Inhoud in vogelvlucht

Inleiding

Deel I: Scheurtjes in de relatie

Hoofdstuk 1: Waar het misgaat

Hoofdstuk 2: Scheiden of blijven

Hoofdstuk 3: Jouw scheidingsdatum

Hoofdstuk 4: Gevolgen van scheiden

Deel II: Scheiden doe je zo

Hoofdstuk 5: Het emotionele scheidingsproces

Hoofdstuk 6: Het feitelijke scheidingsproces

Hoofdstuk 7: Het juridische scheidingsproces

Hoofdstuk 8: Scheiden via een advocaat

Hoofdstuk 9: Scheiden via een mediator

Hoofdstuk 10: Het financiële scheidingsproces

Deel III: Scheiden is lijden

Hoofdstuk 11: Jouw emoties

Hoofdstuk 12: Waarom een ouderschapsplan?

Hoofdstuk 13: Familie en vrienden

Deel IV: Van bruiloft naar bedelstaf

Hoofdstuk 14: De woning

Hoofdstuk 15: Pensioenen en levensverzekeringen

Hoofdstuk 16: Alimentatie

Deel V: Je toekomst leiden

Hoofdstuk 17: Het fiscale scheidingsproces

Hoofdstuk 18: Leer zelf te doen

Hoofdstuk 19: Jouw leven 4.0

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 20: Tien tips over omgaan met je ex (of niet)

Hoofdstuk 21: Tien tips voor na de scheiding

Bijlage A: Checklist scheiden

Bijlage B: Voorbeeld boedelverdeling

Bijlage C: Nuttige websites

Inhoud

Inleiding

Over dit boek

Voor wie is deze Voor Dummies geschreven?

Indeling van het boek

Wat je kunt overslaan

De pictogrammen

Waar begin je?

Deel I: Scheurtjes in de relatie

Hoofdstuk 1: Waar het misgaat

Jouw leven 1.0

Jouw leven 2.0

Emotionele aandachtspunten gedurende een relatie

Relatiefase 1: tot 18 maanden

Relatiefase 2: 18 maanden tot 3 jaar

Relatiefase 3: 3 tot 5 jaar

Relatiefase 4: 5 tot 15 jaar

Relatiefase 5: 15 tot 25 jaar

Relatiefase 6: meer dan 25 jaar

Financiële aandachtspunten tijdens een relatie

Financiële onafhankelijkheid

Allebei een auto

Aankoop van goederen

De woning(en)

Hypotheek met NHG

Verzeker de gevolgen van een scheiding

Juridische aandachtspunten bij latten en ongehuwd samenwonen

De samenlevingsovereenkomst

Erfrecht

Kinderen

Juridische aandachtspunten bij huwelijk en geregistreerd partnerschap

Huwelijk aangaan

Geregistreerd partnerschap aangaan

Gevolgen van het aangaan van een huwelijk of partnerschap

Het huwelijksgoederenregime

Erfrecht

Kinderen

Dwingend recht

Krom recht

Hoofdstuk 2: Scheiden of blijven

Voorkom een scheiding

1. Vind een ideale partner

2. Blijf werken aan jullie relatie

3. Zoek geen partner

4. Accepteer de minpunten van je partner

5. Accepteer leugens van je partner

6. Cijfer jezelf volledig weg

7. Neem kinderen

Problemen tijdig onderkennen

Samen doorgaan

Werk samen aan een betere relatie

Ga samen naar een therapeut of coach

Bezin

Hoofdstuk 3: Jouw scheidingsdatum

Hoe vaak scheiden stellen?

Welke stellen scheiden?

Wanneer scheiden stellen?

Scheiden op latere leeftijd

Waarom scheiden stellen?

De scheidingsmelding

Hoofdstuk 4: Gevolgen van scheiden

Emotionele gevolgen

Jouw leven 3.0

Kinderen

Huisdieren

Contacten met familie en vrienden

Gevolgen op het werk

Feitelijke gevolgen

Financiële gevolgen

Financiële gevolgen op korte termijn

Financiële gevolgen op middellange termijn

Financiële gevolgen op lange termijn

Verjaring

Juridische gevolgen

Fiscale gevolgen

Uitzoeken, regelen

Jouw leven 4.0

Deel II: Scheiden doe je zo

Hoofdstuk 5: Het emotionele scheidingsproces

De fasen van een emotioneel scheidingsproces

Emotionele fase 1: ontkennen

Emotionele fase 2: protesteren

Emotionele fase 3: onderhandelen

Emotionele fase 4: in de put raken

Emotionele fase 5: aanvaarden

Verschillen tussen de geslachten

Zie jouw leven 3.0 tijdig aankomen

Hoofdstuk 6: Het feitelijke scheidingsproces

Herken een feitelijke scheiding

Vertel het jullie kinderen

Doelen bepalen

Opsommen

Prioriteren

Voorsorteren

Registreren

De-escaleren

Laat jullie begeleiden

Hoofdstuk 7: Het juridische scheidingsproces

Schriftelijk afscheid

Einde latrelatie

Einde ongehuwd samenwonen

Scheiden van tafel en bed

Einde geregistreerd partnerschap

Einde huwelijk

Bezint eer ge begint

Het verzoekschrift

Het verweerschrift

Soorten verweer

Rechterlijke toetsing

Het kort geding

Voorlopige of nevenvoorzieningen vragen

Wel of geen rechtszitting?

Verloop rechtszitting

De uitspraak van de rechter

Hoger beroep

In cassatie

Inschrijving

Akte van berusting

De kosten

Beslaglegging

Opheffing gemeenschap van goederen

Huwelijk nietig laten verklaren

Het einde van een juridisch scheidingsproces

Hoofdstuk 8: Scheiden via een advocaat

De opdracht voor een advocaat

Het aantal advocaten

Vechtscheiding via twee advocaten

Overlegscheiding via twee advocaten

Gewone scheiding via twee advocaten

Gewone scheiding via een advocaat

Scheiding via toegewezen advocaat

Kies een advocaat

De toegevoegd advocaat

De internetadvocaat

Of (bijna) geen advocaat?

Hoofdstuk 9: Scheiden via een mediator

Mediator versus advocaat

Het aantal mediators

De opdracht voor een mediator

Kies een mediator

Verenigingen van mediators

Andere selectiecriteria

Typen mediators

Mediationproces

Mediation op verzoek van een rechter

Online mediation

Hoofdstuk 10: Het financiële scheidingsproces

De peildatum

De beleggingsleer

Dieren

De woning en de hypotheek

Gezamenlijke spullen

Rekeningen

Bank- en spaarrekeningen op twee namen

Bank- en spaarrekening op één naam

Creditcard, partnercard

Winkelpas, partnerkaart

Schulden

Benadeling

Verzekeringen

Levensverzekeringen, pensioenen

Opstalverzekering

Inboedelverzekering

Aansprakelijkheidsverzekering

Autoverzekering

Rechtsbijstandsverzekering

Reis- en annuleringsverzekering

Ziektekostenverzekering

Overeenkomsten

Pas op voor ongelijke verdeling

Verzwijging

Deel III: Scheiden is lijden

Hoofdstuk 11: Jouw emoties

Accepteer jouw leven 3.0

Zorg goed voor jezelf

Lichamelijke verzorging

Geestelijke verzorging

Omgaan met een depressie

Omgaan met je ex

Omgaan met je kinderen

Hoofdstuk 12: Van partnerschap naar ouderschap

Waarom een ouderschapsplan?

Wanneer een ouderschapsplan?

Verplicht in een ouderschapsplan

Zinvol voor een ouderschapsplan

Ouderlijk gezag na een scheiding

Kinderen onder toezicht

Minder rechten voor een ouder

Hoofdstuk 13: Familie en vrienden

Melden aan familie en vrienden

Contacten verdelen en onderhouden

Tips voor familie en vrienden

Deel IV: Van bruiloft naar bedelstaf

Hoofdstuk 14: De woning

Huurwoning

Koopwoning

Verkopen

Keuze uitstellen

Uitkopen

Geen overeenstemming

Dwangbevel

Gekoppelde rekening of verzekering

Nieuwe woonruimte zoeken

Hoofdstuk 15: Pensioenen en levensverzekeringen

Overheidspensioen

AOW

Anw

Werkgeverspensioen

Pensioendekking bij overlijden verdelen

Ouderdomspensioen verdelen

Scheidingen voor 1 mei 1995

Levensverzekeringen

Fiscale gevolgen

Peildatum

Hoe verdelen?

Overlijdensverzekering

Levensverzekering met waarde

Hoofdstuk 16: Alimentatie

Wie betaalt alimentatie aan wie?

Hoe alimentatie afspreken?

Zelf doen

Draagkracht

Behoefte

Behoeftigheidstoets

Hoogte kinderalimentatie

Invloed van de omgangsregeling

Jongmeerderjarigen

Duur alimentatie

Andere beëindigingsgronden

Alimentatie verspelen

Alimentatieprocedure

Wijzigen van alimentatie

Beding van niet-wijziging

Wijzigen van alimentatie doe je zo

Alimentatie ontvangen

Overleg met je ex

Incassomaatregelen

Wachten op betere tijden

Bijstand aanvragen

Afzien van alimentatie

Afkoop van de alimentatieverplichting

Deel V: Je toekomst leiden

Hoofdstuk 17: Het fiscale scheidingsproces

Fiscaal partnerschap

De belastingaangiften

De heffingskortingen

Huurtoeslag, kindertoeslag

Kindgebonden budget

Bijdrage levensonderhoud kind

Schoolkosten

Kinderbijslag

Aftrekbare overige kosten

Partneralimentatie

Kinderalimentatie

Afkoopsom alimentatie

Slechts één partner per jaar

Hoofdstuk 18: Leer zelf te doen

De post

Het huishouden

De belastingaangifte

Jouw werk

Jouw uitgaven

Praktische zaken

Jouw sociale leven

Vakantie

Van jouw leven 3.0 naar 4.0

Hoofdstuk 19: Jouw leven 4.0

Je achternaam

Check alle afspraken

Mediation in jouw leven 4.0

Een nieuw financieel plan

Beleggingen

Pensioen

Arbeidsongeschiktheid

Overlijden

Schenken

Ontvangen

Je kinderen

De opvoeding

Waarom?

Wijzigen ouderlijk gezag

Erkenning kan maar eenmalig

Liefdesverdriet

Zorg goed voor jezelf

Jouw burn-out

Nog een kind

Een nieuwe relatie

Latten

Samenwonen met een nieuwe partner

Hertrouwen

Jouw stiefkinderen

Kans op opnieuw een scheiding

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 20: Tien tips over omgaan met je ex (of niet)

Geld lenen aan je ex

Spullen van ex weggooien?

Gezamenlijk verlangen

Je ex bespioneren

Verwijder je ex uit je online bestaan!

Raak niet verbitterd

Laat elkaar los

Gezamenlijk ouderschap

Gezamenlijk werk

Je ex als je beste vriend(in)

Hoofdstuk 21: Tien tips voor na de scheiding

Vier je scheiding

Wees creatief

Vraag hulp

Decoreer

Pimp up

Oude contacten herleven

Geluksstofjes

Vergeten hobby’s

Op vakantie

Een leuke date

Bijlage A: Checklist scheiden

Emotioneel scheidingsproces

Feitelijk scheidingsproces

Juridisch scheidingsproces

Financieel scheidingsproces

Fiscaal scheidingsproces

Bijlage B: Voorbeeld boedelverdeling

Bijlage C: Nuttige websites

Algemeen

Scheiden erkennen, voorkomen, beheersen

Het emotionele scheidingsproces

Overige scheidingsprocessen

Pensioen en levensverzekering

Alimentatie

Internationale scheiding

Jouw leven 4.0

Inleiding

Elke dag besluiten duizenden mensen samen te gaan wonen of te trouwen. De inrichting van het huis of de organisatie van een feest krijgt dan meer aandacht dan financiële en juridische zaken. Logisch, dat is ook minder leuk. Maar gemiddeld is het risico van scheiden grofweg tweemaal groter dan het risico op arbeidsongeschiktheid. En ruim vijf keer groter dan het risico op overlijden tussen je 18de en 65ste. Daarom is het zinvol je meer te verdiepen in de juridische en financiële aspecten van het samenwonen en trouwen.

Jaarlijks gaan ongeveer 100.000 stellen uit elkaar, latters niet meegerekend. Meer dan de helft van de scheidende stellen is niet getrouwd, maar woont ongehuwd samen. Ook dan moet je meestal veel zaken regelen of heeft de scheiding financiële en juridische gevolgen. En je ervaart waarschijnlijk allerlei emotionele gevolgen. Tijdens een scheiding heb je vaak geen zin of tijd om je in allerlei onderwerpen te verdiepen. Laat staan dat je toekomt aan de emotionele verwerking ervan. Maar een goede voorbereiding versnelt het scheidingsproces, vergemakkelijkt het verwerkingsproces en helpt je bij het opbouwen van een nieuwe toekomst.

Het feit dat jij dit boek hebt opgepakt, geeft aan dat je al de belangrijkste eerste stap hebt gezet: je wilt meer weten over een scheiding en hoe je de impact kunt minimaliseren. Je wordt stap voor stap meegenomen in de wereld van het nemen van risico’s en maatregelen. Ik geef je, waar mogelijk, tips en verwijs je naar handige internetsites of rekenmodellen. Je zult zien dat je de materie op een gemakkelijke manier gaat begrijpen. Dit ondersteun ik met praktisch bruikbare informatie en waargebeurde verhalen.

Scheiden voor Dummies sluit goed aan op de boeken Pensioen voor Dummies, Arbeidsongeschiktheid voor Dummies en Gids bij overlijden voor Dummies. Met dit kwartet boeken heb je de meest voorkomende situaties waarop je een financiële planning kunt inrichten, bij de hand.

Over dit boek

Dit boek begint met de manier waarop mensen samen kunnen zijn (al dan niet getrouwd), wat je dan kunt regelen en hoe groot het risico op scheiden is. Ook wordt beschreven wat de gevolgen van scheiden zijn en hoe je bepaalde gevolgen kunt voorkomen of beheersen. Het verwerkingsproces krijgt veel aandacht, zowel voor jezelf als voor eventuele kinderen. Ik beschrijf diverse scheidingsprocessen met allerlei te maken keuzes. Door je hierin te verdiepen bespaar je geld, tijd en ergernis. Na het lijden is het tijd voor leiden, namelijk van je toekomst. Dit boek biedt praktische tips over hoe je het leven weer oppakt na een scheiding.

Voor wie is deze Voor Dummies geschreven?

Ik veronderstel dat je een van de volgende personen bent:

Je wilt gaan samenwonen of trouwen. Het klinkt gek, maar dit is het moment om je rustig te verdiepen in alle risico’s, gevolgen en maatregelen rondom scheiden. Nu regel je nog allerlei zaken weloverwogen en in harmonie met elkaar.

Je woont samen of bent getrouwd. Er is nog niets aan de hand, maar jullie willen nagaan of jullie alles juridisch en financieel optimaal hebben geregeld. Door te lezen over ervaringen van scheidende stellen, kunnen jullie alsnog allerlei zaken goed doordacht en eensgezind met elkaar regelen.

Je bent getrouwd en wilt uit elkaar. Je komt terecht in een periode waarin veel op je af komt, zowel emotioneel, als juridisch en financieel. Je zoekt objectieve informatie ter ondersteuning bij het maken van juiste keuzes. Bijvoorbeeld over wat de wet voorschrijft, hoe je daarvan kunt afwijken en wat je zelf mag regelen.

Je bent ongehuwd samenwonend en wilt uit elkaar. Ook voor ongehuwd samenwonenden is wettelijk van alles geregeld, maar minder dan voor gehuwden. Dat veroorzaakt meer keuzemogelijkheden, maar die moet je dan wel kennen.

Je bent adviseur, financieel planner, accountant, advocaat, mediator, therapeut of notaris. Als jouw klanten dit boek lezen, dan begrijpen ze jouw toegevoegde waarde een stuk beter. Je kunt wellicht ook gerichter adviseren, doordat je klanten zelf beter nadenken over wat ze willen en wat ze nodig hebben.

Je hebt een relatie met iemand die getrouwd is. Geef dit boek kado aan je getrouwde partner. Dit biedt wellicht een eerste belangrijke stap in hun relatie en daarmee een mooie toekomst voor jezelf.

Je bent alleenstaand. Dit boek onderschrijft wat je altijd al dacht: begin geen relatie. Of het boek verlaagt juist de drempel om toch een relatie aan te gaan.

Je werkt bij de overheid als beleidsmaker. De regels rondom samenwonen, trouwen en uit elkaar gaan, moeten regelmatig tegen het licht worden gehouden. Wellicht dat dit boek je inspiratie geeft.

Indeling van het boek

Scheiden voor Dummies is verdeeld in zes delen, die ik hier kort toelicht.

Deel I: Scheurtjes in de relatie

In deel I bespreek ik wat samenwonen, trouwen en scheiden betekent op de lange termijn, wat de financiële en niet-financiële gevolgen kunnen zijn en waar je op moet letten in jouw situatie. Na het lezen van dit deel heb je meer gevoel bij de risico’s die jijzelf loopt en wat je allemaal vooraf kunt regelen. Er is ook aandacht voor het voorkomen van een scheiding.

Deel II: Scheiden doe je zo

Scheiden kun je op verschillende manieren in gang zetten. Die verschillende processen worden beschreven. Daarbij is ook aandacht voor de manier waarop je het vertelt aan je partner en hoe je de processen zo efficiënt en snel mogelijk kunt doorlopen.

Deel III: Scheiden is lijden

Een scheiding is een verzameling van processen met een kop en hopelijk ook met een staart. Maar voor het zover is, gaan jullie door een moeilijke periode. Hoe ga je zelf om met alle emoties die ontstaan? Hoe ga je gedurende de scheiding met je ex-partner om? Bij een scheiding betrokken kinderen verdienen de meeste aandacht. Lees in dit deel ook meer over de emoties bij kinderen, hoe je daarmee om kunt gaan en wat je moet en kunt regelen in een ouderschapsplan.

Deel IV: Van bruiloft naar bedelstaf

Dit deel gaat dieper in op de keuzes die scheidende stellen moeten maken omtrent de grootste financiële gevolgen. Dat begint met de woning. Daarna volgt een hoofdstuk over pensioenen en levensverzekeringen. Vervolgens komt alimentatie aan bod.

Deel V: Je toekomst leiden

Een scheiding laat een spoor van gevolgen na. Dat heeft te maken met je inkomen of uitkering, je pensioen, je testament en je belastingaangifte. Maar ook met de omgang met je ex-partner en eventueel met je kinderen na de scheiding. Dit deel biedt je veel praktische informatie, waardoor je daar beter op bent voorbereid.

Deel VI: Het deel van de tientallen

Het deel van de tientallen is een vast onderdeel van de Voor Dummies-reeks. In dit deel wordt een aantal top 10-lijstjes besproken. In veel situaties kun je hiermee je voordeel doen, maar je kunt er soms ook gewoon hartelijk om lachen.

Wat je kunt overslaan

Soms wordt er in het boek een zijsprongetje gemaakt om een extra toelichting te geven of een voorbeeld uit te werken. Dit zou je kunnen overslaan.

Als ik zo’n zijsprongetje maak, dan staat die tekst in dit lettertype.

De pictogrammen

In dit boek staan in de marge verschillende pictogrammen die in alle Voor Dummies-boeken gebruikt worden. De volgende pictogrammen kom je tegen:

Bij dit pictogram staan tips om je situatie te optimaliseren.

Dit pictogram verwijst naar belangrijke informatie die je nodig hebt om de stof te begrijpen of naar iets wat je zeker niet mag missen.

Dit pictogram waarschuwt je voor mogelijke valkuilen.

Dit pictogram geeft aan dat er moeilijke en/of juridische informatie volgt die niet noodzakelijk is om de rode draad te kunnen volgen, maar die wel een goede verdieping is.

Soms worden praktijkvoorbeelden beschreven, die je aan dit pictogram herkent. Dit zijn waargebeurde verhalen die je wellicht troost bieden, grappig of relativerend zijn of je helpen met het begrijpen van bepaalde onderwerpen.

Zie je dit pictogram, dan is het inschakelen van een deskundig adviseur zinvol. Afhankelijk van het onderwerp doel ik dan op bijvoorbeeld een financieel planner, accountant, advocaat, of notaris.

Waar begin je?

De belangrijkste stap om je kennis op het gebied van scheiden te verbeteren, heb je al gezet: het oppakken van dit boek. Na deze korte introductie kun je overal beginnen. Wil je gestructureerd je kennis op het gebied van scheiden opbouwen? Begin dan gewoon bij hoofdstuk 1. Speelt nu concreet een scheiding? Begin dan bij hoofdstuk 5.

Hoofdstuk 1

Waar het misgaat

In dit hoofdstuk:

Onderscheid tussen vormen van samen zijn

Wat regel je waarom als je gaat samenwonen of trouwen

Financiële en emotionele aandachtspunten gedurende een relatie

Zaken die de overheid niet regelt of waarvan kan worden afgeweken

Het risico op een scheiding loop je zodra je met iemand een relatie start. De eerste scheurtjes in een relatie ontstaan na een aantal weken, maanden of jaren. Daarom is het zinvol dat jullie aandacht besteden aan de emotionele, financiële en juridische status van het samen zijn. Bij voorkeur zo snel mogelijk. Zo snel mogelijk is zodra de liefde opbloeit, maar een gesprek over een contract werkt nogal sfeerverlagend. Toch is het zinvol in een later stadium van jullie relatie de risico’s te onderkennen en actie te ondernemen om de gevolgen te voorkomen of verzachten.

Vroeger…

Vier mannen spreken elkaar aan de bar op de camping. Willem: ‘Vroeger zat ik met een sigaar en een whisky regelmatig in de tuin te puzzelen bij een haardvuurtje. Sinds ik kinderen heb, doe ik dat minder…’ Henk: ‘Oh, dus je bent minder gaan genieten van het leven?’ Willem: ‘Tja, kinderen zijn leuk, maar ook vermoeiend.’ Frank: ‘Ben je gescheiden?’ Willem: ‘Nee, hoor.’ Bart: ‘Lig je in een scheiding?’ Willem: ‘Nee, hoor.’ Henk: ‘Oh, dan komt dat nog…’

Dit hoofdstuk is van belang om te lezen wanneer je samen nog gelukkig bent. Of als je dat denkt. Maar zelfs als jullie een scheiding in gang hebben gezet, kan dit hoofdstuk nuttig zijn. Je begrijpt wellicht beter waar je op moet letten tijdens de scheiding. Of jullie kunnen alsnog bepaalde afspraken met elkaar maken die voor jullie situatie zinvol zijn. Zelfs na de scheiding kan dit hoofdstuk nuttig zijn, maar dat blijkt pas na het lezen van hoofdstuk 19.

Jouw leven 1.0

Je begint jouw leven alleen, althans zonder een partner. Noem dat jouw leven 1.0. Vervolgens krijg je, waarschijnlijk in je tienerjaren, verkering met een partner. Dat is de eerste van de vier ‘ringen’ van een relatie. De volgende drie mogelijke ‘ringen’ zijn de verlovingsring, trouwring en ontreddering. Dit boek gaat vooral over de ontreddering, zeg maar de ontwrichting van de relatie tussen twee partners en de daarbij veel voorkomende chaos, verslagenheid en verwarring. Maar voor een goed begrip van wat er kan gebeuren, is het nodig de andere ringen te begrijpen.

Verkering zonder samenwonen of kinderen heeft nog niet veel gevolgen, dat is nog steeds jouw leven 1.0. En de verloving sring? De periode waarin een stel toewerkt naar een huwelijk, noemt men de verlovingsperiode. Tot in de jaren ’70 werd er in Nederland regelmatig verloofd. In de 21ste eeuw komt de verloving minder voor. Een verloving is vergelijkbaar met verkering, dan kun je nog eenvoudig uit elkaar. Maar let wel op bij:

ondertrouw, het officiële begin van het juridische proces van trouwen;

kinderen krijgen;

gezamenlijk schulden aangaan of bezit aanschaffen.

Ook zonder huwelijk zijn de drie bovengenoemde zaken een begin van een nieuwe fase in jouw leven, met mogelijk grote gevolgen. Jouw leven 2.0.

Jouw leven 2.0

Jouw leven 2.0 begint zodra je gezamenlijk iets doet met grote gevolgen bij onder andere een scheiding. Grote gevolgen kunnen emotioneel van aard zijn, zoals het doorlopen van allerlei fases in jullie relatie: het deel uitmaken van een schoonfamilie, het krijgen van kinderen en het ontstaan van gezamenlijke vrienden en kennissen. Maar er bestaan ook grote gevolgen die juridisch en financieel van aard zijn, zoals erfrechtelijke gevolgen, het ontstaan van gezamenlijke bezittingen en schulden en de onderhoudsplicht naar kinderen toe en naar elkaar. En fiscale gevolgen, bijvoorbeeld als jullie fiscaal partner worden van elkaar en recht krijgen op allerlei uitkeringen, toeslagen en subsidies.

Het concubinaat

Het woord concubinaat is afgeleid van het Latijn, con-cubo betekent ‘samen liggen’. Een concubinatus is een door de wet erkende samenleving van personen die volgens de wet niet met elkaar (mogen) trouwen. In dit boek wordt dat ‘ongehuwd samenwonenden’ genoemd. Volgens het Romeinse recht mochten bepaalde personen niet trouwen. Bijvoorbeeld vrijgelatenen, vreemdelingen, soldaten en vrouwen waar de families geen bruidsschat voor konden betalen. Dankzij deze mensen kwam het concubinaat veel voor in het oude Rome. Samen liggen betekende wel dat je trouw moest blijven aan je ongehuwde partner. Volgens de Romeinse wet was trouwbreuk, net als echtbreuk, strafbaar. In Nederland wordt het concubinaat niet gezien als een juridische vorm van samenleving. In veel landen waarbij het Romeinse recht van invloed was op de huidige wetgeving, wel. De Nederlandse wet maakt daarom veel onderscheid tussen trouwen en ongehuwd samenwonen. Dat zie je terug in regels over bijvoorbeeld ouderlijk gezag, pensioen en alimentatie. Dat is best bijzonder, veel andere landen om ons heen maken minder onderscheid tussen gehuwden en ongehuwd samenwonenden.

Mensen die verkering hebben of verloofd zijn, kunnen nog steeds apart van elkaar wonen. Dat heet dan een latrelatie; de twee partners met een latrelatie worden ook wel latters genoemd. De Engelse afkorting LAT betekent Living Apart Together, dus zoiets als ‘samen apart leven’. De meeste latters hebben geen gezamenlijke bezittingen en schulden. Maar ben je latter en heb je wel gezamenlijke bezittingen of schulden? Vergelijk jouw situatie dan vooral met die van ongehuwd samenwonenden.

Veel geliefden zijn graag veel bij elkaar. Het begint met sleutels uitwisselen en een tandenborstel op de badkamer. De grens tussen latten en ongehuwd samenwonen begint al te vervagen. Zodra je dan ook dingen in het huishouden samen doet en meerdere dagen per week op hetzelfde adres bent, spreekt men al snel over samenwonen.

Op verschillende manieren samen zijn…

Willem lag de hele nacht wakker. Hij maalde over het gesprek dat hij eerder had tijdens een avondje aan de campingbar met Henk, Bart en Frank. Vertelt zijn vrouw Anke hem wel alles? ‘Hoe is jouw relatie eigenlijk, Frank?’ had Willem gevraagd. ‘Ik ben al elf jaar samen met Richard en wij delen alles,’ antwoordde Frank trots. Henk stelde: ‘Als ik al mijn nachten met vluchtige relaties bij elkaar optel, kom ik ook wel aan twaalf jaar.’ ‘Ach,’ mompelde Bart, ‘ik vind het erg belangrijk intimiteit te hebben met een vaste partner, samen een leven op te bouwen en een kind op te voeden. Maar een relatie, nee, daar pas ik voor!’

Hieronder volgt informatie over de belangrijkste emotionele, financiële en juridische aandachtspunten tijdens een relatie. Voor de emotionele en financiële aandachtspunten is het minder of niet van belang op welke manier je samen bent. Deze punten komen daarom hieronder als eerste aan de orde. Het hoofdstuk eindigt met de juridische aandachtspunten.

Emotionele aandachtspunten gedurende een relatie

De beginperiode van een relatie is vaak boeiend en spannend. Jullie overleven veel vanuit de kracht die jullie uit de relatie putten. Op sommige vlakken neemt die kracht toe, dat hangt af van bijvoorbeeld het type relatie en de karakters van de partners. Vaak neemt die kracht af gedurende de tijd dat je als stel langer samen bent. Daarom overleven jullie niet meer iedere tegenvaller met het gemak van een eerdere periode. Soms neemt die kracht juist toe en overleven jullie tegenslagen makkelijker.

De kracht van een relatie en hoe jullie omgaan met tegenslagen, heeft onder andere te maken met de fase waarin jullie relatie zich bevindt: de relatiefase. Daarom is het van belang te beseffen in welke relatiefase jullie zitten. Het onderscheid tussen relatiefasen verschilt per cultuur en per stel, maar een veelvoorkomend beeld vormt de wijze waarop bijvoorbeeld www.relatielessen.nl de fases beschrijft.

Relatiefase 1: tot 18 maanden

In deze fase willen jullie niets liever dan meer bij elkaar zijn. Naast veel lichamelijk contact tonen jullie veel interesse in elkaar. Contact met elkaars familie en vrienden is meestal niet intensief. Achteraf blikken jullie op deze intense periode terug als prachtig en krachtig. Jullie vermijden ruzie ter voorkoming van een scheiding. Of ruzies escaleren en veroorzaken heel snel een scheiding. Sommige partners worden wat terughoudender, uit schrik hun identiteit kwijt te raken.

Relatiefase 2: 18 maanden tot 3 jaar

Jullie besluiten vaak in deze fase om samen te gaan wonen of samen allerlei spullen te kopen en overeenkomsten te sluiten. Dat is wat in dit boek jouw leven 2.0 wordt genoemd. De ruzies die werden verdrukt tijdens de vorige fase, komen nu wel wat meer naar boven. Dat is niet erg, als de ruzies maar worden bijgelegd en jullie elkaar respecteren. Allerlei praktische zaken moeten worden geregeld en toekomstvraagstukken komen aan de orde. Wat leuk en raar was, wordt vaker irritant. Ook vrienden en familieleden kunnen spanningen veroorzaken, het contact met elkaars vrienden en familie wordt namelijk intenser in deze fase. Er ontstaan meer discussies over de rolverdeling in de relatie.

Relatiefase 3: 3 tot 5 jaar

Vaak komt de individualiteit van jezelf en je partner weer naar boven. De persoonlijke voorkeuren worden belangrijker en worden minder vaak weggecijferd voor het samen zijn. In deze fase volgt vaak de zoektocht naar meer persoonlijke vrijheid en neemt het lichamelijke contact af. De partner met het minste zelfvertrouwen probeert zich te verstoppen en belemmert soms onbedoeld de andere partner. Jullie relatie wordt in deze fase vaster of jullie komen erachter dat jullie niet goed bij elkaar passen.

Relatiefase 4: 5 tot 15 jaar

De relatie biedt veel zekerheid en veiligheid. Je gaat (een andere) carrière maken of een (andere) opleiding volgen. Je partner steunt je en de relatie krijgt opnieuw extra spanning. In deze fase komen vaak kinderen, verre reizen en verhuizingen voor. Het gevaar bestaat dat de zekerheid en veiligheid de scherpte of erkenning uit de relatie haalt. Of dat de ene partner sneller groeit en jullie uit elkaar groeien. Stress door verhuizing of kinderen zorgt ook voor stress in de relatie. Dit stadium geldt als een erg mooie, maar ook moeilijke fase. Scheidingen komen gemiddeld vooral aan het einde van deze fase of aan het begin van de volgende fase voor.

Relatiefase 5: 15 tot 25 jaar

De partners passen zich eerder aan veranderingen aan. Ze beseffen dat ze niet meer zullen veranderen. De meeste koppels in dit stadium voelen zich (tot op een bepaald moment) tevreden, de vriendschap en het gezelschap is belangrijk. Lichamelijk contact kan toenemen door het verhoogde zelfvertrouwen en omdat ze minder geven om wat anderen denken. Maar vooral in de eerste helft van deze fase komen de problemen het sterkst naar voren, wat dan weer vaak leidt tot een scheiding.

Relatiefase 6: meer dan 25 jaar

Oudere partners zijn vaak intiemer en romantischer. De belofte van een toekomst samen is gerealiseerd. Samen herinneringen ophalen en grapjes maken, is belangrijk. In dit stadium is een scheiding minder waarschijnlijk, maar het komt toch steeds vaker voor. Verschillen worden moeilijk aangekaart, maar die verschillen en ook ziekten kunnen een zware druk op de relatie leggen.

Tot zover een korte uiteenzetting van de relatiefasen en de daarbij behorende emotionele aandachtspunten. In hoofdstuk 2 komen deze relatiefasen terug, maar dan met tips en aandachtspunten die kunnen helpen bij het voorkomen van een scheiding.

Een scheiding veroorzaakt een hele nieuwe fase in je leven, die je kunt aanduiden als jouw leven 3.0. Jouw leven 3.0 veroorzaakt allerlei gevolgen die in hoofdstuk 4 kort worden beschreven en later in dit boek terugkomen. Die gevolgen kun je door middel van maatregelen vooraf verzachten. Namelijk door – wanneer het goed gaat tussen jullie – voldoende aandacht te geven aan de financiële en juridische aspecten van het bij elkaar zijn. Lees hieronder meer over financiële aandachtspunten, daarna volgen de juridische aandachtspunten.

Financiële aandachtspunten tijdens een relatie

Jullie kunnen bij bepaalde financiële beslissingen gedurende jullie relatie rekening houden met het risico op scheiden. Hieronder staan enkele maatregelen genoemd, die praktisch zijn voor het geval jullie onverhoopt uit elkaar gaan. Zoek wel een juiste balans en kijk wat in jullie situatie het beste past en haalbaar is. Maak het elkaar ook weer niet te aantrekkelijk om bij de eerste de beste ruzie uit elkaar te gaan.

Financiële onafhankelijkheid

Partners die allebei financieel op eigen benen staan, scheiden gemiddeld vaker. Maar die scheiding is dan wel vaak minder dramatisch. Veel partners verdelen allerlei taken, zoals het huishouden en het verwerven van een gezinsinkomen. Maar als jij je volledig richt op het huishouden, dan verlies je langzaam maar zeker allerlei zakelijke netwerken en contacten. Ook vervagen kennis en vaardigheden en zul je hoe langer hoe moeilijker weer aan het werk komen. En werk is belangrijk voor jouw leven 4.0, de fase waarin je de scheiding hebt afgerond en weer zelfstandig je leven voortzet. Daarover meer in hoofdstuk 18.

Werk eventueel wat minder in plaats van helemaal te stoppen met werken. Dat helpt je in ieder geval bij het bijhouden van je contacten, kennis en vaardigheden. Maak dan goede werkafspraken met je baas. De balans tussen werk en privé moet wel in orde zijn, want anders loert het risico van langdurige arbeidsongeschiktheid.

Allebei een auto

Een auto is voor veel mensen onmisbaar, of op zijn minst erg praktisch. In Nederland reden in 2012 bijna acht miljoen auto’s rond. Daarvan waren er ruim drie miljoen in gebruik als tweede auto. De meeste tweede auto’s worden gebruikt door de partner, doorgaans de vrouw, van een autobezitter. Maar ook inwonende kinderen hebben steeds vaker een auto, vooral in de landelijke gebieden.

Meestal is de tweede auto aanzienlijk ouder en goedkoper dan de andere auto. Bij een scheiding levert dat vaak discussie op. Discussies daarover zijn minder fel als de auto’s minder verschillen in grootte en waarde. Wellicht kunnen jullie dat meenemen als jullie twee auto’s nodig achten en voor een nieuwe aankoop staan.

Aankoop van goederen

Als jullie tijdens jouw leven 2.0 dure spullen kopen, dan kan na een scheiding discussie ontstaan over wat van wie is. Zodra jullie gaan samenwonen, kan het helpen om een lijst te maken van jullie waardevolle spullen, en die dan op te splitsen in privébezittingen en gezamenlijke bezittingen. Maar spullen die daarna worden gekocht, kunnen ook privébezit zijn. Probeer de duurste spullen die jullie aanschaffen, toe te voegen aan de lijst. Het opstellen en bijhouden van die lijst met aankoopbewijzen, is goed voor allerlei doelen. Gebruik die lijst als basis bij de verdeling van de bezittingen als het misgaat door scheiden of overlijden. Maar ook voor andere doeleinden, bijvoorbeeld richting de inboedelverzekeraar als bewijs na een brand of diefstal.

Waar je een lijst met door jullie ingebrachte en gekochte spullen kunt vastleggen, lees je terug bij de ‘Lijst van aanbreng’ of de ‘Staat van aanbrengsten’ onder de ‘Juridische aandachtspunten’.

De woning(en)

Kopen jullie een gezamenlijke woning? Dan is het praktisch als er één persoon – niet beiden – verantwoordelijk is voor de betaling van de hypotheek. Dat regel je niet onderling in een overeenkomst of samenlevingscontract. Daar moet de bank mee akkoord gaan. Bij een huurwoning kan medehuurderschap van belang zijn. Denk hier goed over na als jullie ongehuwd samen een woning betrekken.

Medehuurderschap regelen

Het kan verstandig zijn om medehuurderschap te regelen als je ongehuwd samenwoont in een huurwoning, ter voorkoming van eventuele problemen tijdens een scheiding. Als het medehuurderschap geregeld is ben je, samen met je partner, verantwoordelijk voor het onderhoud en kleine reparaties. Bovendien heb je recht op huurbescherming. Dat betekent dat de verhuurder niet zomaar de huur op kan zeggen en de huurder op straat kan zetten. Meestal ben je als medehuurder ook verantwoordelijk voor het op tijd betalen van de huur.

Medehuurderschap regel je via de verhuurder, die moet jou als medehuurder accepteren.

Zorg dat ook de handtekening van je partner op de aanvraag staat en stuur die naar de verhuurder. Krijg je binnen drie maanden geen reactie of wijst de verhuurder je verzoek af? Dan kun je alleen nog medehuurderschap afdwingen via een kantonrechter. Hij wijst je verzoek toe als je voldoet aan de volgende voorwaarden:

Jullie voeren ten minste twee jaar samen de huishouding.

Jullie blijven waarschijnlijk samen de huishouding voeren.

Je kunt de huur alleen betalen.

Eigenaarschap en medeschuldenaarschap splitsen

De eigenaar van een koopwoning is meestal ook de persoon die een hypotheek bij een bank afsluit. Daarmee is de eigenaar ook schuldenaar geworden. Als twee mensen samenwonen, dan is het niet vanzelfsprekend dat de andere partner ook eigenaar en schuldenaar is. Als dat wel het geval is, dan spreekt men over mede-eigenaarschap en medeschuldenaarschap. De verhouding tussen wie welk deel van het huis bezit, heet eigendomsverhouding.

Een mede-eigenaar kan voor de helft eigenaar zijn van de woning. Ook andere percentages, zoals 40 procent en 60 procent, komen vaak voor omdat tot die verdeling geen overdrachtsbelasting verschuldigd is bij een eventuele scheiding. Een medeschuldenaar is in de praktijk vaak hoofdelijk aansprakelijk voor de hele hypotheekschuld. Hoofdelijke aansprakelijkheid betekent dat iedere persoon volledig kan worden aangesproken op het afbetalen van de schuld of het betalen van een rente over de schuld – dus niet voor de helft of voor een bepaald percentage dat is gekoppeld aan de eigendomsverhouding.

Jullie zijn het meest flexibel richting de toekomst als jullie niet allebei hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de hypotheekschuld op de woning die jullie gezamenlijk bewonen. Het beste is als de aansprakelijkheid voor de schuld richting de bank zo beperkt mogelijk is. Bijvoorbeeld dat alleen de persoon van wie het inkomen voor het verkrijgen van de hypotheek van belang is, als schuldenaar op de hypotheekakte wordt vermeld. Banken werken daar liever niet aan mee. Hoe meer hoofdelijk schuldenaren, hoe beter voor de bank. De aanschaf van een koopwoning en het kiezen of afsluiten van een hypotheek, is het beste moment om hierover te onderhandelen.

Hypotheek met NHG

De hypotheeklening is vaak een blok aan het been voor veel stellen. Maar een hypotheek met NHG biedt extra bescherming in geval van arbeidsongeschiktheid, werkloosheid, overlijden en… scheiden. NHG staat voor Nationale Hypotheek Garantie. Wanneer je de woning verkoopt en de opbrengst is niet voldoende om de hypotheekschuld af te lossen, dan betaalt de Stichting Waarborgfonds Eigen Woningen het verschil (de restschuld) aan de bank waar jullie de hypotheek hebben afgesloten. Zo wordt voorkomen dat iemand met een schuld achterblijft.

Bij het afsluiten van een hypotheeklening betaal je een eenmalige vergoeding, maar ontvang je meestal een flinke korting op de rente die je moet betalen over de hypotheekschuld. Laat je door een erkend hypotheekadviseur of financieel planner adviseren welke mogelijkheden er voor jullie zijn. Bereid je voor op een gesprek hierover door de informatie door te lezen op www.nhg.nl.

Verzeker de gevolgen van een scheiding

Naast of in plaats van een hypotheek met NHG kun je nog iets doen om je te beschermen tegen het risico van scheiding: je verzekeren. Er zijn verzekeraars die huizenkopers, soms ook mensen die al een woning hebben of huren, een verzekering aanbieden die een bedrag uitkeert na scheiding. Kijk maar eens op www.goedidee.nl/inkomensgewenning.

Je kunt ook een deel van de kosten van een scheiding verzekeren, zolang het nog goed gaat tussen jullie. Dat kan bijvoorbeeld via een rechtsbijstandverzekering. Maar laat je daarover goed informeren, de voorwaarden en de hoogte van de vergoeding zijn niet altijd even duidelijk.

Verzekeren tegen de gevolgen van scheiden is zinvol omdat er heel wat bij komt kijken als je uit elkaar gaat. Dat kost geld en tijd. Beter regel je vooraf, dus als jullie gaan samenwonen of trouwen, alles juridisch correct met elkaar in goed overleg. Daarover lees je hierna meer. Daarbij is het onderscheid tussen enerzijds latters en ongehuwd samenwonenden en anderzijds gehuwden en geregistreerde partners groot. Daarom zijn de juridische aandachtspunten in deze twee groepen gesplitst.

Juridische aandachtspunten bij latten en ongehuwd samenwonen

In Nederland wonen ongeveer een miljoen stellen samen zonder getrouwd te zijn, in een huurwoning of in een koopwoning. Daarnaast leeft een onbekend aantal stellen als latters samen, maar dan niet in een gezamenlijke woning. Ben je gehuwd of geregistreerd partner? Blader dan door naar de ‘Juridische aandachtspunten bij huwelijk en geregistreerd partnerschap’.

De wet regelt nauwelijks iets voor ongehuwd samenwonenden of latters. Ongehuwd samenwonenden en latters hebben op basis van de wet veel minder rechten of plichten dan gehuwden of geregistreerde partners. Dat betekent dat je zaken zelf moet afspreken en vastleggen of de gevolgen moet accepteren. Naar schatting hebben ruim 500.000 stellen dat gedaan. Vooral oudere stellen regelen iets op papier, ongeveer 80 procent.

Er zijn geen eisen of termijnen aan een verkering verbonden, voordat je mag samenwonen. Ook het samenwonen zelf is niet aan juridische eisen gebonden. Jullie schrijven je wellicht samen in bij de gemeente, maar zelfs dat is niet verplicht. Besef dat jullie geacht worden samen te wonen als jullie veel samen doen, zoals samen boodschappen doen, koken en bij elkaar slapen. Dus ook al hebben jullie ieder apart nog een woning, wat jullie feitelijk doen met die woning is bepalend voor het verschil tussen een latter en een ongehuwd samenwonende.

Als samenwonend worden gezien, kan in jullie nadeel zijn. Denk bijvoorbeeld aan het toekennen van een AOW-uitkering. Twee alleenstaanden ontvangen meer AOW dan twee samenwonenden. Maar twee samenwonenden kunnen fiscaal partners worden, dat ontstaat meestal automatisch en kan zowel positieve als negatieve gevolgen hebben.

Andere belangrijke juridische aandachtspunten voor latters en ongehuwd samenwonenden hebben betrekking op:

de samenlevingsovereenkomst;

het erfrecht;

kinderen.

Deze onderwerpen komen achtereenvolgens hierna aan de orde.

De samenlevingsovereenkomst

Jullie kunnen het latten of ongehuwd samenwonen ook gezamenlijk formeel regelen of al hebben geregeld. Dat kan voordelen hebben met het oog op een eventuele scheiding later, maar ook bij overlijden. Door vooraf afspraken te maken over hoe jullie omgaan met bijvoorbeeld gezamenlijke bezittingen en schulden, voorkom je mogelijk discussie achteraf. Ongehuwd samenwonenden kunnen afspraken vastleggen in een samenlevingsovereenkomst. Die kan notarieel of onderhands worden opgesteld.

Notarieel versus onderhands

Een samenlevingsovereenkomst kost honderden euro’s als jullie die door een notaris laten opstellen. Dat heet dan een notarieel samenlevingscontract. Maar een samenlevingsovereenkomst mag je ook zonder notaris opstellen. Toch is dat meestal af te raden. Een notaris is op de hoogte van de laatste juridische ontwikkelingen en kan rekening houden met allerlei onderwerpen waarover jullie niet nadenken of verschillend denken. Aan onder andere dit hoofdstuk werkte ook een notaris mee: Marjolein Elings. Zij is als scheidingsnotaris werkzaam bij Van Rhijn notarissen te Zeist.

Ook is de bewijskracht van een overeenkomst die door de notaris opgesteld is (notariële akte) beter dan een overeenkomst die jullie zelf opstellen (onderhandse akte). Meer over de bewijskracht van afspraken lees je in hoofdstuk 7.

In pensioenregelingen met een uitkering bij overlijden wordt de partner beschreven als de persoon met wie iemand is getrouwd of samenwoont. Soms worden ongehuwd samenwonenden niet als elkaars partners gezien. Of jullie moeten bijvoorbeeld zes maanden hebben samengewoond of een notarieel samenlevingscontract hebben. Als die eis in het pensioenreglement staat verwoord, dan is het extra aan te raden de notaris het samenlevingscontract op te laten stellen. Besef dan wel dat er niet alleen bij overlijden, maar ook bij scheiden gevolgen optreden. Daarover meer in hoofdstuk 15.

Een samenlevingsovereenkomst bevat afspraken die jullie vastleggen of vast laten leggen in een overeenkomst. De wetgever verplicht jullie dat niet, maar bij bijvoorbeeld een complexe scheiding vergt het ontbreken van een dergelijke overeenkomst behoorlijk wat creativiteit van een advocaat. Een advocaat moet namelijk vaak op zoek naar aansluitingspunten in de wet of in rechterlijke uitspraken ten aanzien van allerlei discussies die ontstaan als jullie scheiden.

CD van mij, CD van jou

‘Jij hebt toch een relatie met Sonja?’ vraagt Willem aan Bart. ‘Een relatie? Nee, Ik hou wel veel van haar en sinds we samenwonen nog meer, maar om dat nu meteen een relatie te noemen, gaat me wat ver. Toen Sonja met haar twee honden bij mij introk, had onze notaris dat meteen door. Ik wilde alles regelen voor het geval we weer uit elkaar gingen. Bijvoorbeeld dat de spullen waarop een sticker met een naam is geplakt, van de persoon is van wie de naam op de sticker staat. De notaris legde uit dat dit niet praktisch is. “Stel dat jullie ruzie krijgen, dan kan de ander eenvoudig de stickers van de CD’s weken en er zelf stickers op plakken. Je kunt beter een lijst van aanbreng opstellen, waarop je alle spullen opsomt die nu van jou zijn. Dat is wat meer werk, maar voorkomt mogelijk veel ellende in de toekomst.”’

Lijst van aanbreng

Voor veel van jullie spullen is niet geregeld in de wet hoe je dat na een scheiding verdeelt. De ongehuwd samenwonende persoon is eigenaar als dat kan worden bewezen met een aankoopbewijs. Daar kun je bijvoorbeeld uit afleiden wie wanneer wat kocht. Maar als dat onduidelijk is, dan wordt het al snel als gezamenlijk bezit bestempeld dat bij een scheiding of overlijden moet worden gesplitst.

Het is beter om als bijlage van de samenlevingsovereenkomst een lijst van aanbreng toe te voegen en deze bij grote aankopen of bij het vervangen van spullen aan te vullen. Laat die bijlage niet eenmalig, maar regelmatig vastleggen – bij voorkeur door een notaris.

Kosten van het huishouden

De meeste samenlevingsvoorwaarden bevatten een artikel over de kosten van het huishouden. Door te omschrijven wat de kosten van de huishouding inhouden, kun je erfbelasting besparen. Namelijk door daar uitdrukkelijk de kosten van premies voor levensverzekeringen van uit te sluiten. Als vervolgens de levensverzekeringen op een juiste wijze worden afgesloten en er volgt onverhoopt een uitkering bij overlijden, dan wordt daar geen erfbelasting op ingehouden.

Het is zinvol om de kosten van het huishouden uit te schrijven. Hierover wordt namelijk bij een scheiding, maar ook tijdens het samen zijn, lang gediscussieerd. Bespreek met een notaris of je dit uitschrijft in de vorm van een aparte budgetafspraak of als onderdeel van het samenlevingscontract. Het voordeel van een separate budgetafspraak is dat wijzigingen eenvoudig door jullie zijn aan te brengen. Dan hoef je niet bij iedere wijziging het hele samenlevingscontract opnieuw overeen te komen. Het voordeel van een uiteenzetting in het samenlevingscontract is dat daarmee de bewijskracht beter is afgedekt. Dan kan de ander niet ontkennen dat jullie dit zo hebben afgesproken. Voorbeelden van het uitschrijven van kosten van de huishouding zijn:

kosten voor kleding en hobby’s van kinderen;

autokosten, maar niet meer dan gebruikelijk voor een auto met een waarde van maximaal 30.000 euro;

gas, water en licht, maar gemaximeerd op 300 euro per maand;

vakanties, maar niet duurder dan 2.500 euro per jaar;

verzekeringspremies, maar niet de verzekeringspremies op elkaars leven;

elektronica, maar de aanschaf mag niet meer dan 500 euro per jaar bedragen.

Verblijvingsbeding

Door een verblijvingsbeding in je samenlevingsovereenkomst op te nemen, kun je een gedeelte van het beëindigen van het samenwonen regelen, waarbij de oorzaak overlijden is. Een verblijvingsbeding in je samenlevingsovereenkomst zorgt ervoor dat indien een van de twee samenwoners overlijdt, de ander alle gemeenschappelijke bezittingen krijgt. Maar dat betekent niet dat jullie erfgenamen van elkaar zijn geworden. Lees meer over (het ontbreken van) de gevolgen van een samenlevingsovereenkomst voor het erfrecht, iets verderop in dit hoofdstuk. Maar let vooral op de risico’s gedurende een scheiding en hoe je dat kunt regelen.

Alimentatie

Eerder kwam aan de orde dat het ‘samen liggen’ in Nederland minder wettelijke gevolgen heeft dan trouwen. Dat komt vooral terug in de onderhoudsplicht ten opzichte van elkaar. Met onderhoudsplicht wordt bedoeld dat jullie tijdens en eventueel na jullie relatie financieel voor elkaar moeten zorgen. Na jullie relatie komt dat tot uitdrukking in de vorm van partneralimentatie.

Ongehuwd samenwonenden en latters zijn in beginsel niet gebonden aan de regels en de praktijk van partneralimentatie. Partneralimentatie is de vergoeding voor de kosten van levensonderhoud van de ene partner aan de andere partner na een scheiding. In hoofdstuk 16 lees je daar meer over.

Steeds vaker worden ongehuwd samenwonenden door rechters gelijkgesteld aan gehuwden voor wat betreft deze plicht. Je kunt dat ook samen vooraf bespreken en hierover iets overeenkomen. Als je er vooraf niets over afspreekt, dan kunnen jullie beperkt worden in de mogelijkheden elkaars inkomen of vermogen te verdelen. De belastingdienst kan dan bijvoorbeeld schenkbelasting gaan heffen na een scheiding.

Spreek bijvoorbeeld af dat je per jaar dat je samenwoont, 5 procent van het spaargeld overhevelt van het vermogen van de ene naar de andere partner in geval van scheiding. Leg daarnaast een wederzijdse verzorgingsplicht vast. Dan wordt dat wellicht niet door de belastingdienst als schenking gezien en kan dat onbelast worden verdeeld.

Hebben jullie een kind en is het kind door de vader erkend? Dan zijn ongehuwd samenwonenden en latters wel gebonden aan de regels over kinderalimentatie. Daarover lees je meer in hoofdstuk 16.

Exitartikel

Een beetje overeenkomst regelt ook de exit- of beëindigingsvoorwaarden. Een contract dat je sluit, kan namelijk ook weer eindigen. Daarom is het belangrijk dat jullie afspraken maken over het wat en hoe als jullie uit elkaar gaan. Dat regel je in een exitartikel.

In samenlevingsovereenkomsten wordt vaak beschreven hoe je moet opzeggen. Bijvoorbeeld door de ene partner een schriftelijke opzegbrief te sturen, vaak zelfs aangetekend. Het inschakelen van een notaris, advocaat of rechter is meestal niet noodzakelijk. In de praktijk wordt het schriftelijk opzeggen van een relatie door ongehuwden nauwelijks gedaan. Niemand controleert of jullie dat correct doen.

In het kader van scheiden is het van belang te beseffen dat het verblijvingsbeding van kracht blijft tot jullie de samenlevingsovereenkomst correct hebben beëindigd. En jullie testament kan zelfs daarna geldig blijven, dus dat moeten jullie bij een onverhoopte scheiding ook laten aanpassen. Tijdens het uit elkaar gaan wordt niet meteen gedacht aan het opzeggen van een samenlevingsovereenkomst of het aanpassen van een testament. Stel dat juist in die periode iemand van jullie overlijdt. Dan ontstaan vervelende situaties bij het verdelen van de spullen; de andere partner moet dan naar de familie van de overleden ex-partner om gezamenlijke spullen te verdelen.

Bespreek met een notaris of het in jullie situatie wenselijk is in jullie samenlevingsovereenkomst en testament iets op te nemen ingeval jullie voornemens zijn te scheiden of daarmee bezig zijn. Bijvoorbeeld dat jullie het verblijvingsbeding (of de inhoud van de gehele samenlevingsovereenkomst) en de regelingen in het testament en het partnerpensioen werking laten hebben ‘… tot het voornemen van scheiden blijkt uit het feit dat een partner ergens anders woont, anders dan voor vakantie, ziekte of werk.’

Verder is het nuttig om in het exitartikel elkaar over en weer te verplichten een akte van verdeling en een ouderschapsplan op te stellen.

In een akte van verdeling scheppen jullie duidelijkheid over hoe jullie de spullen verdelen en de contracten herzien, ingeval jullie uit elkaar gaan. Van belang kan zijn dat jullie daarnaast opsommen wat jullie bedoeling is ten aanzien van allerlei onderwerpen, zoals de hiervoor beschreven alimentatie of wie er in de woning blijft wonen.

Het ouderschapsplan komt uitgebreid aan bod in hoofdstuk 13. Voor nu is voldoende het volgende te beseffen: anders dan bij gehuwden wordt dit voor ongehuwden niet standaard na een scheiding gecontroleerd door een rechter. Dat betekent in de praktijk dat ongehuwde stellen met kinderen niets opstellen. Dat is erg onwenselijk, vooral voor de kinderen. Spreek daarom vooraf met elkaar af dat jullie dit met elkaar opstellen in geval van een scheiding waarbij kinderen zijn betrokken.

Bedoeling van partijen (considerans)

Veel samenlevingsovereenkomsten die door de jaren heen door notarissen zijn opgesteld, zijn moeilijk leesbaar. Veel ongehuwd samenwonenden hebben geen idee waar ze een handtekening onder zetten. Ook blijkt vaak dat een stel en een notaris de teksten anders interpreteren. Ook rechters hebben last van onbegrijpelijke of te sterk geformuleerde voorwaarden. Hoe los je dat op? Door een notaris te vragen de overeenkomst in heel eenvoudig Nederlands te verwoorden? Het is nog eenvoudiger een vis zwemmen af te leren. Veel termen zijn nu eenmaal niet eenvoudiger te omschrijven. Veel bepalingen worden nu eenmaal zo opgesteld; een alternatief is moeilijk korter of eenvoudiger te verwoorden. Er is wel een tussenoplossing.

Vraag de notaris een samenvatting te maken in eenvoudig taalgebruik van de belangrijkste bepalingen en vraag bij bepaalde scenario’s (overlijden partner 1, overlijden partner 2, scheiden over twee jaar, scheiden over twintig jaar) de belangrijkste keuzes uiteen te zetten. Combineer deze samenvatting met een korte opsomming van wat jullie beogen, welke doelen jullie met de samenlevingsovereenkomst willen bereiken. Dit wordt ook wel een considerans genoemd, zoals later in dit hoofdstuk wordt beschreven in het kader van huwelijkse voorwaarden.

Erfrecht

Door latten of samenwonen worden jullie geen aanverwant of erfgenaam. Dat betekent dat jullie niet automatisch erven van elkaar. Het eerder in dit hoofdstuk besproken verblijvingsbeding regelt wel dat jullie gezamenlijke bezit naar de overblijvende partner gaat na overlijden van de andere partner. Maar privézaken van de overledene kunnen alleen via een erfenis worden verkregen door middel van het opstellen van een notarieel testament (zie figuur 1.1). Dus regel ook een testament via een notaris.

Figuur 1.1
Verblijvingsbeding en testament

Kinderen

Woon je ongetrouwd samen en krijgen jullie een kind? Erken dan als biologische vader je kind bij de gemeente. Dat kun je niet vooraf regelen of overeenkomen in een samenlevingsovereenkomst. Je bent na erkenning ook voor de wet de vader. Dat is van belang in het kader van scheiden. De ongehuwde vader die het kind heeft erkend, is namelijk ook na een scheiding:

verplicht om het kind te onderhouden;

bevoegd om ouderlijk gezag aan te vragen via de rechtbank.

Ouderlijk gezag aanvragen is onder andere van belang als je na een onverhoopte scheiding je kind wilt blijven zien. Je kunt als ouderlijk gezaghebbende een omgangsregeling eisen. Een omgangsregeling is een afspraak over wanneer een ouder het kind kan zien, spreken en eventueel kan verzorgen en opvoeden. Een vader die een kind alleen heeft erkend, kan een omgangsregeling niet afdwingen. Na toekenning van het ouderlijk gezag mag een ongehuwde vader formeel besluiten nemen over de verzorging en opvoeding van zijn kind. Denk aan besluiten over de medische zorg of de schoolkeuze. De moeder heeft dit ouderlijk gezag wel automatisch.

Vraag de erkenning al aan tijdens de zwangerschap (bij de gemeente waar je woont) en het ouderlijk gezag direct na de bevalling. Het ouderlijk gezag vraag je aan bij de rechter. Dat is geen moeilijke, dure of tijdrovende procedure. Het is gewoon wat formulieren invullen, ondertekenen en opsturen naar de rechtbank in Den Haag. Je hebt wel de goedkeuring van de moeder nodig, dus doe dit voordat jullie ruzie krijgen.

Juridische aandachtspunten bij huwelijk en geregistreerd partnerschap

In Nederland leven ongeveer 3,4 miljoen stellen getrouwd samen en enkele tienduizenden stellen als geregistreerd partner samen. Behoor jij niet tot die groep en ben je dat ook niet van plan? Blader dan gerust door naar het volgende hoofdstuk.

Het aantal stellen dat trouwt, daalt sinds de jaren ’70. Uit cijfers van het CBS blijkt dat in 1970 tot bijna 124.000 huwelijken werden gesloten, maar in 2000 waren dat er nog maar 88 duizend. In 2012 daalde dat aantal verder naar ongeveer 70.000. Het aantal stellen dat per jaar kiest voor een geregistreerd partnerschap, stijgt nauwelijks, dus het aandeel van ongehuwd samenwonenden stijgt het sterkst.

Huwelijk aangaan

Voordat je mag trouwen moeten de partners in ondertrouw gaan. Dat heet de huwelijksaangifte. Bij een ambtenaar van de burgerlijke stand lever je onder andere de geboorteakten, eventuele bewijsstukken van de beëindiging van een eerder huwelijk en namen en adressen van de getuigen in. Vervolgens geldt een verplichte wachtperiode van minimaal twee weken. Na die twee weken kan het huwelijk plaatsvinden. Maar ook dan kan er nog iets misgaan. Als iemand van mening is dat het een schijnhuwelijk is, kan die persoon het huwelijk ‘stuiten’ (verhinderen). Stuiting van het huwelijk betekent dat het huwelijk niet mag plaatsvinden tot de stuiting wordt opgeheven.

Stuiting kan gebeuren door:

een van de partners;

bloedverwanten in de rechte lijn (namelijk kinderen, kleinkinderen, ouders, grootouders, broers en zussen);

een voogd;

een curator;

het Openbaar Ministerie (bij een schijnhuwelijk, maar ook bij minderjarigen en in het belang van de openbare orde).

De stuiting van een huwelijk is een uitzonderingsgeval; meestal volgt na de ondertrouw het huwelijk. Vaak wordt dat in een gemeentehuis gedaan, maar je mag ook een door de gemeente aangewezen andere locatie kiezen. Beide partners en hun getuigen moeten aanwezig zijn. De getuigen moeten meerderjarig zijn. Op het gemeentehuis moeten beide aanstaande echtgenoten daarna verklaren dat zij ‘elkander aannemen tot echtgenoten en dat zij getrouw alle plichten zullen vervullen, die door de wet aan de huwelijkse staat worden verbonden’. Daarna volgt het jawoord en verklaart de ambtenaar van de burgerlijke stand dat zij door de echt aan elkaar zijn verbonden en wordt de huwelijksakte opgemaakt en ondertekend.

Geregistreerd partnerschap aangaan

Een geregistreerd partnerschap aangaan is vergelijkbaar met het aangaan van een huwelijk. Regels ten aanzien van ondertrouw, locatie en getuigen zijn ook op het aangaan van geregistreerd partnerschap van toepassing. Alleen is voor de verklaring niet een bepaalde vorm vereist, dat mogen de partners zelf bepalen. Maar het jawoord bijvoorbeeld wel. Een godsdienstige ceremonie kan, zoals bij een huwelijk, na de wettelijke ceremonie plaatsvinden. Een ander klein verschil is dat een geregistreerd partnerschap zonder minderjarige kinderen in gezamenlijk overleg kan eindigen, zonder tussenkomst van een rechter. Gehuwden moeten altijd naar een rechter om het huwelijk te beëindigen.

Wat zullen we aangaan?

Willem vraagt aan Frank: ‘Heb jij ook alles goed geregeld?’ Frank en Richard zijn twaalf jaar samen, maar twee jaar geleden stond hun relatie op springen. ‘Richard en ik lagen al bijna in een scheiding toen we onze relatie juridisch vorm wilden geven. Richard wilde trouwen, maar ik niet.’ De ruzie begon toen als volgt: ‘Richard, ik maak me zorgen over onze relatie’. ‘Hoezo?’ vroeg Frank. Richard: ‘Waarom wil je niet trouwen, maar wel een geregistreerd partnerschap met mij aangaan?’ Frank: ‘Oh, dat heeft maar één reden. Ik heb gehoord dat het enige verschil is dat je bij een huwelijk wel en bij een geregistreerd partnerschap niet naar een rechter hoeft om te scheiden. Dus lijkt mij een geregistreerd partnerschap gunstiger.’

Gevolgen van het aangaan van een huwelijk of partnerschap

De wetgever bemoeit zich meer met mensen die trouwen of een geregistreerd partnerschap aangaan dan met ongehuwd samenwonenden of latters. Die bemoeienis is bijna identiek en komt voor ten aanzien van de volgende onderwerpen:

het huwelijksgoederenregime (regelend recht, dat zijn regels waarvan je binnen bepaalde grenzen in onderling overleg kunt afwijken);

erfrecht;

kinderen;

dwingend recht (regels waar je niet van af kunt wijken);

krom recht.

Deze onderwerpen komen hierna in bovenstaande volgorde aan de orde.

Het huwelijksgoederenregime

Het huwelijksgoederenregime, ook wel huwelijksvermogensregime genoemd, bevat regels met betrekking tot bezittingen en schulden van twee gehuwde of geregistreerde partners. Let daarbij goed op de soorten vermogens die er zijn. Uit figuur 1.1. bleek al het onderscheid tussen jouw privévermogen en dat van je partner en jullie gezamenlijke vermogen. Gezamenlijk vermogen wordt ook wel gemeenschappelijk vermogen genoemd. Anders dan bij ongehuwd samenwonenden, kun je door een huwelijk of geregistreerd partnerschap (soms onbedoeld) het stickertje op een vermogensonderdeel eenvoudig wijzigen van privé naar gemeenschappelijk.

Figuur 1.2
Privé- en gemeenschappelijk vermogen

Jullie mogen gezamenlijk kiezen hoe jullie de zaken financieel willen regelen als jullie trouwen of een geregistreerd partnerschap aangaan. Ongeveer tweederde van deze partners regelt daar niets voor. Dat wordt de laatste jaren wel minder; de verdeling verschuift naar 50 procent. Regel je niets, dan trouw je in volledige of algehele gemeenschap van goederen. Dat wordt ook wel kortweg in gemeenschap van goederen genoemd. In dit boek wordt deze regeling meestal aangeduid met volledige gemeenschap van goederen.

In figuur 1.3 lees je meer over de redenen die worden genoemd om te trouwen op basis van volledige gemeenschap of op basis van huwelijkse voorwaarden.

Figuur 1.3
Redenen voor een huwelijksgoederenregime

De volledige gemeenschap (in algehele gemeenschap) van goederen)

De volledige gemeenschap van goederen betekent dat alle goederen en alle schulden die vóór het huwelijk bestonden, door het huwelijk aan beide partners toebehoren. Beide partners worden dan ook aansprakelijk voor alle schulden. Zelfs als de ene partner niets van schulden van de andere partner wist. Ook alle schenkingen en erfenissen vallen in de gemeenschap.

Uitzonderingen van bezittingen of aanspraken die niet in een volledige gemeenschap vallen zijn:

verknochte goederen/schulden

Dat zijn goederen of schulden die zo met een persoon verbonden zijn dat ze niet in de gemeenschap vallen. Dat wordt niet snel aangenomen. Denk aan strikt persoonlijke goederen, zoals sieraden en kleding. Rechters hebben ook wel het recht op een arbeidsongeschiktheidspensioen, een aandeel in een bepaald bedrijf en het recht op smartengeld als verknocht aangemerkt. Maar dat geldt niet automatisch, dat hangt telkens weer van de specifieke omstandigheden af.

goederen die verkregen zijn via een uitsluitingsclausule

Denk aan een erfenis met bijvoorbeeld een antischoonzoonclausule. Dat is een clausule in het testament van iemand die overlijdt. Deze clausule bepaalt dat een bepaald goed (of geldbedrag) niet in de gemeenschap valt van de persoon die dat goed (of geldbedrag) erft.

erfrechtelijk vruchtgebruik

Dat betreft het recht van een weduwe of weduwnaar om bijvoorbeeld in een woning te blijven wonen. Dat kan zo iemand doen op basis van de wettelijke verzorgingsplicht.

bepaalde pensioenaanspraken

Denk aan pensioenaanspraken die worden verkregen door echtscheiding van een vorige partner. Daarover meer in hoofdstuk 15, maar lees dat dan alsof de pensioenverdeling betrekking had op het huwelijk dat je had voordat je iets kreeg met de partner van wie je nu gaat scheiden.

De huwelijkse voorwaarden of partnerschapsvoorwaarden

Huwelijkse voorwaarden (voor gehuwden) en partnerschapsvoorwaarden (voor geregistreerde partners) moeten zijn opgemaakt door een notaris. Dat doet nu ongeveer 30 procent van de stellen die trouwen, maar dat lijkt de komende jaren meer te worden. De voorwaarden kunnen jullie laten opstellen voor het huwelijk of geregistreerde partnerschap, maar ook nog vlak voor of tijdens een scheiding. Nadeel van later overeenkomen van voorwaarden, is dat de notaris meer onderzoek moet doen naar jullie juridische en financiële situatie. Dat maakt het opstellen van huwelijkse voorwaarden duurder. En soms zijn jullie te laat met het opstellen van huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden. Denk aan de situatie dat:

jij of je partner niet meer goed in staat is de wil te uiten;

je partner niet akkoord gaat met het opstellen van de voorwaarden.

Bedoeling van partijen (considerans)

Bij huwelijkse en partnerschapsvoorwaarden lopen jullie risico’s als later blijkt dat wat jullie over en weer hadden verwacht, niet meer de werkelijkheid blijkt te zijn of te zijn geworden. Daarom is het belangrijk dat jullie de motieven delen met de notaris om voor deze voorwaarden te kiezen. Uit onderzoek blijkt dat minder dan vijf procent van het totaal van de huwelijkse voorwaarden een inleiding of considerans bevat. Zonder inleiding of considerans lopen jullie het risico dat een notaris minder goed rekening houdt met wat jullie echt wensen. Daarnaast veroorzaakt het ontbreken van een inleiding of considerans dat een advocaat en een rechter bij een eventuele scheiding niet veel kanten op kunnen met de letterlijke tekst van de overeenkomst zelf.

Zorg ervoor dat een inleiding of considerans bij jullie huwelijkse voorwaarden duidelijk aangeeft hoe jullie alles willen regelen en waarom jullie de huwelijkse voorwaarden op deze manier vormgeven. Bijvoorbeeld waarom jullie bepaalde bezittingen niet of juist wel als gezamenlijk willen bestempelen. Hoe beter de bedoelingen van de huwelijkse voorwaarden zijn omschreven, des te beter kan een notaris de akte opstellen. En des te beter een eventuele scheiding kan worden geregeld, doordat een rechter kan inspelen op wat jullie hebben bedoeld.

Vormen van huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden

Er zijn een aantal veel voorkomende vormen van huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden. Deze komen hieronder aan de orde. Maar weet dat varianten en combinaties ook mogelijk zijn. Laat je hierover tijdig en goed informeren en adviseren door een notaris.

Koude uitsluiting

Koude uitsluiting houdt in dat de partners alleen of vrijwel alleen de verplichte financiële verantwoordelijkheden tegenover elkaar voldoen. Hierbij bestaat het risico voor een van de partners om zonder eigen vermogen achter te blijven in geval er een scheiding plaatsvindt. Ongeveer tien procent van de huwelijkse voorwaarden kent deze vorm. In bijna de helft van die gevallen wordt alleen de eigen woning als gemeenschappelijk beschouwd.

Periodiek verrekenbeding

Met een periodiek verrekenbeding kiezen jullie ervoor om jullie eigen vermogens gescheiden te houden en de inkomsten uit arbeid aan het eind van ieder jaar verplicht te verrekenen. In de praktijk moet je dan bijvoorbeeld de inkomens die jullie wensen te verrekenen, op een gezamenlijke betaalrekening storten. Daarvan betalen jullie alle gezamenlijke uitgaven. Aan het eind van de periode wordt het restant dan gelijk verdeeld en gestort op twee privérekeningen.

De periode bepalen jullie zelf, bijvoorbeeld vijfjaarlijks of halfjaarlijks, maar wordt bijna altijd standaard op jaarlijks gezet. Vergeten jullie dit per overeengekomen periode te doen, dan is dit beding niet van toepassing en vervalt het in het geheel. Dat is in bijna honderd procent van de situaties het geval. En dat is best veel, want ruim tien procent van de huwelijkse voorwaarden kent het periodieke verrekenbeding. Een rechter besluit zelfs dat in dergelijke gevallen de scheiding moet worden afgewikkeld alsof er sprake was van volledige gemeenschap van goederen.

Finaal verrekenbeding

Het finaal verrekenbeding wordt vaak in plaats van, of naast het periodiek verrekenbeding opgenomen. In de praktijk blijkt namelijk vaak dat er geen jaarlijkse verrekening plaatsvindt. Door ook het finaal verrekenbeding in de huwelijkse voorwaarden op te nemen, wordt dit alsnog verrekend aan het einde van het huwelijk. Dat voorkomt discussie over wat precies de inkomsten en vooral wat precies de uitgaven waren. Je kunt een finaal verrekenbeding opnemen in geval van:

overlijden

scheiden

overlijden en scheiden

Alsof in volledige gemeenschap van goederen

Jullie kunnen ook bij de notaris laten vastleggen dat jullie doen alsof jullie een volledige gemeenschap van goederen hebben. Dan combineert de notaris een koude uitsluiting met een finaal verrekenbeding bij overlijden en scheiden. Dat heeft een aantal voordelen. Maar die worden in de praktijk nog niet zo lang gezien, want deze vorm kwam vroeger nauwelijks voor:

Eenvoudig op te stellen voorwaarden waarover nauwelijks overleg nodig is.

Straalt vertrouwen naar elkaar uit omdat bij overlijden of scheiden de gevolgen vergelijkbaar zijn met trouwen in volledige gemeenschap van goederen.

Voorwaarden eenvoudig en relatief goedkoop te wijzigen als gedurende het huwelijk blijkt dat een bepaalde afspraak juridisch of fiscaal beter is.

Schuldeisers kunnen moeilijker verhaal halen op jullie bezittingen tijdens jullie huwelijk of geregistreerde partnerschap.

Je kunt ook afspreken dat het finaal verrekenbeding niet geldt ten aanzien van bijvoorbeeld de onderneming, of het bedrag dat een van beiden bezat bij het aangaan van het huwelijk, of met uitzondering van wat tijdens het huwelijk uit erfenis of schenking is ontvangen enzovoort. Dan maken jullie het weer iets complexer, maar dat kan zeker de moeite waard zijn.

Keuzestelsels

Hieronder werden drie deelvormen verstaan, namelijk:

gemeenschap van vruchten en inkomsten

gemeenschap van winst en verlies

wettelijk deelgenootschap

Deze keuzestelsels hebben sterk aan betekenis ingeboet en worden daarom verder niet besproken.

Beperkte gemeenschap van goederen

Hiermee spreken jullie af dat een beperkt deel van de bezittingen gemeenschappelijk bezit wordt en voor het overige blijven de bezittingen van jullie privé. Of omgekeerd: jullie spreken af dat een groot deel van de bezittingen gemeenschappelijk wordt en voor specifieke onderdelen blijven jullie privé-eigenaar. In de praktijk komt dit type huwelijkse voorwaarden het meest voor, in ongeveer 80 procent van vooral de oude gevallen. Dan worden deze voorwaarden gebruikt om bijvoorbeeld:

de woning, de inboedel en andere bezittingen gezamenlijk te maken zonder betaling van overdrachts- of schenkbelasting;

buitenlands bezit buiten de gemeenschap te houden;

aandelen in een BV buiten de gemeenschap te houden.

Staat van aanbrengsten

Als je onder huwelijkse voorwaarden trouwt, dan is vaak een overzicht wenselijk met aanbrengsten. Dat wordt ook wel staat van aanbrengsten genoemd. Dat kun je vergelijken met een lijst van aanbreng zoals beschreven onder de aandachtspunten bij ongehuwd samenwonen.

Op de staat van aanbrengsten geven jullie aan welke zaken ieders privé-eigendom moeten blijven. Met een goede staat van aanbrengsten voorkom je later discussie over wat van wie is. Probeer de staat van aanbrengsten bij te houden als jullie waardevolle spullen vervangen of kopen. Laat een notaris niet eenmalig, maar regelmatig de staat van aanbrengsten als bijlage toevoegen aan jullie huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden.

Veelgebruikte afspraken

In huwelijkse voorwaarden worden vaak bepalingen opgenomen die als doel hebben voor te sorteren op een eventuele (onverhoopte) scheiding. Of om erfbelasting te besparen bij het (onverhoopt) overlijden van een partner. Hieronder enkele veelgebruikte afspraken.

Afzien van pensioen

Je kunt vooraf afspreken dat jullie afzien van verdeling van ouderdomspensioen en bijzonder partnerpensioen. Deze afspraak komt vaak voor als beide partners pensioen opbouwen. In de praktijk verandert een huwelijk deze situatie vaak. Een partner kan later ongemotiveerd besluiten om terug te komen op deze afspraak. Dan zijn toch weer de wettelijke regels van pensioen verdelen van toepassing. Daarom heeft deze afspraak in huwelijkse voorwaarden in de praktijk niet veel betekenis.

Kosten van het huishouden

Door te omschrijven wat de kosten van het huishouden inhouden, kun je erfbelasting besparen. Namelijk door daar uitdrukkelijk de kosten van premies voor levensverzekeringen van uit te sluiten. Dit onderwerp kwam ook al aan de orde bij ‘De samenlevingsovereenkomst’. Blader nog even terug om de andere tips te lezen die over dit onderwerp zijn beschreven. Die zijn namelijk ook belangrijk voor gehuwden en geregistreerde partners die niet hebben gekozen voor de volledige (in) gemeenschap van goederen.

Erfrecht

Door het huwelijk of het geregistreerde partnerschap worden jullie auto-matisch aanverwant en erfgenaam. Dat betekent niet dat jullie ook altijd erven van elkaar; partners kunnen elkaar namelijk via een notarieel testament onterven. Wel behouden ze ten opzichte van de andere erfgenamen een wettelijk verzorgingsrecht. Het gaat wat ver voor dit boek, maar geen testament opstellen, is ook geen oplossing. Jullie testament regelt namelijk ook allerlei andere onderwerpen. Lees meer over het wettelijk verzorgingsrecht en over de onderwerpen die in een testament kunnen worden geregeld, het boek Gids bij overlijden voor Dummies. Daar staat echter een tip niet in vermeld die wel van belang is in het kader van scheiden:

In het kader van scheiden is het van belang te beseffen dat jullie erfgenamen blijven van elkaar tot het huwelijk is ontbonden. Omdat tijdens het uit elkaar gaan niet meteen aan het aanpassen van een testament wordt gedacht, kun je daarop anticiperen. Laat dan in jullie testament opnemen dat jullie bijvoorbeeld elkaars erfgenaam en executeur zijn ‘tot de scheiding door een van beide partijen is aangevraagd’.

Kinderen

Gehuwde stellen van verschillend geslacht worden op basis van de wet automatisch ouders van het kind dat uit die relatie wordt geboren. Je hoeft als getrouwde vader dus geen kind te erkennen of ouderlijk gezag te regelen. Dat werkt niet automatisch voor kinderen die vóór het huwelijk zijn geboren, zelfs niet als jullie toen geregistreerde partners waren.

Hebben jullie hetzelfde geslacht of zijn jullie geregistreerde partners? Dan geldt voor kinderen hetzelfde als is gesteld onder de juridische aandachtspunten van ongehuwd samenwonenden en latters. Je zult dan het kind moeten erkennen bij de gemeente en ouderlijk gezag aanvragen bij de rechtbank in Den Haag, om alle rechten en plichten van een vader te verkrijgen.

Gehuwden en geregistreerde partners zijn beiden verplicht de tot het gezin behorende minderjarige kinderen te verzorgen, op te voeden en de kosten daarvan te dragen. Je mag met huwelijkse voorwaarden niet afwijken van de opvoedkundige taken en de onderhoudsverplichting tegenover de kinderen, ook al zijn het niet je ‘eigen’ kinderen. Wel kun je regelen dat de kosten van de huishouding de kosten voor de kleding, voeding en hobby’s van de kinderen omvatten en dat de kosten voor wat betreft een stiefkind worden gedragen door de biologische ouder. Dat is een afspraak die vaak wordt vastgelegd in voorwaarden van partners met een samengesteld gezin. Een samengesteld gezin is een gezin met kinderen uit verschillende vorige relaties.

Dwingend recht

Of je nu in volledige gemeenschap van goederen trouwt of op basis van de meest uitgeklede huwelijkse voorwaarden: sommige regels zijn dwingend van aard. Daar kun je, ook niet in onderling overleg, van afwijken. Hieronder enkele voorbeelden.

Een bevoegd partner

Je kunt slechts met één persoon tegelijk getrouwd zijn of een geregistreerd partnerschap hebben. In sommige culturen is dat anders. De sharia, bijvoorbeeld, schrijft voor dat een man maximaal vier vrouwen tegelijk mag huwen. Vind je dat te weinig, ga dan naar Kameroen; daar mogen mannen onbeperkt vrouwen huwen. Er zijn stamhoofden bekend die met meer dan honderd vrouwen zijn getrouwd.

Daarnaast moet je partner in staat zijn om te begrijpen wat de betekenis van de huwelijksverklaring is. Voor personen die onder curatele staan, zijn er soms beperkingen. Soms is toestemming nodig van een curator of een kantonrechter. Familieleden mogen ook niet altijd in het huwelijk treden met elkaar. Dat betreft vader, moeder, zoon, dochter, broer, zus, opa, oma, kleinzoon en kleindochter. Neven en nichten mogen wel trouwen. Familieleden die geen bloedverwantschap hebben, maar familierechtelijk wel een band hebben (bijvoorbeeld door adoptie), mogen niet met elkaar trouwen. Er bestaat wel een uitzondering hierop, maar dan moet de minister van Justitie toestemming verlenen.

Beide partners moeten minimaal achttien jaar zijn, tenzij:

beiden minimaal zestien zijn en de vrouw al een kind heeft gebaard;

beiden minimaal zestien zijn en de vrouw zwanger is;

de minister van Justitie op basis van gewichtige redenen toestemming verleent.

Daarnaast moet een minderjarige toestemming hebben van zijn ouders. Wel kan een rechter vervangende toestemming geven.

Het geloof

Als je gelovig bent en voor de kerk wilt trouwen, dan moet je eerst voor de wet trouwen. De voltrekker van het godsdienstige huwelijk (vaak de pastoor of dominee) is strafbaar met een geldboete wanneer hij eerst een godsdienstig huwelijk voltrekt. Bij herhaling kan hem twee maanden gevangenisstraf worden opgelegd.

Het bestuur van goederen

Sinds 1 januari 2012 bestaat er door een wetswijziging de regel dat gehuwden en geregistreerde partners bij de volledige gemeenschap van goederen ieder apart ‘bestuursbevoegd’ zijn met betrekking tot de gemeenschapsgoederen. Bestuursbevoegd wil zeggen dat ze bijvoorbeeld in hun eentje een goed kunnen verkopen. Het gaat daarbij om de inboedel, denk aan de tv, een bankstel en een schilderij. De betekenis van deze bestuursbevoegdheid is dus niet heel groot, er bestaan namelijk twee belangrijke uitzonderingen:

De goederen die op naam staan, worden bestuurd door diegene op wiens naam het goed staat (denk aan de woning, de auto, een bedrijf, een bankrekening op een naam).

De goederen die via schenking of erfenis zijn binnengekomen, worden bestuurd door de ontvanger.

Sinds 2012 is ook geregeld dat gehuwden en geregistreerde partners elkaar altijd desgevraagd informatie moeten verstrekken over de onder hun bestuur staande goederen.

Huishoudelijke schulden

In de wet staat dat beide echtgenoten aansprakelijk zijn voor huishoudelijke schulden. Dat geldt dus ook voor schulden die niet jij, maar je partner is aangegaan. Je kunt met huwelijkse voorwaarden wel schuldeisers afschermen ten aanzien van schulden uit het verleden. Ook wel ten aanzien van bepaalde privéschulden die tijdens het huwelijk worden aangegaan door je partner. Maar niet ten aanzien van schulden die verband houden met jullie gezamenlijke huishouden.

Krom recht

De wetgever bestaat hoofdzakelijk uit niet-juristen die meestal tijdelijk de taak hebben om wetgeving te maken. Dat gaat niet altijd goed. Ook is er nogal wat verouderde wetgeving die aan vervanging toe is. Dat gaat niet altijd even snel. Daarom bestaat er nogal wat krom recht, ook rondom het samenzijn van mensen. Hieronder enkele voorbeelden.

De weigerambtenaar

De wet geeft expliciet aan dat twee personen van verschillend geslacht en twee personen van gelijk geslacht kunnen trouwen. Er bestaat echter geen wettelijke plicht voor een ambtenaar om dat uit te voeren. Zo iemand wordt weigerambtenaar genoemd.

(Het ontbreken van) de samenwoningsplicht

Gehuwden en geregistreerde partners hebben geen samenwoningsplicht. Maar voor ongehuwde stellen die allerlei zaken samen willen regelen, wordt dat wel als eis gesteld. Zonder samen te wonen, kunnen ongehuwd samenwonenden bijvoorbeeld geen aanspraak maken op elkaars pensioen. Gehuwden wel.

Door het ontbreken van de samenwoningsplicht kunnen gehuwden en geregistreerde partners fiscaal voordeel halen. Bijvoorbeeld in het geval ze twee woningen bezitten waar ze ieder apart de meeste tijd doorbrengen. Dan ontstaat voor die twee woningen apart de mogelijkheid van hypotheekrenteaftrek.

Notariële akte

Wil je als gehuwd stel of geregistreerde partners rechten en plichten anders regelen dan via de wet? Dan moet je naar de notaris om een notariële akte op te laten stellen. Ongehuwd samenwonenden en latters hoeven dat niet. Dat onderscheid is best vreemd en wordt ervaren als een grote drempel. Toch kan een bezoek aan de notaris, mits je zelf alles goed voorbereidt, erg zinvol zijn. Dus wellicht is dit wel een kromme regel, maar meer gezien vanuit de vrijheid die ongehuwd samenwonenden en latters hebben om allerlei moeilijke zaken zonder notaris af te spreken.

De woning

Door een huwelijk of geregistreerd partnerschap in volledige gemeenschap van goederen verandert automatisch de eigendomsverhouding van bijvoorbeeld de koopwoning en de schuld op de koopwoning. Dat kunnen jullie ook via huwelijkse voorwaarden regelen. Maar het einde van een huwelijk leidt volgens de wet niet automatisch tot nieuwe eigendomsverhoudingen of schuldverhoudingen bij beide partners. Ongehuwd samenwonenden kunnen een nieuwe eigendomsverhouding niet regelen via een samenlevingsovereenkomst.

Bij een huurwoning is het medehuurderschap automatisch geregeld voor stellen die trouwen of een geregistreerd partnerschap aangaan. Ongehuwd samenwonenden moeten dat zelf via de verhuurder regelen.

Geen drempel voor volledige gemeenschap

Als je niets regelt ten aanzien van jullie schulden en bezittingen voor een huwelijk of geregistreerd partnerschap, dan is de volledige gemeenschap van toepassing. Dan worden heel veel zaken voor jullie geregeld. Jullie gaan zelfs akkoord met alle toekomstige wettelijke wijzigingen daarop, terwijl de informatie hierover erg summier is. Het is nog makkelijker te trouwen of een geregistreerd partnerschap aan te gaan in volledige gemeenschap van goederen dan een auto te kopen of een telefoonabonnement af te sluiten.

Onderhoudsplicht en alimentatie

Gehuwden en geregistreerde partners zijn aan elkaar verbonden via een wettelijke onderhoudsplicht. Die is ook van toepassing na een eventuele scheiding, wat tot uitdrukking komt in de partneralimentatie. Ongehuwd samenwonenden hebben ook een onderhoudsplicht jegens elkaar, maar deze houdt in beginsel op vanaf de scheiding. Ze kunnen tientallen jaren ongehuwd samenwonen en daarna scheiden zonder de verplichting tot partneralimentatie. Maar na een huwelijk ben je overgeleverd aan allerlei alimentatieregels. Daar mag je wel van afwijken, maar alleen in gezamenlijk overleg.

Overigens lijkt de onderhoudsplicht na scheiding binnen enkele jaren ook op ongehuwd samenwonenden van toepassing te worden. Het ongehuwd samenwonen met hypotheek en kinderen komt steeds vaker voor. Dat lijkt erg op de financiële situatie van gehuwden. Waarom dan nog onderscheid maken ten aanzien van alimentatie? Er zijn ook al uitspraken van rechters die deze kant op bewegen. Wil je dat ontwijken? Dan is latten wellicht een uitweg. Bespreek dat wel tijdig en goed met elkaar, anders wordt het een volwaardige scheiding en moet je dit hele boek doorlezen.

Is jullie relatie niet optimaal en zoeken jullie verbeterpunten die niet financieel of juridisch van aard zijn? Lees dan het volgende hoofdstuk. Is jouw leven 3.0 al in volle hevigheid losgebarsten? Sla dan gerust de volgende twee hoofdstukken over en lees verder vanaf hoofdstuk 4.