeduidend. Pas na enkele maanden begreep ik dat zijn ouders Hans en Tineke in hun leven hadden toegelaten omdat ze hielden van alles wat kunst was en dus ook van een echtpaar dat beroepsmatig viool speelde. Wie eenmaal in hun huis welkom was, behoorde tot hun gezin. Soms kwam er een acteur die heel beroemd scheen te zijn. Die nam altijd een veel jongere vriend mee. Als Harko’s moeder met een koekjestrommel kwam zei die jongere vriend ‘Jij niet, dan word je te dik’. Dan trok de beroemde acteur zijn hand met een zucht terug en keek naar zijn vriend met een blik die ik griezelig vond. Maar als Harko later zei dat ze een stel waren, knikte ik weer alsof ik begreep dat ze homo waren. En als iemand naar de hel ging dan wel een homo…

Thuis vertelde ik nooit over hoe het bij Harko was. En al helemaal niet over die acteur met zijn veel jongere vriend. Ik hoorde mijn vader al zeggen ‘Daar ga jij dus nooit meer naar toe. Dat is geen milieu voor ons soort mensen! Daar leer je niets goeds!’

Ik had Harko’s vader een paar keer willen vragen hoe het kon dat iemand die mensen wil genezen zoveel mensen schoften noemt, maar durfde die vraag niet te stellen.

Op zondag spelen zijn zusjes en broer toneel.

Dat hebben ze nog zelf geschreven ook. Ik vond er nooit een moer aan, maar dat liet ik niet merken. Ik zou wel gek zijn. Als er gelachen werd deed ik mee en soms, als ik durfde, lachte ik als eerste. In de hoop dat zijn vader en moeder dachten ‘Zo, zo, die vriend van Harko doet goed mee’.

Omdat ik nog nooit een vriend als Harko had en nog nooit in een huis was geweest waar ik zo ver van mijn eigen huis was en omdat bij ons nooit bezoek kwam, vroeg ik zijn vader en moeder of ik ze oom en tante mocht noemen. Ze moesten er niet eens om lachen. Dus noemde ik ze voortaan oom Bob en tante Net en dan was het of ik bij het gezin hoorde.

Later, als ik aan Harko’s jeugd denk, is bescherming het eerste woord dat in mij opkomt.

Die nooit aflatende bescherming tegen een wereld die per definitie vijandig is, heeft Harko gemaakt tot de argwanende man die hij geworden is.

5

De oudere heren die nu binnendrentelen houd ik voor professoren. Ik durf te wedden dat zij, alvorens de aula binnen te gaan, de w.c. hebben bezocht om hun blaas tijdig te regelen. Collega’s van de eens veelbelovende Harko die nooit heeft ingevuld wat de universiteit van hem verwachtte. ‘Onze eigen Einstein,’ ik hoor het nog een parmantig mannetje na afloop van Harko’s promotie – uiteraard cum laude – tegen wie ook maar in zijn buurt kwam kirren. ‘Ik meen toch te mogen zeggen dat ik het een en ander in mijn universitaire leven heb meegemaakt, maar deze man is een zeldzaamheid. Superieure intelligentie die we alle ruimte moeten geven!’ Als ik Harko goed begrepen heb, viel dat ‘alle ruimte geven’ in de praktijk behoorlijk tegen. Maar dat was ook zijn eigen schuld want zo onbegrensd als zijn verstand was, zo onbeholpen – je zou het ook hooghartig kunnen noemen – was hij in de omgang met mensen in het algemeen en collega’s in het bijzonder. En dan zeg ik het nog vriendelijk.

In de roemruchte jaren waarin inspraak de mode was, weigerde hij vergaderingen bij te wonen waarin volgens hem uitgebreid en serieus gesproken werd over hoeveel rollen pleepapier de schoonmaakster mocht inkopen.

‘Zit ik aan tafel met mensen die geacht worden zich bezig te houden met de wetenschap en dan wordt mij gevraagd wat ik van het sanitair vind! Ik ben opgestaan en heb geweigerd ooit nog naar die vergaderingen te komen.’

Wachtend op de familie, vraag ik me af hoe Harko zelf op zijn leven zou terug kijken. Of hij spijt zou hebben omdat er dingen in zijn leven anders waren gelopen dan hij verwacht had. Of hij een goede vader voor zijn kinderen was geweest. En indien hij toch iets van twijfel kende, of hij voor zijn dood de juiste antwoorden had gevonden.

Zijn moeder stierf toen ik in het buitenland was. Op mijn ‘Ik was anders zeker naar haar begrafenis gekomen,’ antwoordde hij ‘Dat had voor mij niet gehoeven. Als het zover is met jouw moeder kom ik in ieder geval niet’. Met weer dat lachje. Hoe dan ook, hij was eerlijk.

Het wordt voller, er schuiven nu ook jongere mensen in de banken voor en achter me. Ik kijk naar jonge mensen die nog niet gewend zijn aan een begrafenis. Hoe ervaren zij de dood van Harko? Hadden ze alleen respect voor hem of was hij in de collegezaal een warmere Harko? De Harko die ik af en toe gekend heb, als hij de deur op een kiertje zette.

Ik schrok hevig toen een man met wie hij veel tenniste me vertelde dat Harko ernstig ziek was. Ik schrok meer van de mededeling dat hij dood zou kunnen gaan dan dat ik mijn enige vriend zou verliezen. Het was toch of ik verwacht had dat hij eerder dood zou gaan dan ik.

Ik schreef hem om te vragen of ik hem kon bezoeken. Hij antwoordde dat hij al zijn aandacht wenste te besteden aan zijn veel jongere Albanese vriendin en aan zijn zoon en dochters.

Ik zei tegen mezelf dat ik dat moest begrijpen.

Toch blijf ik moeite hebben met de vraag waarom hij me niet wilde zien en waarom hij me niet op zijn begrafenis wilde hebben.

We hadden elkaar twee jaar niet gezien, dat was vaker voorgekomen.

De laatste keer was op de verjaardag van Tjeerd van Os, die mij belde.

Ik had hem ook nog kunnen bellen. ‘Kan ik langskomen, ik wil graag afscheid van je nemen.’ Heb ik niet gedaan. Omdat ik zeker wist dat hij geantwoord zou hebben dat zijn brief duidelijk genoeg was. Alsjeblieft geen sentimentaliteit. Alleen zijn kinderen. Zijn jongere vriendin heeft hij altijd van me weggehouden. Vermoedelijk omdat hij haar als een uitzonderlijk mooie vrouw beschreven had en ik daar anders over zou kunnen denken.

Hoe komen deze mensen hier?

Heeft er een bericht in een krant gestaan of hebben ze een bericht thuis gekregen?

Inmiddels is het bijna vol geworden.

Hoe lang nog?

Twee mannen uit voorbije tijden gaan voor me zitten. Beiden in grijs, bijna zwart pak. De een met een streepje er in. Wit overhemd, zwarte stropdas. Koninklijke onderscheiding in het knoopsgat. ‘Voller dan ik verwacht had,’ zegt de een. Ik luister aandachtig of de ander zal antwoorden. Hij zegt, en ik bespeur minachting, ‘Hij bewoog zich, heb ik wel eens opgevangen, meer in kringen buiten de universiteit’. Waarop de ander, met zijn hand voor z’n mond, net hoorbaar zegt ‘Als je het mij vraagt te veel’.

Om te illustreren dat Harko de universiteit niet als zaligmakend zag, komen er een man en vrouw binnen die ongetwijfeld tot kringen buiten de universiteit behoren. Ik moet bijna hardop lachen om de vernietigende blik waarmee ze het stel volgen. ‘Dat is precies wat ik bedoel,’ fluistert de een. De ander legt heel zijn afkeur in een half gefluisterd, half gesist ‘ar-ties-ten’.

Ik moet denken aan mijn eerste begrafenis.

Ik werkte als vakantiejournalist bij een plaatselijke krant. Mijn dagtaak begon met het binnengekomen stadsnieuws in enkele regels samen te vatten. Als ik daarmee klaar was, fietste ik naar de rechtbank om zo helder mogelijk verslag te doen. Vervolgens fietste ik door naar een begrafenis, want had iemand van hervormde of gereformeerde huize het aardse tranendal verlaten, dan kon de overledene rekenen op een bondig verslag. Dat was mijn opdracht. In mijn geval werd het altijd te gevoelig. Door het gesnotter om mij heen liet ik me meesleuren en ik stond vaak met mijn zakdoek in mijn ogen te wrijven. Mijn stukje kreeg al snel de omvang van een halve pagina. Niet alleen dat kort nog altijd korter kan, ook dat de journalist te allen tijde onbewogen zijn opdracht dient uit te voeren heb ik toen geleerd. Zelfs al trokken vrouwen, zoals ik later wel vaker meemaakte, krijsend de haren uit hun hoofd, toonden huilende vaders mij hun vermoorde kind of hieven door een bominslag getroffen grijsaards hun handen smekend naar me op, dan nog dacht ik uitsluitend aan mijn artikel.

Ik heb zo strak voor me uit naar de op een verhoging geplaatste kist zitten staren dat ik ben weggedroomd in het verleden.

Godzijdank geen foto van Harko naast de kist. Wat bezielt familie toch een meestal aanzienlijk jongere foto van de overledene naast de kist te zetten? Om de herinnering aan betere tijden vast te houden? Een ding is zeker, mocht een van zijn kinderen of de mij onbekende Albanese vriendin dat geopperd hebben, dan had Harko dat onmiddellijk verboden. Hem kennende heeft hij zijn begrafenis tot in de kleinste details geregeld. ‘Niet meer dan twee sprekers, het liefst helemaal geen spreker en mocht een van jullie – dit tegen zijn kinderen – toch de behoefte hebben, hou het dan kort.’ Het zou me niet verbazen als hij ook nog inzage in hun tekst heeft geëist.

Alleen zijn zoon spreekt en doet dat goed. Kort, liefdevol en zelfs af en toe geestig. De traan blijft achterwege. Hij vertelt dat zijn vader plastic om een van de puntige hoeken van een laag tafeltje had gebonden zodat hij en zijn zusjes zich niet zouden verwonden. Een zeer zorgzame vader, Harko. Maar een warme vader, een vader om mee te lachen, stoute dingen te doen? Het blijkt niet uit zijn woorden. Van wat de man die door de professor neerbuigend ‘artiest’ werd genoemd zegt, dringt alleen tot me door dat ook hij Harko’s zorgzaamheid prijst. ‘Behalve wetenschapper was hij een betrokken man die ook oprecht geïnteresseerd was in kunst,’ zegt hij met verzorgde dictie. ‘Een toegewijd vriend die mijn vrouw en ik zeer zullen missen.’

Met een zakdoek die hij al eerder tevoorschijn heeft gehaald veegt hij een traan weg. Als je dan toch een keurig pak aantrekt, stop dan geen boerenbontgeruite lap in je broekzak, is het gefluisterde commentaar van het streepjespak vlak voor me.

Na hem een collega-professor die, zij het omsluierd, het niet laten kan te vermelden dat de grote, internationale carrière die de universiteit verwacht had, helaas niet is gekomen. ‘Het college geven trok hem méér dan het publiceren,’ spreekt hij met een zuur mondje.

We naderen het eind.

Terwijl collega-professor nog wat feiten en gebeurtenissen opsomt, concentreer ik me op het leven van Harko en verbaas me erover hoeveel ik eigenlijk niet van hem weet. Zijn vrouw kende ik oppervlakkig, als we elkaar zagen was dat nooit thuis. Ze hield niet van koken en ze hield niet van mij. Heb dat vaker meegemaakt, of de vrouw wil niets liever dan verhalen over de jeugd van haar man horen die zij niet kent, of de vriend kent een periode uit het leven van haar man die zij niet kent en waar ze jaloers op is.

Veel later vertelde Harko me dat hij gescheiden was, maar op een manier die me direct duidelijk maakte dat ik niet verder moest vragen. We waren vrienden, hij was oprecht geïnteresseerd hoe het met mij ging, maar over zijn eigen leven zweeg hij zoveel mogelijk.

‘Ik leid een weinig opwindend bestaan, laten we het over jouw avontuurlijke leven hebben.’ Dan was hij ook een en al aandacht en stelde hij de ene vraag na de andere. Misschien komt het door de droevige muziek, door het ingehouden gesnik van zijn kinderen, door de wetenschap dat ik hem nooit meer zal zien, dat ik hem eindelijk de verwijdering, ontstaan door zijn verhouding met Iris kan vergeven en toch nog onverwacht ontroerd ben.

Zozeer dat het langzaam tot me doordringt dat de plechtigheid is afgelopen.

Ik volg het voorbeeld van de mensen om me heen en sta op.

Zo onopvallend mogelijk draai ik me om, beroepsmatig nieuwsgierig als ik ben om te zien wie er achter mij op zijn crematie is afgekomen.

Leeftijdgenoten en nog meer jongeren.

Dan zie ik haar.

Wist Harko dat ze zou komen?

Wilde hij me er daarom niet bij hebben?

6

Ik dring me zo onopvallend mogelijk richting de uitgang om Iris in te halen, maar de meeste begrafenisgangers laten zich uiterst moeilijk opzij duwen. Een lange man vlak voor me draait zich om en roept met weinig gevoel voor de plaats waar we ons nog steeds bevinden ‘Nou weet ik het zeker, jij bent David!’ Mijn verbaasde blik moedigt hem kennelijk aan. Nog harder gaat hij door. ‘We zaten samen op de lagere school, de Coligny school, wat leuk je te zien. Zin in koffie?’

Met mijn blik op Iris die bijna aan het eind van de parkeerplaats loopt, vraag ik of hij mij een handje op weg wil helpen. Het is lang geleden nietwaar, en ik zeg dat ik helaas geen tijd heb voor koffie. Hij noemt zijn naam, Bart van der Veer. Zelden is iemand zo blij geweest mij tegen het lijf te lopen. ‘Man, wat vind ik dat nou leuk, ik las je stukken wel eens en als je op televisie kwam riep ik tegen mijn vrouw “Kom kijken, daar heb je David, zat ik mee in de laatste klas van mijn lagere school”. En nou sta ik zomaar tegenover je, wat allemachtig leuk. Hoe gaat het?’

Bart heeft totaal niet in de gaten dat ik behoorlijk van streek ben. Of toch wel? Twee meter lengte buigt zich naar me over.

‘Kerel wat scheelt je? Je ziet er uit of onze vriend Harko uit de dood is herrezen, vergeef me de ongepaste opmerking, ik weet uiteraard niet waar jij hem van kent, ik tenniste geregeld met hem, interessante man, kon slecht tegen zijn verlies…’

Ik ben weer terug op aarde.

‘Sorry, er zat iemand in de aula die ik had willen spreken, maar die kans is nu verkeken.’

‘Aan je gezicht te zien had je die bijzonder graag willen spreken.’

‘Dat was inderdaad het geval, ja.’

Het komt er nog onaardiger uit dan ik bedoel, maar tot Bart dringt mijn sarcasme niet door. ‘Dan heb je nu misschien wel tijd voor een kop koffie?’

Zo’n bord voor je kop, wat kan ik anders doen dan dat openhartige doorzetten belonen?

‘Een snel kopje, ik moet nog naar de redactie.’

Een smoes die ik ontelbare malen gebruikt heb en die altijd werkt.

Niet bij Roos.

‘Als je de redactie erbij haalt weet ik zeker dat je liegt. Niet doen.’

Dus loog ik nooit. Ook dat is een leugen, want ik loog om Iris.

Als ik Bart een plezier zou doen, liepen we gearmd naar het hem bekende café. We zitten. Waar zou Iris wonen? Hoelang is het geleden? Waar heeft ze al die jaren gewoond?

‘Zwart graag.’

Of ik me meester Veldman nog herinner.

Ik doe wat ik beroepsmatig mijn hele leven heb gedaan. Met dat verschil dat ik geen blocnote pak. Ik duw privé-gedachten ver weg en luister.

‘Herinner je je Bennie Stam nog? Die kreeg van de meester zo vaak schoppen onder z’n kont dat hij met kranten in z’n broek naar school kwam.’ Bart lacht aanstekelijk. Ik zit in mijn bank op de achterste rij, meester Veldman zit achter z’n lessenaar en beveelt Bennie op te staan. Bennie is niet de slimste jongen van de klas, meester weet dat, maar heeft een satanisch genoegen hem er altijd uit te pikken. ‘Huiswerk gemaakt, Bennie?’ vraagt hij met dat smerige lachje waar alle jongens als de dood voor zijn. Bennie mompelt iets onverstaanbaars, waarop meester hem gebaart voor het bord te komen. ‘Mocht jij bij hoge uitzondering je huiswerk gemaakt hebben dan kun jij vast wel deze som oplossen.’ Meester staat op, draait het bord om waarop hij voor de les begon een som heeft geschreven. Vervolgens loopt hij terug naar zijn lessenaar en pakt een ijzeren staaf die daar ligt. Bennie, die gerekend heeft op een paar flinke schoppen, kijkt geschrokken naar meester. Hij weet wat er komt, want de som is veel te moeilijk voor Bennie.

Niet alleen Bennie, de hele klas weet wat er nu zal gebeuren.

‘Eigenlijk was dat intens gemeen,’ hoor ik Bart zeggen, ‘nu zou dat echt niet meer kunnen, de ouders zouden onmiddellijk de inspectie erbij halen, maar toen konden onderwijzers hun gang gaan. Veldman sloeg de hand van Bennie tot bloedens toe, de ouders vonden alles best. Heb jij kinderen?’

Bart springt kennelijk graag van de hak op de tak.

Onmogelijke figuur om te interviewen.

Jongere collega’s hebben het makkelijker dan toen ik begon. Zetten hun opnameapparaat aan en klaar is kees.

Wat zei Bart?

Bart zei niks, hij vroeg wat, of ik nog kerkelijk ben.

Ik hou het vaag, zou moeten zeggen dat ik het geloof totaal verloren heb, maar weet niet hoe het leven Bart heeft behandeld, dus draai er een beetje omheen. Ik geef een voorzichtig standaard antwoord dat ik het niet zo best meer weet. En terwijl Bart van school naar kerk en van kerk naar z’n baan bij de ptt springt denk ik aan Iris.

En aan Roos.

De dag, het uur dat ik haar vertelde dat ik weg ging. Om Iris. Het verdriet, de schrik, de opkomende woede in haar ogen. En toch de aanvaarding toen ik bij haar terugkwam.

Door Harko’s begrafenis en de schok Iris in de aula te zien komt alles terug.

Bart merkt niets, wil over school praten. Vraagt naar mijn leven, maar vertelt over zijn leven.

‘Ik heb geluk gehad in mijn werk, goed huwelijk, gebeurde wel eens wat, maar bij elkaar gebleven, wat wil je man, wij trouwden veel te jong, jij toch zeker ook.’

We doen nog een kop koffie.

7

Ik herinner me het moment waarop hij me op mijn schouder tikte en vroeg ‘Zullen wij vrienden worden?’ Hij zat op het gemeentelijk gymnasium, ik op het christelijk. Hoe ik daarop terecht was gekomen had ik aan mijn zus Wil te danken. Mijn vader schatte mijn intellectuele vermogens laag in en vond gymnasium voor mijn ‘speelse geest’ te hoog gegrepen. Hij vond mij slechts geschikt voor een opleiding tot loodgieter of timmerman. Waar hij dat op baseerde is me nog steeds een raadsel, want ik heb noch als kind noch in mijn volwassen leven enige belangstelling gehad voor techniek.

Wil overtuigde hem dat ik recht had op een eerlijke kans. Ze had gehoord dat het christelijk gymnasium dringend leerlingen behoefde. Met ernstige bedenkingen van mijn vader was ik daar voor opgegeven. Ondanks een 3 voor rekenen werd ik aangenomen. Door het spieken, ook wel afkijken genoemd, tot een hoge graad van perfectie te brengen was ik doorgedrongen tot de vierde klas. Maar als het echt nodig was boog ik me over de boeken met als resultaat dat ik steeds met de hakken over de sloot overging. En tot verbazing van mijn vader ook nog slaagde voor het eindexamen. Tot verbazing van mijn vader die de historische woorden sprak ‘Nu begint de ellende pas goed’. Een uitspraak die ik hem pas aan het eind van zijn leven, toen hij dapper maar intens eenzaam wegkwijnde in een bejaardentehuis, vergeven heb. Ik ging keurig geschiedenis studeren en hij wist al jaren dat zijn vurige wens, zijn zoon theologiestudent, niet in vervulling zou gaan.

Aangezien ik in alles wat niet met leren te maken had openhartig geïnteresseerd was, had ik mij een zekere populariteit onder de leerlingen verworven – stukjes in de schoolkrant, al vroeg in de redactie – waardoor ik het tot de nederige functie van abactis secundus van het schoolbestuur had gebracht.

Die avond kwam een aantal besturen van middelbare scholen bijeen teneinde iets buitengewoon belangrijks te bespreken. Omdat de praeses van ons bestuur verhinderd was, viel mij de eer te beurt die vergadering bij te wonen.

Ik schijn daar, in zijn ogen, iets verstandigs gezegd te hebben.

Na afloop tikte hij me op mijn schouder en zei ‘Hallo, ik ben Harko Vroom, ik zit op het gemeentelijk gymnasium. Dat was erg goed wat je zei, wat er verder beweerd werd was geouwehoer, zullen wij vrienden worden.’ Ik voelde mij verrast en gestreeld. Zo’n directe manier van iemand benaderen kende ik niet.

Twee dagen later wachtte hij me op bij de uitgang van mijn school.

‘Heb je zin met me mee naar huis te gaan?’

Dat had niemand me ooit gevraagd.

Ik ging met vriendjes mee tot aan hun huis, me binnen vragen gebeurde nooit.

Ik fietste met een gehoorzaamheid die nooit helemaal is verdwenen naast Harko mee naar zijn huis.

Ik was diep onder de indruk van hem. Niet een van de jongens die ik kende straalde zoveel gezag uit. Die zwarte regenjas, dat op me wachten voor school, die directe vraag, die onaantastbare zekerheid, hij overviel me. Zonder aarzelen ging ik met hem mee. Door de Javastraat liep toen nog tram 7, als die er aankwam, was er tussen de stoep en de tramlijn plaats voor één fietser, met twee naast elkaar was het levensgevaarlijk. Maar hij bleef naast me rijden. Alsof hij wilde testen wie als eerste zou remmen en achterblijven. Ik had geen idee waar we heengingen, deed of me dat niet interesseerde. Vanaf de eerste keer had ik zijn autoriteit aanvaard. Tot de ontmoeting met Harko was ik altijd de baas geweest, vanaf nu was hij mijn meerdere. Waar voldoende redenen voor waren, hij stond bekend als superslim en al fietsende somde hij al zijn activiteiten op cultureel en sportgebied op.

Dat het behoorlijk ijdel was dat hij me dat alles vertelde kwam niet in me op.

Wat ik te horen kreeg was voldoende om mij duidelijk te maken wie ik zelf was.

Denkend aan onze jeugd vraag ik me soms af of ik ook met Harko bevriend was geraakt als hij eenzelfde opvoeding had gehad als ik en of de veiligheid die ik vond in zijn ouderlijk huis niet belangrijker was dan Harko zelf.

De zomer voor ons eindexamen mocht ik met zijn familie mee op vakantie in Drente. Zijn vader jaagde en een vroege morgen mocht ik mee. Harko had geen zin, ik was alleen met de man die ik meer dan wie ook bewonderde en die ik oom Bob noemde. We lagen samen in een greppel, te wachten op een hert. Nog met een been in de kerk wilde ik oom Bob vragen of een hert doodschieten eigenlijk mocht, maar de vrees dat hij zou vragen ‘Van wie niet?’ en dat ik dan zou moeten antwoorden ‘Van God niet’ weerhield me. Wachtend op een hert lag ik weinig ontspannen voor me uit te turen, want ondanks mijn ongebreidelde bewondering voor oom Bob begreep ik niet hoe het mogelijk was dat een man die voor zijn beroep mensen probeerde te genezen, dus de dood te bestrijden, zo rustig kon liggen wachten of er een hert op het pad verscheen dat hij kon neerknallen. Dat dat in één mens kon samengaan. En eigenlijk wist ik het antwoord, want oom Bob dacht zeer nuchter over dood en leven. Dat wist ik omdat ik hem vroeg, meerijdend in zijn auto op huisbezoek, of hij het niet mooi vond dat hij een kind ter wereld ging brengen. Met een overdreven gevoel voor theater dat ik later als correspondent leerde te bestrijden, zuchtte ik ‘U brengt straks leven, wat hebt u een mooi beroep’. Oom Bob moest lachen en antwoordde ‘Da’s mooi van je, David, maar als het stoplicht dadelijk op rood springt en ik moet wachten, kom ik te laat voor de geboorte en dan constateer ik geen leven maar de dood’.

Terwijl ik daar zo stil mogelijk naast hem lag, dacht ik aan mijn ouders en de mensen waar zij mee omgingen. Aan de kerk en dat alle mensen in mijn leven tot nu toe zo verstikkend op elkaar leken. Dat ze dezelfde kleren droegen, dezelfde dingen zeiden. Dat dominee mooi gepreekt had, dat broeder van Raalte met de auto was gekomen en dat een goed christen niet op zondag met de auto naar de kerk komt. Dat de zondag geheiligd diende te worden. Ze lazen dezelfde christelijke krant en hun kinderen gingen allemaal trouw naar catechisatie. Niet omdat die kinderen alles over de Heidelbergse catechismus wilden horen, maar omdat het uur catechisatie de door de ouders toegestane, ja gestimuleerde gelegenheid was verliefd te worden op een meisje van de eigen kerk.