Inleiding

De meeste mensen zijn op de een of andere manier in aanraking gekomen met religie. Velen van ons zijn grootgebracht als christen, jood, moslim, hindoe, boeddhist of iets totaal anders. Onze ouders of grootouders hebben ons volgens de een of andere religie opgevoed. De (kerkelijke) feestdagen van een bepaalde religie waren waarschijnlijk onze feestdagen; de geloofsovertuigingen onze geloofsovertuigingen; het voedsel ons voedsel. Die opvoeding maakt het ons makkelijker religie te begrijpen omdat we al een heleboel weten uit ons eigen leven. Anderen onder ons zijn niet volgens een religie grootgebracht maar zijn er, het grootste deel van hun leven, toevallig mee in aanraking gekomen, in welke vorm dan ook.

Dat wat religie vertrouwd maakt, maakt het ook vreemd. Velen van ons hebben van jongs af aan religieuze dingen gedaan zonder echt te begrijpen wat we nu deden. Velen van ons hebben tijdens hun opvoeding geleerd hun eigen religie te begrijpen, maar snappen niets van de religie van anderen. Sommigen onder ons werden zonder enige vorm van religie grootgebracht en voelen zich een beetje een buitenstaander of zelfs sceptisch over die hele religie.

Of je nu gelovig bent of niet (of gelovig wilt zijn of niet), religie beïnvloedt je leven. Jouw religie, de religie van je buren, de verschillende religies binnen jouw cultuur, de religies in andere culturen die reageren op jouw cultuur: ze spelen allemaal een belangrijke rol in hoe mensen tegen de wereld en hun plaats daarin aankijken en hoe ze collectief en individueel met andere mensen omgaan. Religie voor Dummies kan je helpen begrijpen wat je je hele leven al aan het doen bent en wat mensen die een andere religie aanhangen hun hele leven al aan het doen zijn.

Over dit boek

Dit boek gaat op een heleboel aspecten van religie in, maar je hebt geen religieuze achtergrond nodig om het te kunnen lezen. Sterker nog, je hoeft helemaal niets van religie te weten. Dit boek geeft je eenvoudig te begrijpen informatie over verschillende religies en doet dat op een overzichtelijke wijze. Het is een toegankelijk naslagwerk waar je naar eigen inzicht in kunt duiken. Kies gewoon een hoofdstuk en geniet, of zoek de informatie die je nodig hebt via de inhoudsopgave of de index. Elk hoofdstuk is ingedeeld in paragrafen en elke paragraaf bevat informatie waarmee je een aspect van religie kunt doorgronden, waaronder onderwerpen als:

de geloofsovertuigingen van verschillende religies;

de ideeën en waarden die vele religies gemeenschappelijk hebben;

de manier waarop mensen hun geloof tot uitdrukking brengen.

Verder lees je allerlei soorten interessante weetjes over de culturen waaruit de religies zijn voortgekomen.

Regels die in dit boek worden toegepast

Dit is een helder boek. Je vindt er geen ingewikkelde zaken. Het enige dat je even hoofdbrekens kan kosten, tenminste als je het voor het eerst ziet, is hoe we de jaartelling aangeven. Je hebt waarschijnlijk weleens gezien dat jaartallen worden aangegeven met de afkorting A.D., wat Anno Domini betekent, Latijn voor ‘in het jaar des Heren’), of v.Chr. (voor Christus). Dit is weliswaar een prima systeem om jaartallen mee aan te duiden, maar het heeft alleen betekenis voor mensen die de geboorte van Christus gebruiken om de tijd mee aan te duiden, iets dat andere religies dan het christendom niet doen. Daarom gebruiken we in dit boek de vergelijkbare, maar niet tot een bepaalde religie behorende, afkortingen GT (Gewone Tijdrekening) en VGT (Voor Gewone Tijdrekening). Deze aanduidingen verwijzen naar dezelfde jaartallen: 1959 A.D. is hetzelfde als 1959 GT en 913 v.Chr. is hetzelfde als 913 VGT.

Dwaze vooronderstellingen

Tijdens het schrijven van dit boek zijn we van een aantal vooronderstellingen over jou uitgegaan:

Je wilt meer weten over religie, of je nu tot een bepaalde religie behoort of niet.

Je bent nieuwsgierig naar religie net zoals je nieuwsgierig bent naar hoe pinguïns leven. Je bent tamelijk geïnteresseerd, maar religie neemt geen grote plaats in je leven in. Of je wilt je eigen religie beter begrijpen.

Je kent iemand met een andere religie dan de jouwe en je wilt meer weten over die religie.

Je zoekt een religie waar je bij wilt horen en je bent er nog niet zeker van welke het meest geschikt voor je is of hoe je je kunt aansluiten.

Je wilt begrijpen waarom religie, die goed hoort te zijn, toch de kern lijkt te zijn van zo veel conflicten.

De opzet van dit boek

We hebben dit boek zó opgezet dat je er makkelijk in kunt rondneuzen. Zoek gewoon een onderwerp op waarover je meer wilt weten en lees dan de informatie hierover. Om je te helpen de informatie te vinden die je hebben wilt, is dit boek in zes delen ingedeeld, die elk over een bepaald onderwerp gaan. Elk deel bevat een aantal hoofdstukken die te maken hebben met dat deel.

Deel I: In den beginne: basiskennis over religie

Dit deel verschaft je basiskennis over verschillende religies, waarbij de grondbeginselen van verschillende religies worden uitgelegd, belangrijke rituelen en heilige boeken. Dit is de beste plaats om te beginnen als je een overzicht wilt hebben van wat mensen in religie aantrekt, wat een religie tot een religie maakt en hoe religies antwoord geven op de grote vragen van het leven.

Omdat religies gelovigen van een wereldbeeld voorzien, door hun te vertellen wat hun plaats is in het universum en wat hun verplichtingen zijn tegenover het G/goddelijke, wordt in dit deel ook nagegaan hoe religies worden ingezet om conflicten op te roepen en wreedheden te rechtvaardigheden.

Deel II: Religieuze overtuigingen

Dit deel is gewijd aan een aantal van de belangrijkste geloofsovertuigingen die de wereldreligies kenmerken en hoe deze boodschappen worden uitgedragen. In dit deel kijken we ook naar de verschillende soorten spirituele wezens die verondersteld worden op aarde en in de hemel te wonen, zodat je, wanneer je een van hen tegen het lijf loopt, tenminste voorbereid bent.

Deel III: Religieuze rituelen

In dit deel worden een aantal religieuze rituelen gepresenteerd uit de rijke hoeveelheid die kleur en smaak, feestdagen en gezangen, structuur en traditie geven aan de religies in deze wereld. Sommige van deze rituelen worden door mensen individueel uitgevoerd; andere juist in een groep gelovigen. Deze rituelen, zowel de individuele als de collectieve, hebben veel mensen voor ogen wanneer ze denken aan religieuze tradities.

Deel IV: Religieuze ethiek

Onder religieuze ethiek verstaan we de waarden (of de morele keuzes) van een religie. Veel mensen noemen dit deugden. Welke naam je er ook aan geeft, het gaat om de gedragswijzen die voortvloeien uit religieuze overtuigingen. In dit deel onderzoeken we enkele van de belangrijkste ethische richtlijnen van de wereldreligies. We gaan ook in op een aantal veelbediscussieerde actuele onderwerpen en kijken hoe (meestal oude) religies omgaan met kwesties die in de moderne tijd spelen.

Deel V: Alle (andere) heilige zaken

In dit deel komen de dingen aan de orde die (naast geloofsovertuigingen, rituelen en ethiek) elke religie haar vorm en inhoud geven. In dit deel vind je informatie over heilige teksten, heilige figuren en heilige plaatsen, en de plaatsen waar erediensten worden gehouden in de wereldreligies.

Deel VI: Het deel van de tientallen

Elk voor Dummies-boek heeft een deel van de tientallen en dit boek is geen uitzondering op deze regel. Wil je leuke en eenvoudige informatie over religies vinden? Dan is dit het deel waar je zoeken moet. In dit deel geven we een beschrijving van de taken en roepingen die je in de wereldreligies vindt en trakteren we je op tien mooie religieuze verhalen.

Bijlage

Terwijl de informatie in dit boek is gerangschikt naar onderwerp (rituelen, geloofsovertuigingen, plaatsen waar de eredienst gehouden wordt enzovoort), is de informatie in de bijlage gerangschikt naar religie. Je krijgt een korte beschrijving van de kern van verschillende belangrijke wereldreligies. De bijlage gaat in op de belangrijkste geloofsopvattingen, belangrijke gebruiken, en hoe je geld kunt geven… (grapje!).

De pictogrammen in dit boek

Om het je makkelijker te maken informatie te vinden die je zoekt of om informatie te markeren die bijzonder nuttig is, hebben we de volgende pictogrammen gebruikt:

Je vindt dit pictogram naast belangrijke informatie die je misschien wilt onthouden.

Dit pictogram staat naast informatie die je misschien interessant vindt, maar kunt overslaan zonder dat dit van invloed is op het begrip van de rest van de tekst.

Dit pictogram wijst op kwesties en problemen waar alle, of vele, religies mee te maken hebben.

Dit pictogram wijst op meer diepgaande informatie die van essentieel belang is voor een onderwerp. Als je deze informatie overslaat, mis je iets belangrijks.

Dit pictogram wijst op passages die volledig zijn ontleend aan de heilige geschriften van deze wereld.

Hoe nu verder?

Religie voor Dummies kun je opvatten als een spiritueel buffet. Je kunt uit allerlei geloven uit de hele wereld kiezen. Duik gewoon in het boek waar je wilt, lees zo veel (of zo weinig) als je wilt, en leg het boek dan weer weg. Dit boek is zo opgezet dat je het als een naslagwerk kunt gebruiken, waar je naar eigen inzicht in kunt bladeren. Natuurlijk kun je ook gewoon aan het begin beginnen en het boek van a tot z uitlezen. We kunnen je geen plot beloven, maar wel een heleboel interessante informatie.

Bedenk gewoon wat je weten wilt en zoek die informatie op. Als je niet precies weet waar je moet beginnen, of een algemeen overzicht wilt voordat je in specifieke onderwerpen duikt, waarom begin je dan niet gewoon vooraan? Het is net zo’n goede plaats als alle andere.

Hoofdstuk 1

Lieve hemel! Religie definiëren

In dit hoofdstuk:

Een ruime definitie van religie onder de loep nemen

De rol van geloofsovertuigingen en theologie begrijpen

De kracht en het doel van rituelen ontdekken

De algemene geldigheid van religieuze ethiek onderkennen

De aantrekkingskracht die religie op zoveel mensen heeft, begrijpen

Weten in welk opzicht religie verschilt van filosofie en spiritualiteit

Als je naar een uithoek van de wereld reist en op een groep mensen stuit die nog nooit iemand buiten hun eigen stam zijn tegengekomen, ontdek je dat deze mensen een bepaald type voedsel, een bepaald type behuizing en een bepaalde taal hebben. De groep hangt meestal ook een bepaald soort religie aan, een van de fundamenten van het menselijk leven.

Dit hoofdstuk helpt je begrijpen waardoor een religie wordt gedefinieerd, wat de voornaamste onderdelen van een religie zijn en in welk opzicht religie verschilt van andere benaderingen van het leven, zoals spiritualiteit en filosofie, die op het eerste gezicht heel veel op religie lijken. Wanneer je begrijpt wat religie is, begrijp je beter wat het is om een mens te zijn.

Religie: een (relatief) beknopte definitie

Je zou kunnen zeggen dat religie een geloof is, maar dat niet alle geloven religies zijn. (Je tante Mia gelooft misschien dat ze de lekkerste aardappelsalade ter wereld maakt.) Je kunt de definitie inperken en zeggen dat religie een geloof in God is. Zo’n definitie omvat monotheïstische religies (religies waarbij mensen in één God geloven), maar niet de religies waarbij mensen in vele goden geloven (polytheïstische religies) of religies waarbij mensen in een oppergod geloven en in andere, lagere goden en godinnen (henotheïstische religies). Je zou kunnen zeggen dat religie een bepaalde manier van zich gedragen is, bijvoorbeeld aardig zijn voor anderen en zorgen voor je omgeving; maar niet alle aardige, zich verantwoordelijk gedragende mensen zijn religieus. Je zou kunnen zeggen dat religie het geloof in de waarheid is. Maar wat is de waarheid? Verschillende religies dragen verschillende opvattingen uit over wat ‘waar’ is.

In feite omvat een definitie van religie al deze definities (behalve misschien die van de aardappelsalade): een religie is een geloof in een goddelijk (bovenmenselijk of spiritueel) wezen of wezens en de gebruiken (rituelen) en morele codes (ethiek) die voortvloeien uit dat geloof. Een geloof geeft religie haar hoofd, rituelen geven religie haar vorm en ethiek geeft religie haar hart.

Grondbeginselen van de theologie

Elke religie bestaat uit een verzameling geloofsovertuigingen. Elke religie onderwijst of verkondigt haar eigen waarheden over de wereld, de mensheid en God (of goden). Deze geloofsovertuigingen maken ook duidelijk hoe de volgelingen van een bepaalde religie de verlossing of verlichting kunnen vinden en waarom dit belangrijke doelen zijn van hun spirituele reis. Uit deze fundamentele geloofsovertuigingen vloeien de geloofsopvattingen voort die bepalen wie de autoriteiten zijn en die bepalen hoe de leiders van de georganiseerde religies rechtmatig de macht uitoefenen die bij die autoriteiten hoort.

Via deze verzameling geloofsovertuigingen leren religies hun waarheid over leven en dood, lijden en hoop en wat er na de dood komt. Deze geloofsovertuigingen geven betekenis aan het leven van de volgelingen van die religie en geven hoop bij lijden en verlies.

Geloofsovertuigingen zijn de ideeën die een religie maken tot wat zij is. Van de drie elementen die iets tot een religie maken (geloofsovertuigingen, rituelen en ethiek) zijn geloofsovertuigingen het belangrijkste, omdat ze de basis zijn waaruit de ethiek en rituelen van een geloof ontstaan.

De theologie van een religie (haar religieuze onderricht of doctrine) en haar verhalen maken de geloofsovertuigingen tot een geheel. De theologie van een religie is het handboek van een geloof (hoewel een theologie vaak niet eens op schrift gesteld is). Theologie is belangrijk omdat de geloofsovertuigingen van een religie erin worden geordend op een manier die mensen kunnen begrijpen. Sommige religies, zoals het christendom en de islam, kennen een lange traditie van een theologie die complex en verfijnd is. Andere religies, zoals het jodendom en het hindoeïsme, gebruiken verhalen in plaats van een theologie om hun geloofsovertuigingen over te brengen. Daarom is het veel moeilijker om te zeggen wat de belangrijkste geloofsovertuigingen van het jodendom en het hindoeïsme zijn. Weer andere religies, zoals het zoroastrisme en het boeddhisme, combineren beide.

Of religies theologie of verhalen gebruiken als de belangrijkste manier om hun geloofsovertuigingen te onderwijzen hangt van het volgende af:

Hun geschiedenis. Het jodendom en het hindoeïsme zijn beide erg oud en hebben zich ontwikkeld voordat zij in contact kwamen met de Grieken, die de eersten waren die hun geloofsovertuiging in een systeem vervatten. In deze oude geloven brengen verhalen geloofsovertuigingen over; de neiging om de geloofsovertuigingen uit de verhalen te destilleren en ze in een bepaalde systematische volgorde te zetten zou een belediging zijn geweest van de heilige teksten.

Hoe ze het lidmaatschap definiëren. Bij stammenreligies ben je niet een gelovige door het geloof zelf, maar door bloedbanden. Veel inheemse religies in Amerika lijken in dit opzicht op het jodendom. Door je geboorte behoor je tot de stam of cultuur en kun je het geloof van de stam delen. Als je door je geboorte lid bent van een stammenreligie maakt het niet zoveel uit wat je gelooft; je bent lid, of je dat nu leuk vindt of niet en of je nu in die religie gelooft of niet. (Lees ook de kadertekst Jodendom: zowel tribaal als open.)

Geloofsgeoriënteerde (open) religies, zoals de islam en het christendom, zoeken naar bekeerlingen. Deze religies hebben een heldere en makkelijk identificeerbare theologie nodig, zodat mensen kunnen begrijpen wat het geloof inhoudt om zich erbij te kunnen aansluiten. Een goed voorbeeld is de sjahada, de islamitische geloofsbelijdenis: ‘Er is geen god dan God en Mohammed is zijn profeet.’ Deze eenvoudige en krachtige stelling is het enige wat je hoeft te zeggen om bij de islam te horen en moslim te worden.

Voor meer informatie over stammenreligies en geloofsgeoriënteerde religies, zie de paragraaf over aansluiting bij een religie in hoofdstuk 5.

De geloofsovertuigingen van westerse religies: de islam, het jodendom en het christendom

De islam, het jodendom en het christendom worden vaak westerse religies genoemd. Mensen noemen de geloofsovertuigingen van deze drie religies soms de judeo-christelijke traditie; wij houden niet van deze term omdat de islam er niet in wordt meegenomen. Omdat deze drie religies zijn terug te voeren op Abraham, die wordt beschouwd als de eerste patriarch (aartsvader) van de oude Hebreeuwse families, en via zijn afstammelingen, ook als de vader van de volgelingen van de islam en het christendom, vinden wij de term traditie van Abraham of religies van Abraham gepaster.

De geloofsovertuigingen die ze delen

De islam, het jodendom en het christendom delen vele overtuigingen:

De volgelingen van de drie religies geloven dat één enkele, almachtige, alwetende God (die Allah wordt genoemd door de moslims) de wereld uit het niets heeft geschapen. Deze God heeft alles in de wereld geschapen en heeft levende wezens een speciale zegen gegeven. Het menselijk leven heeft niet alleen Gods zegen, maar is ook naar Gods beeld geschapen, waardoor het zijn speciale heiligheid heeft gekregen.

De volgelingen van de religies van Abraham, zoals vele christelijke groeperingen, het jodendom en de islam, geloven dat God aan mensen een vrije wil gaf om te beslissen hoe ze willen leven, plus een verzameling morele wetten en geboden voor het leven die de weg zouden wijzen naar een goed en heilig leven.

De volgelingen van de religies van Abraham geloven dat God de wereld uiteindelijk van al zijn zonden en kwaden zal verlossen en een tijdperk zal inluiden van universele vrede, hoewel dit messiaanse tijdperk vooraf kan worden gegaan door verschrikkelijke oorlogen.

De volgelingen van de drie religies geloven dat God werkzaam is geweest en werkzaam blijft in de gebeurtenissen die plaatsvinden en mensen heeft opgedragen om zijn wil in de wereld uit te voeren.

God openbaarde dit alles aan de mensheid via profeten en, volgens het christendom, door een Messias of verlosser, genaamd Jezus. De teksten waarin deze openbaring is vastgelegd vormen de heilige geschriften van de religies van Abraham:

de Hebreeuwse Bijbel (ook wel het Oude Testament genoemd, maar niet door joden);

het Nieuwe Testament (voor christenen);

de Koran (voor moslims).

Op welke punten zij verschillen

Deze religies verschillen echter op belangrijke punten; een aantal van de belangrijkste verschillen hebben te maken met de christelijke idee van de Drie-eenheid (Triniteit) en het geloof van christenen in Jezus als de Messias en Zoon van God.

De Drie-eenheid. Christenen geloven in één God, net als joden en moslims, maar volgens hen bestaat God uit drie personen: de Vader, de Zoon (Jezus) en de Heilige Geest. Voor de joodse gemeenschap lijkt dit idee van de Drie-eenheid op een geloof in drie afzonderlijke goden en dit versterkte de breuk tussen het vroege christendom en het jodendom. Moslims hebben hetzelfde probleem met het concept van de Drie-eenheid: zij geloven dat de Drie-eenheid het christelijke geloof in één God onwaarachtig maakt.

Jezus als Messias. Voor christenen is Jezus de Messias (verlosser). Joden menen echter dat de Messias wereldvrede en een bijeenkomen van alle joodse bannelingen moet bewerkstelligen. Omdat Jezus dit niet gedaan heeft, ontstond er een nieuwe breuk tussen het jodendom en het christendom als gevolg van de discussie over de vraag of Jezus feitelijk de Messias was op wie de joden gehoopt hadden. Moslims beschouwen Jezus als een van de grote profeten (zoals Mozes, Abraham en Mohammed, aan wie wonderen worden toegeschreven), maar ze geloven dat hij zijn missie niet kon voltooien. Daarom was er een andere, definitieve leer nodig, de Koran.

Jezus als Zoon van God. De christenen geloven dat Jezus de Zoon van God is (en daarom zowel God als mens is) en verschillen daarin van het joodse en islamitische geloof, dat God nooit een mens zou kunnen worden. Voor moslims is Jezus een profeet, maar niet de Zoon van God. Sterker nog, het idee dat Allah een zoon zou hebben, is niet gepast volgens de islamitische opvatting. ‘Het past niet bij de Erbarmer dat Hij zich een kind neemt’ (Koran 19:92).

Heilige geschriften

Heilige boeken vormen een tastbare kern voor de volgelingen van religies. Of het nu de christelijke Bijbel is, de Hebreeuwse Bijbel of de Koran, deze heilige teksten zijn een bron van inspiratie en een leidraad voor de gelovigen. Hier volgt een zeer korte inleiding tot de joodse, christelijke en islamitische heilige geschriften.

De Hebreeuwse Bijbel (de Tenach)

De Hebreeuwse Bijbel kent geen persoonlijke Messias en zijn profeten verkondigen zowel een ethische als een rituele plicht om God te dienen. Dit heilige boek bevat ook een verbond met Noach dat op alle mensen betrekking heeft (niet alleen joden) en een verbond met Abraham dat alleen van toepassing is op het jodendom. Het boek eindigt met een verzameling geschriften, waarvan psalmen of heilige liederen het grootste deel vormen.

Het jodendom: zowel tribaal als open

Het jodendom is een van de weinige wereldreligies die zowel een stammenreligie als een open religie is. Je kunt je bekeren tot het jodendom en hierdoor is het een open religie, net zoals de islam, het christendom en het boeddhisme. Maar het jodendom is ook een stammenreligie. Je bent joods als je moeder joods is. Tegenwoordig zijn er ook joden die menen dat je joods kunt zijn wanneer alleen je vader joods is, maar deze wijziging wordt niet door alle groeperingen binnen het jodendom geaccepteerd.

In de Hebreeuwse Bijbel staat de regel: ‘Er is één God genaamd JHWH, Elohim en El Shaddai.’ Je spreekt JHWH ongeveer uit als Jaweh, maar joden doen dat niet. Wanneer deze naam van God in teksten verschijnt, vervangen joden het in openbare lezingen door Adonai, wat ‘Heer’ betekent. (Zie ook de kadertekst Namen voor God in hoofdstuk 3.)

De christelijke Bijbel

Vele religieuze groeperingen binnen het christendom accepteren de heiligheid en goddelijke openbaringen van de Hebreeuwse Bijbel. In de christelijke Bijbel is deze opgenomen als het Oude Testament en is het de eerste (en langere) helft van de heilige schrift van de christenen. De andere, kortere, helft wordt gevormd door het Nieuwe Testament.

Het Nieuwe Testament bestaat uit:

de vier Evangeliën, die gaan over het leven en de leer van Jezus;

de Handelingen van de apostelen, die gaan over de eerste jaren van de christelijke kerk;

de Brieven, die advies en instructies geven over hoe je een leven in navolging van Christus kunt leiden;

de Openbaringen, die beschrijven hoe God heeft ingegrepen door de eeuwen heen.

De Koran

De Koran bestaat uit 114 hoofdstukken (soera’s genaamd) waarin staat wat de morele en religieuze plichten van moslims zijn in het licht van Gods wensen en ter voorbereiding op de Dag des Oordeels. Met andere woorden, de Koran geeft instructies over hoe je een maatschappij moet bouwen die verenigbaar is met het morele leven dat Allah eist.

Het islamitische heilige boek accepteert de goddelijke openbaring van de Hebreeuwse Bijbel en de absolute eenheid en uniciteit van God zoals die in de Hebreeuwse Bijbel wordt onderwezen. De Koran erkent Jezus niet als de zoon van Allah (God), maar wel als een profeet van Allah. De Koran beschouwt Mohammed als de recentste en laatste profeet van Allah. Volgens de Koran gaat de oorsprong van de islam terug tot Hagar, die volgens de christelijke traditie een concubine was van Abraham, maar volgens de islamitische traditie de tweede vrouw was van Abraham. Moslims beschouwen haar zoon, Ismaël, als de grondlegger van hun religie en erfgoed.

Volgens het islamitische geloof is de Koran de perfecte (foutloze) weergave van het onfeilbare woord van God. De Koran gaat verder door op de openbaringen die God begon in het Oude en Nieuwe Testament. Omdat het de perfecte weergave van Gods woord op aarde is, menen moslims dat de Koran niet goed vertaald kan worden en daarom in het Arabisch gelezen of (nog liever) gehoord moet worden.

De geloofsovertuigingen van oosterse religies: hindoeïsme, boeddhisme en andere religies

Verschillende religieuze groeperingen vormen samen de zogenoemde oosterse religies. De voornaamste onder deze religies zijn het hindoeïsme en het boeddhisme, maar onder deze categorie valt ook het taoïsme en het confucianisme (de voornaamste religies in China) en shinto (een belangrijke religie in Japan).

Hun geloofsovertuigingen

De oosterse religies hebben een rijke en oude traditie, die in sommige gevallen wel duizenden jaren teruggaat. (Zie de kadertekst Van Oost naar West.) Hier volgt een korte uitleg van de voornaamste principes van deze religies:

Taoïsme. Deze religie werd meer dan tweeduizend jaar geleden in China gesticht door Lao Tzu, die wordt beschouwd als de auteur van de Tao Te Ching, het boek waarop de taoïstische filosofie steunt. Het taoïsme propageert eenvoud en onbaatzuchtigheid in overeenstemming met de tao, het centrale of sturende principe van het universum. Volgens de wet van de tao (letterlijk ‘de weg’) keert alles terug naar zijn beginpunt en zit het geheel besloten in zijn delen. Door de tao gaat alles van een staat van niet-zijn naar zijn naar niet-zijn. Door de tao ongehinderd te laten stromen, wordt de wereld een rustige plaats.

Confucianisme. Confucius (551-479 VGT) was een vermaarde leraar die duizenden studenten had en 72 discipelen. Hij geloofde erin dat de mensheid een staat van perfectie kon bereiken door de geest te cultiveren. In zijn leer wordt de toewijding aan de ouders en rituelen benadrukt, en wordt er veel waarde gehecht aan ontwikkeling, zelfcontrole en moreel goede sociale activiteiten. Hoewel het confucianisme meer een wereldbeschouwing was over hoe je een juist en moreel goed leven kon leiden en geen georganiseerde religie, werden de ideeën van Confucius de standaard in de Chinese politiek en wetenschap en werden uiteindelijk aangenomen als de keizerlijke ideologie. Het confucianisme heeft een geweldige invloed gehad op andere oosterse religies, zoals het taoïsme en het boeddhisme.

Hindoeïsme. Het hindoeïsme is de voornaamste religieuze traditie in India. Hindoes geloven in de brahma, een eeuwig, oneindig principe dat geen begin en einde kent en de bron en inhoud is van al het leven. Hindoes geloven in transmigratie (de ziel die bij de dood in een ander lichaam overgaat) en reïncarnatie (een kringloop van dood en wedergeboorte). Hindoes geloven ook in karma, het idee dat je handelingen in het ene leven een direct effect hebben op de gebeurtenissen in je volgende leven. Voor hindoes komt de verlossing wanneer ze uiteindelijk worden bevrijd van de kringloop van leven en dood.

Boeddhisme. Het boeddhisme, een afgeleide van het hindoeïsme, is de voornaamste religie van midden- en oostelijk Azië. Voor boeddhisten is de wereld een gevangenis vol lijden en illusies die mensen afhoudt van het vinden van vrijheid en verlichting. Boeddhisten geloven dat het doel van het leven is dat je leert dat niets altijd blijft voortbestaan en dat lijden ontstaat doordat mensen zich hechten aan de dingen in hun dagelijks bestaan. Mensen zijn voorbestemd om de kringloop van leven en dood te herhalen, totdat ze tot dit inzicht komen. Slechts door zichzelf los te maken van de begeerte en door hun eigen identiteit op te geven, kunnen mensen bevrijd worden uit deze kringloop.

Karma is het morele en spirituele gevolg van onze handelingen. Ons karma is de som van onze daden en als het goed is, gaan we richting geluk, perfectie en verlichting; als ons karma slecht is, keren we terug naar een vorig bestaan, een vorig leven. Bepaalde speciale mensen bereiken de staat van perfecte kennis, die moksha wordt genoemd in het hindoeïsme en nirvana in het boeddhisme. Een aantal van deze verlichte zielen keren terug om de mensheid te leren over de wegen naar de vrijheid; ze worden bodhisattva’s (in het hindoeïsme) genoemd of lama’s (in het boeddhisme).

Shinto. Deze lokale (inheemse) religie van Japan legt de nadruk op de verering van de natuur, de voorouders en oude helden. Deze religie benadrukt de deugd van het leven met een ‘waar hart’, dat wil zeggen oprecht en rechtschapen, een staat die slechts mogelijk is door zich bewust te zijn van het goddelijke.

Oosterse heilige geschriften

Hier volgt een zeer korte inleiding in enkele van de teksten die als heilig of van speciale betekenis worden beschouwd in de oosterse religies:

Taoïsme. Het taoïsme is met name op twee boeken gebaseerd, de Tao Te Ching en de Chuang Tzu.

De Tao Te Ching is het boek van de taoïstische filosofie. Traditioneel wordt het boek toegeschreven aan Lao Tzu, de grondlegger van het taoïsme. Het was bedoeld als handboek voor de heerser.

De Chuang Tzu is geschreven door de taoïstische filosoof Chuang Tzu, een belangrijke vroege uitlegger van het taoïsme. Het dient als handboek voor het individu.

In beide boeken wordt gesteld dat handelen in overeenstemming met de tao (de universele eenheid van het bestaan) vrede en harmonie brengt voor het individu en de maatschappij.

Confucianisme. Hoewel het strikt genomen geen heilige geschriften zijn, zijn de Vijf Klassieken tweeduizend jaar oude boeken waarin confucianistische ideeën zijn vastgelegd over Chinese wetten, de maatschappij, de regering, onderwijs, literatuur en religie. Deze werken vormden de kern van het onderwijs op Chinese universiteiten in de tweede eeuw en worden tegenwoordig nog steeds bestudeerd.

Hindoeïsme. Noch de mens, noch de goden schreven de Veda’s (Boeken der Wijsheid) volgens de hindoes. Zieners hebben de Veda’s gehoord en in het Sanskriet opgeschreven.

Rig-Veda (wijsheid van de verzen);

Yajur-Veda (wijsheid van de liturgie);

Sama-Veda (wijsheid van de liederen);

Atharva-Veda (wijsheid van de atharva-priesters).

Een andere belangrijke tekst voor de hindoes is de Bhagavad Gita (Lied van God), waarin wordt uitgelegd welke wegen naar de verlossing leiden.

Andere heilige teksten van de hindoes zijn bijvoorbeeld de soetra’s, de satra’s en de smriti’s, die door mensen werden geschreven (in tegenstelling tot de Veda’s) en die gedragregels en gedrag aangeven.

Boeddhisme. Hoewel ze niet door alle boeddhistische stromingen op dezelfde manier gebruikt wordt, is de Tripitaka (Sanskriet voor Drie Korven) de canon voor de zuidelijke scholen van het boeddhisme.

De Tripitaka bestaat uit drie delen:

Vinaya Pitaka (Korf van de discipline): deze reguleert het kloosterleven;

Sutta Pitaka (Korf van het gesprek): bevat de preken en aansporingen die worden toegeschreven aan de eerste boeddha (Siddharta Gautama);

Abhidhamma Pitaka (Korf van de speciale doctrine): een bijlage.

Shinto. De shinto-religie kent op zich geen heilige teksten. De werken die een heilige schrift van het shinto het dichtst benaderen zijn de Kojiki (Oude Mythen) en de Nihonshoki (Kronieken van Japan). In deze boeken zijn de orale tradities van het oude shinto en de geschiedenis van Japan vastgelegd.

Van Oost naar West

Een kenmerk van vele oosterse religies is dat ze niet in één ware God geloven. Sommige groeperingen binnen het boeddhisme geloven niet in goden, terwijl vele hindoes in honderden goden geloven.

In tegenstelling tot de westerse religies, waarin de menselijke geschiedenis wordt beschouwd als de weerslag van het werk van één enkele god in de wereld, gelooft men in oosterse religies niet dat de wereld de plaats is waar één god een plan van verlossing uitwerkt.

In sommige westerse religies gelooft men in reïncarnatie, maar de idee dat onze ziel na onze dood wordt herboren in een ander levend wezen of mens is een kernpunt in het hindoeïsme en boeddhisme. Deze beide religies onderwijzen manieren om verlossing te vinden uit de kringloop van geboorte, dood en wedergeboorte.

Je geloof laten zien: religie en rituelen

Rituelen zijn belangrijk voor religies omdat ze de gelovigen een tastbare manier bieden om hun geloof uit te drukken. Geloof hoort tot het gebied van het hoofd, maar door rituelen wordt de rest van het lichaam erbij betrokken. Door rituelen nemen religies een fysieke vorm aan. Deze gebruiken geven kleur en smaak, vorm en functie aan een religie. (Lees verder in deel III voor een heleboel details over religieuze erediensten.)

Jij zegt Mekka, ik zeg Makkah

Arabisch-sprekende mensen en de meeste moslims geven de voorkeur aan de nauwkeurigere transcriptie Makkah voor wat wij hebben geleerd uit te spreken als Mekka. Om het makkelijker te maken voor westerse oren gebruiken we de term Mekka in dit boek. Om dezelfde reden gebruiken we de aan het Frans ontleende term moskee voor een islamitische gebedsruimte, hoewel het Arabische masjid correcter zou zijn. De voor moslims beledigende benaming mohammedaan gebruiken we niet in dit boek.

Religieuze rituelen

bepalen de religieuze kalender en zijn feestdagen;

bepalen de manier waarop volgelingen de verschillende overgangsriten in het leven vieren;

scherpen de geest op een spiritueel gedisciplineerde wijze.

Ook zijn religieuze rituelen vaak beperkt tot de mensen die tot een bepaalde religie behoren. Sterker nog, in veel religies is het uitdrukkelijk verboden dat mensen met een ander geloof deelnemen aan hun traditionele rituelen:

Wanneer het jodendom de joden opdraagt op vrijdagavond kaarsen aan te steken, is dit een ritueel dat specifiek voor joden bedoeld is.

Wanneer bepaalde christelijke groeperingen, zoals rooms-katholieken en Grieks-orthodoxen, de Heilige Communie aanbieden (ook wel bekend als het Avondmaal of de Eucharistie), mogen alleen hun volgelingen deze ontvangen.

De islamitische bedevaart naar Mekka, de hadj, is alleen bedoeld voor moslims. Niet-moslims mogen Mekka zelfs niet eens bezoeken. (Zie de kadertekst Jij zegt Mekka, ik zeg Makkah.)

Fijne feestdagen toegewenst

Het vieren van feestdagen is een van de voornaamste religieuze rituelen en een van de belangrijkste manieren waarop religies zich onderscheiden. Of deze dagen nu feestdagen, kerkelijke feestdagen, heilige dagen of iets anders worden genoemd, in religies vieren gelovigen een speciale gebeurtenis die belangrijk voor hen is en markeren deze op een specifieke manier. (Zie de kadertekst Heilige kalenders.)

Hier volgt een selectie van belangrijke religieuze feestdagen:

Pasen. Deze feestdag (waarop de verrijzenis van Jezus na zijn kruisiging wordt gevierd) is de belangrijkste (kerkelijke) feestdag voor christenen; Kerstmis (de dag waarop de geboorte van Jezus wordt gevierd) is een andere belangrijke feestdag, maar christenen kennen nog een groot aantal andere feestdagen.

Ramadan. Naast andere belangrijke data vasten moslims tijdens de heilige maand ramadan (zie hoofdstuk 7 voor meer informatie over de ramadan) en vieren ze de nacht dat de profeet Mohammed naar de hemel opsteeg en afdaalde naar de hel (een reis die hij maakte opdat hij de moslims kon vertellen welke beloningen en straffen moreel goede en slechte mensen te wachten stonden).

Pesach. Een belangrijke feestdag voor de joden. Met Pesach, het joodse paasfeest, wordt bevrijding door God van de Israëlieten uit Egypte gevierd. Een andere joodse feestdag is Chanoeka (het Lichtfeest), waarop het opnieuw inwijden van de tempel van Jeruzalem wordt gevierd.

Heilige kalenders

Een van de belangrijkste manieren waarop aanhangers van een religie zich onderscheiden, is door een eigen, heilige kalender in te voeren met aparte feestdagen. Door deze kalender kunnen religies zich ook onderscheiden van andere religies en van de seculiere (nietreligieuze) cultuur waarin de aanhangers leven. Toen het christendom zich afsplitste van het jodendom en het boeddhisme van het hindoeïsme, deden hun aanhangers dit onder andere door een nieuwe kalender te introduceren, waarmee ze het nieuwe een extra impuls gaven en zich verwijderden van het oude.

Sommige religieuze kalenders houden zich ook aan de zonnekalender, die meestal wordt gebruikt in het dagelijks leven. Kerstmis wordt bijvoorbeeld altijd op 25 december van het zonnejaar gevierd. Veel religies gebruiken een maankalender om hun feestdagen te bepalen, omdat de verschillende standen van de maan duidelijk en makkelijk markeerbaar zijn. Ramadan is een heilige maand die wordt bepaald volgens de maankalender van de moslims, joodse feestdagen worden ook bepaald door een maankalender.

Het probleem met het maanjaar is dat dit elf dagen korter is dan het zonnejaar, hoewel deze inconsistentie geen punt is voor moslims. De heilige maand ramadan komt gewoon elf dagen eerder dan het jaar ervoor. Voor joodse feestdagen, waarvan een aantal in een bepaald seizoen moet vallen, is een dergelijke verschuivende kalender niet mogelijk. In het jodendom wordt daarom door speciale berekeningen zo nu en dan een schrikkelmaand toegevoegd om te verzekeren dat de oogstfeesten altijd in de herfst plaatsvinden en niet in de winter.

In de shinto-religie, die geen wekelijkse eredienst kent, houden de gelovigen op bepaalde dagen pelgrimstochten naar schrijnen of tempels om hun dank te betuigen voor verkregen bescherming en geluk; verspreid over het hele jaar zijn er feestdagen.

Lees verder in deel III voor meer informatie over een heleboel religieuze feestdagen.

Overgangsriten

De rituelen die de overgangsriten begeleiden, vormen een andere manier waarop aanhangers van religies zich onderscheiden. In elke religie gaan de mijlpalen van het leven met rituelen gepaard: geboorte, volwassenheid, huwelijk, de geboorte van kinderen en de dood. Met deze rituelen wordt het belang van deze gebeurtenissen erkend en zelfs versterkt. Als zodanig dienen ze als overgangsriten (‘rites de passage’) waardoor de volgelingen van die religie de overgang maken tussen wat eraan voorafging en erop volgt.

Met overgangsriten wordt het volgende bewerkstelligd:

Ze verbinden de volgelingen met hun voorvaderen, hun tradities, geloofsovertuigingen en hun plichten, en versterken het geloof binnen de religie over de manier waarop het leven begint, voortschrijdt en eindigt.

Ze versterken de waarde van de familie als een primaire religieuze waarde (een van de belangrijkste taken en doelen van een religie).

Deze rituelen zijn zo belangrijk dat ook mensen die niet speciaal een vroom leven leiden (dat wil zeggen strikt volgens de doelstellingen van hun geloof leven) zich (weer) tot de religie wenden om deze speciale data te helpen heiligen.

Gebeden van de gelovigen

Alle religies kennen gebeden. Mensen bidden om hun dank uit te drukken voor de zegeningen van het leven, om te boeten voor hun zonden en om vergeving aan andere mensen te schenken. Ze bidden om hun hoofd helder te maken en hun geest te scherpen. Ze bidden zodat ze kalm en wijs worden. Ze bidden om hun ontzag en verwondering tot uitdrukking te brengen over het mysterie van het leven en de schoonheid van de wereld om hen heen. Ze bidden om verlossing te vinden uit hun lijden. Ze bidden knielend of staand, met hun ogen neergeslagen of naar de hemel opgeheven. Ze bidden alleen en als gemeenschap. Ze bidden op voorgeschreven tijden en op voorgeschreven wijzen, of als hun gevoel hun dat ingeeft.

De katholieke mis is een gebedsdienst waarin het belangrijkste christelijke ritueel, de Eucharistie, wordt gevierd en de gemeenschap zich vormt door samen te bidden.

Veel boeddhistische en hindoeïstische gemeenschappen bidden uren achter elkaar. Ze vinden troost en een bevrijding van stress door in zichzelf te kijken om de grote leegte te ervaren. Door deze leegte worden ze rustig en raken ze bevrijd van de beperkingen en lasten van hun eigen leven.

Vijf keer per dag gedenken moslims Allah en hun relatie met hem (zie figuur 1.1). Hun gebed bestaat uit lof, dankbaarheid en een vraag om bijstand. Het doel van het gebed is om het leven en de plaats van de gelovige daarin (ondergeschikt aan God) in perspectief te plaatsen.

Het reguliere joodse gebed moet drie keer per dag worden opgezegd (hoewel het middag- en avondgebed vaak gecombineerd worden), en er zijn nog speciale gebeden voor de sabbat en de feestdagen. Voor een formele joodse gebedsdienst is een minjan nodig, een groep van tien volwassen joodse mannen. Bij vrijzinnigere joden kan een minjan uit een combinatie van tien mannen en vrouwen bestaan.

Mensen bidden, ongeacht hoe, wanneer of waarvoor, om te communiceren met wat hun religie als heilig of sacraal beschouwt.

Figuur 1.1: Vijf keer per dag bidden moslims tot Allah, alleen of in grote groepen

Ethisch gesproken: religie en ethiek

Als geloofsovertuigingen aan religies hun onderscheidende wijsheid geven en rituelen aan religies hun onderscheidende vorm, dan geeft ethiek aan religies hun onderscheidende deugd. De ethiek van een religie is zowel individueel als gemeenschappelijk. Sommige ethische leerstukken van een religie laten de gelovigen weten hoe ze hun leven moeten leiden, andere ethische leerstukken verkondigen hoe de maatschappij moet worden geordend. (Zie deel III voor meer gedetailleerde informatie over de rol die religie speelt in ethiek, zowel op het niveau van het individu als de gemeenschap.)

In de ethiek worden de morele gedragsregels van het leven opgesteld, dat wil zeggen de manier waarop mensen met elkaar en de natuur horen om te gaan. Door ethische of morele gedragsregels te volgen (volgens ons verwijst ethiek of moraal naar hetzelfde) kan ieder mens een goed, fatsoenlijk, barmhartig, rechtvaardig en liefhebbend leven leiden. Ethiek geeft religie haar morele kracht en universele boodschap. En uiteindelijk gaat het er steeds om te beslissen wat de juiste gedragswijze is.

Dat heb ik al eens eerder gehoord: universele ethiek

De geloofsovertuigingen en rituelen van de verschillende religies lopen sterk uiteen (zie eerdere paragrafen voor gedetailleerde informatie); het is daarom misschien een verrassing voor je te ontdekken dat de ethiek van de verschillende religies bijna dezelfde is. Deze overeenkomst gaat zelfs op voor religies die niet veel (of zelfs geen) contact hebben gehad met de rest van de wereld. In de Talmoed bijvoorbeeld, die een postbijbels commentaar is op de joodse wet en legenden, vind je het gezegde ‘stokken in een bundel zijn onbreekbaar, maar een enkele stok kan door een kind gebroken worden.’ Deze ethische leer over de waarde van de gemeenschap kun je in precies dezelfde taal vinden bij de Masai ten zuiden van de Sahara. De gouden regel: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’, verschijnt in bijna dezelfde bewoordingen in vele verschillende en geografisch gescheiden religies. Om de een of andere reden delen religies die geen enkel gemeenschappelijk geloof of ritueel delen, vaak wel dezelfde visie op de menselijke deugd.

Sommige theologen leggen de gemeenschappelijke ethische leerstukken van de wereldreligies uit aan de hand van een concept genaamd natuurwet. Het idee hierachter is dat het menselijk leven gemeenschappelijke ethische wetten voortbrengt om dezelfde reden dat de fysieke wetten (zoals de wet van de zwaartekracht) overal ter wereld dezelfde zijn. De natuurwet stelt een soort universele wet voor van menselijke goedheid. Op de een of andere manier leidt de aard van het menselijke bestaan ertoe dat alle mensen dezelfde ethische normen ontwikkelen. Misschien bestaat de natuurwet echt, misschien is het een soort goddelijke openbaring voor alle mensen, of misschien is het iets dat we nog niet begrijpen. Belangrijk is dat veel van de ethische leerstukken niet erg verschillen van religie tot religie. Deze overeenkomst is een mysterie voor ons, maar wel een prachtig mysterie.

De Dalai Lama, de spirituele leider van de Tibetaanse boeddhisten, schreef ons ooit in een brief: ‘Er zijn verschillende religies omdat er verschillende soorten voedsel zijn. Mensen moeten gewoon dat eten wat het beste groeit op de plaats waar zij leven.’ Er zullen dus altijd verschillende religies bestaan. Maar het mooie aan het feit dat veel religies dezelfde ethische regels kennen, is dat deze diepe en krachtige ethiek alle religies ter wereld bindt. Wanneer aanhangers van verschillende religies samenkomen om goede dingen op de wereld te doen, gaat het meestal om gedeelde ethiek. Denk aan Ghandi, moeder Teresa of dominee Martin Luther King jr.: het behoren tot verschillende religies lijkt het mensen niet moeilijker te maken om goed te doen; het maakt het juist makkelijker. (Zie hoofdstuk 14 voor meer informatie over deze drie invloedrijke religieuze iconen.)

Hand in hand in hand: ethiek, geloof en rituelen

Er zijn mensen die vinden dat, omdat de ethische principes van de religies op deze wereld gelijk zijn, we alle verschillende geloven en rituelen overboord moeten gooien en ons aan de ethische leerstukken moeten houden. Een religie die Ethische Cultuur heet en in 1876 werd opgericht, probeert precies dit te doen.

Eén reden waarom deze benadering op de lange termijn waarschijnlijk niet werkt, is dat veel religieuze ethische gedragswijzen een onderdeel vormen van religieuze rituelen. De pesachmaaltijd in het jodendom is zowel een ritueel als een ethisch commentaar op het belang van vrijheid. Het hindoeritueel van de meditatie is een deel van het ethische leerstuk van rust en geduld. De theeceremonie in het zenboeddhisme is zowel een ritueel als een manier om de waarde van gastvrijheid over te brengen. Rituelen die niet meer dan stammenriten lijken, blijken bij nadere beschouwing ethische wijsheden van dat volk te bevatten.

Nog een reden waarom het niet werkt om religieuze ethiek van religieuze rituelen en geloofsovertuigingen te scheiden, is dat ethiek wordt onderwezen aan de hand van heilige geschriften en verhalen die bij een bepaalde religie horen, ook al is de onderliggende ethiek universeel. In een aantal Jataka-legenden over de Boeddha wordt bijvoorbeeld mededogen onderwezen door deze specifieke ethiek te koppelen aan een passend verhaal uit het leven van Boeddha. Hoewel je hetzelfde punt kunt maken (mededogen hebben met anderen) zonder het verhaal, beroof je het dan van de kracht van een vertelling. De toon van de parabels (de korte religieuze verhalen in het Oude en Nieuwe Testament) bijvoorbeeld, is opzettelijk mysterieus en suggestief om zo de morele en spirituele waarheid beter over te laten komen.

Waarom mensen hun toevlucht nemen tot religie

In een wereld vol agressieve verkooptechnieken is het normaal dat sommige mensen verwachten dat religie zichzelf aan hen verkoopt met beloften van geld, een leven zonder problemen en wonderbaarlijke genezingen. Maar voor gelovigen biedt religie meestal iets dat dieper gaat. Enkele van deze zaken zijn tastbaar; de meeste zijn dat echter niet. Een van de belangrijkste overtuigingen van een religie is hoop: de hoop dat het morgen beter zal zijn dan vandaag, de hoop dat de dood niet het einde betekent, de hoop dat het goede zal overwinnen. Religie biedt in essentie een manier om een weg te vinden in een verscheurde wereld vol wreedheid en teleurstelling.

Met grote en kleine problemen omgaan

Volgens de meeste religies is er één belangrijke horde die mensen belet om hun potentieel te verwezenlijken. Wanneer mensen in staat zijn om deze horde te nemen kunnen ze datgene bereiken wat volgens hun religie hun uiteindelijke beloning is.

Zowel de te nemen horde als het doel is verschillend in de afzonderlijke religies:

in het boeddhisme is het lijden het grootste probleem. Het boeddhisme lost dit probleem op door een weg naar de verlichting te bieden, waar geen lijden meer bestaat.

in de religies van Abraham is de zonde het probleem. Het jodendom, het christendom en de islam bieden een weg naar de verlossing van de zonde. De drie wegen naar de verlossing verschillen, maar het doel is hetzelfde.

in het hindoeïsme is de herhaaldelijke reïncarnatie van mensen het probleem. Het hindoeïsme biedt een oplossing voor het probleem van de wedergeboorte door een weg naar de bevrijding, de moksha, te bieden, van de kringloop van geboorte, dood en wedergeboorte.

in het zoroastrisme is puurheid het probleem. Je moet het kwaad bestrijden tijdens je leven om je verlossing bij de dood te garanderen. (Het zoroastrisme was de religie die de Perzen aanhingen voordat zij zich bekeerden tot de islam.)

Lijden, zonde en wedergeboorte zijn kosmische problemen die alle mensen aangaan. De oplossingen die de religies bieden zijn oplossingen die op alle mensen van toepassing zijn.

Religies bieden ook antwoorden op de grote vragen die mensen zich stellen: wat is de betekenis van het leven? Wat gebeurt er na de dood? Waarom moeten onschuldige mensen lijden? Hoe kunnen we een ethisch verantwoord leven leiden in een akelige wereld? Deze en andere vragen hebben mensen sinds mensenheugenis gekweld. Religies bieden gelovigen ook antwoord op dit soort vragen.

Religies bieden gewoonlijk geen oplossingen voor dagelijkse persoonlijke problemen. Ze helpen mensen wel met deze problemen om te gaan en het lijden te aanvaarden dat door het probleem wordt veroorzaakt. Voor veel mensen is het religieuze geloof een middel om moed te houden (of te verzamelen) en geduldig hun verdriet of tegenslagen te verwerken voordat ze naar vreugde en geluk zoeken. Voor velen is een gelovig leven een manier om met problemen om te gaan, niet een manier om ze op wonderbaarlijke wijze op te lossen. (Zie de kadertekst Spirituele nepartiesten.)

Vreugde vinden

Veel mensen vinden vreugde in hun religie. Hindoes noemen het ultieme geluk moksha, een term die verwijst naar het uiteindelijk bereiken van perfectie en de bevrijding uit de continue kringloop van geboorte, dood en wedergeboorte. Christenen noemen deze staat extase, het moment dat de gelovige door het geloof een visioen krijgt of de vereniging met God ervaart. Joden noemen dit simha, de vreugde die ze voelen wanneer ze de Thora ondergaan. De vreugde ontstaat doordat men zich onderdompelt in het goddelijke en door deze onderdompeling in staat is te genieten van de schoonheid en het mysterie van het leven in al zijn vormen en van het feit dat men leeft en in dat mysterie kan delen.

Dit soort geluk verschilt sterk van het geluk dat volgens adverteerders mensen ten deel valt wanneer ze iets nieuws kopen. Religieus geluk wijst gelovigen naar langdurige vreugde, de vreugde van familie en vrienden, en van rituelen en overgangsriten, door hen uit te dagen het geluk te onderzoeken dat voortkomt uit egoïsme en dit soort geluk te vervangen door onbaatzuchtige blijken van naastenliefde en vrijgevigheid. Religieuze mensen geloven dat het grootste geluk voortvloeit uit het helpen van anderen, het zoeken naar wijsheid en het uitvoeren van Gods werken.

Zich verantwoordelijk gedragen

Veel mensen vinden in religie een leidraad die hen ertoe aanzet goede daden te verrichten; religie brengt hen ertoe hun steentje bij te dragen aan het helen van een verscheurde wereld. Deze leidraad herinnert mensen aan hun plicht ten opzichte van de armen, de weduwen en de wezen, en de daklozen. Deze bron dwingt hen hun religieuze plicht op zich te nemen als een manier om het goddelijke te dienen, zelfs als deze plicht een zware of uitputtende last is.

Spirituele nepartiesten

Helaas hoef je niet veel moeite te doen om charlatans van het geloof te vinden, spirituele pooiers en nepartiesten die zich storten op lijdende en lichtgelovige slachtoffers. We herinneren ons een priester die bidgewaden verkocht aan mensen die naar hem luisterden op de radio. Als je geld opstuurde, zou hij je de bidgewaden sturen; door erover heen te wrijven, zou je een splinternieuwe auto krijgen, zo eenvoudig was dat. Ik neem aan dat wanneer je geen auto kreeg, hij altijd nog kon zeggen dat je niet hard genoeg gebeden had of niet genoeg betaald had. Dergelijke reclame geeft religie en de geestelijkheid een slechte naam. Maar als je er goed over nadenkt, heeft het niets meer met de beleving van religie te maken wanneer mensen geloven dat ze door over een bidgewaad te wrijven een nieuwe auto krijgen. Religies hoeven zich niet te verantwoorden voor lichtgelovigheid en hebzucht.

In de islam is de koppeling tussen een vroom en dienstbaar leven bijzonder sterk aanwezig. Mensen, die volgens de Koran de nobelste wezens zijn van Gods schepping, hebben de neiging om arrogant te worden. Ze menen dat ze genoeg hebben aan zichzelf en in hun hoogmoed (de grootste zonde in de islam) beschouwen ze zichzelf als de gelijken van God. Om zich bewust te blijven van het doel van hun bestaan (namelijk volledige overgave aan God) moeten moslims vechten tegen hun hoogmoed. Een van de manieren is door verder te kijken dan hun eigen situatie en mensen te dienen die het minder goed getroffen hebben. Deze verplichting om anderen te helpen is zo belangrijk dat de derde van de Vijf Pijlers van de islam bestaat uit de plicht om aan liefdadigheid te doen. (Zie hoofdstuk 5 voor meer informatie over de Vijf Pijlers van de islam.)

Een belangrijke negentiende-eeuwse priester zei ooit: ‘Geluk is de natuurlijke vrucht van de plicht’, wat suggereert dat religie je gelukkig kan maken, maar alleen wanneer je er gelukkig van wordt als je het juiste doet. Als je er bijvoorbeeld gelukkig van wordt weg te lopen van de mensen die van je houden en je nodig hebben, is de kans groot dat je ook niet gelukkig wordt in je religie.

Lijden aanvaarden

Lijden maakt deel uit van het leven. De ziekte van iemand van wie je houdt, de dood van een kind en honderden andere nederlagen die we lijden, worden vaak niet veroorzaakt door onze eigen keuzen en kunnen we niet ongedaan maken. Als je het lijden niet hebt veroorzaakt en je kunt er niets aan veranderen, welke les kun je er dan eventueel uit leren, behalve dat je een veilig heenkomen probeert te vinden?

Elke religieuze traditie heeft een ander antwoord op het probleem van het lijden:

Het christendom leert dat de grootste steun die God mensen geeft, bestaat uit het mét hen lijden. Het is een ontzettend grote troost te weten dat God met hen is tijdens de moeilijkste perioden in hun leven, maar de les reikt verder. Christenen geloven dat God compassie heeft en het christendom leert zijn volgelingen medelijden te hebben met anderen. Op deze manier kan persoonlijk lijden tot productieve resultaten leiden. Hoewel het moeilijk is om God te aanvaarden in slechte tijden, geloven christenen dat deze aanvaarding essentieel is om een volwassen vorm van geloof te kunnen vinden.

Aan het einde van een joodse begrafenisplechtigheid zijn de laatste woorden die aan het graf worden uitgesproken Adonai natan, adonia lakach, y’hi sjem adonai m’vorach (God heeft gegeven en God heeft genomen. Gezegend zij de naam des Heren.) Deze eenvoudige zin bevat een spirituele waarheid: het is veel gemakkelijker God te zegenen wanneer God ons iets geeft dan wanneer God iets of iemand van ons wegneemt. Maar het is spiritueel gezien van belang te begrijpen dat zowel het geven als het nemen van God zijn, dat alles wat we hebben een geschenk, een lening van God is, en dat we het ooit een keer terug moeten geven.

Het theravada-boeddhisme leert dat lijden een illusie is die het gevolg is van onze wensen. We maken onszelf ongelukkig omdat we de pijn niet willen accepteren die het gevolg is van ons gehecht-zijn aan dingen, mensen en gevoelens in ons leven. We verlangen naar zaken die ons ongelukkig maken wanneer we ze niet krijgen. We houden van mensen en het doet ons pijn wanneer ze sterven. Volgens het theravada-boeddhisme kunnen we slechts innerlijke rust (vrede) vinden wanneer we onze gehechtheid aan onze wensen, hoop en dromen loslaten. Door deze gehechtheid op te geven, vinden we het geluk waar we ons hele leven naar zoeken.

De Boeddha hielp ooit eens het lijden van een vrouw die net haar kind had begraven te verlichten. Ze wendde zich tot de Boeddha en vroeg hem haar te troosten. Hij stopte een klein mosterdzaadje in haar hand en beval haar een mosterdzaadje te halen bij al haar buren die nog nooit een geliefde hadden verloren aan de dood. Ze keerde terug met dat ene mosterdzaadje en met de troostende gedachte dat iedereen met de dood in aanraking is geweest.

Velen die hindoeïstische geloven aanhangen, menen dat het lijden een doel heeft. Het doel van hindoes is bevrijd te worden uit de kringloop van geboorte, dood en wedergeboorte. Deze kringloop gaat door tot iemand zich uiteindelijk van de begeerte kan verlossen die deze cyclus gaande houdt. Het lijden dat mensen in dit leven ondergaan is het gevolg van hun handelingen (karma) in een vorig leven. Door zó te handelen dat het lijden wordt verlicht (of door het lijden door iemand weg te laten nemen) kun je niet ontsnappen aan de kringloop van geboorte en dood. Bovendien geloven hindoes dat wanneer je het lijden weg laat nemen, je misschien in een lagere vorm van leven herboren wordt. Dus hoewel dingen makkelijker worden in dit leven, zouden ze zo veel slechter kunnen worden in het volgende leven.

Gezond zijn

Veel volgelingen van een religie geloven dat hun geloof hen niet alleen gelukkig maakt, maar ook fysiek gezond. Oosterse religies kennen diepgaande overtuigingen over het verband tussen religie en gezondheid. Hindoeïstische, boeddhistische en taoïstische religieuze rituelen helpen mensen een eenheid te vinden van lichaam en ziel; deze rituelen hebben hun weg gevonden in westerse praktijken. Yoga bijvoorbeeld is afkomstig uit het hindoeïstische religieuze leven en westerlingen nemen deze levenspraktijk nu over.

Westerse beoefenaren van yoga vinden dat het zorgt voor een grotere alertheid, flexibiliteit en kracht en een algemeen gevoel van welbevinden. (Zie de kadertekst De kracht van het gebed.)

De kracht van het gebed

Onlangs is in enkele zeer interessante studies van de internist dr. Larry Dossey en anderen aangetoond dat bidden een genezend effect heeft. De correlatie zegt veel wetenschappers niets, maar voor sommige onderzoekers is het duidelijk dat bidden een reëel effect heeft op het genezen van zieke mensen. Mensen die het voorwerp zijn van de gebeden van anderen lijken sneller te herstellen dan mensen voor wie niemand bidt. We weten niet of dit werkelijk waar is, maar het onderzoek wordt voortgezet. In oosterse religies weet men al duizenden jaren dat religie niet alleen goed is voor de ziel, maar ook voor het lichaam. Het lijkt verstandig dat dit ook tot westerse religies doordringt.

Religie met filosofie en spiritualiteit vergelijken

Vaak krijgen we vragen die te maken hebben met het verschil tussen filosofie en religie. Veel filosofen worstelen bijvoorbeeld met de vraag ‘wat is goed’ en proberen te bedenken wat het betekent om een ‘goed’ leven te leiden. In andere filosofieën wordt geprobeerd de aard en de betekenis van het bestaan uit te leggen, onderwerpen die zeer goed binnen de sfeer van religie vallen.

Spiritualiteit is een ander terrein dat past bij (maar in sommige gevallen gescheiden is van) religie. Religie gaat over spiritualiteit, dus wat bedoelen mensen wanneer ze zeggen dat ze spiritueel zijn, maar niet religieus? Welk onderscheid maken ze? In deze paragraaf kun je het antwoord vinden.

Filosofie en religie

In veel filosofische theorieën wordt de vraag gesteld wat goed is en hoe mensen horen te handelen. Net als de verschillende religies volgen filosofische theorieën ethische normen in hun leidraad over hoe je moet leven.

Religies verschillen in een aantal opzichten van filosofische theorieën:

Alleen religies kennen rituelen. Alleen religies kennen feestdagen. Alleen religies hebben ceremoniën om geboorte, huwelijk en dood te zegenen. Rituelen zijn het duidelijkste aspect waarin religies van filosofische theorieën verschillen.

Bepaalde religies, bijvoorbeeld het boeddhisme en het confucianisme, worden vaak filosofische theorieën genoemd omdat westerlingen in deze religies naar een beeld van een transcendente god hebben gezocht en dat niet hebben kunnen vinden. Een aantal boeddhistische stromingen, zoals het zenboeddhisme, leren geen geloof in een god of een opperwezen; zij zijn erop gericht om verlichting of geluk binnen de persoon zelf te vinden. Andere boeddhistische stromingen als die van het Puur Land geloven wel in een transcendente god, vergelijkbaar met die in het christendom, wat leidt tot een wedergeboorte in het paradijs. Maar vanwege hun rituelen zijn het boeddhisme en het confucianisme duidelijk religies.

Filosofische theorieën gebruiken de rede om te bepalen wat waar is en religies gebruiken zowel de rede als de openbaring. De rede baseert zich alleen op het rationele denken om te bepalen wat waar is. De rede doet geen beroep op de autoriteit van een god of de traditie om te bepalen wat waar is. Religie berust daarentegen vaak op openbaring, een kennisgeschenk dat in een heilig geschrift of rechtstreeks door God aan een profeet wordt gegeven. Om de rede te accepteren moet je nadenken, maar om de openbaring te accepteren moet je geloven. (Zie ook de kadertekst De theologie van de natuurwet en andere ideeën.)

Religies leren dat wonderen waar zijn. Voor gelovigen gebeuren wonderen echt. Deze gebeurtenissen zijn niet louter metaforische of symbolische verhalen die een of ander goddelijk principe weerspiegelen. In de natuur verbranden bossen niet zonder geheel vernietigd te worden en herrijzen mensen niet uit de dood. Wonderen zijn voorbeelden van Gods kracht en liefde voor de gelovigen. Ze zijn ook klassieke voorbeelden van hoe religies irrationeel kunnen lijken voor filosofen, die de waarheid van alles willen bewijzen door middel van de rede.

Religies en filosofische theorieën zijn vergelijkbaar met twee cirkels die elkaar doorsnijden. Het deel dat ze gemeen hebben, is de zoektocht naar wat waar is over het leven op aarde. De overtuiging dat het verkeerd is om te stelen en te moorden, zit in het overlappende gedeelte. Het geloof dat Mozes de Rode Zee deed opensplijten of dat Jezus uit de dood is herrezen of dat Boeddha de regen in een stroom bloemen deed veranderen behoren tot het religieuze gedeelte van de cirkel en heeft niets te maken met de menselijke rede of een seculiere filosofie.

Eén interessant gegeven dat je moet onthouden is dat, hoewel in de meeste hedendaagse filosofische theorieën niet in God wordt geloofd, dat in het verleden niet altijd zo geweest is. Aristoteles en Plato, twee grote Griekse filosofen, geloofden dat het bestaan van God kon worden bewezen. Het was zelfs zo dat het geloof in God tot ongeveer de zestiende eeuw deel uitmaakte van de filosofie. Vandaar dus dat de rede en het geloof in God niet onverenigbaar zijn: beide zijn tegelijkertijd mogelijk. Het belangrijkste dat je moet onthouden is dat religieus zijn niet betekent dat je irrationeel moet zijn en dat wanneer je een filosoof bent je niet per se een atheïst hoeft te zijn.

Spiritualiteit en religie

Volgens ons is religie de geordende vorm van de oude spiritualiteit. Tegenwoordig hoor je mensen echter vaak zeggen: ‘Ik ben spiritueel, maar ik ben niet echt religieus.’ Dit soort onderscheid tussen religie en spiritualiteit is moeilijk te begrijpen, maar het is duidelijk dat mensen hiermee iets proberen te zeggen, zelfs als het niet altijd duidelijk is wat precies.

In deze context kan een spiritueel leven in een aantal opzichten verschillen van een religieus leven:

Voor spiritualiteit is geen lidmaatschap van een georganiseerde religie nodig en het kent ook niet de autoriteitsstructuur van een religie.

Spiritualiteit is de bereidheid om die rituelen, ethiek en geloofsovertuigingen van verschillende religies te volgen die je persoonlijk aanspreken en dus niet de rituelen, ethiek en geloofsovertuigingen van slechts één religie.

Spiritualiteit is zeer persoonlijk en niet systematisch, terwijl alle ideeën van een religie duidelijk zijn uiteengezet en geordend.

De overige verschillen liggen eerder aan de waarneming dan aan de werkelijkheid. Zowel in religie als in spiritualiteit zitten bepaalde ideeën waarmee kan worden aangegeven hoe het ene beter is dan het andere. Voor ons zijn religie en spiritualiteit echter helemaal geen twee tegenovergestelde ideeën; het zijn gewoon twee manieren om te spreken over het diepste verlangen van de mensheid naar het intense geschenk van hoop en genezing in een gewonde wereld.

De Theologie van de natuurwet en andere ideeën

In de Middeleeuwen probeerden religieuze denkers als St.-Anselmus (de aartsbisschop van Canterbury van 1093-1109), St.-Thomas van Aquino (1125-1274), de Italiaanse theoloog en filosoof, en Maimonides (1135-1204), de Spaanse rabbijn en natuurkundige, aan te tonen dat zowel de rede als de openbaring tot dezelfde conclusies leiden. Deze denkrichting wordt de Theologie van de natuurwet genoemd. Sommige filosofen echter meenden, zoals de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804), dat als je iets doet omdat God je dat heeft opgedragen, dat niet juist of moreel kan zijn, zelfs als je hetzelfde doet dat je door de waarheid van de rede is ingegeven. Religieuze rationalisten zeggen dat het niet uitmaakt hoe je tot dezelfde waarheid komt, als je er maar komt. Ook menen ze dat God nooit iets aan mensen zou openbaren dat irrationeel zou zijn.