Inhoud

Over de auteur

Dankwoord

Inleiding

Deel I: Vanaf het allereerste begin tot de Bourgondiërs

Hoofdstuk 1: Bij elkaar gedreven, gespoeld en gewaaid

Waar wij op bouwen

Hoe onze bodem in elkaar zit

De geologie

De rivieren

De ijstijden

De zee en de wind

Hoofdstuk 2: De eerste dierlijke en menselijke sporen

Mammoeten, neushoorns en hyenakeutels

Jagers, vanaf 10.000 v.C.

Religie?

Hoofdstuk 3: De Romeinen (15 v.C. – 400 n.C.)

Drie Romeinen schrijven over Nederland (begin van onze jaartelling)

Caesar als schrijver

Plinius

Tacitus

De Romeinen in Nederland (15 v.C. – 400 n.C.)

Grootse Romeinse plannen

Nieuwe grenzen

De grote opstand (69)

De Bataven: meestal trouwe bondgenoten van Rome

Nieuwe Romeinse houding na 69

Vestinggordel

Romanisering

De Romeinen vertrekken (400)

Hoofdstuk 4: Opkomst en verval van de Franken (600 – 900)

Friezen, Franken en Saksen (600)

Friezen

Saksen

Franken

Britse missionarissen in Nederland (700)

Willibrord (658 – 739)

Bonifacius (672 – 755)

Karel de Grote (768 – 814)

Charisma

Drieslagstelsel

Steeds minder ontzag voor de Franken

De Noormannen (834 – 1000)

Hoofdstuk 5: Nederland ‘from rags to riches’ (900 – 1400)

Nederland en het Duitse Rijk

Een paar belangrijke gewesten

Holland

Friesland

Gelre

Het bisdom Utrecht

Brabant

De steden worden belangrijk (900 – 1300)

Het leven in een stad

De gilden

De Nassau’s

Hoofdstuk 6: Het christendom tussen 0 en 1400

De eerste bekende bisschop: Servaes

Erbarmelijke toestanden (800 – 1000)

Hervormingen (1000)

De Abdij van Egmond en haar navolgers

Deel II: Vanaf de Bourgondiërs tot en met de Republiek der Vereenigde Nederlanden

Hoofdstuk 7: Wat er aan de Bourgondiërs voorafgaat

De Hoekse en Kabeljauwse twisten (1350 – 1500)

Holland

Wie zijn Kabeljauwen en Hoeken?

De Bourgondiërs ruiken lont

Jacoba van Beieren

Soortgelijke twisten in andere gewesten

Friesland en Groningen

Het bisdom Utrecht

Gelre

Vlaanderen

Hoofdstuk 8: De Bourgondiërs

Wie zijn de Bourgondiërs?

Filips de Goede (1419 – 1467)

Karel de Stoute (1467 – 1477)

Maria de Rijke (1477 – 1482)

Hoofdstuk 9: De Habsburgers

Wie zijn de Habsburgers?

Filips de Schone (1494 – 1506)

Maximiliaan en Margaretha (1506 – 1515)

Karel V (1515 – 1558)

Filips II 1555 – 1581

Alva landvoogd (1567 – 1573)

Requesens landvoogd (1573 – 1576)

Don Juan landvoogd (1576 – 1578)

Parma landvoogd(1578 – 1591)

Hoofdstuk 10: Economische en culturele bloei

De economie

Schilderkunst en muziek

Hoofdstuk 11: Godsdienstige ontwikkelingen tussen 1400 en 1795

Ontwikkelingen in de 15e eeuw

Geert Groote

Ontwikkelingen in de 16e eeuw

Erasmus

Jan Beukelszoon van Leiden

Luther

Calvijn en het Calvinisme

Paus Adrianus VI

Het katholieke antwoord

Nederland na het vertrek van de Spanjaarden (1572)

Heksenprocessen

Ontwikkelingen in de 17e eeuw

Richtingenstrijd in het calvinisme

De ‘ondergrondse’ religies

De Hollandse Missie

Een begin van Verlichtingsdenken

De 18e eeuw: de Verlichting

Piëtisme

Hoofdstuk 12: De Oranjes en de Staten van Holland (1584 – 1702)

De achtergronden

Willem van Oranje (1533 – 1584)

Maurits en Van Oldenbarnevelt

Fruins tien jaren: 1588 tot 1598

De aanloop tot het Twaalfjarig Bestand (1598 – 1609)

Het Twaalfjarig Bestand (1609 – 1621)

Frederik Hendrik (1625 – 1647)

Willem II (1647 – 1650)

Het eerste stadhouderloze tijdperk (1650 – 1672)

Willem III (1672 (rampjaar) – 1701)

Hoofdstuk 13: De Gouden Eeuw

Amsterdam

De expansie van de Republiek overzee

Waarom expansie?

De VOC

De WIC

Bloei in de economie

Bloei in kunsten en wetenschappen

De schilderkunst

De literatuur

De wetenschap

Hoofdstuk 14: Stadhouders en de Staten van Holland in de 18e eeuw

Het tweede stadhouderloze tijdperk (1702 – 1747)

Willem IV (1747 – 1751)

Willem V (1751 – 1795)

Hoofdstuk 15: De grote droogmakerijen

Achtergronden

Grote projecten

Deel III: De Franse tijd en het begin van het koninkrijk (1795 – 1848)

Hoofdstuk 16: Nederland bezet door Frankrijk (1795 – 1813)

De Bataafse Republiek (1795 – 1806)

Daendels

Schimmelpenninck (1805 – 1806)

Lodewijk Napoleon (1806 – 1810)

Nederland ingelijfd (1810 – 1813)

Hoofdstuk 17: Een nieuw koninkrijk onder de Oranjes (1813)

Willem I treedt aan

Gebeurtenissen in Europa

Nederland en België samen (1815 – 1830)

De Belgische afscheiding

Hoofdstuk 18: Het eerste begin van industrialisatie

Beleid van Willem I

Gevolgen van de Belgische afscheiding

De ‘koopman-koning’

Hoofdstuk 19: Het christendom herstelt zich (1815 – 1853)

De Romantiek

Conservatisme en Reactie

De toestand in Nederland

Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie (1853)

Het calvinisme in Nederland

Hoofdstuk 20: Grote plannen met het water (1815 – 1875)

Grote overstromingen in 1825

De Haarlemmermeer drooggelegd

Nieuwe zeeverbindingen voor Amsterdam en Rotterdam

Het Noordhollands kanaal

Het Noordzeekanaal

De Nieuwe Waterweg

Deel IV: De constitutionele monarchie ontvouwt zich (1848 – 1917)

Hoofdstuk 21: Wie is de baas? Koning of parlement?

Onder waarborging ‘eener wijze constitutie’

Roep om vernieuwing

Willem II in 24 uur van conservatief tot liberaal

Hoe Willem III weer aan de nieuwe verhoudingen wil morrelen

Organieke wetten

Conflicten tussen koning en kamer

Het ontstaan van politieke partijen

Periode 1848 – 1867

Periode 1867 – 1887

De periode van 1887 – 1917

Hoofdstuk 22: Snelle schaalvergroting

De industrialisatie zet door

Grotere steden

Problemen en oplossingen

Water en riolen

Technische vernieuwingen

Grote sociale ongerechtigheid

Het socialisme in Nederland

De revolutie houdt niet voor de grenzen stil

Het antwoord van katholiek en protestant

Hoofdstuk 23: Het christendom sterker dan ooit

De katholieke emancipatie

De protestantse kerken

Het begin van de Verzuiling

Christelijke antwoorden op de sociale kwestie

Hoofdstuk 24: Nederland en zijn koloniën

Indië en de Atjeh-oorlog

Suriname

De West-Indische eilanden

Hoofdstuk 25: Schrijvers en schilders

De Tachtigers

Impressionisme

De 20e eeuw

Invloed van de Eerste Wereldoorlog

Hoofdstuk 26: De Bergsche Maas en andere waterwerken

De Maas: al eeuwen een lastige rivier

De Bergsche Maas

De Zuiderzeewet

De Hedwigepolder

Hoofdstuk 27: De Oranjes

Willem III

Emma als regentes (1890 – 1898)

Wilhelmina (1898 – 1948)

Deel V: De Eerste en Tweede Wereldoorlog

Hoofdstuk 28: De Eerste Wereldoorlog (1914 – 1918)

Een onontkoombare oorlog

Niet rationeel

Explosief

Engeland en Frankrijk ‘winnaar’

Nederland

Hoofdstuk 29: Na de vrede (1918)

De internationale toestand

Nederland tussen de twee wereldoorlogen (1918 – 1939)

Nieuwe wetgeving

Een kink in de confessionele samenwerking

Economische malaise

Opnieuw een explosief Europa

Hitler onderschat?

De situatie in Nederland

Hoofdstuk 30: De Tweede Wereldoorlog

De eerste vijandelijkheden

Nederland bezet

Joden en anderen vervolgd

Verzet

De bevrijding

De oorlog in Indië

Hoofdstuk 31: Sterke zuilen en volle kerken

Het Rijke Roomse Leven

De protestanten

De socialisten

De liberalen

Wie zitten er niet in een zuil

De vruchten van de Verzuiling

Hoofdstuk 32: Water als vriend en vijand

De Zuiderzee wordt het IJsselmeer

Het water tijdens de oorlog

Ook de Duitsers gebruiken het water

De geallieerden en het water

Hoofdstuk 33: De koninklijke familie

Koningin Wilhelmina

Prinses Juliana

Prins Bernhard

Deel VI: Vanaf de Tweede Wereldoorlog

Hoofdstuk 34: De wederopbouw

De doorbraakgedachte

De rooms-rode jaren (1946 – 1959)

Nieuwe tijden: De Quay en opvolgers

Grenzen aan de welvaart

Hoofdstuk 35: Afrekenen met het koloniaal verleden (1945 – nu)

Indonesië

Het Bloedbad van Rawagede

De Molukkers

Crisis over Nieuw-Guinea

Suriname

De Nederlandse Antillen

Hoofdstuk 36: Idealisme en pragmatisme (1973 – nu)

De wilde jaren zestig en zeventig

Veranderingen in de politiek

Het kabinet-Den Uyl

Meer pragmatisme (vanaf 1982)

Paars

Politieke nieuwkomers

Hoofdstuk 37: Over religies en zekerheden

Het katholicisme

De protestanten

De islam in Nederland

De teloorgang van de zekerheden

Vertrouwenscrisis in de economie

Hoofdstuk 38: Steeds nieuwe Nederlanders

Gastarbeiders

De koloniale erfenis

Asielzoekers

EU-burgers

Hoofdstuk 39: Internationalisering en mondialisering

De Verenigde Naties

Vredesmissies

Den Haag als juridisch centrum

Benelux

NAVO

Europese eenwording

EGKS

EEG

EU

Internationalisering

Hoofdstuk 40: Watersnoodramp en Deltaplan

De Watersnoodramp (1953)

Het Deltaplan

De IJsselmeerpolders

Nieuwe zorgen

Hoofdstuk 41: Het Oranjehuis

Koningin Juliana (1948 – 1980)

Greet Hofmans-affaire

Huwelijken

Lockheed-affaire

Koningin Beatrix (1980 – 2013)

Professionalisering

Koning Willem-Alexander (2013 – nu)

Deel VII: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 42: Tien leiders

Julius Civilis (25 – ?)

Floris V (1254 – 1296)

Willem de Zwijger (1533 – 1584)

Willem III (1650 – 1702)

Koningin Wilhelmina (1880 – 1962)

‘Vadertje Drees’ (1886 – 1988)

Norbert Schmelzer (1921 – 2008)

Joop den Uyl (1919 – 1987)

Ruud Lubbers (1939)

Pim Fortuyn (1948 – 2002)

Hoofdstuk 43: Zuinigerds of ‘Peukelpenningen’

De gekookte muntmeester van Batenburg (†1434)

Bartholomeus Munter (1569 – ?)

Lodewijk de Geer (1587 – 1652)

Johan de Witt (1625 – 1672)

Isaäc Jan Alexander Gogel (1765 – 1821)

Floris Adriaan van Hall (1791 – 1866)

Hendrik Colijn (1869 – 1944)en zijn rijwielbelasting

Piet Lieftinck 1902 – 1989

Willem Drees jr (1922 – 1998)

Gerrit Zalm (1952)

Hoofdstuk 44: (Bijna) tien plaatsen van Werelderfgoed

Schokland

De Amsterdamse grachtengordel

De Stelling van Amsterdam

De negentien molens van Kinderdijk

De historische binnenstad en haven van Willemstad op Curaçao

Het Woudastoomgemaal in Lemmer

De Beemster

Het Rietveld Schröderhuis in Utrecht

De Waddenzee

De Oosterscheldekering?

Hoofdstuk 45: Tien aansprekende jaartallen in de Nederlandse geschiedenis

1573: Het ontzet van Alkmaar

1596: overwintering op Nova Zembla

1600: De slag bij Nieuwpoort

1648: Vrede van Münster

1696: Het Aansprekersoproer

1813: Ontstaan van het Koninkrijk

1848: De constitutionele monarchie

5 mei 1945: Duitse capitulatie

1954: Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden

1993: Vrij verkeer van personen, kapitaal, goederen en diensten

Bijlage A: De belangrijkste jaartallen

Bijlage B: Literatuurlijst

Gebruikt beeldmateriaal

Inleiding

Ben je de helft vergeten van wat je op school over de vaderlandse geschiedenis hebt geleerd? Of wil je daar gewoon graag wat meer van weten? De geschiedenis van Nederland voor Dummies wil je graag helpen. Met leuke weetjes. Maar ook met de grote lijnen van de Nederlandse geschiedenis. Want dit boek wil aan de ene kant informatief zijn, maar het wil daarnaast ook graag meer zijn dan alleen een naslagwerk. Als je dit boek leest, kun je meepraten over de Nederlandse geschiedenis, over wat er is gebeurd, maar ook over de leuke verhalen die de ronde doen in de Nederlandse geschiedenis. Natuurlijk, er is ook een canon van de Nederlandse geschiedenis. Die zegt wat je als Nederlander wordt geacht te weten van de geschiedenis van ons land. In dit boek moet niets. We willen alleen dat je jezelf met veel plezier verdiept in de geschiedenis van Nederland.

Dat doen we in de volgorde waarin de dingen gebeurd zijn. Daarbij zullen af en toe jaartallen genoemd worden. Schrik niet, je hoeft geen proefwerk te leren. Jaartallen zijn gewoon makkelijk. Zo zie je alle belangrijke gebeurtenissen op een rijtje.

Wat maakt Nederland tot Nederland?

Daar zijn planken over volgeschreven. Als je De geschiedenis van Nederland voor Dummies leest kun je dat vertellen zonder dat je al die boekenplanken hoeft door te nemen. Kun je Nederland eigenlijk wel typeren? Iemand uit België zal zeggen dat Nederlanders vreselijk zuinig zijn, en dat demonstraties bij ons uit elkaar worden gedreven met de collectebus. Een Duitser zal zeggen dat we wel een erg groot uitgevallen voetbal-ego hebben. Een Engelsman zal gemakshalve vergeten dat de Engelsen veel van de Nederlanders geleerd hebben. Een Fransman zal ons misschien ongemanierd vinden. En waarschijnlijk heb jij ook zo je mening over Nederland als je dit boek uit hebt.

De inhoud in vogelvlucht

Dit boek is opgebouwd uit acht verschillende delen. Na zes chronologisch opeenvolgende delen volgt er het deel van de tientallen met opvallende, typerende, soms grappige personen en verschijnselen uit de Nederlandse geschiedenis. Een deel met bijlagen sluit het boek af.

We beginnen met de prehistorie. De prehistorie is de tijd waarover niets bekend is uit geschreven bronnen, zeg maar getuigenissen. Geleidelijk zien we dan de eerste getuigenissen komen, van Romeinen en later van anderen, ook Nederlanders zelf, variërend van enigszins meewarig via soms kritisch of geïrriteerd tot ronduit bewonderend.

Het tweede deel begint met de Bourgondiërs, een belangrijke adellijke familie aan het Franse hof die veel gebieden verwerft in wat nu Nederland en België is, zodat we een begin zien van eenheid. We zien ook hoe Nederland zich daarna losworstelt uit een groter statenverband en zich ontwikkelt tot wereldmacht, maar zich ook weer in zichzelf keert.

Het derde deel laat zien hoe Nederland deel wordt van het Franse imperium van Napoleon, maar zich met buitenlandse hulp hervindt en uiteindelijk ontwikkelt tot het land dat we nu kennen.

Dat de inwoners van dit land het zelf voor het zeggen hebben is voor ons vanzelfsprekend. Maar daar is een hele ontwikkeling aan voorafgegaan en die is te zien in deel vier, over de ontwikkeling van de parlementaire democratie. Die wordt voltooid in 1917, tijdens de Eerste Wereldoorlog, met het algemeen kiesrecht.

Deel vijf laat de ontwikkelingen zien vanaf die Eerste Wereldoorlog. Nederland blijft neutraal, maar moet daarna zijn weg zien te vinden in een Europa dat zijn wonden likt, en waar diepe frustraties leven over de afloop van die oorlog. Voeg daarbij een enorme economische crisis, en de Tweede Wereldoorlog is onvermijdelijk. Die raakt Nederland diep, en werkt nog jaren daarna door.

In deel zes zien we de wederopbouw, een enorme welvaartsexplosie, maar ook het verval van oude zekerheden, en de Europese eenwording. Ook komt de aanloop naar de 21e eeuw ter sprake. Het politieke bestel schudt op zijn grondvesten, we houden steeds minder zekerheden over, de eerste politieke moord in eeuwen wordt gepleegd, en gaandeweg lijkt zich een groot pessimisme te ontwikkelen. In 2007 breekt een economische crisis uit zoals die sinds de jaren dertig van de vorige eeuw niet meer vertoond is.

Het zevende deel is het deel van de tientallen: de tien mensen die Nederland maakten, tien van de meest beruchte geldkloppers, tien plaatsen van werelderfgoed in Nederland en tien aansprekende jaartallen.

In deel acht nemen we een aantal bijlagen op voor wie nog dieper wil ingaan op de inhoud van de voorafgaande delen.

Op de achtergrond van al deze hoofdstukken spelen enkele zaken mee die steeds het aanzien van Nederland bepaald hebben: de strijd tegen maar ook de vriendschap met het water, en de diverse religieuze verwikkelingen. Ze krijgen in elk deel een apart hoofdstuk. Ook ons vorstenhuis is belangrijk. Gaandeweg zullen we steeds meer aandacht aan de Oranjes besteden.

Deel I: vanaf het allereerste begin tot de Bourgondiërs

De beste manier om iets van onze allervroegste geschiedenis te weten te komen is in de grond te kijken. De Romeinen schrijven als eersten over ons land, maar bewoners zijn er al veel eerder. Ze vinden hier een gebied dat een product is van de grote rivieren, ijstijden, wind en zee. Sporen van onder meer die bewoners vinden we in ons ‘bodemarchief’.

Romeinen organiseren graag, en dat doen ze ook hier. Ze leggen wegen aan, graven kanalen, en bouwen legerkampen, villa’s en zelfs steden. In hun kielzog komen ook de eerste christenen naar Nederland. Vier eeuwen lang blijven de Romeinen hier. Na hen verdelen drie volkeren de macht onderling: Friezen, Saksen en Franken. De laatsten weten, mede door een goede verstandhouding met de missionarissen die in deze streken opnieuw het christelijk geloof brengen, de overhand te krijgen. Rond 800 maakt Nederland deel uit van een groot Frankisch Rijk dat zich uitstrekt van Rome tot aan Denemarken. Dat Frankische Rijk wordt al snel na de dood van de machtigste leider, Karel de Grote, verdeeld, verdeeld en nog eens verdeeld. Voeg daarbij de raids van de Vikingen, bijvoorbeeld op de rijke havenstad Dorestad, en het resultaat is een wanorde die dermate groot is dat de negende eeuw nog steeds bekendstaat als de ijzeren eeuw.

Toch beginnen zich weer grotere verbanden af te tekenen, bijvoorbeeld het graafschap Holland, het bisdom Utrecht, het hertogdom Gelre, en gewesten als Friesland en Groningen. Belangrijk is ook het ontstaan van de steden. Met hun geld kunnen de burgers allerlei rechten, zogenaamde privileges, afdwingen van de landheer, die altijd geld nodig heeft. Het is het begin van de politieke invloed van de (rijke) burgers op de overheid. Geleidelijk worden de steden steeds belangrijker, en ze worden een bron van welvaart. Door de gunstige ligging van Nederland aan de grote rivieren worden deze streken een centrum van handel over heel Europa. Vooral in het huidige België bloeit de handel als nooit tevoren.

Het christendom krijgt vaste voet aan de grond in Nederland. Vanaf de zevende eeuw wordt Nederland grondig ‘gekerstend’. De oudste nog bestaande kerken dateren uit de 10e eeuw. In deze periode zien we ook de eerste kloosters. Het zijn verzamelplaatsen en doorgeefplaatsen van informatie, en ze hebben een belangrijk aandeel in het ontginnen en het bedijken van grote stukken land. Vooral vanaf de 12e eeuw zien we een spectaculaire toename van het aantal steden, van de handel maar ook van de kloosters, en in de kunst en de literatuur.

Deel II: vanaf de Bourgondiërs tot en met de Republiek der Vereenigde Nederlanden

Nederland is een wirwar van staatjes. Met een beetje goede wil kun je daar de huidige Nederlandse provincies al een beetje in ontdekken. Maar er zijn heel wat onderlinge tegenstellingen. De Bourgondiërs weten daardoor het ene na het andere staatje op te slokken, en bouwen hiermee een rijk op dat ongeveer het huidige Nederland en België beslaat. Maar hun pogingen om centraal gezag aan te brengen worden bepaald niet op prijs gesteld, en tijdens momenten van crisis zien we steeds weer de wens tot regionale autonomie. Toch zien we een ‘nationaal’ parlement, de Staten-Generaal, die in ruil voor geld invloed uitoefenen op het beleid van de heerser.

De Habsburgers volgen de Bourgondiërs op, en de Nederlanden, dus ook het huidige België, gaan rond 1500 deel uitmaken van een groot rijk, dat zich uitstrekt over Spanje, Portugal, Duitsland, Nederland en de pas ontdekte rijke koloniën van Spanje in de nieuwe wereld. Aan het hoofd hiervan staat Karel V. Hij is nog populair, maar zijn zoon Filips II ligt minder goed. Bovendien wil hij een sterk centraal gezag, vanuit Madrid, en geeft de bewoners van de Nederlanden het gevoel dat hij ze financieel uitknijpt. Daarbij komt dat Filips II zich sterk maakt voor het katholieke geloof terwijl de Reformatie in deze streken sterk aan aanhang wint.

Uiteindelijk scheiden de Noordelijke Nederlanden zich af van het Spaanse wereldrijk. ‘De Republiek der Vereenigde Nederlanden’ ontwikkelt zich tot een grootmacht die in Europa steeds meer invloed krijgt en buiten Europa een eigen koloniaal rijk opbouwt. Droogmakerijen in Holland leveren veel landwinst op. In het calvinistische maar tolerante Nederland kan veel en dus kunnen filosofen als Spinoza en Descartes een vrij debat voeren. In 1672 komt het tot een absolute crisis, als Engeland en Frankrijk samen met de bisschoppen van Munster en Keulen de Republiek aanvallen. Deze crisis gaat gepaard met een regeringscrisis. Johan de Witt, raadpensionaris en feitelijk leider van de Republiek, wordt het slachtoffer van een georganiseerde lynchpartij. Het is een van de meest opvallende momenten in de permanente strijd tussen de stadhouders en de raadpensionaris, waarbij de stadhouder de kampioen is van de kleine middenstand en de raadpensionaris staat voor de machtige kooplieden. Willem III van Oranje neemt de leiding over. In 1689 krijgt hij ook de kroon van Engeland in handen, zodat Engeland en de Republiek nu samen proberen Frankrijk in toom te houden. Het is het hoogtepunt van de politieke en militaire macht van de Republiek. Maar de machtige kooplieden zijn allereerst geïnteresseerd in handel en niet in oorlogen. Na de vrede van Utrecht (1713) zijn de doelen van de Republiek bereikt: een aantal vestingen in de Zuidelijke Nederlanden – die laatsten zijn inmiddels bezit van de Oostenrijkers – om Frankrijk binnen zijn grenzen te houden. De Republiek gaat weer doen waar ze goed in is: handel drijven. Daardoor gaat wel de politieke invloed in Europa geleidelijk verloren, en ook als financiële macht gaat de Republiek achteruit. De 18e eeuw staat dan ook bekend als een eeuw van stagnatie, van uitblijven van vernieuwingen. Het gaat niet slecht maar juist dat laat de mensen inslapen. De sjeu is eruit.

Deel III: de Franse tijd en het begin van het koninkrijk

De Republiek mag dan zwakker geworden zijn, de interne conflicten worden er niet minder om. Willem V (1751-1795) heeft op een bepaald moment zelfs de hulp nodig van zijn zwager, de koning van Pruisen, om de orde te herstellen. Zijn tegenstanders, de ‘patriotten’, wijken uit naar Frankrijk, waar ze een keurige opleiding krijgen tot revolutionair en vervolgens in 1795 terugkeren om hier de ‘wet te verzetten’. Franse troepen bezetten Nederland en de Franse tijd is een feit.

Het gaat in die tijd al niet best meer met de handel, en Engeland, de grote vijand van Frankrijk, ziet nu kans om de Nederlandse scheepvaart vrijwel af te knijpen en intussen de Nederlandse handelscontacten over te nemen. Toch profiteert Nederland ook van diverse bestuurlijke en organisatorische maatregelen die tot in onze tijd hun effect hebben.

Napoleon is een briljant organisator die Frankrijk en Europa een tijdlang in een ijzeren greep houdt. Maar met zijn aanval op Rusland overspeelt hij zijn hand: het wordt voor hem het begin van het einde. Een comité van drie wijze mannen nodigt de zoon van Willem V, de latere koning Willem I, in 1813 uit om koning te worden. Die wil, maar dan wel met een grondwet. En hij zal koning worden over Nederland zowel als België. Dat duurt tot 1830, als de Belgen in opstand komen. Uiteindelijk wordt België in 1839 weer afgesplitst van Nederland.

Willem treft een Nederland dat economisch weinig voorstelt, maar er wel wat van wil maken. Daarbij toont hij zich een buitengewoon goed manager, die allerlei initiatieven neemt om de handel weer te herstellen. Hij legt ook de basis voor de industrialisatie van Nederland. Ook in Indonesië wordt de productie van ‘koloniale waren’ gereorganiseerd. Men zegt wel dat Willem de basis legt voor het Nederlandse bedrijfsleven van nu. Het is niet voor niets dat sommige bedrijven uit die tijd nu nog steeds bestaan.

In Nederland zien we een sterke opkomst van het eerder verboden katholicisme, die uitloopt op een herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853. De protestantse kerk in Nederland maakt ook een bloei door, maar heeft veelvuldig te maken met splitsingen. De eerste helft van de 19e eeuw is ook een bijzondere tijd voor waterwerken in Nederland. Het is de tijd van de grote kanalen, maar dat niet alleen. Men durft het nu ook aan de beruchte Haarlemmermeer in te polderen. Willem I gaat de geschiedenis in als een uitstekend koning. Maar zijn troonsafstand heeft een wrange bijsmaak: hij krijgt een relatie met de katholieke hofdame Henriette d’Oultremont en dat valt verkeerd in een land waar protestanten een grote invloed hebben. Een afscheid in mineur dus. Helaas.

Deel IV: de constitutionele monarchie ontvouwt zich

Willem I wordt koning op voorwaarde dat er een goede constitutie komt. Hij stelt zich als monarch zeer actief op, volgens veel historici in de traditie van de verlichte despoten uit de 18e eeuw. Maar de wereld staat niet stil. In 1830 is er in Parijs al een revolutie, maar het jaar 1848 wordt berucht als het grote revolutiejaar van Europa. Koning Willem II, hij begint als conservatief, bekeert zich naar eigen zeggen binnen 24 uur tot het liberalisme, en dat geeft een grote machtsverschuiving te zien. Nederland wordt een constitutionele monarchie: de regering legt niet in de eerste plaats verantwoording af aan de koning maar aan het parlement, dat wil zeggen de Eerste en Tweede Kamer, waar je overigens vaak de rijke burgerij vindt, want stemrecht gaat naar belastingafdracht. Maar dat betekent nog niet dat alles is uitgekristalliseerd. Vooral tijdens de meer autoritair aangelegde koning Willem III speelt dit probleem een paar malen en leidt het zelfs in 1866 tot een regeringscrisis.

Intussen zien we in Nederland een snelle industrialisatie. Mede dankzij de hervormingen die al in 1820 in Indonesië zijn ingezet bloeit de handel met de koloniën. Het rooms-katholicisme in Nederland expandeert heel snel nu het sinds 1853 mogelijk is om het geloof vrij te beleven. Het is de opmaat voor een periode die bekend zal staan als de tijd van het rijke roomse leven.

Maar er volgt later in de 19e eeuw ook een grote agrarische depressie. En er ontwikkelt zich een onderlaag die in de industrie werkt en ronduit wordt uitgebuit. Er zijn ernstige sociale misstanden. In 1874 komt het Kinderwetje van de liberaal Van Houten. Het is het allereerste begin van de sociale wetgeving in Nederland. Ook binnen de kerken komt steeds meer aandacht voor de grote sociale problematiek.

Het water is soms vijand, soms vriend. We zien in deze periode naast de gebruikelijke overstromingen ook twee belangrijke vernieuwingen: de havens van Amsterdam en Rotterdam worden rechtstreeks met de Noordzee verbonden. Al met al is de periode tot de Eerste Wereldoorlog een periode van groot economisch optimisme. Tegelijkertijd zien we in de cultuur, ook in Nederland, wat de Fransen fin de siècle-mentaliteit noemen. Dat betekent dat daar tekenen te zien zijn van een onrust die na de Eerste Wereldoorlog ook maatschappelijk zal doorbreken.

Deel V: vanaf de Eerste Wereldoorlog

Nederland komt er genadig vanaf tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het blijft neutraal, en die neutraliteit wordt bijna steeds gerespecteerd. Er is alleen een grote mobilisatie, en er zijn tal van Belgische vluchtelingen. De gevolgen van de oorlog zijn verwoestend. Nog nooit heeft de wereld zo’n groot aantal doden gezien. En de Vrede van Versailles (1918) draagt in zich al de kiemen van de Tweede Wereldoorlog. De Verenigde Staten komen in deze tijd op als de machtigste mogendheid ter wereld.

Nederland is te midden van die verwarring een land waar het nog redelijk gaat. De jaren twintig, de ‘roaring twenties’, laten economische bloei zien. Maar dan komt in 1929 de grote crash in Wall Street. Die is het begin van een economische depressie die tot ver in de jaren dertig duurt, en in Nederland extra lang. In Nederland is dit de tijd van de grote openbare werken. Een mooi voorbeeld is de aanleg van de Afsluitdijk en het begin van de inpoldering van de Zuiderzee. Nederland koestert zich in de neutraliteit die het land ongeschonden de Eerste Wereldoorlog door heeft geholpen. Maar buiten Nederland is Europa aan het gisten. In Duitsland komt Adolf Hitler aan de macht. De Europese landen zijn toegeeflijk tegen Hitler tot het te laat is. In 1939 begint de Tweede Wereldoorlog, Nederland wordt in het voorjaar van 1940 onder de voet gelopen door de Duitsers. Diepe indruk maakt het bombardement van Rotterdam in mei 1940. Nederland gaat vijf jaren van bezetting tegemoet, terwijl talloze joodse landgenoten worden weggevoerd en uitgeroeid. Koningin Wilhelmina is in Londen het symbool van het verzet.

De tijd vanaf 1918 staat wel bekend als de bloeitijd van de verzuiling, een typisch Nederlands verschijnsel. Nederland is opgedeeld in vier zuilen: de protestante, de rooms-katholieke, de socialistische en de liberale zuil. Heel het maatschappelijk leven verloopt langs die lijnen. Nieuw in deze tijd is de eerste massacommunicatie via de radio, via de net per zuil opgerichte omroepverenigingen. Het mag dan een bloeitijd zijn van de zuilen, maar ze draagt ook al de kiemen van het verderf in zich. Toch blijven de zuilen tot ver in de jaren tachtig belangrijk.

Deel VI: vanaf de Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog wordt de meest traumatische gebeurtenis uit de vaderlandse geschiedenis. Ze eindigt op 5 mei 1945 met de capitulatie van de Duitsers. De tijd van wederopbouw begint. Maar de gewenste vernieuwing blijft achterwege. De wederopbouw is belangrijker. Jarenlang is soberheid troef totdat in 1963 een welvaartsexplosie komt. De aardgasbel in Slochteren zorgt voor extra geld.

Het is ook de tijd van de Koude Oorlog. Rusland wordt met zijn kernwapens en zijn keiharde onderdrukking van Oost-Europa de nieuwe vijand. Neutraal blijven kan niet meer en Nederland wordt naast lid van de Verenigde Naties ook lid van de NAVO en van de Europese Gemeenschap. Ons land speelt als grootste van de kleine landen een belangrijke rol in deze organisaties.

De Nederlandse aanwezigheid in Indonesië wordt onhoudbaar. Ook militair ingrijpen helpt niet. Uiteindelijk werkt Nederland mee aan een onafhankelijkheidsverklaring. In 1963 wordt Nederland ook gedwongen uit Nieuw-Guinea te vertrekken. Suriname wordt in 1975 onafhankelijk. De eilanden in de Caribische zee blijven, alle op hun eigen manier, binnenboord.

Vanaf de jaren zestig komen er protesten tegen oude waarden als gezag, geloof en strenge seksuele moraal. De studenten van die tijd zijn de voorhoede van een progressieve generatie, en komen soms massaal in opstand tegen het heersende gezag. Idealisme en een nieuwe wind die oude structuren weg wil blazen kenmerken de jaren zestig en zeventig. Het hoogtepunt van deze vernieuwingstijd is het kabinet-Den Uyl (1973-1977). Het brengt tal van veranderingen, en lost tegelijkertijd een grote constitutionele crisis op, ontstaan doordat prins Bernard, echtgenoot van koningin Juliana, in 1976 verwikkeld raakt in een omkopingsschandaal naar aanleiding van de aanschaf van nieuwe vliegtuigen door de Koninklijke Luchtmacht.

Op het kabinet-Den Uyl volgt een reactie van pragmatisme. Lubbers beheerst de politiek in de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig. Politieke verschillen worden minder, en dat is slecht voor de politiek. In 2002 is Pim Fortuyn in staat om als eenling een bedreiging te worden voor de gevestigde partijen. Enkele dagen voor de verkiezingen wordt hij vermoord. Zijn nieuwe partij LPF haalt 26 zetels, maar verdwijnt weer snel als een kabinet met de LPF erin valt. Een nieuwe partij maakt haar opwachting: de Partij voor de Vrijheid. Ze zit niet in het kabinet-Rutte 1, maar verleent wel gedoogsteun. De zwevende kiezer wordt steeds en steeds machtiger.

Deze jaren zijn geen goede jaren voor de kerken in Nederland. Ze markeren het begin van een leegloop bij vrijwel alle kerkgenootschappen. Tegelijkertijd zien we binnen die kerkgenootschappen ook een toenemende aandacht voor de hulp aan zwakkeren. De katholieke kerk heeft ernstig te lijden omdat een groot aantal gevallen van seksueel misbruik aan het licht komt.

We zien grote groepen nieuwe Nederlanders. Het aantal moslims groeit. Ook komen veel mensen uit Suriname en de Nederlandse Antillen naar Nederland vanwege de grotere mogelijkheden hier. En we zien dat de Nederlandse bevolking begint te veranderen. Daarnaast komen er veel politieke vluchtelingen.

Zeeland en de Zuid-Hollandse eilanden krijgen in 1953 te maken met grote overstromingen met duizenden doden. Ze zijn de aanleiding voor een groots opgezet plan van vernieuwing van alle dijken aan kust en rivieren dat bekend staat als het Deltaplan. Daarnaast gaat het werk aan de Zuiderzeepolders onverminderd door zodat enkele grote polders droogvallen.

Onzekerheid lijkt vooral na 2007 een grote rol te spelen. In dat jaar treft een grote economische crisis de hele wereld. De wereld heeft lang op krediet geleefd, en niet alle krediet kan worden terugbetaald. Dat geeft een vertrouwenscrisis tussen de banken onderling. Reddingsoperaties van banken kosten de overheid over de hele wereld handenvol geld; ook in Nederland neemt de staatsschuld sterk toe. De riante economische groeicijfers waar we zo gewend aan waren, blijken opeens verre toekomstmuziek. Enorme bezuinigingen zijn nodig. Ook de Nederlander zelf wordt geraakt: een vaste baan blijkt ineens vaak een illusie. Mensen die hun geld in hun huis hebben belegd zien ineens veel van hun kapitaal ‘verdampen’. Jarenlang is het goed gegaan, maar ineens gaan mensen zich afvragen of bijvoorbeeld de Europese Unie wel zo goed is.

De monarchie herstelt zich onder koningin Beatrix (1980-2013) knap van de Lockheed-affaire. Na een zeer wanordelijke inhuldiging wordt ze een zeer geliefd en deskundig vorstin. In 2013 is de inhuldiging van haar zoon en opvolger koning Willem-Alexander een waar volksfeest.

Deel VII: het deel van de tientallen

Deel zeven is een deel van enkele zaken die in het oog springen. Buitenlanders vinden ons zuinig. Wij laten hier tien Nederlanders zien die aan dat beeld voldoen. Of misschien wel niet. Nederland is daarnaast trots op zijn erfgoed. Sommige delen daarvan zijn uitgeroepen tot werelderfgoed. Wij beschrijven er (bijna) tien van. Ook worden de tien belangrijkste jaartallen uit de Nederlandse geschiedenis behandeld. En natuurlijk zijn er in Nederland leiders die het land gemaakt hebben. Wij sommen er tien op.

Deel VIII: bijlagen

Deel acht geeft de belangrijkste jaartallen en daarnaast een lijst van boeken om je nog verder te verdiepen.

Kijk ook naar de pictogrammen!

Links naast de tekst, in de marge, tref je af en toe pictogrammen aan. Die vertellen een oogwenk over de alinea er naast geven alvast snel een eerste indruk van het verhaal van de Nederlandse geschiedenis.

Er zijn zes verschillende pictogrammen.

Bij het pictogram ‘Anekdote’ vind je soms een leuk verhaal, soms een typerend verhaal, maar het is altijd bedoeld om de informatie in de paragraaf te verhelderen of te verdiepen.

Geschiedenis is altijd een langetermijnverhaal. Toch kunnen belangrijke gebeurtenissen zich soms heel snel ontrollen. Dit pictogram geeft dit soort sleutelmomenten aan.

Het pictogram ‘Wist je dat?’ vestigt je aandacht op kleine feitjes in de marge, die het belang van de grote gebeurtenissen nog eens extra benadrukken.

Dit pictogram geeft aan hoe de grote lijnen van de geschiedenis lopen.

Geschiedenis ontwikkelt zich geleidelijk, langs bepaalde lijnen. Ze wordt niet gemaakt door individuen. Toch zijn er mensen die hun stempel op een bepaald tijdvak drukken.

De geschiedenis is een afgewogen eindoordeel dat zich steeds weer kan wijzigen. De eerste indruk van een gebeurtenis is altijd erg boeiend, door de details die later verloren gaan, door emotie, en door het gevoel dat je krijgt dat je er zelf bij bent.

Hoofdstuk 1

Bij elkaar gedreven, gespoeld en gewaaid

In dit hoofdstuk:

De geologische ondergrond

De rol van de rivieren

De rol van de zee

De rol van de ijstijden

Geologisch gezien is Nederland een allegaartje. De ondergrond komt aandrijven vanuit de Zuidpool. Daarop komen via de rivieren steeds nieuwe lagen afval van onze buurlanden. Af en toe is er hier een zee, en die laat ook veel rommel achter. Daarna komen de ijstijden waarbij het ijs als een enorme bulldozer zand komt aanschuiven. Ten slotte gaan wind en zee aan de gang.

Waar wij op bouwen

Als je van geschiedenis houdt moet je af en toe gewoon op straat gaan lopen. Dan kan het gebeuren dat je, net zoals ik, in het voorjaar van 2012 langs de Amsterdamse Prinsengracht loopt, waar ze juist op dat moment de kademuren vervangen. Mensen die daar aan het werk zijn weten te vertellen dat die kademuren staan op houten palen (volgens hen ca. 19 meter diep) met daarop planken die de gemetselde muur ondersteunen.

Dat maakt je nieuwsgierig naar de Amsterdamse bodem. Je gaat erover lezen en dan blijkt de Amsterdamse bodem heel veel veen te bevatten, maar ook uit vier zandlagen te bestaan. De oudste zit op ongeveer 53 meter diepte, en is ongeveer 200.000 jaar geleden aangeleverd door gletsjers tijdens het Saalien, een periode uit het Pleistoceen. Dan hebben we de 8 à 9 meter dikke Formatie van Kreftenheye of Tweede Zandlaag, die ongeveer 20 meter beneden NAP zit en uit grof zand bestaat. Leverancier is hier de Eemzee, die tussen de 128.000 en 116.000 jaar geleden, tussen de ijstijden in, te vinden is waar nu Amsterdam ligt. Dan hebben we de ‘Eerste Zandlaag’, een laag van 2,5 meter van wat fijner zand op ongeveer 12 meter onder NAP. Deze zandlaag is tijdens het Weichselien, van 116.000 tot 11.500 jaar geleden, afgezet door de wind. Weer minder diep ligt het ‘Boerenzandje’, dat bestaat uit zandige zeeklei en minder stevig is dan de andere lagen. Die kademuren rusten dus op de tweede zandlaag. En die is belangrijk omdat Amsterdam voor een groot deel daarop is gefundeerd, net als veel andere steden in het westen van Nederland.

Het verdrag van Malta

Het verdrag van Malta wil proberen archeologisch waardevolle sporen in de bodem daar te behouden. Het wordt in 1992 ondertekend door alle lidstaten van de Europese Gemeenschap. In Nederland is de wetgeving op het gebied van bodembescherming aangepast aan dit verdrag in de Wet op de archeologische monumentenzorg van 1 september 2007. De belangrijkste punten van het verdrag zijn:

De beste manier om archeologische resten te conserveren is ze gewoon in de bodem laten zitten.

Als je gaat bouwen moet je er dus op tijd rekening mee houden dat er archeologisch belangrijke dingen in de grond kunnen zitten. Zo kun je altijd nog een alternatief vinden.

Degene die het bodemarchief aantast betaalt voor het doen van opgravingen en het beschrijven van archeologisch belangrijke zaken die je ter plaatse niet kunt behouden.

Een nuttig middagje, want het geeft maar even aan dat de grond waarop wij lopen zijn eigen geschiedenis heeft. Archeologen noemen dit heel mooi ons ‘bodemarchief’, en het loont altijd de moeite om dat archief goed te bekijken en op te slaan als je het gaat verstoren door er op of er in te bouwen. Sterker nog, het is verplicht sinds 1992, sinds het Verdrag van Malta dat alle EU-landen bindt.

Hoe onze bodem in elkaar zit

Maar die bodem is er niet altijd geweest. Ze is het resultaat van een aantal invloeden die op elkaar inwerken. Hieronder gaan we kijken welke invloeden dat zijn, en hoe ze elkaar wederzijds kunnen versterken En nog steeds versterken, want het product Nederland is bepaald nog niet kant-en-klaar. Die invloeden gaan gewoon door, terwijl jij en ik onze koffie zitten te drinken. Het gaat alleen heel langzaam. Soms zijn er miljoenen jaren nodig, soms duizenden jaren. Dingen gaan pas ‘snel’ als de mens zich ermee gaat bemoeien.

De geologie

Zo hebben we bijvoorbeeld de geologische processen. De geologie, de wetenschap die zich bezighoudt met de aarde en hoe die zich ontwikkeld heeft, bestudeert die. Geologie is geen wetenschap voor ongeduldige mensen. De aarde is ongeveer 4,56 miljard jaar oud en neemt er graag de tijd voor om te veranderen. Gelukkig maar. Geologische ontwikkelingen nemen dus soms wel miljoenen jaren in beslag, en de invloed van de mens daarop is zachtjes gezegd nogal beperkt.

Moderne geologen gaan uit van de theorie van de ‘plate tectonics’. Die zegt dat de aardkorst bestaat uit een aantal schollen die in de loop van miljoenen jaren her en der heen en weer drijven op de vloeibare binnenkant van de aarde. In deze theorie maakt Nederland deel uit van een schol waar ook Engeland en delen van Duitsland op rusten en die zich ooit heeft bevonden op de plaats waar nu de Zuidpool ligt. Die tektonische plaat wordt rond 1 miljoen jaar geleden ‘vastgeplakt’ aan de rest van Europa. Het is verleidelijk om het vulkanisme in het Duitse Eifelgebergte te koppelen aan het idee van een Nederlands-Engelse plaat die daar aansluiting zoekt. Maar naar het schijnt gaat het in de Eifel om een zogenaamde hotspot, een plaats waar altijd wel gerommel is, ook al zit daar dan een ‘tektonische plaat’ overheen. Geologen wijzen erop dat de Duitse stad Aken, vlakbij de Nederlandse grens, in feite in een vulkaankrater ligt. Toch is dit gebied relatief rustig, al vind je ook in zuidelijk Nederland en in België sporen van vulkanisme, in de vorm van warmwaterbronnen en aardbevingen. Er zijn aanwijzingen dat vooral in België, ook in historische tijden, zware aardbevingen plaatsvinden, zij het met lange tussenpozen. Ook zijn er onheilsprofeten die erop wijzen dat de Eifel 10.000 jaar geleden nog vulkanisch actief is.

Verder hebben we in Nederland nog een rustende vulkaan tussen Harlingen en Vlieland, de Zuidwalvulkaan. Hij bevindt zich op 2 kilometer diepte. Olieboringen in 1970 brengen zijn bestaan aan het licht. Hij is actief tijdens het late Jura, dat is ongeveer 160 – 145 miljoen jaar geleden. De theorie is dat hij is ontstaan door schokgolven, veroorzaakt door botsingen die ontstaan als de dan bestaande microplaten Turkije en Iran noordwaarts bewegen en in botsing komen met het Euraziatische continent.

Kortom, de geologie heeft er de tijd voor genomen, maar levert ons dan ook een aardig solide basis, ook al zal die vast wel weer een keer veranderen. En dan beginnen externe invloeden aan Nederland te boetseren.

De aardbeving van Verviers (1692)

‘De stenen vloer waarop ik stond werd enigszins opgetild, en zakte weer in, en dat enige malen gedurende ongeveer tien of twaalf seconden.’ Aldus Christiaan Huygens, uitvinder, wis- en natuurkundige en ook nog eens sterrenkundige op 18 september 1692. Hij beschrijft de effecten van de aardbeving van Verviers op zijn buiten Hofwijck in Voorburg. Het is de zwaarste aardbeving die ooit in België is waargenomen, en ook een van zwaarst bekende aardbevingen in West-Europa. Hij richt schade aan in Frankrijk, Duitsland en Engeland. Men schat de sterkte op 6,3 op de schaal van Richter.

De rivieren

Geologische krachten zijn zo vriendelijk om te zorgen dat het Noordzeebekken en Nederland steeds aan het dalen zijn. Gevolg voor Nederland is dat het zo een natuurlijk afvalputje wordt voor de rest van Europa. Dus komen rivieren uit Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, met alles wat ze daar aan zand los slijpen naar Nederland toe, waar ze alles weer afzetten. Dat gaat in vergelijking met de geologie eigenlijk best snel. Het duurt maar een paar miljoen jaren voordat de rivieren Nederland bij elkaar hebben geslibd. Een dikke laag sediment, heet dat in vaktermen.

De ijstijden

Een grote materiaalleverancier is ook het ijs dat tijdens ten minste twee ijstijden Nederland voor een groot deel bedekt. Vooral de voorlaatste ijstijd, het ijs reikt tot aan de lijn Nijmegen – Amsterdam, heeft heel veel materiaal opgestuwd. En dat is te vinden in de Utrechtse heuvelrug, de Veluwe, en de ruggen in Salland en Twente. Tegelijkertijd ontstaan zo ook laagten in een brede lijn die loopt van Noord-Holland via Utrecht en het IJsselmeer en Flevoland tot de IJsselvallei. Zo zijn ook grote zwerfstenen in Nederland, bijvoorbeeld de beroemde Kei van Amersfoort, meestal door het ijs aangevoerd. Het is net alsof hier een gigantisch grondverzetbedrijf is bezig geweest. En we zien de sporen nog elke dag.

Figuur 1.1:
De Amersfoortse kei

De zee en de wind

De laatste ijstijd laat Nederland relatief ongemoeid. Er is weinig ijs, maar vooral in de extreem koude periode van 21.000 tot 18.000 jaar geleden is Nederland een poolwoestijn waar de wind zijn gang kan gaan. Uit die tijd zijn er veel windafzettingen te vinden van een paar meter dik. Maar de zee en de wind samen zijn vooral de laatste 5000 jaar belangrijk geweest in de vorming van ons land. Door het vele smeltwater aan het eind van de ijstijden stijgt de zeespiegel over de hele wereld met zo’n 100 meter. Daardoor schuift de kustlijn in ons land steeds verder op naar het oosten. Dat proces stopt zo’n 5000 jaar geleden en zee en wind beginnen strandwallen af te zetten. Langzamerhand sluiten die strandwallen zich zodat zeegaten worden afgesloten. Daardoor zien we langs de Noordzeekust een aantal evenwijdig lopende wallen, waarvan de oudste loopt op de lijn Rijswijk, Leidschendam, Voorburg en Voorschoten. Hierdoor schuift de kust steeds meer naar het westen op. Maar van de oude strandwallen blijf je plezier houden: ze zijn een mooie plaats om toevlucht te zoeken als het water hoog staat, later om je te vestigen, en in de middeleeuwen vormen ze een prima fundament voor kastelen en later voor steden als Haarlem, Alkmaar, Voorburg en Leiden. In Den Haag spreken ze nog steeds van mensen die wonen op het zand en die wonen op het veen. Maar is er daar midden in het ‘veen’ weer een straat, de Oude Kustlijn, vernoemd naar zo’n zandrug.

We hebben gezien hoe Nederland bij elkaar is gedreven, gespoeld en gewaaid, als een cadeautje van de rest van de wereld. Dat proces gaat nog steeds door want Nederland is nog niet af, als het al ooit voltooid zal worden. Voor mensen die van geologie houden even een kort overzicht van de geologische tijdvakken in Nederland.

Holoceen: van nu – 11.800 jaar geleden. Nederland ziet er al een beetje uit zoals we het nu kennen. In het begin natuurlijk nog zonder menselijk ingrijpen, dus de rivieren gaan hun gang en achter de duinen is het in het westen een groot moeraslandschap.

Pleistoceen: 11.800 – 1,8 miljoen jaar geleden. Het kan vriezen en het kan dooien. Dit tijdperk begint warm en tropisch maar al snel komt er een koude periode en dat gaat zo door met dit tijdperk van de ijstijden. Omdat veel water opgeslagen ligt op beide polen is er een enorme variatie in zeespiegelniveaus. De verschillen kunnen soms oplopen tot 200 meter. Daardoor verdwijnen soorten dieren en planten maar komen er ook weer nieuwe. De mens ontstaat en is sterk in opkomst. De rivieren werken hard aan Nederland.

Plioceen: 1,8 – 5,3 miljoen jaar geleden. Nederland ligt voor een groot deel onder zeewater maar de rivieren beginnen al te sleutelen aan ons land. Zuid-Limburg ligt al boven water. We hebben een gematigd klimaat.

Mioceen: 5,3 – 23 miljoen jaar geleden. We zijn afwisselend zee en land. Het klimaat is iets warmer dan nu. Zuid-Limburg ligt ook nu al droog.

Oligoceen: 23 – 33,9 miljoen jaar geleden. Nederland ligt onder zee, en we hebben al een iets warmer klimaat.

Eoceen: 33,9 – 55,8 miljoen jaar geleden. Nederland ligt grotendeels onder zee. We hebben een tropisch klimaat, en Zuid-Nederland is een groot mangrovewoud.

Paleoceen: 55,8 – 65,5 miljoen jaar geleden. Nederland is een nu subtropische zee die zich ook over Zuid-Limburg uitstrekt. Ook in Nederland sterven in deze periode veel reptielensoorten uit door de beroemde meteorietinslag bij Mexico, die een eind maakt aan de overheersende positie van de dinosaurussen.

Krijt: 65,5 – 145,5 miljoen jaar geleden. Nederland is geologisch erg in beweging. In deze tijd ontstaat ook de Atlantische Oceaan.

Jura: 145,5 – 199,6 miljoen jaar geleden. Nederland is geologisch nog steeds ernstig in beweging. De Zuidwalvulkaan, nu 2 kilometer onder de oppervlakte bij Harlingen, is actief. Er heerst een tropisch klimaat.

Trias: 199,6 – 251 miljoen jaar geleden. ‘Nederland’ ontwikkelt zich van een meren- en rivierengebied naar een tropisch woestijngebied. We zijn ook even een zee.

Perm 251 – 299 miljoen jaar geleden: Dan zijn we weer een grote zoutwoestijn, met het bijbehorende klimaat. Zout uit die periode wordt nu gewonnen en staat in de supermarkt.

Carboon 299 – 359,2 miljoen jaar geleden. Nederland is eerst een zee, naderhand komen laagland moerassen. Er heerst een tropisch klimaat. In deze periode worden onze voorraden steenkolen en aardgas gevormd.

Daarvoor zien we een langzame ontwikkeling van de aarde zelf en het leven daarop. Het is de vraag of we dan al van Nederland kunnen spreken of van een gebied dat daar op lijkt. Achtereenvolgende tijdvakken heten het Devoon, 359,2 – 416 miljoen jaar geleden, het Siluur 416 – 443,7 miljoen jaar geleden, het Ordovicium 443,7 – 488,3 miljoen jaar geleden, het Cambrium 488,3 – 542 miljoen jaar geleden en het Precambrium 542 miljoen – 4,6 miljard jaar.