Inleiding

Als je dit boekje eerst doorbladert en vervolgens besluit om het wat zorgvuldiger te lezen of er regelmatig dingen in op te zoeken, zal het Nederlands alleen maar interessanter voor je worden. Taal leeft en is altijd in beweging, want taal wordt door mensen gemaakt. Als je de veelheid van regels en regeltjes ziet die in dit boek beschreven staan, zou je dat misschien op het eerste gezicht niet geloven. De mensen moeten zich toch aan de regels van de taal houden en het zijn toch niet de mensen die de taalregels maken?

Naarmate je langzamerhand wat ouder wordt, weet je steeds beter dat taal voortdurend verandert. Soms lijkt taal snel te veranderen en vallen veranderingen je op. Het kan ook gebeuren dat je er jarenlang niet bewust mee bezig bent. Toch zal het verschijnsel blijven bestaan, dat oude mensen uitdrukkingen en woorden gebruiken die jonge mensen niet meer kennen en vaak ook niet willen kennen, omdat ze die woorden een beetje belachelijk vinden. Het is ook waarschijnlijk dat oude mensen zich blijven verbazen over de nieuwe woorden waarmee jongeren steeds op de proppen komen. Sommige oudere mensen, vooral diegenen die nog volop in het werkende leven staan, zullen die nieuwe woorden graag in hun eigen spreektaal opnemen en anderen zullen, zoals dat nu ook gebeurt, mopperen over de veranderingen en de ‘degeneratie’ van de taal.

Toen in 1839 de eerste trein van Amsterdam naar Haarlem reed, waren de boeren langs dit traject ervan overtuigd dat de koeien geen melk meer zouden geven. Met vooruitziende blik kocht de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij voor de aanleg van haar spoordijken flink brede stukken grond. Verdubbeling van het spoor liet op sommige plekken op zich wachten en daarom verhuurde de spoorwegmaatschappij de grond aan haar arbeiders, die er aardappelen en groenten op verbouwden. Bijna twee eeuwen later zijn volkstuinen in de onmiddellijke nabijheid van het spoor nog steeds populair, spelen daar kinderen en staan reigers doodgemoedereerd langs de sloot die het spoorwegtalud met zijn voortrazende treinen scheidt van de tuinen. Ouders en kinderen verblijven er zonder dat iemand maar één seconde opkijkt als een trein aanstormt. Hele gezinnen hebben zich anderhalve eeuw lang met de oogst uit de vroegere spoortuintjes gevoed zonder dat ooit is gebleken dat deze ‘treingroenten’ ongezond zijn geweest. Nog lang hebben koeien tussen Amsterdam en Haarlem buiten gestaan en melk gegeven. Dat koeien en weides tussen Amsterdam en Haarlem verdwenen zijn, is het gevolg van het zich uitbreidende havengebied.

De auteur van dit boek sluit zich daarom niet aan bij de zwartkijkers van 1839, maar voelt zich meer verwant met diegenen die nieuwe ontwikkelingen in de taal niet alleen met interesse volgen, maar die ook graag hun eigen taal eigentijds houden.

Taal is en blijft een boeiend onderwerp dat aanleiding kan geven tot verhitte discussies.

Wat is grammatica nu eigenlijk

Grammatica is een gebruiksaanwijzing voor hoe je woorden kunt samenvoegen tot woordgroepen, zinsdelen of zinnen. Vaak wordt gedacht dat grammatica alleen ontleden is. Maar er komt meer bij kijken als je regels wilt hebben die je kunt gebruiken om de taal correct te spreken en te schrijven. Daarvoor moet je iets weten van:

spelling: het omzetten van klanken in letters;

lexicon: woorden en wat ze betekenen;

morfologie (vormleer): hoe woorden te maken en te veranderen;

syntaxis: hoe van woorden zinnen te maken.

Morfologie en syntaxis worden samen grammatica genoemd. De moeilijke termen laten we over aan taalwetenschappers. In dit boekje houden we ons alleen bezig met de begrippen en de regels die je helpen om correct Nederlands te spreken en te schrijven. En nog een paar dingen meer. De Kleine Nederlands voor Dummies gaat over alles wat je kan helpen om beter voor de dag te komen met je Nederlands.

Over dit boek

Dit boek kan een hulpmiddel zijn om een bevredigend einde te maken aan een taalkundige onenigheid of een gesprek over de Nederlandse taal. De Kleine Nederlands voor Dummies is bedoeld als een handig naslagwerkje, als een kennismaking met een stukje theorie en praktijk van het Nederlands zoals het door Nederlanders in het tweede decennium van de 21e eeuw gesproken en geschreven wordt, en als opfrisser voor al diegenen bij wie regels en theorie vervaagd zijn.

Pictogrammen in dit boek

In dit boek wordt met pictogrammen in de linkerkantlijn aangegeven waar je belangrijke informatie of toelichtingen kunt vinden. Dit betekenen ze:

Bij dit pictogram vind je tips die je helpen om de onderdelen van de Nederlandse taal gemakkelijk te onthouden.

Dit pictogram geeft aan dat je op moet letten met de geboden informatie. Meestal is het een waarschuwing om iets niet te doen.

Op deze manier gemarkeerde teksten zijn de moeite van het onthouden extra waard.

Aan de slag!

Met dit boek in de hand ben je klaar om de Nederlandse taal te doorgronden. Je hoeft dit boek niet van het begin tot het einde te lezen; neem het maar door zoals je wilt. Heb je een voorkeur voor de gebruikelijke manier, begin dan bij hoofdstuk 1. Maar je kunt ook de inhoudsopgave doorkijken op zoek naar iets wat je het meest interesseert, of er regelmatig dingen in opzoeken.Hoe je het ook aanpakt, het Nederlands zal alleen maar interessanter voor je worden. Dus wat let je? Aan de slag!

Hoofdstuk 1: Zinsdelen een naam geven: redekundig ontleden

In dit hoofdstuk:

De verschillen tussen redekundig en taalkundig ontleden

Maak kennis met de zinsdeeltoets

Alles over voorwerpen en bepalingen

Drie soorten Nederlands

De ins en outs van het onderwerp en het gezegde

Hoewel sommige mensen denken dat grammatica en ontleden precies het zelfde zijn, is dat niet zo. Grammatica is het totale stelsel van regels rondom een taal, ontleden is niets meer of minder dan het opsplitsen van een zin in zinsdelen en die zinsdelen weer in woorden, waarbij je zinsdelen en de woordsoorten een naam geeft. Toch voelen nogal wat mensen zich ongemakkelijk zodra ze het woord grammatica of ontleden horen. Dat komt dan meestal doordat ze niet of niet meer weten hoe ze zinnen in stukken moeten opdelen en de namen van de zinsdelen en woordsoorten vergeten zijn.

Als je niet precies weet wat een persoonsvorm of een bijvoeglijk naamwoord is, is dat niets om je voor te schamen. Misschien is daar op school niet zoveel aandacht aan besteed of had je, als dat wel gedaan is, op dat moment andere interesses. Het kan ook zijn dat je vroeger wel kon ontleden, maar dat je er daarna weinig mee hebt gedaan en de details vergeten bent. Met wat theorie, een beetje geduld en interesse voor het onderwerp kan iedereen leren ontleden.

Zinsdelen en woordsoorten benoemen

Ontleden is het analyseren van de zinsbouw volgens de regels van de grammatica. In de praktijk deel je de zin op in zinsdelen. Die zinsdelen benoem je, je geeft ze een naam, en binnen de zinsdelen benoem je weer de woordsoorten.

Redekundig en taalkundig ontleden

Er zijn twee manieren van ontleden, redekundig en taalkundig ontleden.

Redekundig ontleden. Bij redekundig ontleden delen we de zin op in zinsdelen. In dit hoofdstuk vind je de belangrijkste zinsdelen: gezegde, onderwerp, persoonsvorm, lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp, voorzetselvoorwerp, bijwoordelijke bepaling, bijvoeglijke bepaling, bijstelling en bijzin.

Taalkundig ontleden. Bij taalkundig ontleden geven we de woorden in de zinsdelen een naam. In dit hoofdstuk vind je de belangrijkste woordsoorten: zelfstandig naamwoord, lidwoord, bijvoeglijk naamwoord, werkwoord, persoonlijk voornaamwoord, wederkerend en wederkerig voornaamwoord, aanwijzend voornaamwoord, bezittelijk voornaamwoord, vragend voornaamwoord, onbepaald voornaamwoord, telwoord, bijwoord, tussenwerpsels, voorzetsel en voegwoord.

Drie hoofdstukken die dieper ingaan op het werkwoord

Over sommige zinsdelen en woordsoorten valt heel wat te melden als het gaat om het spreken en schrijven van goed Nederlands. Om die reden vind je drie hoofdstukken over het werkwoord in dit boek, namelijk de hoofdstukken 3, 4 en 5.

Basisbegrippen bij het werkwoord en verband tussen onderwerp en persoonsvorm

In hoofdstuk 3 presenteren we de begrippen en termen die gebruikt worden om over werkwoorden te praten. Omdat dit boek een praktisch boek wil zijn waar je meteen iets mee kunt doen om je taal te verbeteren, gaan we hier ook dieper in op het verband tussen onderwerp en persoonsvorm ofwel congruentie. Je vindt in dit hoofdstuk een hele rits instinkers: woorden waarvan je vaak niet weet of ze nu een werkwoord in het enkelvoud of meervoud krijgen. Is het een aantal mensen dat moest wachten of een aantal mensen die moesten wachten, zeg je vijftig procent van de ondervraagden is van mening of vijftig procent van de ondervraagden zijn van mening?

De tegenwoordige tijd, de gebiedende wijs en de toekomende tijd, dt

In hoofdstuk 4 vind je alle details van de werkwoordstijd waarin we het meest praten: de tegenwoordige tijd. In ditzelfde hoofdstuk krijg je praktische spellingtips die je helpen de juiste keuze te maken tussen hij word en hij wordt.

Aan het einde van hoofdstuk 4 lees je hoe je de gebiedende wijs maakt en hoe we in het Nederlands door verschillende werkwoordsvormen laten weten of we iets zeker gaan doen, van plan zijn om te doen of beloven te doen.

De verleden tijd en de voltooide tijd, d of t, Engelse werkwoorden

Hoofdstuk 5 is het derde en laatste hoofdstuk over het werkwoord. Hier vind je alles over het beroemde ’t kofschip, het ezelsbruggetje met behulp waarvan je de verleden tijd en het voltooid deelwoord maakt, zodat je nooit meer hoeft te twijfelen over de spelling van het is gebeurt of het is gebeurd. Daarnaast vind je informatie over de keuze van hebben of zijn bij werkwoorden zoals rijden, fietsen, wandelen en zwemmen. Is het We hebben gewandeld of We zijn gewandeld of mag je onder bepaalde omstandigheden allebei zeggen?

Dit boek telt nog meer hoofdstukken die dieper ingaan op een veelvoorkomend zinsdeel of een veelvoorkomende woordsoort. Welke hoofdstukken dat zijn, staat vermeld in de systematische behandeling van de zinsdelen en woordsoorten die nu volgt.

De zinsdeeltoets

Voor het opsporen van zinsdelen kun je de hoofdzinsdeelproef gebruiken. De proef is erop gebaseerd dat zinsdelen in een zin van plaats kunnen veranderen.

Wil je met deze proef succes hebben, dan moet je je aan twee spelregels houden. De eerste spelregel is dat je de betekenis van de zin niet verandert. De tweede spelregel is dat je eerst de persoonsvorm opzoekt.

Elke ochtend loopt Claudia in het park met de hond.

1. persoonsvorm: loopt

2. Zet nu streepjes tussen de verschillende woorden of groepjes van woorden die bij elkaar horen.

Elke ochtend/loopt/Claudia/in het park/met de hond.

3. Probeer nu, als controle, welke zinsdelen je voor de persoonsvorm kunt zetten.

Claudia/loopt/elke ochtend/in het park/met de hond.

In het park/loopt/Claudia/elke ochtend/met de hond.

Met de hond/loopt/Claudia/elke ochtend/in het park.

Deze zin bestaat dus uit vijf zinsdelen.

Van ontleden naar standaardnederlands, van beschrijven naar gebruiken

Bij redekundig ontleden leer je een zin in stukken te verdelen en geef je die stukken een naam, bij taalkundig ontleden geef je ieder woord in de zin een naam. We noemen dit ontleden, beschrijvende grammatica of descriptieve grammatica, want ontleden is niets anders dan het analyseren van een bestaande zin. Door te ontleden beschrijf je wat je ziet of hoort.

Ontleden is een hulpmiddel om de volgende stap te zetten naar prescriptieve grammatica. Prescriptieve grammatica bestaat uit regels die samen bepalen welk taalgebruik correct is en welk taalgebruik niet als correct wordt gezien. Taalgebruik dat we als correct zien, noemen we standaardtaalgebruik.

Door woorden en zinsdelen naam te geven kunnen we erover praten. Op school, in woordenboeken, in leerboeken en op internet schrijven taalkundigen over woorden en zinsdelen om vast te stellen wat correct en wat niet correct Nederlands is, dus wat standaardnederlands is.

Je vindt standaardnederlands in overheidstukken, kranten, tijdschriften en schoolboeken. Niet-standaardnederlands zijn talen die binnen bepaalde groepen gesproken worden zoals jongerentaal, streektaal en slordig gesproken en geschreven Nederlands.

Als je kunt ontleden, begrijp je termen zoals persoonsvorm en onderwerp. Je kunt dan zelf je eigen taal analyseren en beredeneren waarom de vraag ‘Hoe oud word je broer?’ niet goed gespeld is. Je stelt jezelf de vraag ‘Wie of wat wordt?’ Antwoord: ‘je broer’. Dit is het onderwerp van de zin en niet ‘je’. Je zegt: ‘loopt je broer?’ en daarom is het ook: ‘wordt je broer?’. Door te ontleden, heb je zelf de weg gevonden naar standaardtaalgebruik en kom je goed voor de dag.

Onderwerp en gezegde

Een belangrijk zinsdeel is het onderwerp. We onderscheiden het voorlopig onderwerp, het gezegde en de persoonsvorm.

Het onderwerp

Het onderwerp is het zinsdeel waar de rest van de zin iets over zegt. Zo wordt in de zin Elke ochtend loopt Claudia met de hond in het park gezegd dat Claudia loopt. Claudia is het onderwerp. Het getal van het onderwerp (enkelvoud of meervoud) komt overeen met het getal van de persoonsvorm. Vergelijk Claudia loopt met de hond met Claudia en Romano lopen met de hond. Het onderwerp staat meestal (maar dus niet altijd) op de eerste plaats in de zin. Inhoudelijk gaat het meestal om degene die iets doet (handeling) of is (toestand).

Je kunt het onderwerp vinden door te vragen: wie of wat plus persoonsvorm. Wie loopt? Het antwoord is Claudia, dus Claudia is het onderwerp.

Let op: omdat het onderwerp vaak iets doet, wordt ook wel gezegd dat het onderwerp de handeling verricht. Maar er zijn ook zinnen waarin het onderwerp geen handeling verricht, zoals in: het is mooi weer.

Het voorlopig onderwerp

Het voorlopig onderwerp staat op de plaats waar meestal het onderwerp staat, dus vooraan in de zin en loopt vooruit op het echte onderwerp: Het is vreemd dat hij nog niet thuis is. Als je vraagt: Wat is vreemd? is het antwoord dat hij nog niet thuis is. Het onderwerp bestaat dus uit een hele zin die we onderwerpszin noemen. Het verwijst alvast naar de onderwerpszin en is daarmee een voorlopig onderwerp.

Het gezegde

We verdelen het gezegde in twee soorten :

het werkwoordelijk gezegde. Claudia loopt met de hond.

Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden in een zin die iets zeggen over het onderwerp. Soms bestaat het gezegde uit uitsluitend de persoonsvorm, zoals in Claudia loopt met de hond. Meestal zijn er meer werkwoorden in de zin, zoals Vanochtend heeft Claudia niet met de hond gelopen of Claudia had vanochtend met de hond willen lopen.

De kern van een werkwoordelijk gezegde is een zelfstandig werkwoord. Eventuele extra werkwoorden zijn hulpwerkwoorden. Ook woorden als te en zich kunnen deel uitmaken van het werkwoordelijk gezegde als ze onlosmakelijk met een werkwoord verbonden zijn: Claudia probeerde met de hond te lopen of Claudia heeft zich verslapen (en daarom heeft ze niet met de hond gelopen). Inhoudelijk gaat het werkwoordelijk gezegde over een handeling of gebeurtenis, oftewel over wat iemand of iets doet. Dat is anders dan bij een naamwoordelijk gezegde, dat beschrijft dat iemand of iets is (een toestand of een situatie).

het naamwoordelijk gezegde. Claudia is administratief medewerkster.

Een naamwoordelijk gezegde bevat een koppelwerkwoord, een werkwoord dat de twee delen van het naamwoordelijk gezegde uit de zin aan elkaar koppelt. Claudia is administratief medewerkster.

Het naamwoordelijk gezegde bestaat uit één of meer zelfstandige naamwoorden en eventuele bijbehorende woorden, Claudia is administratief medewerkster. Het naamwoordelijk deel kan ook bestaan uit één of meer bijvoeglijke naamwoorden: Het weer is prachtig.

Is administratief medewerkster, naamwoordelijk gezegde: is werkwoordelijk deel, administratief medewerkster naamwoordelijke deel. Hier bestaat het naamwoordelijk deel van het gezegde uit een zelfstandig naamwoord.

Is prachtig, naamwoordelijk gezegde: is werkwoordelijk deel, prachtig naamwoordelijk deel. Hier bestaat het naamwoordelijk deel van het gezegde uit een bijvoeglijk naamwoord.

Inhoudelijk gaat het naamwoordelijk gezegde over een toestand of situatie, dus over wat iemand of iets is. Dat is anders dan bij een werkwoordelijk gezegde, dat beschrijft wat iemand of iets doet (handeling, gebeurtenis).

De persoonsvorm

Werkwoordsvormen die van getal (enkelvoud/meervoud) veranderen als het onderwerp van getal verandert, noemen we persoonsvorm. Vergelijk Claudia loopt met de hond met Romano en Claudia lopen met de hond.

De persoonsvorm kan ook van tijd veranderen: Claudia heeft met de hond gelopen.

Je vindt de persoonsvorm door de zin in een vraag te veranderen, dan komt de persoonsvorm vooraan te staan. Claudia loopt met de hond wordt dan Loopt Claudia met de hond? en ook in de zin Claudia heeft met de hond gelopen is de persoonsvorm snel gevonden als je er een vraag van maakt: Heeft Claudia met de hond gelopen?

Een keuze maken uit drie soorten Nederlands

Wat voor taal je spreekt of schrijft, hangt af van de situatie. Stel je voor dat je zin hebt om je buitenshuis te vermaken. Wat zeg je dan?

Vanavond chillen met de matties?

Of: Ga je mee stappen vanavond?

Of: Wij nodigen u uit voor een sfeervol diner?

Deze drie uitspraken illustreren drie manieren van praten. We noemen ze jongerentaal, spreektaal en standaardnederlands.

Jongerentaal: Gaan we vanavond chillen met de matties?

Sinds de jaren 90 spreken jongen onder elkaar steeds vaker een eigen taal, al doet niet elke jongere daaraan mee. Jongerentaal wordt vooral in het westen gesproken en minder in streken waar een regionale variant van het Nederlands gesproken wordt, dus een streektaal zoals Gronings, of Zeeuws-Brabants. Jongerentaal vernieuwt zich voortdurend, zodat woorden die het ene moment eigentijds zijn, enkele jaren later alweer oubollig zijn, overgenomen door ouderen of standaardnederlands zijn geworden. Je komt ze dan tegen in het Van Dale woordenboek. Zo is het gegaan met mayo, fysio, bobo, popiejopie en depri.

Straattaal is een variant van jongerentaal. Vooral allochtone jongeren in grote steden spreken straattaal. In Amsterdamse straattaal vind je invloeden van het Engels, Turks, Marokkaans-Arabisch, Berbers, Surinaams en Papiaments. Straattaal heeft een eigen woordvolgorde en zijn eigen woordenschat. Ook straattaal is voortdurend in beweging. Doekoe staat voor geld en bakra, wat in het Marokkaans-Arabisch koe betekent, voor blanke.

Murks is een nabootsing van straattaal en wordt met een spottende bedoeling gesproken door autochtone jongeren die beperkt omgaan met allochtone jongeren en hun Turkse en Marokkaanse uitspraak en woordenschat imiteren.

Spreektaal: Gaan we vanavond stappen?

Gaan we vanavond stappen? is spreektaal, evenals Ze moet nou d’r kop es houen. Spreektaal is een vrijere variant van schrijftaal. In spreektaal maken we gebruik van minder formele woorden dan in schrijftaal, verkorten we woorden door delen en letters in te slikken(d’r, es, houen) en gebruiken we ook losse woorden uit streektaal, vaktaal, kantoortaal of jongerentaal, of uit het Engels, vaak met de bedoeling om grappig te zijn of de toon van het gesprek luchtig te houden. Vooral voor persoonlijke en gevoelige zaken gebruiken we woorden uit subtalen of het Engels: ik ben de hele dag al depri, ze is total loss. In spreektaal gaan we vrijer om met grammatica dan in schrijftaal. De uiting ik had zoiets van dat wil ik niet staat nog in geen enkel leerboek Nederlands beschreven, maar wordt in spreektaal regelmatig gebruikt.

Standaardnederlands: Wij nodigen u uit voor een sfeervol diner.

Standaardnederlands is een gestandaardiseerde vorm van het Nederlands zoals deze onderwezen wordt op scholen en gebruikt door de Nederlandse overheid in Nederland, België en Suriname. Standaardnederlands heeft zich ontwikkeld nadat in 1637 de Statenbijbel rechtstreeks uit het oorspronkelijke Grieks en Hebreeuws in het Nederlands is vertaald. De Taalunie bewaakt het Standaardnederlands. De uiting Wij nodigen u uit voor een sfeervol diner is schrijftaal. Schrijftaal is formeler dan spreektaal en volgt de regels van het Nederlands. De grammatica die je in dit boekje leert, voldoet aan de regels van het Standaardnederlands.

De voorwerpen

In de Nederlandse taal onderscheiden we het lijdend voorwerp, het meewerkend voorwerp en het voorzetselvoorwerp.

Het lijdend voorwerp

Het lijdend voorwerp ondergaat de handeling of gebeurtenis die door het werkwoord wordt uitgedrukt. In Claudia aait de hond is de hond lijdend voorwerp. Onderwerp en lijdend voorwerp kun je vinden met de enkelvoud-/meervoudproef. Claudia aait de hond. Maak van Claudia een meervoud: Claudia en Romano. De persoonsvorm verandert in aaien en daarmee is het onderwerp gevonden.

Je vindt het lijdend voorwerp door een actieve zin passief te maken. In de passieve zin wordt het lijdend voorwerp van de actieve zin het grammaticaal onderwerp. Dat onderwerp staat vooraan in de zin. Claudia aait de hond is een actieve zin. Door hem te veranderen in De hond wordt door Claudia geaaid, maak je er een passieve zin van. In deze passieve zin staat de hond vooraan en is dit het grammaticaal onderwerp van de zin.

Het meewerkend voorwerp

Vaak kun je voor het meewerkend voorwerp het woord aan of voor plaatsen: De buurvrouw geeft bloemen aan Claudia. Het woord aan kan ook worden weggelaten: De buurvrouw geeft Claudia bloemen.

De bloemen zijn voor Claudia. Het woord voor kun je niet weglaten.

Het meewerkend voorwerp is wel betrokken bij het gebeuren dat door het gezegde wordt uitgedrukt maar het ondergaat dat gebeurde niet, wat het lijdend voorwerp wel doet. Met andere woorden, het meewerkend voorwerp wordt niet ge….., zoals in de zin Claudia aait de hond, de hond (lijdend voorwerp) geaaid wordt.

In de zin De buurvrouw geeft Claudia bloemen is geeft de persoonsvorm. Op de vraag wie geeft is het antwoord de buurvrouw, onderwerp. Op de vraag Wat geeft de buurvrouw? is het antwoord bloemen, lijdend voorwerp. De bloemen ondergaan het gebeuren en Claudia is erbij betrokken. Claudia is meewerkend voorwerp. Nog een voorbeeld:

Ik zal het hem vertellen. Ik zal het aan hem vertellen. Hem is meewerkend voorwerp.

Het voorzetselvoorwerp

Werkwoorden die vaste voorzetsels bij zich dragen zoals wachten op, denken aan, dwingen tot, genieten van, houden van, rekenen op, streven naar, worden gevolgd door een voorzetselvoorwerp. Het voorzetselvoorwerp begint met het voorzetsel dat vast bij het werkwoord hoort.

Ik denk aan het nieuwe huis. Aan het nieuwe huis is voorzetselvoorwerp.

Hij rekent op een uitnodiging. Op een uitnodiging is voorzetselvoorwerp.

Zij streeft naar een werkweek van 20 uur. Naar een werkweek van 20 uur is voorzetselvoorwerp.

Ik geniet van het mooie weer. Van het mooie weer is voorzetselvoorwerp.

Je kunt het voorzetselvoorwerp herkennen door een vraag te stellen die begint met waar + het vaste voorzetsel van het werkwoord: Waar denk je aan? Het antwoord: aan het nieuwe huis is het voorzetselvoorwerp. Waar reken je op? Het antwoord: op een uitnodiging is het voorzetselvoorwerp. Waar streef je naar? Het antwoord naar een werkweek van 20 uur is het voorzetsel voorwerp en hetzelfde geldt voor het antwoord op de vraag Waar geniet je van? Van het mooie weer.

De bepalingen

De belangrijkste bepalingen zijn: de bijwoordelijke bepaling, de bijvoeglijke bepaling en de bijstelling.

Bijwoordelijke bepaling

De bijwoordelijke bepaling is een zinsdeel waarin informatie wordt gegeven over het gezegde, bijvoorbeeld over hoe, waar, wanneer of waarom iets wordt gedaan. De meest voorkomende en gemakkelijk herkenbare bijwoordelijke bepalingen zijn de bijwoordelijke bepaling van plaats en de bijwoordelijk bepaling van tijd. Een bepaling van plaats geeft antwoord op de vraag waar iets wordt gedaan en een bepaling van tijd geeft antwoord op de vraag wanneer iets wordt gedaan.

Claudia loopt met de hond in het park (bijwoordelijke bepaling van plaats).

Gisteren heeft Claudia niet met de hond gelopen (bijwoordelijke bepaling van tijd).

Een bijwoordelijke bepaling van hoedanigheid geeft antwoord op de vraag hoe iets wordt gedaan en de bijwoordelijke bepaling van causaliteit geeft antwoord op de vraag waarom iets wordt gedaan.

Romano liet snel de hond uit. (bijwoordelijke bepaling van hoedanigheid).

Door een treinstoring kwam hij te laat op zijn werk (bijwoordelijke bepaling van causaliteit).

Bijvoeglijke bepaling

Een bijvoeglijke bepaling zegt iets over het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort. Het duidt bijvoorbeeld een eigenschap of een toestand aan. Ook woordgroepen met van kunnen een bijvoeglijke bepaling zijn.

Een bijvoeglijke bepaling is geen zinsdeel, maar een deel van een ander zinsdeel.

Claudia heeft een mooie hond. Mooie is hier een bijvoeglijke bepaling bij een hond: het maakt in dit zinsdeel deel uit van het lijdend voorwerp een mooie hond.

De hond is van Claudia. Van Claudia is een bijvoeglijke bepaling bij de hond.

Een bijvoeglijke bepaling kan ook de vorm van een bijzin hebben, dat heet een bijvoeglijke bijzin.

De vrouw die aan de overkant woont, loopt elke ochtend met de hond.

Ik zag de buurvrouw, die een hond heeft, elke ochtend met hem lopen.

De bijstelling

Bijstellingen worden tot de bijvoeglijke bepalingen gerekend. Bijstellingen lijken op uitbreidende bijvoeglijke bijzinnen: zowel in bijstelling als in uitbreidende betrekkelijke bijzinnen wordt aanvullende informatie over iets of iemand gegeven. Het verschil tussen de bijstelling en de uitbreidende bijvoeglijke bijzin is dat de bijstelling geen zin is, want een bijstelling bevat geen werkwoord.

Mijn vroegere hobby, het onderhouden van een grote tuin, heeft me veel geld en tijd gekost.

Claudia, mijn overbuurvrouw, heeft een hond.

Bob van der Sar, logistiek manager, komt altijd doodmoe van zijn werk.