Woord vooraf

Gemakkelijker en sneller leren. Meer plezier hebben. Beter presteren, met minder energie en meer voldoening.

Ontspannen èn geconcentreerd, helemaal in het hier en nu, vrij van ‘mentaal gedoe’ uit het verleden: die gemiste kans, die sukkelige fout, zelftwijfel of faalangst. ‘Moments of magic’ waarbij de waarnemer in mij toeziet hoe mijn service vanzelf ingaat, de golfbal perfect in de hole gaat, het gesprek moeiteloos zijn doel realiseert, problemen vanzelf hun oplossing vinden en mensen hun bestemming. Momenten waarin ik eerder ‘doorgeef’ dan aangeef, verbaasd – en aangenaam verrast! – over wat er uit mijn mond komt.

Momenten, waarop ‘willoos willen’ en ‘moeiteloos presteren’ ineens een zeer concrete betekenis krijgen.

Gesprekken, waarin ik er alleen maar ben voor de ander, betrokken en nieuwsgierig luisterend, doorvragend en samenvattend, zonder eigen agenda, oordeel of advies. En de ander ondersteun om zijn eigen wijsheid door te laten komen en serieus te nemen. Weten wat me bezielt en ervoor gáán.

Visualiseren, contact maken met mijn diepste wensen. Durven dromen en me inzetten om die dromen werkelijkheid te helpen worden (dus juist niet: ‘waar te maken’!).

Accepteren wat er is – met alle emoties vandien! – èn zonder oordeel daarover.

Ontkoppelen: ‘ik ben niet mijn prestatie, niet mijn ervaring, ik ben de waarnemer’.

Onthechten van resultaat, van ‘moeten’, en zo mijzelf vrijspelen om in het hier en nu te zijn en waar te nemen ‘wat is’.

Kiezen voor de zelfwaarneming tijdens het proces (‘hoe ontspannen is mijn pols tijdens mijn service?’) en niet voor de schijnzekerheid van de instructie aan mijzelf (‘houd je pols los, als je serveert!’).

Dit is wat het Innerlijk Spel voor mij zoal betekent.

Voor mij staat het Innerlijk Spel ook bol van de paradoxen. Om er twee te noemen.

1. Loslaten is een voorwaarde voor realiseren: als ik mijn gehechtheid aan het doel kan laten varen kan het doel zichzelf realiseren. Jarenlang heb ik mij zó gehecht aan de ‘peak experience’ die het Innerlijk Spel mij soms bracht, dat ik die daardoor juist niet ervoer: sukkel! In zijn studie van het verschijnsel ‘flow’ stelt ook Mihaly Csikszentmihaly (Flow, de psychologie van de optimale ervaring,) vast, dat de geluksbeleving die mensen in die toestand ervoeren hen als een toegift geschonken werd, juist als zij er niet op mikten, maar ‘gewoon’ aan het werk waren.

2. Het feit, dat ik me van dit alles bewust ben maakt het in de praktijk niet makkelijker om los te laten. Ik heb ruim twintig jaar nodig gehad om dit in te zien en – vooral – te accepteren. Misschien heb ik mezelf al die tijd op een achterstand gemanoeuvreerd door te denken dat er wat meer over weten ook betekende dat ik er meer van zou moeten kunnen. Dat bleek niet te kloppen. Voor mij is loslaten niet een zaak van weten maar van durven. En durven wordt bepaald door het vertrouwen dat ik uit voorgaande ervaringen heb opgedaan.

Cognitief-intellectueel ‘wist’ ik dat wel, alleen ontbrak het – kennelijk! – aan besef om er ook wat mee te doen. Wat mij inmiddels wel heeft geholpen is de vraag: ‘waarvoor speel ik dit spel nu?’ En het bewustzijn, dat ik een vrije keus heb, ‘speel ik vanuit de liefde voor het spel of – eigenlijk – voor de knikkers (winnen van de ander, ijdelheid, reputatie en mijn afhankelijkheid daarvan)?’

Een laatste inzicht, ontleend aan Deepak Chopra (De zeven spirituele wetten van succes), waar ik veel baat bij heb: waar ik bang voor ben, trek ik aan als een magneet. En waar mijn liefde naar uitgaat trek ik ook aan als een magneet (gelijken trekken elkaar aan). Waar ik mij door wil laten leiden mag ik zelf bepalen. Ik schep – letterlijk – de ervaring van mijn leven. De keuze is aan mij, ‘the ball is in my court’.

Moge het lezen van dit boek u helpen bij het maken van uw keuzes: van punt naar punt, spel naar spel, sport naar sport en van situatie naar situatie. Of u kiest voor het Innerlijk Spel of niet, weet dat u niet verkeerd kunt kiezen. Want uiteindelijk is leren onvermijdelijk. Gelukkig maar!

drs. Frits Philips jr., september 2002

Voorwoord: een terugblik

Het herzien van The Inner Game of Tennis was voor mij een fascinerende uitdaging. Ik vond het een unieke gelegenheid om na vijfentwintig jaar bezig te zijn met deze materie, veranderingen aan te kunnen brengen. Wat was aan wijziging toe? Zijn de lezers veranderd? Wat moest duidelijker, eenvoudiger gemaakt of gemoderniseerd worden? Dat waren de vragen die ik mij stelde tijdens het herzien.

De grootste verandering die heeft plaatsgevonden sinds het boek een kwart eeuw geleden verscheen, is misschien het aantal mensen dat tegenwoordig het belang inziet van de mentale kant van sport. Toen The Inner Game of Tennis in 1972 werd geschreven was sportpsychologie nog geen algemeen aanvaard begrip en werd er in sportkringen nog maar weinig gesproken over de mentale kant van het leveren van een sportprestatie. Als er over sport werd gesproken en je had het over ‘innerlijke’ dingen, dan werd je door sommigen als revolutionair, door anderen als gestoord beschouwd.

Terwijl ik dit voorwoord zit te schrijven, zijn de Olympische spelen van Atlanta al meer dan een week aan de gang. In het laatste nummer van het weekblad Newsweek staat een voorbeschouwing op de spelen met de titel The Science of Champions. Het gaat over de grote verandering in het accepteren van het belang van de mentale kant van sport. In het artikel Zen and the Art of Olympic Success lees ik: ‘Bij bijna iedere sport wordt gebruikgemaakt van psychologen om de sporters te helpen met het integreren van mentale focus en fysiek vermogen.’ En even verder: ‘De sporters willen een goede harmonie bereiken tussen geest en lichaam omdat het leveren van topprestaties de samenwerking vergt van letterlijk miljoenen zenuw- en spierbewegingen.’ En: ‘Wetenschappers vonden een vermindering van activiteit in de linkerhersenhelft, de helft die het rationele denken stuurt. Dit verminderen van de activiteit van de linkerhersenhelft betekent minder aandacht voor het mechanische van de handeling en meer voor het gevoel ervan.’

Het is daarom best mogelijk dat de nieuwe lezer de ideeën in dit boek – die eens als revolutionair werden beschouwd – als bekend ervaart en soms zelfs nogal voor de hand vindt liggen. In sommige opzichten begrijpen wij nu meer leerprocessen en topprestaties. Toch heb ik in dit opzicht enige scepsis. Ik geloof niet dat er ooit een echte ‘wetenschap van kampioenen’ komt. Het gebied van de Inner Game past niet in het kader van wetenschappelijk onderzoek omdat de Inner Game nu eenmaal ‘innerlijk’ is en zich niet leent voor controleerbare wetenschappelijke observatie. Evenmin zullen statistieken of ingewikkelde theorieën een sporter veel helpen. De basisprincipes van de Inner Game zijn heel eenvoudig, eeuwenoud, en er zijn geen wondermiddeltjes om harmonie te scheppen tussen geest en lichaam. Ieder mens moet in zichzelf het nodige werk doen. Goede begeleiding kan hierbij tot hulp zijn; ik hoop dat dit boek zal helpen, maar het doel van de Inner Game – dat je leert om jezelf niet langer in de weg te staan – dat moet toch echt komen uit de persoonlijke ervaring van iedere speler die de moed en het doorzettingsvermogen heeft om dit op zich te nemen.

Toen dit boek voor het eerst verscheen, had niemand verwacht dat het zo’n respons zou krijgen. Mijn uitgevers vertelden mij dat de van een tennisboek normaliter in de Verenigde Staten nooit meer dan 20.000 exemplaren werden verkocht. Iedereen was natuurlijk zeer verbaasd toen er in totaal bijna een miljoen over de toonbank gingen, niet alleen in het Engels maar ook in vele vertalingen. Bij nader inzien beseften we wat de lezers onmiddellijk hadden ingezien: dit was niet slechts een tennisboek, nee, dit boek ging erover hoe je het beste uit jezelf kon halen op elk gebied. Het grootste deel van de vele duizenden brieven die ik van lezers heb ontvangen gingen over toepassingen op andere gebieden dan tennis. Toepassingen die varieerden van cursussen op het gebied van geavanceerde technische onderwerpen, het geven van toneellessen, chirurgie en management tot training in het algemeen.

Uit de reacties van tennissers bleek dat het hier ging om spelers van alle niveaus. Beginners verklaarden dat zij ongelofelijk snel vooruitgingen met hun spel en dat de gebruikelijke frustraties hun bespaard bleven, terwijl profspelers benadrukten dat het hun hielp bij het omgaan met de stress van proftoernooien. Billie Jean King zei op de dag voor ze een wedstrijd moest spelen in het toernooi van Virginia Slims, dat The Inner Game of Tennis haar ‘tennisbijbel’ was geworden. Het was heel bijzonder dat ze dit zei in een tijd waarin het voor veel profs nogal moeilijk was om toe te geven dat ze op dit terrein hulp nodig hadden.

Sommige tennisleraren hadden geen boodschap aan de ideeën die in dit boek staan beschreven. Sommigen vonden het allemaal te simpel; anderen zagen het als een aanval op hun manier van lesgeven. Gedurende een aantal jaren vond er een discussie plaats tussen aan de ene kant leraren die geloofden in het aanleren van techniek en aan de andere kant leraren die meenden dat tennis op een meer intuïtieve manier geleerd moest worden, zonder al te veel aanwijzingen.

Ikzelf vond in die tijd, dat het plezier van tennis bedreigd werd door een overmaat aan ingewikkelde technische aanwijzingen en dat spelers met zichzelf in de knoop raakten en overmatig zelfkritisch werden door de manier waarop ze les kregen. Sommigen misten hierdoor zelfvertrouwen en geloofden er niet in dat ze het in afzienbare tijd onder de knie zouden krijgen. Hierdoor hielden ze ermee op voordat ze het echt goed hadden geprobeerd. Er waren aan de andere kant ook veel leraren, die zich in een snelgroeiende beroepsgroep inwendig niet al te zeker van hun zaak voelden en die door het overdadig uitleggen en demonstreren van speltechnische kennis indruk wilden maken op zowel leerlingen als collega’s. Lesgeven én leskrijgen was een vervelende affaire aan het worden en hierdoor daalde tennis als sport in populariteit.

Veel leraren deelden dit inzicht. Een van hen in het bijzonder, Sean Brawley, had medio jaren 80 nummer 1 gespeeld voor USC (University of Southern California) en had deelgenomen aan het ATP-toernooicircuit. Hij behoorde in die tijd tot de top-150 van de wereld. Kort nadat hij had besloten om tennisleraar te worden, vertelde hij mij dat hij de Inner Game wilde leren. Hij was heel enthousiast en hij ging door een periode waarin hij het meeste dat hij dacht te weten over lesgeven, liet vallen. In 1994 won hij het landelijke toernooi voor tennisleraren en werd officieel de sterkst spelende tennisleraar van de VS. Het jaar daarna werd hij uitgeroepen tot ‘Speler van het jaar’ door de bond van tennisleraren. Hoewel hij vond dat hij zelf nooit beter had gespeeld dan in deze periode, was hij toch nog enthousiaster over de vooruitgang van zijn leerlingen dan over zijn eigen vooruitgang. Hij had zelf nooit gedacht dat hij zoveel voldoening zou krijgen door van zijn leerlingen te leren wat lesgeven en leren eigenlijk inhouden. Dit leerprincipe werd al gauw de hoofdmoot in alle aspecten van zijn leven.

Tegen de tijd dat ik begon aan de herziene editie van dit boek, vroeg ik Sean mij te helpen met een bepaald punt dat voor een aantal leraren en spelers in de originele versie een probleem was geweest. Hoe stond ik tegenover de techniek van het spel en hoe kon die techniek op een speler worden overgebracht? Hoewel ik nooit het belang van technische vaardigheid bij tennis of welke andere sport ook heb onderschat, bleef de vraag hoe technische kennis het best aangeleerd kan worden, een punt waaraan gewerkt moest worden. Uit eigen ervaring wist ik maar al te goed hoezeer een overdaad aan technische aanwijzingen een leerling kan blokkeren in zijn ontwikkeling. En ik moet toegeven dat ik, toen ik voor het eerst de Inner Game-methode ontdekte, zo enthousiast was over het feit dat je techniek kunt leren zonder technische aanwijzingen, dat ik dit punt erg sterk heb benadrukt.

Het eerste landelijke televisieprogramma over Inner Game (Reasoner Report, 1975), waarin ik een geruchtmakende demonstratie gaf van de Inner Game-methode, veroorzaakte enige beroering. Een vrouw van vijftig jaar oud, die nog nooit had getennist, bleek na slechts twintig minuten een redelijk balletje te kunnen slaan, zonder dat ik haar ook maar één technische aanwijzing had gegeven. Dit werd in die tijd als nogal revolutionair gevonden. Toch wil dit natuurlijk niet zeggen, dat het zinloos is om technische kennis over te dragen; als je er maar voor zorgt dat je het natuurlijk leerproces niet stoort. In hoofdstuk 5 wordt behandeld hoe je een synthese kunt bereiken tussen aan de ene kant technische instructie en aan de andere kant eenvoudige Inner Game bewustzijnsoefeningen, waarbij een optimaal gebruik wordt gemaakt van beide benaderingen.

Als laatste wil ik het hier nog even hebben over de reacties van mensen die de oorspronkelijke versie van dit boek hadden gelezen. Men heeft mij gevraagd waar de ideeën op waren gebaseerd. Was het oosterse filosofie, op sport toegepast? Was het de psychologie van de linker- en de rechterhersenhelft? Ik wil hier nog even kort op ingaan. Ik heb zelf te weinig gelezen op het gebied van oosterse filosofie en westerse psychologie, om te kunnen stellen dat de Inner Game in een van deze beide gebieden thuishoort. Toen ik de Inner Game-methode ontdekte, was ik een leraar die zich interesseerde voor de theorie van het leerproces en ik had in die tijd een jaar sabbatical leave van mijn studie. Gedurende dat jaar 1971 leerde ik op de tennisbaan meer over het trainen en leren in de praktijk dan ik ooit had geleerd tijdens mijn studie. Voor het grootste deel is de Inner Game voortgekomen uit mijn dagelijkse observaties van het leerproces van mijn leerlingen.

Op een dag kwam er iemand bij mij aan de deur, die helemaal uit Italië was gekomen om mij te bezoeken. Hij vertelde mij dat hij veel boeken over spirituele zaken had gelezen en dat hij The Inner Game of Tennis had uitgekozen om hem te helpen op het pad naar verlichting. Voor ik iets kon tegenwerpen, had hij mij aangeboden om nederig werk voor mij te verrichten, zoals bijvoorbeeld het vegen van tennisbanen. Dit onder de voorwaarde dat ik zijn leraar zou zijn. Het duurde even voor ik hem kon overtuigen dat ik niet wist wat hij met ‘verlichting’ bedoelde en dat ik zeker niets over dit onderwerp had geleerd van tennis, zodat ik hem in het geheel niet kon onderrichten. Sinds deze gebeurtenis heb ik mij voorgenomen om mijn lezers bij iedere gelegenheid goed duidelijk te maken, dat mijn werk met de Inner Game niets te maken heeft met mystiek of spiritualiteit.

Ik geloof dat ieder mens in zich het verlangen heeft om tot hogere kennis door te dringen. Voor mij is dat de belangrijkste queeste. Ik begrijp echter niet, wat dit met het leren van tennis te maken heeft. In dit boek en de Inner Game gaat het niet om het verwezenlijken van het diepste menselijk vermogen. Waar het wel over gaat is een eenvoudige manier om bepaalde innerlijke vaardigheden te ontwikkelen, die gebruikt kunnen worden bij het uitvoeren van uiterlijke vaardigheden. Het gaat erom dat je jezelf niet meer in de weg staat, zodat je kunt leren en presteren op een niveau dat dichter bij je mogelijkheden ligt. En als je zelf-1 tot rust brengt wil dat niet zeggen dat je de linkerhersenhelft tot rust brengt om de rechter beter te laten functioneren. Zowel de linker- als de rechterhersenhelft maakt sinds de geboorte deel uit van zelf-2. Zelf-1 kan zowel van de ene als van de andere misbruik maken, als de gelegenheid zich voordoet. Ook is het niet waar dat ik door middel van zelf-1 en zelf-2 refereer aan het ego en het superego van Sigmund Freud – zoals sommigen hebben beweerd.

Voor mij is het allemaal veel simpeler dan dat. Ik heb gemerkt, dat er bij mijzelf en bij mijn leerlingen een innerlijke conversatie aan de gang was tijdens het leren en het tennissen. Het was duidelijk dat deze conversatie deels uit angst en zelftwijfel voortkwam en dat dit een belemmering betekende bij het optimaal presteren. De prater, de kritische stem noemde ik zelf-1 en de zelf die de bal moest slaan noemde ik zelf-2. Het werd al snel duidelijk dat hoe minder controle en kritiek er van zelf-1 waren, des te beter ik speelde. Naarmate ik meer vertrouwde op het vermogen van zelf-2 ging ik ook beter spelen en verstomde het geklets van zelf-1. Dit deel van de Inner Game is onveranderd gebleven, en zal ook nooit veranderen zolang mensen kwetsbaar zijn voor angsten, twijfels en afleiding.

Na alle ervaringen die ik door de jaren heen heb gehad sinds het schrijven van dit boek, kan ik stellen dat ik steeds meer onder de indruk ben gekomen van het leervermogen van zelf-2. Tegelijkertijd heb ik nog meer respect gekregen voor de hardnekkigheid en de vindingrijkheid waarmee zelf-1 mogelijkheden vindt om in de weg te gaan staan. Ik kwam er ook achter, dat zelf-2 veel meer is dan alleen maar een uitvoerder. Hij is in staat om een reeks gevoelens teweeg te brengen die unieke menselijke aspecten zijn. Deze gevoelens kunnen ontdekt worden in sport, in kunst, zaken en talloze andere activiteiten. Zelf-2 is als een eikel die in het begin heel klein lijkt maar zich gaandeweg blijkt te ontpoppen tot iets wat niet alleen het potentieel van een boom in zich heeft, maar onder de juiste omstandigheden zelfs van een heel bos. Het ontdekken en uiten van dit natuurlijke zelf is wat de Inner Game hoopt te stimuleren.

Inleiding

Ieder spel bestaat uit twee delen, een uiterlijk en een innerlijk spel. Het uiterlijk spel wordt gespeeld tegen uiterlijke tegenstanders om uiterlijke hindernissen te overwinnen en om een uiterlijk doel te bereiken. Er bestaan heel wat boeken vol met aanwijzingen hoe je een racket, knuppel of club precies moet vasthouden, in welke stand je je armen, je benen en je bovenlichaam moet houden om de beste resultaten te bereiken. Maar om de een of andere reden kunnen de meesten van ons deze aanwijzingen makkelijker onthouden dan in praktijk brengen.

Dit boek verdedigt de stelling dat je een spel noch met succes noch met plezier kunt spelen zonder enige aandacht te besteden aan de nogal verwaarloosde techniek van het innerlijke spel: de Inner Game. Dit is het spel dat gespeeld wordt in de geest van de speler. Het wordt gespeeld tegen zulke hindernissen als slechte concentratie, zenuwachtigheid, onzekerheid en zelfveroordeling, kortom je speelt het om alle gewoontes van je geest te overwinnen die een goede prestatie in de weg staan.

We vragen ons vaak af waarom we de ene dag zo goed spelen en de andere zo slecht, of waarom we tijdens een wedstrijd opeens een inzinking krijgen of gemakkelijke ballen verknoeien. Waarom duurt het zo lang om een slechte gewoonte kwijt te raken en een nieuwe aan te leren? Overwinningen in het innerlijk spel leveren je misschien geen bekers en medailles op maar je houdt er toch wat aan over. De beloningen zijn blijvend; ze dragen bij tot latere successen op de tennisbaan en daarbuiten.

Als speler van het innerlijk spel ga je de kunst van ontspannen concentratie boven andere kundigheden stellen, je ontdekt een ware basis voor zelfvertrouwen en je leert dat het geheim om welk spel dan ook te winnen zit in ‘niet te hard proberen’. Je stelt je in op een echt spontaan optreden dat ontstaat door een geest die kalm is en een lijkt met het lichaam. Een geest die verrassende manieren ontdekt om telkens weer zijn eigen grenzen te doorbreken. Bovendien ontdek je als speler van het innerlijk spel tijdens het overwinnen van de struikelblokken van het wedstrijdspel een wil om te winnen die alle energie vrijmaakt en die nooit wordt tenietgedaan door het verlies van een wedstrijd.

Waar het om gaat is, dat er een veel natuurlijker en doeltreffender manier van leren en presteren bestaat dan de meesten van ons beseffen. Het lijkt op het leerproces dat we allemaal gebruikt hebben – en daarna snel vergaten – bij het leren lopen en praten. Het is een manier om meer gebruik te maken van je onderbewustzijn dan van je bewuste denkvermogen. Je gebruikt meer de spinale en middenhersenen dan de hersenschors. Je hoeft dit proces niet aan te leren want je kent het al. Het enige wat je hoeft te doen is de tegenwerkende gewoontes uitschakelen. Je moet meer ‘afleren’ dan leren. Je moet het laten gebeuren.

Doel van de Inner Game is: onderzoeken welke krachten je in je hebt, een innerlijk vermogen verkennen dat eigenlijk onbegrensd is. In dit boek is tennis het middel dat we hierbij gebruiken.

Hoofdstuk 1. Het mentale aspect van tennis

De juiste manier om een tennisslag uit te voeren is niet het grootste probleem waar de meeste tennissers mee zitten. Tennisleraren en tennisboeken geven hier genoeg informatie over. Dat ze niet fit of sterk genoeg zijn is ook niet de grootste klacht van spelers. De grootste klacht van sportmensen is altijd weer dezelfde: ‘Ik weet best wat ik moet doen maar ik doe het niet!’ Andere klachten die je als tennisleraar vaak te horen krijgt zijn:

• Als ik aan het oefenen ben gaat het prima, maar als ik een partij speel sta ik te klungelen.

• Ik weet precies wat ik fout doe met mijn forehand, maar ik kan het niet veranderen.

• Als ik me concentreer om de slag zo uit te voeren als in het boekje staat, lukt het nooit. Als ik me op een bepaald ding concentreer doe ik iets anders weer fout.

• Als ik op matchpoint sta tegenover een goede speler word ik zo zenuwachtig dat ik me niet meer kan concentreren.

• Ik ben zelf mijn gevaarlijkste tegenstander; ik versla mezelf.

Dit zijn uitspraken die de meeste sportbeoefenaars bekend in de oren klinken. Hoe ze dit probleem in de praktijk moeten oplossen is niet zo eenvoudig. Ze krijgen al gauw dooddoeners te horen of te lezen als: ‘Tennis is nu eenmaal een psychologisch spel, je moet de juiste mentale instelling ontwikkelen, je moet zelfvertrouwen hebben en de wil om te winnen anders word je een echte verliezer.’ Maar hoe kun je zelfvertrouwen krijgen of de juiste mentale instelling? Op deze vraag wordt meestal niet ingegaan.

Het is dus geen overbodige luxe om je eens af te vragen hoe je wat aan dat mentale aspect van tennis kunt doen: het vertalen van de technische informatie over het slaan van een bal in een succesvolle actie. De geestelijke vermogens die voor een goede prestatie nodig zijn, daar gaat het om bij de Inner Game.

De doorsnee-tennisles

Laten we de volgende situatie eens nader bekijken: Een enthousiaste tennisser neemt les van een even enthousiaste tennisleraar. Wat speelt zich af in het hoofd van de leerling? Bijvoorbeeld een zakenman van middelbare leeftijd die omhoog wil op de ladder van zijn tennisclub. De leraar staat aan het net met een grote emmer vol ballen. Uit onzekerheid of de leerling hem het lesgeld wel waard vindt geeft hij zorgvuldig commentaar op iedere slag. ‘Goed zo meneer Smit, maar let er op dat u bij de uitzwaai het blad van het racket niet omklapt. Als u nu in de bal stapt moet u goed het gewicht op de voorste voet brengen. Eerder naar achteren met het racket… uw achterzwaai iets lager… Juist, zo is het beter.’

Voor hij er erg in heeft, gaan er zes verschillende aanwijzingen tegelijkertijd door het hoofd van meneer Smit. Zes hoe hij het wel moet doen en zestien hoe hij het niet moet doen. Hoe hij op die manier zijn slag moet verbeteren is een raadsel, maar hij en de leraar zelf zijn allebei zo onder de indruk van de geniale analyse van iedere slag dat het lesgeld zonder protest betaald wordt. Meneer Smit krijgt dan nog de raad mee om goed op zijn fouten te gaan oefenen, dan zal hij snel beter gaan spelen!

Als beginnend tennisleraar beging ik dezelfde fout om te veel aanwijzingen te geven. Toen ik me echter eens een keer lekker ontspannen voelde begon ik minder te zeggen en meer op te letten. Bepaalde fouten zag ik dan wel, maar als ik er niets van zei verdwenen ze vanzelf zonder dat de leerling er zich van bewust was geweest. Hoe kwamen die correcties tot stand? Ik vond dit een interessant verschijnsel, maar het deed mijn ego geen goed; ik had de verbeteringen immers niet bewerkstelligd. Nog erger was voor mij het besef dat al die verbale aanwijzingen een verbetering juist in de weg leken te staan.

Alle tennisleraren kennen dit verschijnsel. Ze hebben allemaal wel zo’n leerling als Dorothy. Aan Dorothy gaf ik bijvoorbeeld op vriendelijke toon een aanwijzing als: ‘Probeer eens om bij de uitzwaai van laag naar hoog te gaan, van je middel tot schouderhoogte, door de topspin hou je de bal dan in.’ Dorothy probeerde dan met alle macht om deze raad op te volgen. Ze vertrok de spieren rond haar mond, ze fronste haar wenkbrauwen, haar voorarmspieren werden gespannen en er was geen vloeiende beweging meer mogelijk. Het enige positieve resultaat was dat haar uitzwaai een paar centimeter hoger eindigde. Gewoonlijk zegt een leraar in zo’n geval: ‘Goed zo Dorothy, maar ontspan je, probeer niet te forceren.’ Een heel goede raad, maar Dorothy begrijpt niet hoe je moet ‘ontspannen’.

Hoe komt het toch dat Dorothy of u en ik zo geforceerd gaan doen als we iets proberen wat fysiek helemaal niet zo moeilijk is? Wat gaat er om in je hoofd vanaf het moment dat de aanwijzing gegeven wordt tot het moment dat de slag wordt uitgevoerd? Het antwoord op deze hamvraag begon tot me door te dringen op een van die zeldzame ogenblikken van inzicht na een les met Dorothy: ‘Wat er zich ook in haar hoofd afspeelde, het was teveel!’ Ze deed te veel haar best en dat was ten dele mijn schuld. Op dat moment heb ik met mezelf afgesproken in de toekomst de hoeveelheid verbale aanwijzingen te gaan verminderen.

Mijn volgende les had ik een beginner, Paul genaamd. Hij had nog nooit een racket in zijn handen gehad. Ik was vastbesloten om hem te leren spelen met zo weinig mogelijk aanwijzingen, ik zou proberen hem in ontspannen toestand te laten en te kijken of het zo beter ging. Ik vertelde Paul dat ik iets heel nieuws ging proberen: mijn hele gebruikelijke inleiding voor beginners over de juiste grip, slag en het voetenwerk liet ik achterwege. In plaats daarvan zou ik zelf tien forehands slaan. Ik droeg hem op goed te kijken, niet erover na te denken wat ik aan het doen was, alleen maar een visueel beeld van de forehand te scheppen. Hij moest de slag in gedachten een paar keer herhalen en hem dan zijn lichaam na laten doen.

Toen ik tien forehands geslagen had, beeldde Paul zich in dat hij hetzelfde deed. Ik legde het racket in zijn handen en draaide het in de forehand-grip. Paul zei opeens: ‘Het eerste wat me opviel was dat je je voeten verplaatste!’ Ik gaf hem nogal kortaf antwoord om mijn blijdschap te verbergen en vroeg hem om zijn lichaam de forehand te laten imiteren, zo goed als hij maar kon. Hij liet de bal vallen, maakte een perfecte achterzwaai, zwaaide op de juiste slaghoogte naar voren en maakte toen met een vloeiende natuurlijke beweging een uitzwaai tot schouderhoogte, perfect voor een eerste poging! Maar wacht eens even – zijn voeten; die waren nog steeds in de uitgangshouding – ze waren op hun plaats gebleven. Ik wees hierop en Paul zei: ‘O ja, helemaal vergeten!’ Het enige punt dat Paul geprobeerd had zich te herinneren, had hij juist niet gedaan! Al het andere had hij in zich opgenomen en uitgevoerd zonder dat er een woord gesproken was, zonder een aanwijzing!

Het begon tot me door te dringen wat alle goede tennisleraren en -leerlingen moeten leren: dat je door te zien veel sneller leert dan met woorden, dat te veel aanwijzingen erger zijn dan helemaal geen, en dat bewust iets proberen vaak negatieve resultaten oplevert. Een vraag bleef me voor ogen staan: Wat is er verkeerd aan proberen? Wat betekent het om te veel moeite te doen?

Spelen zonder er bij na te denken

Denk eens aan een speler die op de top van zijn kunnen staat te spelen, ofwel ‘in de zone speelt’. Denkt hij erover na hoe hij elke bal moet slaan? Denkt hij eigenlijk wel na? Van een goede speler zeggen we dat hij ‘zonder erbij na te denken’ speelt en ‘onbewust’. Het lijkt of hij in een toestand komt waarin hij zijn hoofd uitschakelt. Topsporters kennen dit verschijnsel; hun beste prestaties leveren ze zonder na te denken.

Dat je speelt zonder erbij na te denken wil niet zeggen dat je nergens van bewust bent! Integendeel, zo iemand is zich juist bewust van de bal, de baan, zijn tegenstander. Maar hij is niet op het niveau dat hij zichzelf allerlei aanwijzingen geeft, eraan denkt hoe hij de bal moet nemen, hoe hij gemaakte fouten moet herstellen of herhalen wat hij net gedaan heeft. Hij is zich bewust, maar zonder na te denken, zonder moeite te doen. Op zo’n niveau weet een speler waar hij de bal moet plaatsen, maar hij hoeft geen moeite te doen om hem die kant op te krijgen. Het gebeurt gewoon – en vaak met meer precisie dan hij zou kunnen hopen. De speler krijgt dan een vloeiende, ritmische beweging. Hij steekt er al zijn energie in en haalt daar enorme kracht en precisie uit. De meesterlijke slagen die daarvan het gevolg zijn kunnen gewoonlijk net zolang doorgaan tot het moment dat hij erover na gaat denken en probeert ze vast te houden. Zodra hij moeite gaat doen om dat bewust in de hand te houden, raakt hij uit zijn spel.