Inleiding

Van de bijbel zegt men wel eens dat het het meest bekende en slechtst begrepen boek van de wereld is. Hoewel het is vertaald in meer talen, verkocht in meer exemplaren en gelezen door meer mensen dan welk ander boek in de geschiedenis ook, blijven de boodschap en betekenis onderwerp van voortdurende en vaak felle discussies. De bijbel is gebruikt om oorlogen te rechtvaardigen en hulporganisaties op te richten, om slavernij te onderbouwen en te veroordelen, om tot haat aan te zetten en liefde en begrip te bevorderen. Waar gaat die bijbel nou eigenlijk over?

Als universitair docenten hebben wij heel wat ervaring in het toegankelijk en duidelijk maken van de bijbel. De bijbel kan een intimiderend boek zijn, maar met een goede handleiding kan je reis door de bijbelpagina’s spannend en de moeite waard zijn.

Als auteurs hebben wij een groot aantal boeken en artikelen geschreven over de bijbel. Hierdoor zijn wij ons bewust geworden van de verschillende manieren waarop mensen de bijbelse teksten benaderen. De bijbel is niet alleen een religieuze tekst, maar ook een geschiedenisboek en literair meesterwerk. In dit boek laten we je deze verschillende facetten zien.

Ten slotte hebben wij ernaar gestreefd evenwichtig te zijn, niet alleen mentaal (niet onbelangrijk als je praat over religieuze teksten), maar ook in onze benadering van de bijbel (en de religies die dit boek vertegenwoordigt). We hebben De bijbel voor Dummies zo geschreven dat je altijd iets uit dit boek kunt halen, waarin je ook gelooft: God, de sterren of niets.

Van de Voor Dummies-reeks weet je dat je duidelijke uitleg krijgt over alle mogelijke onderwerpen, van koken tot computers. Wat voor boek kun je dan beter ter hand nemen om de bijbel te leren begrijpen dan De bijbel voor Dummies?

Over dit boek

Mensen lezen de bijbel om verschillende redenen. Misschien lees je de bijbel om inspiratie en vertrouwen te vinden. Misschien lees je de bijbel om een tekst te begrijpen die een essentiële rol speelt in onze wereld. Misschien wil je gewoon meer weten over dit literaire meesterwerk. En misschien wil je gewoon een goed figuur slaan bij Per seconde wijzer.

Wat je reden ook is om meer te weten te komen over het Heilige Boek, De bijbel voor Dummies is jouw gids.

Dit kun je van het boek verwachten:

Bondige overzichten van wat je in de bijbel kunt vinden

Antwoorden op vragen als ‘Wie schreef de bijbel?’ en ‘Wat betekent het allemaal?’

Eenvoudige plattegronden, tabellen en afbeeldingen om de bijbel beter te kunnen begrijpen

Eenvoudige samenvattingen van de verschillen tussen de joodse en christelijke heilige schrift

Fascinerende historische en culturele feiten die de bijbel tot leven wekken

Heldere uitleg over hoe de bijbelse tradities hebben geleid tot de drie belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom en islam

Informatieve commentaren over de invloed van de bijbel op kunst, literatuur en film.

Samengevat: De bijbel voor Dummies is jouw gids voor meer begrip van de bijbel en zijn voortdurende invloed op politieke, religieuze en artistieke aspecten in onze wereld.

Hoe je dit boek gebruikt

De bijbel is een verhaal en kan daarom ook het beste ervaren worden als een vertelling. De bijbel voor Dummies is echter zo geschreven dat je op elk moment in en uit de rijdende trein kunt stappen. Je kunt net zo lang bij een bepaalde halte blijven hangen als je wilt of steeds opnieuw terugkeren naar je favoriete station. Je zult je nooit verloren of in de steek gelaten voelen!

In de inhoudsopgave kun je die delen van De bijbel voor Dummies vinden die je het meeste aanspreken. We geven je in hoofdstuk 2 een compleet overzicht van de bijbel. Je vindt daar verwijzingen naar andere plaatsen in het boek die dieper ingaan op een bepaald onderwerp of verhaal. Verder vind je achter in het boek een zeer uitgebreid register met trefwoorden over zo’n beetje alles dat met de bijbel te maken heeft.

Richtlijnen voor dit boek

Voor je De bijbel voor Dummies gaat lezen, is het handig de speciale afkortingen, definities en ideeën te kennen die in het boek gebruikt worden.

Bij data gebruiken we de afkortingen ‘v.C.’ (voor Christus) en ‘n.C.’ (na Christus).

De term Oude Testament verwijst naar de heilige teksten die zowel bij de joden als bij de christenen voorkomen. De joden noemen deze teksten Tenach. We houden ons aan de joodse geschriften (Tenach), tenzij we het specifiek hebben over de christelijke geschriften. In dat geval gebruiken we zowel Tenach als het Oude Testament (omdat de vroege christenen zowel joods als niet-joods waren). Voor joden en veel protestanten bevatten Tenach en het Oude Testament dezelfde boeken, alleen in een iets andere volgorde. Aan het Oude Testament van de christelijke bijbels zijn enkele boeken toegevoegd, de zogenaamde Apocriefen, die we in deel III bespreken.

God heeft verschillende namen in de bijbel, maar meestal wordt hij ‘God’ of ‘Heer’ genoemd. Het laatstgenoemde woord is de gebruikelijke Nederlandse vertaling van Gods persoonlijke naam in het Hebreeuws, Jahwe, die voor veel vrome joden (en sommige christenen) onuitspreekbaar is. We gebruiken deze naam dan ook zo min mogelijk. Het woord Heer klinkt echter wat te prekerig. Als we dus naar God verwijzen, gebruiken we het woord – schrik niet – ‘God’, tenzij we het specifiek hebben over een van Gods andere namen.

Hoewel je God volgens de bijbel tweeslachtig zou kunnen noemen (zie bijvoorbeeld Genesis 1:27, waar zowel een man als een vrouw is geschapen naar Gods evenbeeld), verwijzen de bijbelse auteurs meestal met mannelijke voornaamwoorden en beelden naar God. Wij volgen deze bijbelse regelgeving.

En nu we het toch over Genesis 1:27 hebben; dit is de gebruikelijke manier om naar een bijbelpassage te verwijzen. De naam (Genesis) verwijst naar het bijbelboek waarin een bepaalde passage staat, het cijfer links van de dubbele punt (1) is het hoofdstuknummer en het cijfer rechts van de dubbele punt (27) is het versnummer. Het is handig om deze informatie te onthouden, aangezien we je steeds de plaats geven waar je iets kunt vinden in de bijbel.

Misschien vraag je je af welke bijbelvertaling wij in dit boek gebruiken. Dat is de in 1996 herziene editie van de Groot Nieuws Bijbel. Het is een bekende vertaling in hedendaags Nederlands. De tekst is rechtstreeks aan de grondtekst ontleend. Wij raden je aan om tijdens het lezen van de bijbel verschillende vertalingen te raadplegen, vooral als je probeert moeilijke of controversiële passages te begrijpen.

Hoe dit boek is opgebouwd

Dit boek bestaat uit zes delen. Hieronder lees je wat je in elk deel kunt vinden.

Deel I: Waarover de bijbel gaat

In deel 1 geven we een algemeen idee over de bijbel, hoe we eraan komen en waarover hij gaat. Hier vind je handige overzichten en samenvattingen van de totstandkoming van de bijbel, waarom hij de vorm heeft die hij heeft, de verschillen tussen joodse en christelijke bijbels en wat je kunt verwachten op je reis door de bijbel. In hoofdstuk 2 krijg je zelfs een overzicht van de hele bijbel.

Deel II: Op reis door Tenach: het Oude Testament

In deel II gaan we in op Tenach (of Oude Testament). We beginnen bij het boek dat ongetwijfeld het meest invloedrijke literaire werk ter wereld is: Genesis. Vanwege zijn enorme belang en omdat het het kader schept voor de verdere gebeurtenissen van de bijbel, besteden we vier hoofdstukken aan dit rijke en diverse boek. Vervolgens gaan we in op de rest van Tenach. We laten de geschiedenis herleven, proberen grip te krijgen op de wetten, interpreteren de voorspellingen, overdenken de wijsheden en zingen de psalmen.

Deel III: Verborgen bijbelschatten in de Apocriefen

In dit deel bekijken we de Apocriefen. De Apocriefen behoren tot de meest fascinerende en minst gelezen boeken van de bijbel. Een reden waarom zo weinig aandacht uitgaat naar deze boeken is dat ze geen deel uitmaken van Tenach en veel protestante bijbeluitgaven. Ze komen voor in de katholieke, lutherse en oosters-orthodoxe bijbels. We bespreken waarom deze boeken niet voorkomen in bepaalde bijbels en wel in andere, waar ze vandaan komen en waarover ze gaan. De Apocriefen bestaan uit gevarieerde literaire werken en bevatten geschiedenis, poëzie, filosofie en voorspellingen. Door de Apocriefen leer je de verschillen begrijpen tussen het protestante, katholieke en oosters-orthodoxe christendom.

Deel IV: Wat er nieuw is aan het Nieuwe Testament

In deel IV gaan we in op de boeken die deel uitmaken van het Nieuwe Testament. We beginnen met de vier evangeliën van Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Zij beschrijven vanuit hun eigen standpunt het leven en de leer van Jezus. Daarna gaan we in op de verspreiding van het vroege christendom, zoals wordt beschreven in de Handelingen. Nadat we een beeld hebben gekregen van het ontstaan en de groei van het christendom, richten we onze aandacht op de brieven. We beginnen met de brieven van Paulus, die de basis vormen voor veel christelijke dogma’s. Vervolgens kijken we naar de algemene brieven. Die zijn geschreven door andere vroegchristelijke leiders, onder wie zich, volgens de overlevering, enkele van Jezus trouwste volgelingen bevonden. Tot slot ontcijferen we het boek Openbaring. Hierin wordt het einde der tijden beschreven tijdens welke het kwaad over de aarde komt, maar het goede uiteindelijk overwint.

Deel V: Toen en nu: de voortdurende invloed van de bijbel

In dit deel kijken we naar het effect van de bijbel op de geschiedenis. De bijbelse tradities hebben geleid tot drie wereldreligies: jodendom, christendom en islam. Zij vormen tevens de inspiratiebron voor de beste literatuur en beeldende kunst aller tijden. We geven een overzicht van de invloed van de bijbel en hoe zijn boodschap ook vandaag de dag nog effect heeft. We kijken zelfs naar een van de gewelddadigste mishandelingen van de bijbel: Hollywood-films! Er zijn zowel goede als slechte bijbelfilms gemaakt en wij geven je een handig overzicht van de meest bijzondere.

Deel VI: Het deel van de tientallen

Het laatste deel, ‘Het deel van de tientallen’, is een vast onderdeel in de Voor Dummies-boeken. Hierin vind je korte biografieën van (ongeveer) tien van de belangrijkste mensen in de bijbel, evenals tien feestdagen die je aan de bijbel te danken hebt. (Als je op zo’n dag vrij bent, heb je dat aan je baas te danken.)

Pictogrammen in dit boek

In dit boek worden pictogrammen gebruikt om je te wijzen op belangrijke informatie of je te verwijzen naar interessante feiten.

De bijbel is een omvangrijk boek met tal van interessante ideeën en diepgaande inzichten. Dit pictogram wijst je op informatie die de moeite waard is te onthouden, als richtlijn bij het lezen van de bijbel of als richtlijn voor het leven.

De bijbel heeft veel verborgen gevaren. Let op als je dit pictogram ziet. Het verwijst naar een passage of idee dat vaak verkeerd wordt geïnterpreteerd of een valkuil blijkt te zijn voor onervaren bijbellezers (zoals de gevreesde wie-is-de-zoon-van-wie-lijsten).

De bijbel bevat veel stof tot nadenken. Vragen als ‘Waarom zijn wij op aarde?’, ‘Waar komt het kwaad vandaan?’, ‘Waarom overkomen goede mensen slechte dingen?’ en ‘Waarom groeit er onkruid in mijn tuin?’. Dit pictogram wijst op vragen of ideeën die tot nadenken stemmen.

Hoewel Indiana Jones een fictieve figuur is, doen veel echte archeologen voortdurend fantastische ontdekkingen. Sommige ongelooflijke ontdekkingen in de vorm van literaire inzichten zijn gedaan tijdens het ‘graven’ in de bijbel. Als je dit pictogram ziet, weet je dat je bij een fantastische ontdekking bent aanbeland.

We spelen allemaal graag Triviant. De bijbel is een ware schatkist aan namen, plaatsen en gebeurtenissen. Thema’s die van dit pictogram voorzien zijn, zullen je medespelers achterover doen slaan.

Theologen en bijbelgeleerden houden ervan woorden te verzinnen om indruk te maken en, soms, om ‘leken’ buiten het gesprek te houden. Passages die van dit pictogram voorzien zijn, maken je weer deelgenoot van het gesprek.

Wat we nu gaan doen

Lezen van de bijbel is als op avontuur gaan: een avontuur dat je meeneemt naar verre landen, fascinerende volken en een heel nieuwe wereld. Aan een dergelijke reis mag je niet onvoorbereid beginnen. Zie dit boek als je reisgids en ons als je reisleiders. Je kunt op elke willekeurige plek aan je reis beginnen. Als je niet weet waar je naartoe wilt, adviseren wij je gewoon bij het begin te beginnen. In deel I krijg je een beknopt overzicht van de hele bijbel.

Bereid je voor om teruggeflitst te worden met de teletijdmachine om de bijbel te beleven zoals je hem nog nooit beleefd hebt (vooral als je hem nooit eerder beleefd hebt!). Je staat op het punt aan het avontuur van je leven – zelfs van meerdere levens – te beginnen. Je beleeft de gebeurtenissen opnieuw en ontmoet de mensen die onze wereld letterlijk hebben veranderd (bepaal zelf of die daar beter of slechter van is geworden). Maak je riemen vast. Klaar voor de start. Daar gaan we!

Hoofdstuk 1

Van Mozes tot moderne tijden: een inleiding in het Heilige Boek

In dit hoofdstuk:

Ontdekken wat de bijbel is, waar het boek vandaan komt en hoe wij eraan komen

Het belang van de Dode-Zeerollen

De voortdurende invloed van de bijbel waarderen

Een vertaling kiezen die bij je past

De bijbel is door de eeuwen heen een bestseller van de eerste orde geweest. Hij staat al in de boekentoptien sinds Johannes Gutenberg, uitvinder van de boekdrukkunst, ongeveer vijfhonderd jaar geleden de eerste exemplaren uitgaf. Sindsdien is hij in meer talen verschenen en in meer exemplaren verkocht dan welk ander boek in de geschiedenis dan ook. Cijfers tonen aan dat er dagelijks meer dan 150.000 nieuwe bijbels worden verkocht of weggegeven!

Wat is de bijbel, wie is de auteur en hoe kwamen wij ermee in aanraking? In dit hoofdstuk krijg je de antwoorden op deze en andere belangrijke vragen. Verder krijg je enkele nuttige tips om de bijbel te vinden die bij je past.

Hoe de bijbel zich ontwikkelde van oude boekrollen tot paperback

In de film The Gods Must Be Crazy vindt een man in een afgelegen dorp een uit een vliegtuig gegooide fles. Hij is ervan overtuigd dat dit mysterieuze object afkomstig is van de goden. De rest van de film gaat erover hoe deze man op zoek gaat naar de eigenaar ervan (we zullen het einde niet verklappen). Veel mensen denken dat we op dezelfde manier aan de bijbel zijn gekomen. Mozes of Jezus maakte op een dag een wandeling en plotseling – ‘zoef!’ – daar was hij: de bijbel was per luchtpost uit de hemel gekomen. De heilige mannen gaven hem door, hun volgelingen deden op hun beurt hetzelfde en uiteindelijk kwamen wij er mee in aanraking. Sindsdien zijn wij op zoek naar de rechtmatige eigenaar.

Zo ging het natuurlijk niet helemaal (behalve dan dat laatste). Het is ook niet juist om de bijbel te zien als een eenheid.

Wat is de bijbel?

Het woord bijbel komt van het Griekse ton biblion, dat ‘de rol’of ‘het boek’ betekent. Het woord is een afleiding van Byblos, de naam van een stad in de oudheid die in het gebied lag dat we nu kennen als Libanon. Byblos was de officiële leverancier van papierproducten in de oude wereld. De stad werd daarom zo geassocieerd met de productie van papierwaren dat de naam een synoniem werd voor het woord ‘boek’of ‘rol’. Dit fenomeen zien we ook vandaag de dag nog, waarbij een woord als Luxaflex staat voor jaloezieën, ongeacht het merk.

Het Griekse woord voor bijbel is eigenlijk een meervoudsvorm, ta biblia, wat ‘de rollen’of ‘de boeken’ betekent. Wij denken vaak aan de bijbel als één boek, maar de samenstellers indertijd hadden goed begrepen, waar ze mee te maken hadden: een verzameling werken van verschillende auteurs. En nog een behoorlijk diverse verzameling ook!

De bijbel bevat wetteksten, geschiedenis, poëzie, filosofie, muziek, persoonlijke correspondentie en voorspellingen. Ook de schrijvers waren zeer verschillend; onder hen waren herders, koningen, boeren, dichters, schriftgeleerden, profeten en vissers (om er maar een paar te noemen). Onder de bijbelse auteurs heerst ook een morele verscheidenheid, van oprechte burgers tot, laten we zeggen, uitdagende zedenpredikers. Zo vinden we onder de schrijvers verraders, oplichters, overspelige mannen, moordenaars en – houd je vast – de eerste belastingambtenaren (ja, dat is even schrikken).

De boeken waaruit de bijbel bestaat, werden pas veel later in één band verenigd. Joden en christenen voegden verschillende boeken toe aan hun verzameling heilige boeken.

Waar kwam de bijbel vandaan?

Om de heilige boeken van joden en christenen te kunnen begrijpen, moet je iets meer weten over de geschiedenis van hun ontwikkeling en de inhoud van beide verzamelingen boeken.

Tenach (of het Oude Testament)

De boeken die het joodse heilige boek vormen, worden vaak Tenach genoemd, omdat het materiaal oorspronkelijk in het Hebreeuws was geschreven. In de christelijke traditie heten deze boeken het Oude Testament.

Volgens de joodse traditie schreef Mozes de eerste vijf boeken van Tenach (Tora, van het Hebreeuwse woord voor ‘leer’of ‘wet’ of Pentateuch, van het Griekse woord voor ‘de vijf boekrollen’). In de Vijf boeken van Mozes, zoals deze geschriften ook wel worden genoemd, wordt alles beschreven van de schepping van de wereld (zie hoofdstuk 3) en de vroegste geschiedenis van de mensheid (zie hoofdstuk 4), tot de opkomst van de Israëlitische stamvaders (zie hoofdstukken 5 en 6) en de oprichting van een eigen natie onder Mozes (zie hoofdstuk 7).

Volgens de joden werd de geschiedenis van het oude Israël na Mozes door verschillende schrijvers vastgelegd. De meesten zouden volgens de traditionele opvatting geleefd hebben in de tijd van de beschreven gebeurtenissen. Jozua zou bijvoorbeeld zelf hebben vastgelegd hoe het volk van Israël onder zijn leiding het Beloofde Land veroverde (zie hoofdstuk 8). De periode na Jozua, de tijd van de Rechters of Richteren, werd vastgelegd door Samuël, de laatste rechter van Israël. Hij schreef ook de helft van het boek Samuël (tot aan zijn dood). Het overige materiaal in Samuël werd samengesteld door tijdgenoten, waaronder de profeten Gad en Natan en de grote koning David (zie hoofdstuk 9). De geschiedenis van de koningen na David (zie hoofdstuk 10) werd vastgelegd door hofschrijvers die staatszaken beschreven, priesters die voornamelijk schreven over de religie van Israël en profeten die, behalve over hun eigen voorspellingen, schreven over hun contacten (lees: ‘confrontaties’) met de koningen. (Profeten en koningen konden zelden met elkaar opschieten, zoals beschreven staat in hoofdstuk 13.)

Maar dan slaat het onheil toe. In 586 v.C. verwoestten de Babyloniërs Jeruzalem, inclusief het koninklijke paleis en de tempel. We weten niet hoeveel van Israëls bibliotheek verloren ging, maar veel boekrollen zijn bewaard gebleven en door de ballingen meegenomen naar Babylonië. (Lees meer over de Babylonische ballingschap in hoofdstuk 11.)

Deze documenten werden in Babylonië bewerkt en samengevoegd. Hoewel veel mensen bij dit proces betrokken waren, wordt het initiatief toegeschreven aan de schrijver en priester Ezra (zie hoofdstuk 12). Kort daarop bracht Ezra de boekrollen terug naar het herbouwde Jeruzalem. Op basis van deze geschriften deed hij aanzetten tot een religieuze hervorming (rond 450 v.C.). In deze periode werden nieuwe werken geschreven en aan de verzameling toegevoegd. Hieruit ontstond uiteindelijk een relatief complete versie van het joodse heilige boek. Behalve in Jeruzalem bevonden zich exemplaren van deze boekrollen in andere belangrijke centra van de joodse leer, zoals Egypte en Babylonië.

Hier volgen de boeken die uiteindelijk een plaats verwierven in Tenach. (N.B.: omdat deze boeken in verschillende volgorden voorkomen in de heilige boeken van joden en christenen, krijg je van beide een lijst zodat je ze makkelijker kunt opzoeken en vergelijken.)

Tenach

Het christelijke Oude Testament

De wet (of Tora)

De Pentateuch

Genesis

Genesis

Exodus

Exodus

Leviticus

Leviticus

Numeri

Numeri

Deuteronomium

Deuteronomium

De Profeten

Geschiedenis

De vroegere profeten

Jozua

Jozua

Rechters (of Richteren)

Rechters of Richteren

Ruth

Samuël (1 boekrol in het

1 en 2 Samuël

Hebreeuws)

1 en 2 Koningen

Koningen (1 boekrol in het

1 en 2 Kronieken

Hebreeuws)

Ezra

Nehemia

De latere profeten

Ester

Grote profeten

Jesaja

Poëzie en wijsheidsliteratuur

Jeremia

Job

Ezechiël

Psalmen

Spreuken

De twaalf profeten (1 boekrol in het Hebreeuws)

Prediker

Hooglied

Hosea

Joël

De Profeten

Amos

Grote profeten

Obadja

Jesaja

Jona

Jeremia

Micha

Klaagliederen

Nahum

Ezechiël

Habakuk

Daniël

Sefanja

Haggai

De kleine profeten

Zacharia

Hosea

Maleachi

Joël

Amos

Geschriften

Obadja

Psalmen

Jona

Spreuken

Micha

Job

Nahum

Hooglied

Habakuk

Ruth

Sefanja

Geschriften

De kleine profeten

Klaagliederen

Haggai

Prediker

Zacharia

Ester

Maleachi

Daniël

Ezra-Nehemia (1 boekrol in het Hebreeuws)

Kronieken (1 boekrol in het Hebreeuws)

De driedeling van het joodse heilige boek, Wetten, Profeten en Geschriften, ligt ten grondslag aan de naam voor het werk: TeNaCh. Dit woord is ontstaan uit de eerste letters van de Hebreeuwse woorden voor de drie delen: Tora (Wet), Nevi’im (Profeten) en Chetoevim (Geschriften).

Apocriefen

Door de veroveringen van Alexander de Grote verspreidde de Griekse cultuur zich over het oude Nabije Oosten (rond 330 v.C.). Hierdoor konden steeds minder joden de taal van hun heilige schrift, het Hebreeuws, lezen of begrijpen. (Zie hoofdstuk 16 voor een overzicht van deze periode.) Deze situatie en het verzoek van een Griekse koning van Egypte, leidde rond 250 v.C. tot het begin van een Griekse vertaling van Tenach. Dit werk kreeg de naam Septuagint, een Grieks woord voor ‘70’, dat verwees naar de zeventig (of in sommige tradities 72) schrijvers die, hoewel ze onafhankelijk van elkaar werkten, precies dezelfde Griekse vertaling maakten van de Tora. Dit ‘toeval’ bevestigde dat de Griekse vertaling correct en zelfs door God ingegeven was. Er zouden echter enkele joodse historische en religieuze geschriften in de Septuagint worden opgenomen, die oorspronkelijk geen deel uitmaakten van Ezra’s geschriften. Hoewel de meeste joden deze werken zeer hoog achtten (sommigen beschouwden ze zelfs als onderdeel van Tenach), werden ze afgewezen omdat ze niet door God waren ingegeven. Deze beslissing zou volgens de traditie officieel zijn vastgelegd door een groep joodse geleerden in Jamnia, een stad ongeveer veertig kilometer ten westen van Jeruzalem (rond 90 n.C.).

Tussen de vertaling van de Septuagint (rond 250-100 v.C.) en de beslissing van Jamnia kwam een kleine beweging op gang die we vandaag de dag kennen als het christendom. Omdat de vroege christenen de Griekse Septuagint gebruikten, zagen veel christelijke gemeenschappen de toegevoegde boeken als onderdeel van de bijbel. Toen echter de kerkvader Hiëronymus (vierde tot vijfde eeuw) de bijbel uiteindelijk in het Latijn vertaalde, werd het ontbreken van deze toegevoegde boeken in de joodse Tenach er de oorzaak van dat deze boeken de aanduiding ‘verborgen’ (in het Grieks Apocrypha) kregen. (Sommige geleerden denken echter dat Apocrypha zou kunnen verwijzen naar de verborgen of esoterische boodschap in deze werken.) Hiëronymus geloofde net als de joden dat deze boeken weliswaar waardevol waren, maar dat ze niet beschouwd moesten worden als een deel van de bijbel. (Zie hoofdstuk 16 en 17 voor meer informatie over deze ‘verborgen’ boeken en hun geschiedenis.) Veel christelijke leiders waren het echter niet met hem eens en zij wonnen uiteindelijk de strijd. Pas tijdens de Reformatie in de zestiende eeuw werden deze toegevoegde boeken verwijderd uit het Oude Testament in protestante bijbels (en zelfs dit werd niet universeel gedaan). Vandaag de dag beschouwen de katholieke en oosters-orthodoxe kerken de meeste van deze ‘verborgen’ of apocriefe boeken nog steeds als onderdeel van de bijbel.

Hier volgt een lijst van de apocriefe boeken.

De Apocriefen

Tobit

Gebed van Azarja en het Lied van

Judit

de drie mannen in de oven

Toevoegingen aan Ester

Susanna

Wijsheid van Salomo

Bel en de draak

Boek van Jezus Sirach

1 en 2 Makkabeeën

Baruch

1 en 2 Ezra

Brieven van Jeremia

Gebed van Manasse

Oosters-orthodoxe toevoegingen aan de Apocriefen

3 en 4 Makkabeeën
Psalm 151

Het Nieuwe Testament

De geschiedenis van de totstandkoming van het Nieuwe Testament is veel korter, omdat het geschreven is in een tijdsbestek van 50 tot 75 jaar (terwijl Tenach in ongeveer duizend jaar is geschreven). De keuze voor de boeken die in het Nieuwe Testament zouden komen, is echter niet minder interessant.

De geschriften van het Nieuwe Testament zijn geschreven in gewoon of Koine Grieks. Ze bevatten verhalen over het leven van Jezus (evangelien), naar een woord dat ‘goed nieuws’ betekent; zie hoofdstuk 18 en 19, een geschiedenis van de vroege Kerk (Handelingen van de apostelen; zie hoofdstuk 20) en brieven van vroege kerkleiders (de apostel Paulus en andere christenen uit de eerste eeuw; zie hoofdstuk 21 en 22). Het laatste boek van het Nieuwe Testament, Openbaring, behoort tot de apocalyptische literatuur. De naam is ontleend aan een Grieks woord dat ‘openbaren’ betekent en verwijst naar voorspellingen over het einde der tijden (zie hoofdstuk 23).

Volgens de overlevering zijn deze boeken met goddelijke inspiratie geschreven door de volgelingen van Jezus (discipelen) en andere leiders van de vroege Kerk (apostelen, hoewel met deze naam ook discipelen bedoeld kunnen worden). Rond de tweede eeuw ging men zich echter afvragen of alle boeken werkelijk door deze vroege kerkleiders waren geschreven. De Kerk moest nu gaan bepalen welke boeken authentiek waren en welke niet. Dit proces wordt canonisatie genoemd, van het Griekse woord canon, dat ‘regel’ of ‘maatregel’ betekent. Aan het einde van de tweede eeuw waren de meeste boeken die nu deel uitmaken van het Nieuwe Testament als authentiek bestempeld. Het duurde echter tot de vierde eeuw voor Athanasius, bisschop van Alexandrië in Egypte, het aantal boeken in het Nieuwe Testament officieel vastlegde op 27.

Hieronder volgen de boeken van het Nieuwe Testament.

Het Nieuwe Testament

Geschiedenis

Brieven

Evangeliën (Leven van Jezus)

Brieven van Paulus

Matteüs

Romeinen

Marcus

1 en 2 Korintiërs

Lucas

Galaten

Johannes

Efeziërs

Filippenzen

De vroege Kerk

Kolossenzen

Handelingen van de apostelen

1 en 2 Tessalonicenzen

1 en 2 Timoteüs

Algemene brieven

Titus

Hebreeën

Filemon

Jakobus

1 en 2 Petrus

Apocalyps (toekomstige

1, 2 en 3 Johannes

gebeurtenissen)

Judas

Openbaring van Johannes

Dit overzicht is grofweg gebaseerd op joodse en christelijke tradities. Vandaag de dag zetten theologen hun vraagtekens bij veel van deze tradities. In de loop van dit boek bespreken we de belangrijkste vragen van deze geleerden.

Hoe kwamen wij aan de bijbel?

Het is belangrijk om te benadrukken dat geen enkele originele bijbeltekst, joods of christelijk, is overgeleverd. Geen eerste druk, geen gelimiteerde oplage en al helemaal geen gesigneerd exemplaar. Deze oorspronkelijke geschriften zijn verdwenen omdat het materiaal waarop ze waren geschreven (meestal papyrus, gemaakt van de hoge oeverplant met dezelfde naam) na verloop van tijd verging. Omdat tweeduizend jaar geleden kopieerapparaten nog niet algemeen waren, moesten de joodse en christelijke bijbels met de hand worden geschreven en gekopieerd om ze te behouden. Het gangbare idee dat dit voortdurende kopiëren heeft geleid tot boeken die totaal verschillen van de originelen, klopt echter niet.

Van het Nieuwe Testament bezitten we bijvoorbeeld duizenden exemplaren van handgeschreven boeken, waardoor geleerden met een behoorlijke zekerheid kunnen vaststellen wat de inhoud van de vroegste geschriften is geweest. Daarbij komt dat vroege christelijke auteurs het Nieuwe Testament eindeloos citeerden in hun geschriften, waardoor we nog meer gegevens bezitten die ons helpen bij het bepalen van de juistheid van de manuscripten. Ten slotte werden de teksten van het Nieuwe Testament al zeer vroeg vertaald in verschillende talen, waardoor we nog een derde manier hebben om de juistheid van de teksten vast te stellen.

Bij Tenach ligt het iets moeilijker gezien de ouderdom van de teksten. Het grootste deel van Tenach werd vijfhonderd tot duizend jaar voor het Nieuwe Testament geschreven. Een andere moeilijkheid is dat joodse gemeenschappen, in tegenstelling tot de vroege christelijke, een zeer strenge controle uitoefenden op wie bijbelse manuscripten mocht bezitten of bewerken. Een reden hiervoor was dat de tekst zelf als heilig werd beschouwd. De joodse gemeenschappen wilden er zeker van zijn dat degenen die de teksten kopieerden dat zo nauwkeurig mogelijk deden. Dit strakke toezicht biedt echter wel een van de belangrijkste controlemogelijkheden op juistheid van de tekst: kwaliteitsbewaking. Volgens joodse bronnen werden de manuscripten met uiterste zorg gekopieerd. Zelfs het kleinste foutje moest worden hersteld, anders werd het manuscript afgekeurd. Een andere mogelijkheid om de Hebreeuwse manuscripten op juistheid te controleren, is ze te vergelijken met de Griekse vertaling ervan (de Septuagint), waaraan tussen 250-100 v.C gewerkt is.

Maar ondanks al deze verschillende controlemogelijkheden voelden de meeste geleerden zich ontmoedigd omdat de oudste exemplaren van Tenach (Masoretische tekst genoemd, naar de joodse schrijvers die verantwoordelijk waren voor hun totstandkoming) niet ouder waren dan de tiende eeuw n.C. Dat is ruim 1500 jaar later dan de meeste van deze boeken oorspronkelijk waren geschreven!

De ontdekking van de Dode-Zeerollen

Het verhaal van de Dode-Zeerollen is een echt Hollywood-verhaal, alleen vond het niet plaats voor de lens van een camera, maar in de dorre woestijn van Israël. Het verhaal gaat dat in 1947 een herdersjongen zijn kudde bewaakte en door het gooien van een steen zijn schapen bij elkaar probeerde te houden. De steen, echter, vloog in de richting van een grot en kwam met veel gekletter in de grot terecht. Toen de jongen de grot inging, zag hij iets dat het bijbelonderzoek voor altijd zou veranderen. Zijn verdwaalde steen had een opslagplaats blootgelegd van aardewerken kruiken vol boekrollen met bijbelse en andere oude geschriften van tweeduizend jaar oud.

Uiteindelijk werden elf grotten ontdekt waar talloze bijbelse en nietbijbelse boekrollen, evenals duizenden fragmenten van Tenach werden gevonden.

Wie schreef de Dode-Zeerollen?

Geleerden zijn het er nog steeds niet over eens wie de boekrollen schreef die in de grotten bij de Dode Zee werden gevonden. De meesten zijn het er echter over eens dat ze toebehoorden aan de gemeenschap die in de directe omgeving van de grotten woonde. Hoewel de exacte oorsprong van deze groep onbekend is, lijkt het erop, dat deze mensen hebben behoord tot de joodse afscheidingsbeweging, de Essenen. In hun eigen documenten lezen we dat de groep in het midden van de tweede eeuw v.C. werd opgericht door iemand die zich de ‘Leraar van gerechtigheid’ noemde. De beweging die hij stichtte, koos voor een leven in afzondering overeenkomstig een leven in het klooster. De ingewijden waren bereid al hun aardse bezittingen en bezigheden af te zweren. De Essenen geloofden dat zij als enigen Gods wetten navolgden. Ze wachtten op de dag dat God het corrupte priesterschap in Jeruzalem en de politieke macht omver zou werpen. Deze omverwerping zou worden uitgevoerd door een goddelijke boodschapper of Messias (van het Hebreeuwse woord voor ‘de gezalfde’). Tot die tijd bestudeerde de gemeenschap de bijbel en leidde een ritueel en moreel zuiver leven. De Dode-Zeerollengemeenschap werd uiteindelijk tijdens de Joodse Opstand (66-72 v.C.) door de Romeinen vernietigd. Geleerden denken dat de gemeenschap hun geschriften in de grotten verborg om ze te beschermen. En daarin slaagden ze, wel tweeduizend jaar lang!

Deze manuscripten waren afkomstig uit de tijd voor Jezus, waardoor geleerden plotseling beschikten over bijbelteksten die meer dan duizend jaar ouder waren dan de teksten die ze tot dan toe kenden. In veel gevallen demonstreerden deze manuscripten hoe zorgvuldig de schrijvers de bijbelse teksten in de loop der eeuwen hadden gekopieerd. Er werden echter ook enkele interessante verschillen gevonden, waardoor er voor de bijbelgeleerden nog genoeg te onderzoeken overbleef.

Als je ooit in de buurt van de Dode Zee bent, adviseren we je een bezoek te brengen aan de grotten en overblijfselen van deze gemeenschap in wat vandaag de dag Qumran heet. Je kunt een paar van de grotten bekijken (vergeet het maar, er is niks meer te vinden). De Dode Zee zelf is een fascinerende plek. Het is het laagstgelegen wateroppervlak ter wereld en het water heeft een zoutgehalte van 30%. Het gevolg is dat niets in het water kan leven (vandaar de naam). Vandaag de dag is de Dode Zee niet echt een dode, maar juist een levendige plek. Vakantieoorden schieten als paddestoelen uit de grond, omdat de oplossing van mineralen in dit water een verjongend effect op lichaam en ziel zou hebben. Het zoutgehalte is zo hoog dat je zonder moeite op het water blijft drijven. We raden je echter ten zeerste af jezelf voor het baden te scheren.

Het belang van de bijbel doorgronden

Het is opmerkelijk dat een verzameling boeken die in de loop van vijftienhonderd jaar werd geschreven, door talloze schrijvers en bewerkers die op drie verschillende continenten leefden en in drie verschillende talen schreven, nog dagelijks zoveel invloed op ons uitoefent. Of het nu gaat om de ethiek van het klonen van mensen, abortus, bidden op school of het aanplakken van posters tegen vloeken, de bijbel blijft voorpaginanieuws. (En dan hebben we het nog niet over de duizenden auto’s met links- en rechtsom zwemmende visjes die respectievelijk Jezus of Darwin symboliseren.)

Het valt ook niet mee om de huidige tijd te begrijpen zonder wat kennis van de bijbel. De bijbel maakt deel uit van de tradities van de drie belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom en islam. Door iets meer te weten over de boodschap en betekenis snap je beter wat de verschillen en overeenkomsten zijn tussen deze godsdiensten, evenals wat de vooruitzichten op wereldvrede zijn (zie hoofdstuk 24).

Ten slotte kun je veel werken uit de kunst en literatuur niet volledig op hun waarde schatten zonder over wat basale bijbelkennis te beschikken. Of het nu gaat om de fantastische schilderijen van Michelangelo of Rembrandt of literaire meesterwerken van Shakespeare en Harry Mulisch, onze wereld zit vol bijbelse thema’s en beelden. Zelfs films ontlenen thema’s aan de bijbel. (In hoofdstuk 25 bespreken we films over de bijbel en invloedrijke werken uit de kunst en literatuur.)

Een vertaling vinden die bij je past

Het lezen van een bijbelvertaling wordt wel vergeleken met zoenen met een sluier ertussen. Het is niet zo goed als het echte werk, maar beter dan niets. Er zijn echter maar weinig mensen die de tijd of motivatie hebben om meerdere oude talen te leren om de bijbel in de oorspronkelijke taal te kunnen lezen. Hoe vind je nou een vertaling die bij je past?

De geschiedenis van de Nederlandse bijbel

De Renaissance bracht een steeds grotere intellectuele vrijheid en veel Europeanen raakten ontevreden met het instituut kerk. Er ontstond een steeds grotere behoefte om de bijbel uit het Latijn in de volkstalen te vertalen, aangezien alleen hoger opgeleiden het Latijn konden lezen. Er bestond echter ook een grote weerstand tegen dit voorstel uit angst dat de leken de bijbelse boodschap zouden vervormen of verkeerd zouden interpreteren. Deze weerstand nam soms gewelddadige vormen aan en velen die zich met de vertalingen bezighielden werden gevangen genomen of zelfs gedood. De bijbel verscheen echter uiteindelijk in alle Europese talen. Hoewel elke vertaling zijn eigen charme heeft, geven we hier een kort overzicht van de Nederlandse vertalingen (en een aantal bewerkingen).

ca. 1270: Rijmbijbel van Jacob van Maerlandt. Bijbelse geschiedenis vertaald uit het Latijn, gesteld in rijmvorm.

1360: De Eerste Historiebijbel was een bijbelvertaling uit de Vulgaat (een in de Middeleeuwen gangbare Latijnse bijbeleditie) van een onbekende auteur. Aanvankelijk bestond het werk alleen uit historische boeken, maar werd later uitgebreid. In zijn voorwoord ging de auteur in op de tegenstand van de wereldlijke geestelijkheid tegen vertalen in de volkstaal. Volgens hem kwam dat omdat ze bang was het monopolie op de uitleg van de bijbel te verliezen. In de loop van de volgende eeuw is deze bijbel onder invloed van de Moderne Devotie op ruime schaal in Nederland verbreid.

1477: De Delftse Bijbel was de eerste in Nederland gedrukte bijbel.

1516: Het Nieuwe Testament van Erasmus was de eerste tekstuitgave van het Nieuwe Testament na de Vulgaat.

1522-1534: Bijbelvertaling van Luther. In 1522 vertaalde Luther de bijbel in het Duits. Dit was de eerste reformatorische vertaling uit de grondtekst.

1526: De Liesveldtbijbel was de eerste volledige, reformatorische bijbelvertaling in het Nederlands, verschenen in Antwerpen en uitgegeven door Jacob van Liesveldt. De vertaling volgde in de opeenvolgende drukken de verschillende vertalingen van Luther tot deze in 1535 geheel naar Luther vertaald was.

1548: De Leuvense bijbel was een door Nicolaas van Winghe gemaakte en door de rooms-katholieke kerkelijke autoriteiten goedgekeurde vertaling.

1560: De Biestkensbijbel verscheen in Emden en was vernoemd naar Nicolaas Biestkens. Hij was in gebruik bij doopsgezinden en lutheranen.

1562: De Deux-aes-bijbel was een gereformeerde bijbel, gedrukt in Emden. Deze bijbel was onder gereformeerden het meest in gebruik tot de Statenvertaling.

1599: De Moerentorfbijbel was een gewijzigde vorm van de Leuvense bijbel uit 1548 en in gebruik bij rooms-katholieken. Hij werd tot aan het begin van de 20e eeuw gebruikt.

1637: De Statenvertaling was de eerste Nederlandse bijbelvertaling vanuit de grondtekst.

1820-1830: De vertaling van Van der Palm was er een in meer eigentijds Nederlands.

1868: De Synodale vertaling verscheen vanwege de Nederlands Hervormde Kerk (alleen het Nieuwe Testament).

1912: De Leidse vertaling was verzorgd door moderne theologen en vond vooral ingang in vrijzinnige kringen.

1920-1924: De Utrechtse vertaling was gemaakt onder leiding van de hoogleraren Obbink en Brouwer en vond ingang in kringen van ethici.

1906-1934: De Canisiusvertaling was een vertaling uit de grondtekst en genoot grote populariteit onder roomskatholieken.

1951: Aan de werkzaamheden voor de Nieuwe Vertaling werd al in 1911 begonnen. Deze vertaling vond bij verschijning brede ingang in de protestante kerken en werd daarmee de ‘kanselbijbel’ van Nederland. Wordt de NGB-vertaling genoemd.

1972: Groot Nieuws voor u is het Nieuwe Testament in omgangstaal.

1975: De Willibrordvertaling is een rooms-katholieke vertaling.

1977: De start van het project Eenvoudig Nederlands. De bijbelverhalen worden niet naverteld maar doorverteld. De oorspronkelijke tekst (Hebreeuws, Grieks) is in zo eenvoudig mogelijke tekst vertaald.

1978: De Friese Bijbel is een vertaling vanuit de brontekst in gangbaar Fries.

1982: De Groot Nieuws Bijbel is een vertaling in hedendaags Nederlands die gemakkelijk toegankelijk is en geschikt is om voor te lezen (voortzetting van Groot Nieuws voor u).

1989: In de Startbijbel staat een selectie uit het Oude en het Nieuwe Testament. Deze bijbel is geschikt voor jongeren van negen jaar en ouder, om zelf de bijbel te leren lezen. De bijbelverhalen zijn opnieuw verteld vanuit de grondtekst en bewerkt met het oog op deze leeftijdsgroep.

1992: Het Boek, een gedachte-voorgedachte-vertaling met taalgebruik, woordspelingen en uitdrukkingen van nu

1995: Herziene Willibrordvertaling.

1996: Herziene Groot Nieuws Bijbel.

1995-2003: Het verhaal gaat van ds. Nico ter Linde, zesdelige bijbelvertelling in hedendaags Nederlands. De zes boeken werden in een tijdsbestek van acht jaar geschreven.

2004: De Nieuwe Bijbelvertaling waarin speciale aandacht is voor de bijbel als literair werk. Meer dan tien jaar werd door ongeveer twintig vertalers aan het interconfessioneel vertaalproject gewerkt. Het werk is een gezamenlijk project van het Nederlands en Vlaams Bijbelgenootschap en de Katholieke en Vlaamse Bijbelstichting.

Allereerst moet je bepalen wat voor jou het belangrijkste is als je de bijbel leest. Sommige mensen lezen de bijbel vanwege de literaire kwaliteiten. Voor sommigen is het een studie- of onderzoeksonderwerp. Anderen lezen de bijbel voor de lol. (En sommigen, zoals wij, lezen hem om al die redenen.) Als je op zoek gaat naar een bijbelvertaling moet je je dus eerst afvragen wat jij zoekt in de bijbel. Verschillende vertalingen benadrukken verschillende aspecten. De volgende paragrafen geven je wat advies.

Literaire tegenover letterlijke vertalingen

Als je de bijbel als studieobject gaat gebruiken, bijvoorbeeld voor een cursus of bijbelstudie, is het handiger er een traditionele vertaling bij te hebben. Vroeger vond men dat een vertaling goed was als de originele taal zo nauwkeurig mogelijk gevolgd werd. Dan kreeg je wel merkwaardig Nederlands (bijvoorbeeld: ‘alle vlees tegelijk zal zien’ in plaats van ‘de mensheid zal getuige zijn’). Sommigen vinden deze bijbeltaal heel belangrijk. Het probleem met zo’n letterlijke vertaling is wel dat de betekenis van origineel soms erg moeilijk overkomt. En dat kan toch ook niet de bedoeling zijn van een vertaling. Enkele letterlijke bijbelvertalingen zijn: de Statenvertaling (SV), en de NBG-vertaling van 1951 (NBG51). (N.B.: in veel publicaties wordt alleen met afkortingen naar deze vertalingen verwezen, vandaar dat we ze hier vermelden.)

Een nadeel van letterlijke vertalingen is dat de meeste mensen ze te star en archaïsch vinden. Als richtlijn kun je aanhouden dat bijbels met het woord ‘Nieuw’ in de titel hebben geprobeerd dit probleem op te lossen – sommige beter dan andere. Naar onze mening bestaat er geen betere bijbel dan de Statenvertaling als je wilt genieten van de literaire schoonheid en toch een nauwkeurige vertaling wilt hebben. We realiseren ons echter wel dat de Statenvertaling in zeventiende-eeuws Nederlands is geschreven, dat nog moeilijker te lezen kan zijn dan een stuk van Vondel (maar net zo mooi, als je er eenmaal aan gewend bent). Maar hoe hoogstaand de literaire kwaliteit ook is, je wilt niet dat het lezen van de bijbel doet denken aan zoenen met een muur ertussen.

Vertalingen nieuwe stijl

Als je enkele letterlijke vertalingen hebt geprobeerd maar ze toch te moeilijk vond, raden we je aan een vertaling van de bijbel in modern taalgebruik te proberen. De vertalers hebben er goed op gelet dat de betekenis van het origineel zo duidelijk mogelijk in het Nederlands overkomt. De bekendste in deze categorie is de Groot Nieuws Bijbel (GNB96). Er bestaan ook andere en je kunt er het beste een kiezen door in een boekwinkel of bibliotheek verschillende uitgaven te bekijken, bijvoorbeeld de Willibrord-vertaling uit 1995 (WV95) en de Statenbijbel. In oktober 2004 komt de interconfessionele Nieuwe Bijbelvertaling uit. Al tien jaar werken er zo’n twintig vertalers aan dit gezamenlijke project van het Nederlands en Vlaams Bijbelgenootschap en de Katholieke en Vlaamse Bijbelstichting. De bijbel wordt vertaald als literatuur, en dat is nieuw.

Er zijn vertalingen die soms te modern willen zijn waardoor de boodschap vervaagt of de culturele waarde van de bijbel wordt aangetast. Sommige versies laten de bijbelse gebeurtenissen zelfs spelen in het hedendaagse leven, met Jezus in spijkerbroek en op gympen. Andere proberen zo eigentijds over te komen dat ze Mozes dingen laten zeggen als: ‘Hé jongens, wees effe cool tegen je ouwe!’ (Herken je het gebod?) Oké, dit voorbeeld hebben we zelf verzonnen, maar het geeft wel aan hoeveel vrijheid sommige vertalers zich soms permitteren.

De bijbel die het makkelijkst te lezen is, is de bijbel als navertelling, de zogenaamde parafrase. Die kan erg handig zijn, vooral voor jongeren of mensen die de bijbel voor het eerst lezen. De bekendste is Het Boek.

We raden parafrasen echter af als je de bijbel grondig wilt bestuderen, omdat ze per definitie de bijbelteksten in verhaalvorm omzetten of samenvatten. Daarbij plaatsen parafrasen de tekstpassages vaak in hoofdstukken zonder versaanduiding. Als je dan een boek leest dat verwijst naar bepaalde bijbelverzen (zoals De Bijbel voor Dummies), zul je ze nauwelijks terug kunnen vinden.

Shakespeare en de ‘bijbelcode’

Het is opvallend dat Shakespeare, wellicht de beste toneelschrijver aller tijden, in dienst was van de Britse koning James toen de King James Bible, wellicht de beste bijbelvertaling aller tijden, in voorbereiding was. Het wordt zelfs nog opvallender, omdat Shakespeare 46 jaar werd in het jaar dat de King James Bible voltooid was (1611). Waarom dit opvallend is? Nou, als je naar Psalm 46 gaat in de King James Bible (en dit werkt alleen bij die bijbel) en vanaf het begin naar woord 46 gaat, staat er het woord shake. Als je vervolgens vanaf het einde van de psalm 46 woorden terug telt, lees je het woord spear. En dit is echt geen grapje.

Verwerkte Shakespeare nou een geheime code in de King James Bible zodat latere generaties zouden weten dat hij eraan meewerkte? Waarschijnlijk niet. We komen daardoor echter wel op de kwestie van de zogenaamde ‘bijbelcode’. Sommige mensen beweren dat in de bijbel voorspellingen voor de toekomst verborgen liggen. Je zou deze voorspellingen ontdekken door in Tenach letters op gelijke afstand van elkaar te tellen (bijvoorbeeld elke twaalfde letter). Voorbeelden van deze ‘voorspellingen’ zijn de moord op Jitschak Rabin en de AIDS-epidemie. Voor veel mensen is dit een bewijs van Gods invloed op de tekst. (Er zijn ook mensen die beweren dat ruimtewezens de code schreven.)

Bestaat er nou echt een bijbelcode? Verschillende gegevens maken deze theorie zeer onwaarschijnlijk. We zien bijvoorbeeld tekstuele variaties in de Hebreeuwse manuscripten die we bezitten (woorden zijn verschillend gespeld of gegroepeerd, andere woorden worden gebruikt, enzovoort). Volgens deze theorie echter gaat een ‘voorspelling’ al verloren wanneer slechts één letter ontbreekt of wordt toegevoegd. Feit is ook dat als je maar lang en goed genoeg naar een boek met duizenden woorden kijkt (en Tenach bevat er meer dan 300.000), je altijd wel iets gaat zien – zijn het geen voorspellingen van toekomstige gebeurtenissen, dan wel zwarte vlekken voor je ogen. Tot slot werden veel ‘voorspellingen’ gezien nadat de gebeurtenis had plaatsgevonden. Een belangrijke gebeurtenis vindt dus plaats en computers gaan vervolgens talloze uren alle mogelijkheden testen om, hoera, de voorspelling zwart op wit uit de printer te laten rollen.

Vertalingen met aantekeningen

Sommige bijbels zijn voorzien van commentaren of studieaantekeningen. Die kunnen erg handig zijn bij het lezen van de bijbel als studieobject, vooral als snel naslagwerk of om de betekenis van een bepaalde zin of een woord te verklaren. Het gevaar van deze commentaren is dat de schrijver zich soms laat leiden door zijn eigen ideeën over de tekst. We hebben allemaal een mening, vooral als het over de bijbel gaat. Maar je wenst verklaringen gebaseerd op feiten en geen commentaren die de bijbel aanvullen met leerstellingen of inzichten van een bepaalde religieuze stroming of kerkgenootschap.

Waar komt de hoofdstuk- en versindeling vandaan?

De joodse geschriften waren al onderverdeeld voor studiedoeleinden en liturgisch gebruik. De hoofdstukindeling die we in bijna alle bijbels tegenkomen, of ze nu joods of christelijk zijn, is echter het werk van aartsbisschop Stephen Langton uit Canterbury, Engeland. In de dertiende eeuw verdeelde de aartsbisschop de tekst van de Latijnse Vulgaat in hoofdstukken. Dit werd vervolgens overgenomen in Tenach. De onderverdeling in verzen, die op enkele uitzonderingen na hetzelfde is in de joodse en christelijke heilige schrift, werd in de zestiende eeuw doorgevoerd.

Je kunt een ‘gekleurde’ bijbel vermijden door te kijken wie achter de vertaling en commentaren staan. Dit wordt meestal in de inleiding vermeld. (Zo niet, laat het boek dan liggen.) Commentaren van interkerkelijke (vertegenwoordigers van verschillende groeperingen binnen een geloof) of oecumenische (vertegenwoordigers van verschillende geloven) genootschappen zijn doorgaans betrouwbaar. Maar commentaren die ondersteuning genieten van de Kerk van Elvis-verschijningen in Graceland kun je misschien maar beter negeren.

Sekseneutrale vertalingen

Het laatste waaraan je moet denken voor je een vertaling kiest, is je eigen gevoeligheid. In veel oudere vertalingen van de bijbel komen bijvoorbeeld alleen mannelijke verwijzingen voor, zelfs als de auteur niet seksistisch wil zijn. Dus in plaats van ‘de kinderen van Israël’of zelfs ‘de Israëlieten’ wordt in veel oude vertalingen gesproken van ‘de zonen van Israël’, omdat, zoals in veel talen, een gemengde groep het mannelijke geslacht krijgt. Wij geven de voorkeur aan sekseneutrale bijbels omdat die vaak dichter bij de intentie van de bijbelse auteurs staan.

Andere vertalingen passen de sekseneutrale taal eveneens toe op de bijbelse voorstelling van God. In plaats van te verwijzen met ‘Hem’, gebruiken de vertalers het onzijdige ‘God’ of wisselen mannelijke en vrouwelijke voornaamwoorden af. Het goede daarvan is dat je eraan wordt herinnerd dat het beeld dat veel mensen van God hebben – inclusief de bijbelse auteurs (zie hoofdstuk 3) – aan onze opvattingen over de seksen voorbijgaat. In werkelijkheid verwijzen de bijbelse auteurs bijna altijd met mannelijke voornaamwoorden en beeldtaal naar God, hoewel daarop enkele opvallende uitzonderingen bestaan (zie bijvoorbeeld Jesaja 49,15). Als je dat beeld verandert, wordt het beeld van God zoals de schrijvers het wilden weergeven, wellicht ook anders.

De laatste stap: experimenteren met bijbelvertalingen

Onthoud bovenstaande richtlijnen en ga op zoek naar de juiste bijbelvertaling, zoals je ook naar de prins of prinses op het witte paard zoekt. ‘Neem verkering’ met een paar vertalingen. Drink koffie met ze, neem ze mee uit lunchen en geniet van een romantisch etentje. Net als bij verkering merk je dat sommige vertalingen je tegenstaan, andere je interesseren en weer andere je fascineren. En wie weet? Misschien vind je op een dag ‘de ware’: een vertaling die het beste uit je haalt, die je een goed gevoel geeft als jullie samen zijn, een vertaling waar je niet meer buiten kunt … zelfs als je zoent met een sluier ertussen.

De betekenis van een naam? De gevaren van een vertaling

In Tenach heeft God vele namen. Vaak wordt Hij ‘God’ genoemd, van het Hebreeuwse Elohim (minder gebruikelijk El). Een andere, minder vaak voorkomende verwijzing is El Sjaddai, meestal vertaald met ‘Almachtige God’. Gods persoonlijke naam wordt echter teruggebracht tot de Hebreeuwse medeklinkers JHWH, van de werkwoordsstam ‘zijn’. Gods naam lijkt dus ‘Hij die is’ te betekenen. In veel bijbelvertalingen wordt JHWH vertaald met ‘HEER’ (met hoofdletters). Aangezien het Hebreeuws wordt geschreven zonder klinkers (of beter, met heel, héél weinig klinkers), weet niemand precies hoe Gods naam werd uitgesproken (de meeste onderzoekers denken dat het Jahweh was).

Tegen de tijd dat klinkers aan Tenach werden toegevoegd (door de Masoreten aan het einde van het eerste millennium), werd de goddelijke naam vanwege zijn heiligheid niet meer uitgesproken. Om er zeker van te zijn dat mensen de naam niet meer zouden uitspreken, plaatsten de Masoretische schrijvers de klinkers van het woord ‘Heer’, in het Hebreeuws adonaj (a-o-a), tussen de medeklinkers van JHWH: JaHoWaH. Degenen die deze traditie niet kenden, interpreteerden deze klinkers als de feitelijke klinkers van Gods naam. Hierdoor ontstond de naam Jehowah of Jehova, een naam die in sommige vertalingen van de bijbel nog voorkomt.