Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1: Aan de slag met het Fries

Standaardfries en dialectvariatie

In de praktijk

Plaats- en gemeentenamen

Onderwijs

De media

Je kent al een beetje Fries

Bekende uitdrukkingen

Pas op voor valse vrienden

Het abc

Medeklinkers

Klinkers

Nasaal klinkend

Tweeklanken

Breking van tweeklanken

Breking in meervouden

Breking in verkleinwoorden

Drieklanken

Hoofdstuk 2: Basisgrammatica

Eenvoudige zinsconstructies

Zelfstandige naamwoorden

De lidwoorden die erbij horen

Bijvoeglijke naamwoorden

Werkwoorden

Werkwoorden op -e en op -je

Regelmatige werkwoorden

Onregelmatige werkwoorden

Voltooid deelwoorden

Praten over de toekomst

Persoonlijke voornaamwoorden

Aan het werkwoord gehecht

Aan het voegwoord gehecht

Mijn en dijn

Zinsbouw

Vragen stellen

Volgorde van de werkwoorden in de bijzin

Telwoorden en rangtelwoorden

Hoofdstuk 3: Kennismaken

Groeten

Vragen hoe het met iemand gaat

Het antwoord op de vraag ’Hoe gaat het?’

Jezelf voorstellen

Anderen voorstellen

Waar kom je vandaan?

De hamvragen: vijf w’s en drie h’s

Welke taal spreek jij?

De lippen van Doutzen

Als je wat over jouw familie wilt vertellen

Praten over het weer

Omschrijven hoe je woont

Wat je altijd nog kunt zeggen

Hoofdstuk 4: Vakantie

De tijd van het jaar

Met de trein

Zoals de wind waait

Met de auto

De weg vragen

Plaatsbepalingen

Op de fiets

Met de boot

De tijd vliegt

Wandelen

De gebiedende wijs

Kermis/braderie/festival

Slenteren over de braderie

Wanneer kun je een werkwoord splitsen?

Uit je dak gaan op een festival

Hoofdstuk 5: Sport en ontspanning

Schaatsen

De dagen van de week

Zeilen

Dagdelen en de dagen voor en na vandaag

Kaatsen

Enkele voorzetsels

Voetbal

Andere manieren van ontspanning

Wederkerende werkwoorden

Culturele aangelegenheden

Hoofdstuk 6: Eten en drinken

In een restaurant

Reserveren

Wat vragen aan de serveerster

Afrekenen

Bij iemand thuis eten

Inkopen doen

Hoofdstuk 7: Wonen en werken

Huis en tuin

De buren

Meer voorzetsels

Het dorp

Dorpsfeest en kermis

Werk/collega’s

Een rustige oude dag?

Hoofdstuk 8: Help!

Een Fries in nood

Je benzine is op

Je bent in een wak gereden

Je zeilboot is het meer opgedreven

De veerboot naar het eiland is net vertrokken

Geluids- en andere overlast

Hoofdstuk 9: Tien Friese uitdrukkingen!

‘It koe minder!’

‘Tsjoch!’

‘Doge jo wol?’

‘Leaver dea as slaaf!’

‘Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries!’

‘De tiid hâldt gjin skoft!’

‘Oeral thús, mar thús it bêste!’

‘De minsken wolle ornaris wêze, wêr’t se net binne!’

‘As it net kin sa’t it moat, dan moat it mar sa’t it kin!’

‘Wêr’t wy op ’e wrâld ek binne, oer ús skynt deselde sinne!’

Bijlage: De geschiedenis van het Fries

De Oudfriese periode

De Midfriese periode

De Nieuwfriese periode

Inleiding

Fries is de tweede rijkstaal van Nederland en een van de vele Europese minderheidstalen. Het is de eerste taal van de meerderheid van de inwoners van de provincie Fryslân (fries-lòòn) (Friesland).

Per 1 januari 1997 is de officiële naam van de provincie door een besluit van de Friese Provinciale Staten veranderd van Friesland in Fryslân.

Het Fries heeft een eeuwenoude geschiedenis. De oudste Friese teksten dateren uit de middeleeuwen.

Tegenwoordig vormt het Fries een vast onderdeel in het onderwijs op scholen in de provincie. Omrop Fryslân (om-rop fries-lòòn) (omroep Friesland), de regionale zender die radio en televisie in het Fries maakt, is heel populair.

Ben je van plan vakantie te gaan vieren op de Friese meren of eilanden? Droom je ervan de Elfstedentocht op de schaats of fiets te volbrengen? Heb je Friese familieleden, (aanstaande) schoonfamilie of vrienden? Misschien ben je in Fryslân opgegroeid en wil je meer weten over je eigen taal?

Er zijn vele redenen te bedenken waarom het handig kan zijn dat je iets (meer) van het Fries afweet. Dit boekje helpt je hierbij op een toegankelijke manier op weg.

Over dit boek

In dit boek hebben we, voor de duidelijkheid, de volgende conventies:

Friese termen staan vetgedrukt, zodat ze opvallen.

Achter de Friese termen wordt de uitspraak weergegeven. Deze is cursiefgedrukt en staat tussen haakjes. Tussen de lettergrepen komt een koppelteken. De klemtoon wordt aangegeven door een streepje onder de lettergreep waar de klemtoon op valt. Zo dus: (uit-spraak).

In de uitspraakweergave wordt gebruik gemaakt van de tekens: (n), (r) en (²). De (n) is geen onbekende in uitspraakland. Deze wordt gebruikt om aan te geven dat de klinkers ervoor nasaal klinken, dus alsof je een wasknijper op je neus hebt. De (r) in dit boek geeft aan dat de klinkers ervoor moeten worden uitgesproken alsof er een r achter staat, dus, bijvoorbeeld, in giel (ghie(r)l) (geel) moet de ie worden uitgesproken als in ‘bier’ en niet als de ie in ‘viel’. De (²) wordt in dit boek gebruikt na de ie, de oe en de uu om aan te geven dat deze klank twee keer zolang moet worden aangehouden. Zie hiervoor ook Hoofdstuk 1, Klinkers, Nasaal klinkend en Tweeklanken.

Taalverwerving is een bijzonder proces. Daarom bevat dit boek een aantal elementen die in andere boeken uit de Voor Dummies-serie ontbreken. Hieronder noemen we ze:

Je zegje doen. De beste manier om een taal te leren, is te zien en te horen hoe deze in een gesprek wordt gebruikt. Gesprekken vormen dan ook een steeds terugkerend onderdeel in dit boek. Ze worden voorafgegaan door het kopje ‘Je zegje doen’ en laten je het gebruik van de Friese woorden zien, de uitspraak en de Nederlandse vertaling ervan.

Woordjes leren. Woordjes leren is een belangrijk onderdeel van het leren van een taal. Hier en daar hebben we belangrijke woorden verzameld.

De pictogrammen die in dit boek gebruikt worden

Om de verschillende soorten informatie makkelijker te kunnen vinden, hebben we in de linkermarge de volgende pictogrammen opgenomen:

Dit pictogram brengt handige tips onder de aandacht.

Als je op zoek bent naar informatie over de Friese cultuur, kijk dan naar deze pictogrammen.

Nuttige en interessante informatie die je niet moet vergeten.