Voortschrijdend inzicht

De pelgrim kwam ik tegen op mijn tocht door avondland

Ik vroeg hem: zeg waar is je reis naar toe

Je naam wordt oud, je schoenen zijn versleten onderhand

En ben je al dat zwerven nog niet moe

Zo begint De pelgrim van zanger Rikkert Zuiderveld, waarin hij het lot beklaagt van een ‘stille vreemdeling’ die langs ’s Heeren wegen zwalkt zonder de weg naar het Vaderhuis te kennen. Ga toch met mij mee, dringt Rikkert aan. ‘Je wilt toch vinden, naar ’k veronderstel. Het spreekwoord zegt: Wie zoekt, die vindt, ik kom er net vandaan. Daarom ken ik de weg hier wonderwel.’

Maar de pelgrim slaat Rikkerts aanbod af. ‘Het vinden is maar schijn,’ zegt hij. ‘Mijn wegen zijn bepaald door zon en maan. Voor mij is er geen waarheid dan onderweg te zijn. En ’k heb nog eeuwenlang alleen te gaan.’ En zo trekt hij voort, ‘tastend in de schemering’, nagestaard door een bitter wenende Rikkert.

Het lied dateert van 1991, hetzelfde jaar waarin de eerste druk van dit boek verscheen, nadat ik in 1989 mijn ‘omgekeerde’ pelgrimstocht van Santiago naar Amsterdam had gemaakt. Nu waren Rikkert en ik school- en studievrienden, die elkaar na zijn toetreding tot het evangelisch christendom een beetje uit het oog waren verloren. Toen we elkaar weer eens tegenkwamen, vroeg ik hem: ‘Zeg, die stille vreemdeling, was ík dat soms?’

Dat was niet zo, zei Rikkert. Maar het had goed gekund. Zijn lied is niet los te zien van de veranderingen die zich de laatste tientallen jaren hebben voltrokken in de beweegredenen van Santiagogangers. Toen ik dertig jaar geleden mijn tocht voorbereidde, was de pelgrimswereld al in de overgang. Kerkelijke motieven speelden nauwelijks nog een rol. Bijna niemand ging bijvoorbeeld meer naar Santiago om er een ‘aflaat’ te bemachtigen, de korting op het vagevuur die in de middeleeuwen het belangrijkste motief was om op bedevaart te gaan. Dat woord ‘bedevaart’ was in de jaren tachtig trouwens ook al bijna vergeten.

Maar onder het oppervlak deden traditioneel-christelijke ideeën zeker nog hun invloed gelden. In 1980 had Hans Annink de Santiago-revival in Nederland ingeluid met zijn boek Een late pelgrim op de Melkweg. De eerste nacht lag hij al met pijnlijke voeten – hij had geen goede schoenen – te kleumen in een lekkend tentje in Duitsland; later werd het er niet lolliger op. Ik herinner me ook een ex-marineofficier met een gepijnigde gelaatsuitdrukking die de tocht al in 1978 had gemaakt. Dat waren toen haast legendarische pioniers, die op pelgrimsbijeenkomsten konden rekenen op ademloze bewondering.

Waarom? Vanwege hun lijden... zij waren Jezus nagevolgd door zich vrijwillig te onderwerpen aan de ontberingen op die moeizame voettocht helemaal naar dat verre Spanjeland. Een strompelvariant van de Elfstedentocht 1963, zeg maar: vreselijk afzien en maar afwachten of je ooit de Bonkevaart zal halen. Met daar bovenop nog allerhande akelige gedachten over je ontoereikendheid als mens en pelgrim.

De camino mocht niet over rozen lopen, maar moest over doornen gaan. Daarmee werden waarden weerspiegeld die in feite nog diep-christelijk waren: lijden als voorwaarde om tot een beter mens gelouterd te worden. ‘Pijn speelt altijd een rol,’ schreef ook Cees Nooteboom, die het als doorgewinterd autopelgrim weten kon.

En daar kwam ik dan achteraan met m’n boek. Pijn? Geen centje pijn! Ik had voornamelijk een heel plezierige tocht. Ik krepeerde niet in een akelig tentje maar sliep meestal in een hotelletje – ik had ervoor gespaard en vond dat ik dat wel verdiend had na een dag doorstappen. Mijn verhalen gingen niet over pijn en afzien, maar over bijzondere ontmoetingen, genieten van de natuur en ondervonden gastvrijheid.

Dertig jaar later zijn de meeste Santiagopelgrims het lijden voorbij. Het gaat er nu om dat je je goed voelt – dat God je helpt om ‘goed in je vel te zitten’. Nu beschrijven de meesten hun ervaringen juist in blije bewoordingen: ‘Een en al liefde.’ ‘Heel emotioneel.’ ‘Diep.’ ‘Onvergetelijk.’ Rikkerts stille vreemdeling heeft plaatsgemaakt voor een aanzwellend legioen van positivo’s.

‘De hele reis wind mee!’ hoorde ik een fietspelgrim een paar jaar geleden zelfs uitroepen. Dat was in het schooltje van Kortenhoef. Vijfentwintig mensen, bijna allemaal middelbare mannen uit de omgeving, hielden daar een soort pelgrimsreünie. Voor buitenstaanders moet het onbegrijpelijk zijn, zo’n bijeenkomst. Grote kerels die elkaar namen toeroepen van onaanzienlijke gehuchten meer dan tweeduizend kilometer van hier – Cebreiro! Triacastela! Cruz de Ferro! – en dan verzaligd knikken en glimlachen, alsof ze er samen op huwelijksreis zijn geweest.

Ouderwetse wonderen gebeuren ook nog steeds op de camino, vertelde een fietspelgrim daar in Kortenhoef: ‘We hadden nog geen pelgrim gezien en zonder enige pech gereden totdat er helemaal boven in de Pyreneeën een stel spaken knapte en een slag in het wiel schoot. Daar stonden we, van God en alles verlaten. Komt er een man op een fiets van de andere kant aanrijden, die ons eens opneemt en dan in het Nederlands zegt: “Kan ik helpen? Ik heet Jacob.” En dat deed ie. Mijn vrouw fietst er nog steeds op.’ ¡Milagro del camino!

‘Weet je wat ik wel zou willen zijn?’

Het gebeurt nog steeds, dertig jaar na die omgekeerde pelgrimstocht van mij, dat mensen me vragen: ‘Wat heeft het met je gedaan? Kwam je anders terug dan je was vertrokken?’

Het is een logische vraag, om twee redenen. In de eerste plaats word je vanouds inderdaad verondersteld als pelgrim een ingrijpende verandering, een metamorfose, te ondergaan. En in de tweede plaats ligt tegenwoordig niet meer vast waaruit die verandering dan zou moeten bestaan. In de middeleeuwen kreeg je die aflaat, dat was duidelijk. In onze tijd moet je zelf maar uitmaken wat de weg je heeft gebracht. De camino kaatst de vraag terug, net als een psychiater: ‘Wat vind je er zélf van?’

Die vraag van mijn vrienden is dus to the point, maar niet zo makkelijk te beantwoorden. Een beetje genant ook, eigenlijk. Ik was er ten tijde van mijn pelgrimstocht helemaal niet op tegen om zo’n metamorfose te ondergaan. Er waren genoeg dingen in mijn leven die ik wel anders wilde aanpakken en het leek me dus prima om als nieuwe mens terug te komen. Alleen... die transformatie bleef lelijk uit. Ik was al maanden terug, en nog steeds niks te merken! Was ik wel een echte pelgrim geweest, begon ik me af te vragen. Het was al een beetje raar dat ik niet in God geloofde en de verkeerde kant op was gelopen – en nu ook dit nog. Het leek me maar het beste het niet te veel aan de grote klok te hangen.

Maar na verloop van tijd begon ik daar anders over te denken. Ja, er waren toch wel dingen veranderd. Geen grootse omwenteling, eerder een stuk of wat inzichten die het bestaan wat simpeler maken, en mij misschien wat aangenamer in de omgang.

Zo ben ik nogal gauw geneigd – misschien een sociologische vakafwijking – om mensen in hokjes onder te verdelen. Zoals iedereen heb ik een beeld in mijn hoofd van ‘Ons Soort Mensen’. Die osm zijn de mensen waar jij bij hoort – de goeie, vertrouwde mensen. Maar onderweg bleek dat onderscheid vaak een slecht kompas. Ik kwam in contact met allerlei mensen die normaal ver buiten mijn gezichtskring blijven. Vaak mensen die iets voor me over hadden. Of met wie ik toch van alles gemeen bleek te hebben.

Wat nog meer? Ik ben ook iemand die altijd maar lijstjes maakt, stapels heeft liggen en ideeën heeft die nodig moeten worden uitgewerkt. Voor mij kon het dus geen kwaad te leren hoe je een beetje moet onhaasten. Steeds één stap zetten en weten dat je verder niks hoeft te doen om zinvol ‘bezig te zijn’. Een beetje meer leven volgens die carnavalskraker uit de jaren zeventig: ‘Weet je wat ik wel zou willen zijn – een bloemetjesgordijn’.

Wat rondhangen en wapperen in de wind. Proberen aan te sluiten bij wat het leven met je voor heeft in plaats van het steeds naar je hand te willen zetten. Een ontspannen omgang met het onvoorziene. Verdwaald? Uitgekomen op een ander pad dan gepland of minder hard opgeschoten dan de bedoeling was? Niks aan de hand. Dan maak je weer iets mee dat je anders nooit was overkomen. Dat waren voor mij de lessen van de camino.

Bij een bevriend zakenman die kort voor zijn pensioen naar Compostela liep, lag het weer anders. Hij ontleende er een grote voldoening aan dat mensen hem onderweg ‘als een clochard bejegenden’, vertelde hij. Hij had het gevoel dat hij als pelgrim ‘van de bovenkant naar de onderkant was gegaan.’ Dat had hem bescheidenheid bijgebracht. Wat mooi uitkwam, want na zijn carrièresucces wilde hij als goed katholiek graag deemoedig zijn oude dag in.

Ik vond het imposant en was een beetje jaloers. Híj wel! Of zou hij diep in zijn hart misschien ook een beetje twijfelen aan die blijvende metamorfose? Als zakenman doe je er in dat geval verstandig aan je mond te houden. Stel je voor dat je die hele tocht voor niks hebt gemaakt, dan is je hele investering naar de maan! Die deemoed stond als target in de planning en moest er dus komen.

Iets dergelijks geldt trouwens ook voor niet-zakenmannen: zo’n pelgrimstocht is weliswaar een tijdelijke ontsnapping uit een druk en economisch bestaan, maar staat er toch ook niet helemaal los van. Je moet je pelgrimage uitgebreid voorbereiden en op je portemonnee, je agenda en je omgeving veroveren. Het gaat hier om super-quality time. Een pelgrimstocht is mega-leisure, maar ook een mega-investering. Waarin? In die metamorfose die dus hopelijk een beter mens van je zal maken.

In het geval van mijn vriend de zakenman bestond de pay-off uit bescheidenheid en nederigheid, in het mijne uit onthaasting en meer vertrouwen op intuïtie en de vrucht van het onverwachte. Het lijkt er op dat de ‘opbrengst’ van Compostela bestaat uit datgene wat je ’t minst was en het liefst zou willen zijn.

Vrijheid van expressie

Ook op een minder persoonlijk vlak geldt, denk ik, dat pelgrims op de camino steeds hebben gezocht wat ze in het dagelijks leven het meest moesten ontberen. Die veronderstelling kan ons helpen begrijpen waarom de motivaties om naar Compostela te trekken door de eeuwen heen zo ingrijpend zijn veranderd.

In de middeleeuwen zochten pelgrims verlichting van de vele onzekerheden waarmee de mensen te leven hadden. Je had toen niet veel te kiezen: zowel hier als in het hiernamaals moest je maar afwachten wat de Almachtige met je voor had. Een bedevaart was een uiterste middel om enige invloed uit te oefenen op je lot via een soort schuldenregeling met God, waarbij de heilige Jacobus optrad als agent.

Later hebben we ons meer zekerheden verschaft, we zijn veel meer meester geworden over ons aardse bestaan. Maar die toegenomen maatschappelijke en economische zekerheid heeft ook een prijs: we hebben het druk, prutsen wat af met onze relaties, verwaarlozen onze kinderen, raken overspannen en worden geleefd door onze agenda.

Gelukkig biedt de camino ook nu een uitweg. Toen we even niet opletten omdat we te hard bezig waren met onszelf en het up-to-date houden van ons netwerk, heeft hij zich soepeltjes aangepast aan onze nieuwe behoeften. Tegenwoordig stelt de camino ons juist in staat om tijdelijk met mínder zekerheden te leven. Wat hij nu voor ons in petto heeft, is: vrijheid!

Eigenlijk gaat het om een reeks vrijheden, en daarbij doel ik op ‘vrijheid’ in de dubbele betekenis van het Engelse freedom. In 1941 hield de Amerikaanse president Franklin Roosevelt zijn beroemde four freedoms speech. Twee van die vrijheden zijn positieve verworvenheden: vrijheid van godsdienst en van meningsuiting. De andere twee zijn negatief geformuleerd: gevrijwaard zijn van gebrek en van vrees.

Ook de tocht naar Compostela biedt zowel ‘positieve’ als ‘negatieve’ vrijheden. Positief is de vrijheid van expressie en gedachte. Voor middeleeuwse pelgrims ‘werkte’ het alleen als ze alles precies volgens het boekje deden. Dat gold voor de heilige plaatsen die ze aandeden en de rituelen die ze daar verrichtten, maar ook voor de gedachten die ze daarbij koesterden. Eén foute gedachte op het moment suprême kon je lelijk opbreken.

Ze kon je zelfs de jackpot kosten: de ‘volle aflaat’ die je deelachtig werd als je in een Heilig Jaar (waarin de feestdag van de heilige, 25 juli, op een zondag valt) in een staat van oprecht berouw over je zonden via de speciale Puerta del perdón Santiago’s kathedraal betrad. Zag je op dat moment bijvoorbeeld een aantrekkelijk vrouwspersoon staan, en koesterde je daarbij een verkeerde gedachte, dan ging je hele eeuwigheid naar de bliksem en kon je weer overnieuw beginnen.

Als hedendaagse pelgrim ben je vrij in je gedachten. Je hoeft maar één ding: lopen. De rest is facultatief. Hoe je je kleedt, met wie je loopt, wat je zingt, wat je denkt – het is allemaal vrij.

De grootste vrijheid valt je ten deel als je al wat langer onderweg bent: dat je helemaal nergens meer aan hoeft te denken. Gevrijwaard zijn van gedachten is de eerste van drie ‘negatieve’ vrijheden van de pelgrim die ik hieronder bespreek. De andere twee zijn vrijwaring van keuzen en vrijwaring van tijdgebrek.

Vrijwaring van gedachten

Een paar jaar geleden viel mijn oog op een nieuwe loot aan de tot in de hemel reikende bonenstaak van counselingbureaus en persoonlijke-groeicursussen. Een personal coach biedt begeleide ‘wandel- en reflectietochten’ aan, waarbij wordt ‘stilgestaan’ bij vragen als ‘wat wil ik echt met mijn leven’ en ‘maak ik maximaal gebruik van mijn talenten’.

Een personal coach die al wandelend met je stilstaat bij levensvragen – als iets niet opschiet, is dat het wel! Het kostte mij op mijn pelgrimstocht al moeite genoeg om de personal coach in mijn eigen hoofd tot zwijgen te brengen. Dat was een vervelend ventje dat iedere avond voor het slapen gaan begon te zeuren over die metamorfose – of daar nog wat van kwam. Wat zou straks de oogst zijn van mijn tocht? Hoe zou ik daarna als heel ander mens verder leven? Vragen kon ie goed, die coach, maar antwoorden ho maar.

In het begin van mijn tocht, dat zich in mijn geval in Noord-Spanje afspeelde, had ik nog weinig last van zulke gedachten. Daar was eenvoudigweg geen tijd voor: het Spaanse deel van de camino is bezaaid met monumenten, verhalen en memorabilia die voor de pelgrim van betekenis zijn. Ook loop je er om de haverklap andere pelgrims tegen het lijf. Eigenlijk heb je het op dat traject gewoon drúk. Pas in Frankrijk zag dat mannetje in mijn hoofd zijn kans schoon, vooral toen ik voortstapte door het Île-de-France, met zijn traag dalende en stijgende asfaltlinten door het uitgestrekte niks.

Maar ik weet ook nog precies wanneer ik erin slaagde mijn ingebouwde personal coach het zwijgen op te leggen. Op een avond in Bazoches-les-Gallerandes, een dorpje in dat eindeloze Noord-Franse land, legde ik me te slapen in het plaatselijke hotel. Maar eerst nog even mijn dagboek bijwerken. Eens even kijken, wat had ik vandaag allemaal bedacht en beleefd?

Met moeite zetten mijn hersens zich in beweging. Mijn blik gleed langs het eenpersoonsbed en het afbladderende behang, bleef even haken aan de uit het lood hangende wastafel met aparte koud- en warmwaterkraan, maar dat was het enige wat er gebeurde. Ik had die dag simpelweg aan niets gedacht. Ik was de voorafgaande dagen al zoiets gaan vermoeden, maar nu wist ik het zeker: mijn gedachten waren aan een voortschrijdende verdwijning ten prooi!

Destijds vond ik dat een beetje merkwaardig, maar later wende ik eraan en uiteindelijk ben ik er ronduit aan verknocht geraakt. Ik ben nog steeds een toegewijd wandelaar en op langere tochten denk ik een groot deel van de dag aan weinig tot niets. Vroeger was dat heel anders. Toen piekerde ik tijdens het wandelen heel wat af over levensproblemen in het verre Amsterdam. Maar sinds Compostela is dat voorbij – alweer een milagro del camino!

Nu is het ook weer niet zo dat ik hersenloos door de velden stap. In bepaalde delen van mijn brein is het een drukte van belang. Er is een automatische piloot in werking, die alles regelt wat voor de voortbeweging nodig is. In andere hersenkwabben wordt geregistreerd dat er vogeltjes zijn die mooi fluiten en dat er vergezichten voorbijtrekken. Maar is dat een vorm van denken? Volgens mijn vriendin Marian niet. Zij is fotograaf en ze zegt: ‘Kijken verdringt het denken. Als je kijkt, dan denk je nog niet. Denken komt daarna pas. Je kunt ook kijken, horen, ruiken en voelen zonder te denken.’

Ik geloof dat ze gelijk heeft. Als ik aan het wandelen ben, is de hersenafdeling waar normaal gesproken alle grote en kleine besluiten worden genomen die een mens in zijn netwerk overeind houden, in diepe rust verzonken. Dat deel van mijn hersenpan ligt er even verlaten bij als het Île-de-France in de herfst. Of misschien kan ik het beter vergelijken met een veld vol lupine of koolzaad – gewassen die een boer periodiek aanplant om zijn akkers nieuwe lucht en vruchtbaarheid te geven. Verder leveren ze niets anders op dan mooie bloemen en lekkere geuren.

En als ik deze vergelijking van ons hoofd met een akker nog wat verder mag doortrekken: we hebben tegenwoordig meer dan ooit behoefte aan zo’n periodieke groenbemesting. De grond van onze hoofdakker raakt veel sneller uitgeput dan vroeger. Door de enorme variëteit aan oogsten die er moet worden verbouwd, en door het tempo waarin de gewassen tot rijping moeten worden gebracht, ervaren wij een gevoel van gelukzaligheid als er eens een tijdje rust en leegte heersen. Solvitur ambulando, wist Kierkegaard al: dingen lossen zich vanzelf op als je uit wandelen gaat.

Ik kan dit allemaal heel overzichtelijk opschrijven, maar toch is het voor mij iedere keer weer een verrassende ervaring dat ik op een wandeltocht het grootste deel van mijn alledaagse gedachten helemaal niet nodig blijk te hebben. Het is een gevoel dat veel reizigers goed bekend is als het om materiële spullen gaat: alles wat je nodig hebt, past in een rugzak. Je huis, je auto, je vrouw en je computer, die blijk je allemaal te kunnen missen als kiespijn. Op gedachtegebied geldt hetzelfde. In het begin loop je nog ijverig na te denken, omdat je dat zo gewend bent, maar na een tijd merk je dat je ook het grootste deel van je gedachten thuis kunt laten.

Daarom is op pad gaan met zo’n personal coach het domste wat je kunt doen. Niet alleen omdat je jezelf dan opscheept met een of andere zemelende slijmjurk, maar ook omdat je je daarmee de gelukzaligheid van het dolce pensare niente ontzegt. Moet je tóch weer iets. Zit je net als je middeleeuwse voorgangers toch weer vast aan het ‘heilig moeten’. Gun jezelf liever het bevrijdende gevoel dat er nu even niets hoeft. Dat is de tweede vrijheid van hedendaags Compostela: vrijwaring van een overmaat aan gedachten.

Vrijwaring van keuzen

Wat voor ons denken geldt, gaat ook op voor het maken van keuzen. Op ieder gebied van het leven rijst het aantal keuzemogelijkheden de pan uit. We kunnen tegenwoordig in hoge mate ons eigen lot bepalen, maar welk lot zullen we vandaag eens kiezen? Die vraag vermoeit en verwart ons. Sommige psychotherapeuten verklaren de toename van het aantal depressiegevallen onder jongeren uit dit bombardement van keuzemogelijkheden. Maar op een pelgrimstocht valt niks te kiezen. Doorstappen moet je, verder niks. Vrijwaring van keuzen is de derde vrijheid van de pelgrim. Misschien is een pelgrimstocht daardoor een prima antidepressivum.

De Santiagopelgrimage speelt in op eigentijdse noden: ze voert ons terug naar eenvoud, onopgesmuktheid en authenticiteit, verworvenheden die we in het dagelijks leven uit onze handen hebben laten glippen. De allersimpelste voortbewegingsmethode. De allersimpelste besognes: wat voor weer is het, waar is water, waar eet en slaap ik vanavond.

En de allersimpelste genoegens. Natregenen en zien dat daarna de zon weer te voorschijn komt. De prikkelende geur van een houtfornuis en de heldere contouren van een bomenrij op een verre heuvelrug. Kinderstemmen en pannengekletter, aandrijvend over de velden. Klokgetingel uit het dal. Het geluid van een cirkelzaag, met als je geluk hebt zo’n krakend neervallende boom erachteraan. Het schijnbaar niet verschietend namiddaglicht over een verstild landschap. Vooral Galicië, arcadisch, pastoraal en onthaast avant-la-lettre, is een ideale bestemming voor de geplaagde stresskip, echtscheidingsvluchteling of relitwijfelaar.

Freedom’s just another word for nothing left to lose, zong Janis Joplin. Hoe minder je meeneemt aan spullen, gedachten en ‘keuzemomenten’, hoe meer vrijheid je deel zal zijn (waarbij het natuurlijk wel handig is als zich in die geringe hoeveelheid bagage een stuk of wat creditcards en verzekeringspolissen bevinden).

Vrijwaring van tijdgebrek

Het vrijheidsgevoel van de pelgrim heeft ook te maken met het verloop van de tijd. Ik merk dat als ik samen met anderen uit wandelen ga. Vaak blijkt dan dat ik langzamer loop dan de rest. Vreemd vinden ze dat: ik ben toch een lange-afstandswandelaar? Maar dat is het ’m nou juist! Wie voor een paar maanden op pad is geweest, heeft geleerd zich te baden in een zee van tijd. Dat felbegeerde goed is dan opeens van zijn schaarsheid ontdaan. Je hoeft niet meer elk moment van de dag met een activiteit in te vullen, zoals we in onze stress-samenleving gewend zijn geraakt. Gevrijwaard zijn van tijdgebrek is de vierde vrijheid van de pelgrim.

Tijd is de afgelopen eeuw steeds ‘duurder’ geworden. Het arbeidsethos heeft zich over ons hele bestaan uitgebreid, inclusief ons sociale en emotionele leven en onze vrije tijd. Ook onze jeugd en onze oude dag slibben steeds verder dicht met allerhande vormen van tijdbesteding. Tijd is daardoor steeds verder ‘opgewaardeerd’. Van lieverlee kunnen we ons nauwelijks meer voorstellen dat een mens tijd zou kunnen ‘overhouden’ of over de balk smijten. We smachten naar een devaluatie van de tijd en een minder overspannen tijdmarkt.

Dat ik hier economische termen gebruik, is niet toevallig. Tijd is ons meest schaarse bezit, want de ons toegemeten tijd is een onvervreemdbaar goed en kan daardoor niet worden vergroot. Onze tijd van leven is een van onze weinige attributen die door een godswonder niet kunnen worden gekapitaliseerd, vermarkt en overgedragen. Natuurlijk kunnen we onze arbeidstijd verkopen of tijd besparen. We kunnen zelfs tijd ‘doordraaien’, als we ons vervelen. Maar wat we niet kunnen, is tijd bijkopen of tijdrechten verhandelen.

Vroeger kon dat wel. Waar? Onder andere op de pelgrimsroute naar Compostela! Wie na aankomst een aflaat verkreeg, ‘kocht’ daarmee extra tijd – begeerlijke tijd – in de hemel. Tegelijk kocht hij niet-begeerde tijd af: tijd die hij in het vagevuur zou moeten doorbrengen.

Toch heb je als pelgrim ook nu nog het gevoel dat je er tijd bij krijgt. Tijd in het hier en nu, ditmaal. Dat komt: de tijd lijkt langzamer te lopen dan jijzelf. Je moet er even aan wennen dat je kunt zwemmen in de tijd, zoals Oom Dagobert in de florijnen. Dat is een van de grootste genoegens die de camino in petto heeft. Met tijd smijten schenkt ons een bijna pervers genot.

In tijdsopzicht vormt de pelgrimage naar Santiago een veel groter contrast met ons alledaags bestaan dan die naar bijvoorbeeld Lourdes. Voor Lourdesgangers telt vooral de bestemming: bij de heilig Bernadette hopen ze concreet resultaat te boeken, meestal in de vorm van een betere gezondheid. In dat opzicht verschilt hun reis niet zo erg van hun normale leven: ze hebben zich een doel gesteld en willen dat door effectief handelen realiseren.

Wie naar Santiago trekt, maakt zich juist los van waarden als doelgerichtheid, efficiëntie en effectiviteit. Vaak weet hij juist níet wat hij wil, maar gaat hij op pad om daar achter te komen.

Comeback kid op de camino

In 2004 was ik opnieuw in Compostela. Het was een Heilig Jaar en dat werd gevierd met een groot vuurwerk rond de kathedraal. Het gebouw leek flak af te vuren op een doelwit in de hemel. Ta-ta-ta-ta-tak! Bij ieder salvo zag ik het beeld van Jacobus dat tussen de twee torens de gevel bekroont, verdwijnen achter dikke wolken van roze en paars. Maar als de rook optrok, stond daar telkens weer dat vertrouwde silhouet.

Het was een aansprekende verbeelding van de lotgevallen van de camino. Soms lange tijd aan het oog onttrokken, maar altijd onverstoorbaar en met een gezond oog voor ‘marketing’, zodat hij steeds weer een come-back wist te maken. De Camino de Santiago is een kat met negen levens. Geen enkel christelijk arrangement heeft zich zo virtuoos weten aan te passen aan de steeds wisselende geloofsstemmingen in de westerse wereld.

Hoe kreeg de camino dat voor elkaar? Het antwoord ligt in de naam besloten: het is de ‘weg van Santiago’. Niemand heeft het over de weg naar Jeruzalem, Mekka of Lourdes. Daar trek je heen per boot, bus, trein of vliegtuig. Maar Santiago betekende voor de meeste pelgrims een lange reis over land naar finis terrae, ’s werelds eind.

Santiago is: ‘ervoor gaan’, letterlijk: te voet onderweg zijn. En dat is iets dat mensen altijd heeft aangesproken. Jezus zei: ‘Ik ben de weg.’ Augustinus beaamde: gelovigen zijn pelgrims op weg naar het hemelse Jeruzalem. Lao-tse noemde het leidend beginsel van zijn leer ‘Tao’, de Weg. Ook het islamitische ‘sharia’ betekent oorspronkelijk: de juiste weg.

2004 was niet de laatste keer dat ik in Santiago was. Eigenlijk vind ik dat je de pelgrimage maar één keer moet doen: die veronderstelde metamorfose kun je maar één keer ondergaan. In de moslimwereld blijf je, na je bedevaart naar Mekka, je hele leven met trots de titel haji voeren. Maar ik ken ‘caminoverslaafden’ die al zo vaak naar Santiago zijn gelopen dat ze in islamitische termen haji haji haji zouden zijn, een soort wandelende niesbui.

Dat zou mij niet overkomen, nam ik me voor, maar daar kwamen dringende redenen tussen... in 2004 was ik terug met het oog op een tv-documentaire, in 2007 ging ik nogmaals om het laatste stuk van Santiago naar Kaap Finisterre te lopen, en in 2017 deed ik dat nog een keer met het oog op het herschrijven van deze inleiding. Ook ik kon dus de lokroep niet weerstaan en werd een comeback kid op de camino. Niet erg consequent, maar die herhaalde bezoeken hebben me wel een goed inzicht opgeleverd in de ongelooflijke veranderingen die de camino de afgelopen tientallen jaren heeft doorgemaakt.

Massa-individualisering

In 1985 arriveerden 800 pelgrims in Santiago. Alles wat naar godsdienst riekte, stond toen in een slecht blaadje, dat gold ook voor Spanje. Don Elias Valiña, pastoor van de legendarische pelgrimspleisterplaats Cebreiro, herinnerde zich zelfs een jaar in de jaren zestig dat daar niet één pelgrim voorbijkwam.

Eind jaren tachtig was het gedaan met die rust. In 2006 kwamen 100.000 pelgrims in Santiago aan, in 2013 werd de 200.000 gepasseerd, in 2017 de 300.000. De stijging gaat dus steeds sneller. Dat laatste jaar zag ik ze vanuit mijn hotelraam aan de Rúa dos Concheiros aankomen: het was al eind september maar het leek een haast ononderbroken stoet.

Voor het Oficina del Peregrino waar je je compostela kan afhalen, het officiële bewijs dat je het hebt gehaald, staat een lange rij. Veel Amerikaans hoor ik en ik zie veel Japanse gezichten. Toen ik hier in 1989 mijn opwachting maakte, werd ik verwelkomd door een strenge kanunnik die je vorsend aankeek of je de kluit niet belazerde. Nu zit een batterij meisjes druk te tikken achter beeldschermen en duurt het soms wel drie uur voor je de balie bereikt.

Maar onveranderd is de gretige braafheid waarmee de pelgrims een voor een naar voren stappen, de kaart met stempels van de plekken die ze onderweg hebben aangedaan trots voor zich uit, als schoolkinderen die thuiskomen met een dictee waaronder de juf een kip of een hertje heeft gestempeld.

De camino verenigt jong en oud, ketter en zeloot, tofferik en asceet. En ongetwijfeld zal de stroom blijven wassen: naar Santiago gaan is een ‘zinkend cultuurgoed’ op een globale ‘markt’.

Ik merkte ook iets anders op. Niet alleen het aantal pelgrims is onherkenbaar veranderd, maar ook de samenstelling van de stroom. In ’89 liepen bijna alle pelgrims in grotere of kleinere groepjes. Ik kon dat met zekerheid vaststellen doordat ik zelf de verkeerde kant op liep en dus veel pelgrims tegenkwam. Als eenling was ik toen beslist een uitzondering.

Tegenwoordig gaat het de andere kant op. Volgens mijn eigen waarneming en verschillende bronnen die ik ernaar vroeg, stapt nu al meer dan de helft van de pelgrims in z’n eentje voort. Op sommige plekken lijkt het wel een optocht met een vaste voorgeschreven tussenruimte. Ongeveer zoals meeuwen op het dak een bepaalde afstand tot elkaar in acht nemen, waarvan de grootte afhankelijk is van het aantal vogels. Het geheel wekt sterk de indruk dat de wandelaars bewust hun Alleingang bewaken.

Zo werd ik vorig jaar onderweg naar Finisterre ingehaald door een Australische jongen die ik kort daarvoor in een cafeetje langs de route had ontmoet. Vandaag wil ik nog een fourty kilometer day maken, vertelde hij me toen. Nu liep hij zij aan zij met het leukste meisje in ons peloton. Heee... respect! Maar toch niet, want even later zag ik hoe hij zich van haar losmaakte en de spatten erin zette. In z’n eentje verder... op naar de veertig kilometer!

Officiële statistieken worden niet bijgehouden over het aandeel groeps- en alleenlopers en dat is vreemd, want hier voltrekt zich een revolutionaire verandering, bovendien in een ongekend tempo. Bijna duizend jaar lang trokken pelgrims groepsgewijs naar Compostela; pas nu komt daar verandering in. De Bewust Alleenlopende Pelgrim komt er aan. In Compostela dan – in Lourdes, Kevelaer of Medjugorje zul je hem niet zien.

De opkomst van de bap hangt samen met de ontwikkeling naar een meer eigengereide pelgrimage. Vroeger ging je naar Compostela om iets te krijgen. Iedere pelgrim was ongeveer op hetzelfde uit, volgde dezelfde route en verrichtte dezelfde rituelen. Dat verdroeg zich goed met een groepsgewijze aanpak. Veiligheid onderweg was een andere reden. Allebei die redenen zijn nu niet meer van belang. Ook vrouwen lopen massaal in hun eentje, onbevreesd. Op de weg naar Compostela worden ze omringd door louter nette mensen.

De camino is een uniek toonbeeld van wat in marketingjargon ‘massa-individualisering’ heet: aanzwellende massaliteit, gecombineerd met toenemende individualiteit. Steeds meer mensen denken ieder voor zich op een goede dag: dat Santiago, da’s nou echt iets voor mij! Ieder met zijn eigen individuele motivatie. Daarna trekken ze allemaal hetzelfde pakje aan, gorden zich dezelfde uitrusting om en vangen massaal dezelfde route aan. Het ziet er misschien uit als confectie, maar het is maatwerk. Dat is de paradox van de nieuwe drukte op de camino.

Steeds meer ‘pelgrimspaden’

Niet alleen het aantal pelgrims neemt toe, ook het aantal pelgrimspaden zit in de lift. In de middeleeuwen waren het er vier. Het beroemde Liber Sancti Jacobi van Aymeri Picaud uit de twaalfde eeuw begint met de zin: ‘Er zijn vier wegen die naar Santiago leiden’ – vier wegen die elkaar ontmoeten bij de Pyreneeën en daarna samen de Camino Francés vormen.

Geen van die wegen deed Nederland aan, maar tegenwoordig zijn er ook bij ons al verschillende wegen naar Compostela. Het Pelgrimspad law 7 kreeg in 2000 gezelschap van het Jabikspaad, dat begint in Sint Jacobiparochie. En wat de Friezen konden, konden de Groningers ook: een paar jaar later was het Jacobspad een feit, met start in Uithuizen.

En daar zal het niet bij blijven: Compostela is een ‘merk’ geworden, een groeimarkt en een ‘niche’. Ook buiten Nederland schiet het aantal pelgrimspaden omhoog. Spanje is er intussen mee bedekt en verschillende ‘doorloopbestemmingen’, zoals Finisterre en Muxia, reiken tegenwoordig hun eigen pelgrimsoorkonde uit, naar men zegt nog mooier dan die van Compostela zelf!

Het merk is niet beschermd, dus iedereen kan het zich toe-eigenen. En de vraag is: is dat erg? Volgens Paul Post, hoogleraar rituele studies in Tilburg, zijn de meeste nieuwe Jacobsroutes en -halteplaatsen ‘ronduit fake: voorbeelden van invented tradition’, neptradities, en van ‘topolatrie’, het verafgoden van plekken die eigenlijk niet vererenswaard zijn.

Voor Nederland lijkt dat op het eerste gezicht te kloppen. De dichtstbijzijnde route van de vier die Picaud beschreef, begon in Parijs. Ten noorden daarvan zochten Nederlandse pelgrims altijd hun eigen weg. Dat ze daarbij de route volgden van het huidige Pelgrimspad law 7 is verre van waarschijnlijk. Wie destijds naar Compostela toog, ging doelgericht te werk. Je strompelde naar het apostolisch graf, beleed je zonden, kreeg die aflaat en keerde gelouterd huiswaarts. Natuurlijk zocht je dan de kortste route – niet de mooiste.

Maar het Pelgrimspad beslaat alleen al tussen Amsterdam en Den Bosch tweehonderd kilometer: het schiet niet op maar meandert, slaat af, maakt omwegen. Het is eigenlijk geen pelgrimspad maar een toeristisch-spirituele thematocht die laat zien wat ons land allemaal voor moois in huis heeft. Cees Nooteboom kan hier nog plezier aan beleven: dit is de ware ‘omweg naar Santiago’.

De opkomst van nieuwe pelgrimspaden is dus een vorm van vervaging: vervaging van het eenduidige, authentieke pelgrimsgebeuren en vervaging van de route naar het pelgrimsoord zelf. Maar voor hetzelfde geld kun je deze ontwikkeling omschrijven als een vorm van vooruitgang, van emancipatie, of zelfs van terugkeer naar de zuivere joods-christelijke gedachte. Voor voortschrijdend inzicht heb je geen kerken, geen relikwieën en heilige plekken meer nodig. De ‘officiële’ route volgen is dus ook niet meer zo van belang.

Pelgrimeren wordt een persoonlijk getinte spirituele ervaring met een neiging tot zelfonderzoek. Recht op je doel af lopen is daarbij helemaal niet nodig – het doel is meer dan ooit het onderweg zijn zelf. De ervaringen van hedendaagse pelgrims op een meanderend pelgrimspad zijn misschien wel indringender dan die van hun vrome voorgangers uit de middeleeuwen die braaf volgens het boekje liepen.

In het jodendom en het christendom heeft de hele idee van de ‘heilige plaats’ altijd al afkeuring opgeroepen. De God van Israël was een reisgod, gewijde ruimtes kwamen pas later. De alomtegenwoordige God vereren op een vaste plek omdat hij daar meer ‘aanwezig’ zou zijn dan elders, is eigenlijk iets voor de simpelen van geest. Vanuit die gedachte is ook altijd kritiek uitgeoefend op het verschijnsel bedevaart. Voor onze eigen Erasmus was het een vorm van volksreligiositeit die grenst aan bijgeloof.

Het is dus eenzijdig om de grensvervaging tussen vanouds geheiligde en nieuw ontworpen plekken en routes af te doen als een uiting van wildgroei en invented tradition. Je kunt ook zeggen: die vervaging betekent niet een gekunstelde uitbreiding van het aantal ‘heilige plekken’, maar een welkome aanvulling van het aantal belevingsplekken. De sacrale waarde wordt steeds minder een vast, door officiële instanties gesanctioneerd gegeven en steeds meer iets dat afhangt van de intentie van de bezoeker. Door processen van individualisering, vervaging en ontgrenzing wordt de al dan niet sacrale betekenis van plekken steeds meer een kwestie in the eye of the beholder.

Fisterra: Santiago voorbij

Ook in dit opzicht is Santiago een voorloper van veranderingen. Het verkrijgen van een aflaat speelt voor de meeste pelgrims geen rol meer. Dat je je tocht beëindigt in de kathedraal van Compostela heeft dus alleen nog traditionele betekenis. Steeds meer pelgrims gaan dan ook Santiago voorbij en lopen door tot Kaap Finisterre, Fisterra in het Galicisch. Pas daar, aan het eind van de wereld en in het zicht van de westelijke horizon, beëindigen ze hun tocht, met als enige parafernalia de wolken, de stilte en de zee.

Een van hen was de twintigjarige Beaudiene de Kruiff uit Amsterdam, die in haar eentje van Vezelay naar Santiago liep en op 22 juli 2013 de duizendste bezoeker was van de Huiskamer van de Lage Landen in het Oficina del Peregrino, waar aankomende Nederlanders en Belgen een warm onthaal vinden. In haar reisblog kondigde ze aan te willen doorlopen naar Fisterra. Dat ‘ligt aan zee en lijkt mij een betere afsluiting dan een stad vol met dagjestoeristen’.

Fisterra is een plek voor transcendentie maar is de ‘topolatrie’ voorbij. De zee is geen begrensde heilige plek, zoals de kathedraal van Santiago – after all gewoon een stadje ergens in een dal. De zee is dynamisch, ze staat voor eindeloze deining. De zee komt nooit aan maar blijft altijd onderweg.

Daarmee is het tegengestelde uiterste bereikt van de beslotenheid die traditionele sacrale en liturgische plekken kenmerkte. De grens tussen heilige plek en de wijde ruimte is hier opgeheven, en wie dat wil kan aan die ervaring van ruimtelijkheid zelf het attribuut van sacraliteit verbinden. Juist de onbegrensdheid van de ruimte is daarbij doorslaggevend.

In 2007 en in 2017 liep ik zelf in vier dagetappes de negentig kilometer van Compostela naar Fisterra. Na mijn omgekeerde pelgrimstocht van 1989 werd ik daarmee misschien wel de enige pelgrim die drie keer uit Santiago vertrok maar er nooit is aangekomen.

Onderweg leerde ik dat er al in de middeleeuwen pelgrims waren die dóórliepen naar het eind van de destijds bekende wereld. In plaatsjes als Hospital en Cee had je toen al refugios, pelgrimsherbergen, en in veel kerken onderweg en in Fisterra zelf zijn oude jacobalia te zien.

In de middeleeuwen waren het vooral boeven aan wie de pelgrimage als straf was opgelegd, die moesten doorlopen tot aan deze barre Costa da Morte aan de Mar Tenebrosa. Tegenwoordig zijn het juist ‘allemaal goede mensen’, vertelde een caféhouder bij de schitterende Ponte Maceira over de Rio Tambre me in 2007. ‘Dit laatste deel van het traject is voor steeds meer pelgrims het toefje slagroom op de flan.’

De uitbaatster van een barretje in het dorp Hospital zag vroeger hoogstens een of twee pelgrims per dag voorbijkomen. ‘Maar in 2000 sprong het opeens omhoog en sindsdien neemt het ieder jaar toe. In juni en juli is het helemaal een gekkenhuis.’

In Negreira, de eerste etappeplaats vanaf Santiago, sliep ik in 2007 in de enige herberg die het plaatsje rijk was, een paar kamertjes boven een bar. Nu miechelt het van de albergues en overnachtte ik in een betonnen hotel met tientallen kamers, helemaal gericht op pelgrims.

Begrijpelijk, want wie doorloopt naar Fisterra slaat drie vliegen in één klap. Hij vindt aan de boorden van de oceaan een onmetelijk altaar voor een meer eigengereide spiritualiteit. Hij krijgt een laatste mogelijkheid om nog iets van het oude arcadische Galicië te ervaren. Hier, waar het land bijna in zee tuimelt, kom je ze met een beetje geluk nog tegen, de in het zwart geklede mannetjes en vrouwtjes, niet meer achter het ossenspan of voorovergebogen in hun minuscule veldjes, maar nog wel rondscharrelend met een stok op een boerenerf.

Maar de belangrijkste reden om die laatste dagen eraan vast te knopen, is het uitstel. Nog even... nog even verwijlen in de grazige weiden van het pelgrimsparadijs. Een paradijs dat geen bestemming is, maar een steeds wijkende horizon.

Onderweg naar Fisterra kun je afslaan naar Muxia, een kustplaatsje dat zich ook tot pelgrimsbestemming heeft uitgeroepen op grond van het veronderstelde bezoek van Sint Jacobus om de dorpelingen te bekeren, waar hij niet in slaagde, zodat hij door de maagd Maria moest worden getroost.

Op dat traject naar Muxia passeerde ik in 2007 een van de prachtige romaanse kerkjes waar Galicië zo rijk aan is: San Julián de Moraime, gespaard in zijn grootse eenvoud. Ik trof er een hoogbejaarde pastoor die de mis opdroeg voor een stuk of wat ook niet meer zo jonge parochianen. Hij kwam aangescheurd in een aftands autootje, hees zich in zijn soutane en voltrok daarna de hele mis in z’n eentje. ¡Palabra de dios! Schuldbelijdenis. Ave Maria. Zegen. Hij kuste het boek, hief hostie en bokaal, nipte van de wijn. Het parochievolk zat en stond, knielde, prevelde en echoode.

Hier niks geen individuele relimix, geen ritueel van eigen maaksel – alles volgens het oude boek. En dat vijftig meter van de alternatieve bedevaartsroute naar Muxia, waar jonge, hippe pelgrims passeren die letterlijk en figuurlijk Compostela voorbij zijn.

De camino absorbeert het allemaal moeiteloos. De massale toevloed van buspelgrims. Extrempilger op prestatietocht en andere sportievelingen. Wandel- en fietsgrims op hun eenzame queeste. En niet te vergeten: vrome katholieken van de oude stempel. Want die heb je ook nog. Je kunt in Santiago nog steeds een briefje scoren voor korting op het vagevuur.

Zoeken, vinden, dolen, zwerven en verkennen

‘Je wilt toch vinden’, veronderstelde Rikkert in zijn pelgrimslied. Logisch, vanuit orthodox-christelijk oogpunt. Dat religiositeit een kwestie is van zoeken, is hecht verankerd in het joods-christelijk geloofsgoed. God laat zich niet op een koopje kennen – je moet wérken aan die relatie.

Op een bijeenkomst van het Vlaams Santiagogenootschap hoorde ik van de Gentse theoloog Lode Aerts, tegenwoordig bisschop van Brugge, een onderbouwing van dit uitgangspunt. Onderscheidend voor het monotheïsme, zei hij, is niet in de eerste plaats dat er maar één God is, maar dat die God anders is dan wij en contact met ons zoekt. Ingaan op die uitnodiging betekent een zoektocht, een sprong in het onbekende.

Ons aards verblijf is maar een etappe, we zijn hier op doortocht. Vertrekken, weggaan, doet recht aan die gedachte. Abraham volgde Gods roepstem, zonder te weten waarheen. Dat is volgens Aerts de rode draad in de Bijbel: je moet wegtrekken uit je gesloten systeem. Pas dan kun je contact maken met die God die van ons verschilt.

Zo hebben pelgrims eeuwenlang hun bedevaart als een bijbelse opdracht ervaren. Maar op de afloop konden zij gerust zijn, want aan het eind van de zoektocht wachtte de premie van het vinden. Je zag hem nog niet, maar hij bestond gegarandeerd – de graal, de voleinding van de queeste, de veilige haven. In traditionele pelgrimsliederen bereik je aan het eind van de reis steevast Gods Vaderhuis. Als je maar lang genoeg zocht in het bos en in de heide, dan vond je uiteindelijk de verstopte paaseieren zoiets.

In onze tijd is voor de meeste pelgrims die bijbelse vind- en aankomstgarantie verdampt; in feite is zij in haar tegendeel verkeerd. Daarmee komt ook de zoekopdracht op losse schroeven te staan. Want kun je nog wel van een zoektocht spreken als van tevoren vaststaat dat de uitkomst ongewis is en dat definitieve antwoorden zullen uitblijven?

Wie dan toch blijft zoeken, loopt het risico daarmee door te moeten gaan tot aan sint-juttemis. Hij dreigt te eindigen als een dwalende, ja, dolende ziel – nu eens dit, dan weer dat omarmend zonder ergens meer iets van onthechting en aanvaarding te vinden. De tallozen die zich levenslang een ongeluk blijven shoppen in de wereldwijde relisupermarkt kunnen daarvan meepraten.

De camino in zijn hedendaagse verschijningsvorm biedt verlossing van deze zoekopdracht. Nauurlijk is het fijn de tocht te volbrengen, maar onderweg ben je juist vrijgesteld van besognes als zoeken, najagen en vinden. De camino is vooral: doen. Ervaren en ondergaan. Opgaan in je omgeving en de vrijheden aanvaarden die dat geeft.

Hans Annink heeft die gedachte mooi uitgewerkt. In een lezing op een pelgrimsbijeenkomst vertelde hij Santiago niet te zien als bestemming maar als keerpunt. Hij keerde er ook daadwerkelijk om en liep terug naar huis. Misschien begon toen pas mijn echte pelgrimstocht, zei hij: geen haast meer, geen doel, omwegen waren oké, tijd om alles rustig te overdenken. Eigenlijk gaf hij daarmee te kennen dat hij geen zoeker meer was, maar eerder een soort zwerver.

Ik denk dat hij daarmee zijn tijd vooruit was en dat hetzelfde voor steeds meer pelgrims geldt. Kalmpjes voortscharrelend onderweg naar Santiago ben je het zoeken voorbij. Is er een God? Wat wil hij met me? Ken ik hem wel? Kom ik ooit aan in zijn huis? Geen idee, en wat zou het ook. Zulke vragen en gedachten horen bij de tijd dat de camino een lijdens-safari was voor piekerende pelgrims. Nu gaat het veeleer om zwerven, onderzoeken en verkennen. Het exploreren van onbekende verten – in Gods natuur, maar ook in je eigen binnenste. Door stad en land lopen en kijken wat zich aandient aan gedachten en niet-gedachten.

Een pelgrimage is geen zoektocht meer, maar een Werdegang – een reis waarop je misschien iets wordt, iets gewordt of gewaarwordt. En als het een Nederlands begrip moet zijn, dan grijp ik terug op die mooie protestantse term ‘bevinding’: datgene wat je ondervindt, wat je gewaarwordt in je verhouding met God, met de mensen om je heen en met jezelf – in die volgorde van opkomst sinds de aanvang van de Santiagopelgrimage.

Van godsdienst naar spiritualiteit

Bij exploreren hoort ook dat je gerust uit de koers mag raken om je te laten verrassen door het onverwachte. Toen ik zelf de tocht liep, had ik in dat opzicht geluk, omdat ik tegen de aangegeven richting in liep en daardoor nogal eens verdwaalde.

Tegenwoordig kan dat niet meer, verdwalen. Een tsunami van bordjes, pijlen en wegwijzers verhindert dat. In 2017 zag ik langs de route naar Fisterra zelfs stenen die tot op de meter nauwkeurig aangeven hoe ver het nog is. Het pelgrimstoerisme wordt op moderne leest geschoeid en daar hoort ook bij dat zandpaden worden geasfalteerd en boompjes geplant om de pelgrim op de kale meseta voor de zon te behoeden.

Zo durf ik niet meer terug naar de Ermita de Perales, een afgelegen kerkje in de buurt van Sahagún waar ik in ’89 pauzeerde. Behalve het kerkje was er toen niks – totale verstilling. Nu vind je er een complete kermis van picknickzitjes, plaquettes met uitleg, een verhard pad met een maffe nikkelen poort eroverheen en marmeren zuiltjes die de afstand tot Compostela aangeven.

Het is goed bedoeld, allemaal. Spanje wil meetellen in de wereld van doelgerichtheid en efficiëntie; verdwalen op een zandweg past daar niet bij. Laten we die lui uit Europa helpen de apostel zo snel mogelijk te bereiken – zo ongeveer zullen ze redeneren, de apparatsjiks van het pelgrimstoerisme.

Alleen lopen ze daarmee een ronde achter. Doelgerichtheid en efficiëntie? Daarvan is ons dagelijks leven al tot berstens toe doordrongen. We gaan juist op pad om daarvan eens een keer bevrijd te zijn. Een pelgrimage gaat niet meer over voleinding of beloning, maar over zelfinzicht en harmonie met je omgeving. Het laatste wat daarbij telt, is het volgen van de kortste weg. ‘De kortste weg naar zelfinzicht’ is een interne tegenspraak.

Maar ook in dit opzicht zal de camino zichzelf weten te redden door zijn fameuze aanpassingsvermogen. Ik voorspel dat die bordjes, dat asfalt en die zitjes hun langste tijd al hebben gehad. Straks worden de bordjes verhangen of weggehaald, de boompjes omgezaagd en wordt het asfalt weggehakt, zodat pelgrims de geest weer in alle vrijheid kunnen laten dwalen. Of ze lopen de tocht via de satelliet op basis van een pelgrimsformat dat je kan programmeren volgens verschillende vrijheidsgraden. Met een persoonlijk ingestelde dwaalfactor, zeg maar.

Deze nieuwe ontwikkelingen wekken wel enige ongerustheid bij katholieke instanties en pelgrimsclubs. Want waar moet dat heen met al die pelgrims van tegenwoordig? Als je voor zo’n verinnerlijkte pelgrimage geen relikwieën en geen heilige plekken meer nodig hebt, komen de unique selling points van de camino dan niet in gevaar?

En nog los van zulke institutionele belangen: is er bij al die toeloop nog wel ruimte voor een religieuze of spirituele motivatie? Zakt de camino niet af naar het niveau van prestatietochten, wellness safari’s en belevingstoerisme?

Het is waar – die elementen spelen in toenemende mate een rol, maar de vrees dat leeghoofdig toeristenvolk de camino zal overnemen, lijkt me ongegrond. Kijk maar naar de gegevens omtrent de motivatie van pelgrims die door verschillende instanties worden bijgehouden.

De paters in het klooster van Roncesvalles op de Frans-Spaanse grens vragen passerende pelgrims al sinds de jaren tachtig naar hun motief. Zelf stootte ik er in 1989 mijn neus toen ik verklaarde de tocht te maken om spirituele redenen zonder godsdienstig te zijn. Dat paste niet in de hokjes van de paters. Nu is het de grootste categorie: de laatste jaren noteren de paters ongeveer een derde ‘spiritueel’ gemotiveerde pelgrims, een derde ‘cultureel’, twintig procent ‘religieus’ en ruim tien procent ‘sportief’.

De Huiskamer van de Lage Landen in Santiago turft ruim veertig procent ‘spiritueel’, ruim twintig procent ‘religieus’, een kleine twintig procent ‘sportief’ en vijf procent ‘cultureel’. De cijfers lopen uiteen door verschillen in vraagstelling, maar laten wel twee conclusies toe. Het sportelement is opgerukt, maar wordt nog altijd verre overtroffen door geestelijke en inhoudelijke motieven. En binnen die laatste categorie is het religieuze motief ruimschoots voorbijgestreefd door meer persoonlijke beweegredenen.

Van Ed en Mariëlle Jansen-Beijk, die als vrijwilligers de Huiskamer bemannen, mag ik een blik werpen in het gastenboek. ‘Spiritualiteit’ vullen steeds meer pelgrims in, maar ik kom ook een wijde waaier van alternatieve motivaties tegen: ‘Nadenken.’ ‘Dank je God.’ ‘Kaleidoscoop.’ ‘??.’ ‘Onbekend.’ ‘Wandelen met m’n vader.’ ‘Afsluiting.’ ‘Stilte’ en éénmaal ‘Ikke’.

Grensvervaging

Wel doemt hiermee een intrigerende vraag op: Heb je eigenlijk nog een pelgrimsroute met een eeuwenoude kerkelijke traditie nodig om spirituele ervaringen op te doen? Is er nog wel zo’n groot verschil tussen een pelgrimstocht en een willekeurige lange-afstandswandeling?

In het wandelen zelf zit iets dat uitnodigt om boven jezelf uit te stijgen. De onzekerheid en eenzaamheid waarin je je tijdelijk begeeft, roept een neiging tot inkeer en reflectie op. Een tijdlang voortstappen door de wereld, het landschap, het weer en de natuur, op jezelf teruggeworpen worden – ik geloof niet dat iemand daar onberoerd onder kan blijven.

Hoe je dat dan verder noemt, en of je er God en religie bij haalt of niet, wordt steeds meer een kwestie van smaak. Ik weet niet of ik mijn boek tegenwoordig nog ‘Pelgrim zonder God’ zou noemen. Niet omdat ik meer in God ben gaan geloven, maar omdat ik me begin af te vragen of het onderscheid nog wel zo zinvol is.

Waar ligt de grens tussen kerk en niet-kerk, tussen geloof en niet-geloof en tussen God en niet-God? Het onderscheid wordt steeds vager en ook in dit opzicht is de camino een vroege indicator van meer algemene ontwikkelingen op het gebied van religiositeit in de westelijke wereld.

Zelfs de paus lijkt door de bocht te gaan. Naar aanleiding van het Heilig Jaar 2010 in Santiago schreef Benedictus XVI dat de pelgrimage ook niet-gelovigen de kans biedt over de zin van het leven na te denken en nieuwe horizonten te verkennen. En naast de religieuze en spirituele betekenis onderstreepte hij de historische en culturele waarde van de camino.

Nu weet ik niet of hij dat deed omdat hij daar echt zo enthousiast over was, of omdat hij als Realpolitiker maar liever ja zei tegen een onvermijdelijke ontwikkeling. In ieder geval lijkt ook de paus van mening dat gelovigen en niet-gelovigen elkaar op de camino ontmoeten in een gedeelde hang naar exploratie.

Zoals we zagen, doen ze dat in razendsnel stijgende aantallen. Alleen daaruit blijkt al dat de camino wel degelijk een unieke ervaring is en blijft. Op een willekeurige lange-afstandswandeling kun je verbondenheid met natuur en spiritualiteit ervaren, maar de camino biedt daarenboven een andere vorm van verbinding: de ontmoeting met andere mensen. Aandacht, vriendschap en steun van en aan onbekenden. ¡Buen camino! Gaat alles goed? Hulp nodig? Vrienden van één uur of één dag. De ontmoetingen zijn even kort als intens: de camino biedt een unieke mix van intimiteit en anonimiteit. Een heilzame herhalingsoefening: o ja, zo konden we óók met elkaar omgaan.