Inleiding

Het boeddhisme is tegenwoordig veel bekender dan dertig jaar geleden, toen we er voor het eerst bij betrokken raakten. Er staan tientallen boeken over dit onderwerp op de planken in de boekhandel en er zijn honderden boeddhistische centra in de Verenigde Staten en Europa gevestigd, waar je rechtstreeks informatie kunt krijgen van de aanhangers van de verschillende tradities. Het boeddhisme lijkt zelfs in de gangbare cultuur door te sijpelen; je hoort er regelmatig terloopse verwijzingen naar maken in films en op tv.

Maar ondanks deze toegenomen erkenning vragen we ons toch af hoeveel het grote publiek nu werkelijk van het boeddhisme weet en begrijpt. Ondanks het aantal boeken over dit onderwerp vermoeden we dat de meeste mensen, met uitzondering van die mensen die serieus iets met hun interesse voor het boeddhisme hebben gedaan, nog steeds slechts een vaag idee hebben van waar het in het boeddhisme nu om gaat.

Over dit boek

Wat moet je doen als je meer wilt weten over het boeddhisme in het algemeen, maar als de boeken die je tot dusver bekeken hebt veel te eenzijdig zijn (doordat ze bijvoorbeeld slechts één bepaalde school, aspect of praktijk behandelen) en je er nog niet aan toe bent om lessen te volgen bij een boeddhistisch centrum in de buurt (verondersteld dat er al zo’n centrum is)? Nu, het boek dat je in je handen hebt, is misschien precies wat je zoekt.

In dit boek gaan we in op de belangrijkste thema’s en stromingen binnen het boeddhisme, zonder je te overstelpen met technisch jargon. (Wanneer we wel technische termen gebruiken, leggen we deze begrippen zo helder en beknopt mogelijk uit en we geven zelfs een woordenlijst die je kunt gebruiken om je geheugen op te frissen.) Omdat we menen dat de boeddhistische leer net zo relevant is voor de mens van nu als die van 2500 jaar geleden, toen de historische Boeddha zijn leer uitdroeg, hebben we geprobeerd een puur theoretische benadering van het boeddhisme te vermijden ten gunste van een benadering die je laat zien hoe je zijn inzichten in je dagelijks leven kunt toepassen.

Regels die in dit boek worden toegepast

Wanneer we data noemen, gebruiken we VGT (Vóór de Gewone Tijdrekening) en GT (in de Gewone Tijdrekening) in plaats van de notaties v.Chr. en AD die veel mensen waarschijnlijk bekender voorkomen. Deze relatief nieuwe aanduidingen worden steeds vaker gebruikt en lijken, omdat ze in religieus opzicht neutraal zijn, passender te zijn voor een boek als dit. En maak je niet druk als de data die in dit boek gegeven worden een beetje afwijken van de data die je in andere boeken over het boeddhisme vindt. Historici zijn het over een flink aantal van deze data niet met elkaar eens; we hebben daarom gewoon die data overgenomen die ons het redelijkst leken.

Ook citeren we in dit boek (we hopen overigens niet té vaak) boeddhistische technische termen en eigennamen uit de oude Indiase talen Pali en Sanskriet (waarin de boeddhistische geschriften voor het eerst opgeschreven werden) en een paar woordjes uit andere Aziatische talen als het Chinees, Japans en Tibetaans. Waar mogelijk hebben we de spelling van deze woorden vereenvoudigd, zodat ze een benadering zijn van hun uitspraak en laten we de meeste van de tekens weg die wetenschappers in deze talen meestal gebruiken wanneer ze deze woorden aan de hand van het Latijnse alfabet schrijven. Als wetenschappers dit boek al zouden lezen, moeten ze deze termen zelfs zonder die gebruikelijke tekens zonder problemen kunnen identificeren; voor alle andere mensen is de eenvoudigere, duidelijkere presentatie zonder deze tekens waarschijnlijk gebruiksvriendelijker.

De opzet van dit boek

Het boeddhisme is een gigantisch onderwerp. Niet alleen waren Boeddha’s onderrichtingen zeer uitgebreid, maar een opeenvolging van briljante commentatoren in India en andere landen heeft hier in de loop van de jaren gedachten en interpretaties aan toegevoegd. Hierdoor ontstond er een grote hoeveelheid op schrift gestelde teksten, wat tot de ontwikkeling van verschillende boeddhistische scholen en tradities heeft geleid. Daarnaast nam het boeddhisme verschillende kleuren aan toen het van land naar land ging. Het boeddhisme in Japan is bijvoorbeeld anders dan het boeddhisme in Thailand en je kunt zelfs een aantal verschillende soorten boeddhisme vinden binnen Japan zelf.

In een boek als dit kunnen we onmogelijk recht doen aan al deze verschillende aspecten van het boeddhistische denken en doen. In plaats daarvan combineren we een algemeen overzicht van de verschillende tradities en scholen met een diepgaandere bespreking van de belangrijkste thema’s: de thema’s die kenmerkend zijn voor het hele boeddhisme. Vervolgens geven we in de lijst van aanbevolen literatuur in bijlage B de namen van boeken en andere bronnen die je kunt raadplegen om die aspecten van het boeddhisme waarover je meer wilt weten nader te verkennen.

Om onze presentatie zo duidelijk en nuttig mogelijk te maken, groeperen we de onderwerpen in de volgende delen, waarbij elk deel een eigen thema heeft.

Deel I: Kennismaken met het boeddhisme

We beginnen met een overzicht van het boeddhisme in zijn totaliteit, waarbij we laten zien hoe het als een religie, een levensfilosofie en een praktische benadering van levensproblemen kan worden beschouwd, en dat allemaal in één. Vervolgens kijken we naar de geest, omdat deze zo’n centrale plaats inneemt in het boeddhisme en zowel geluk als lijden voortbrengt, en naar hoe de zeer belangrijke boeddhistische (be)oefening van wijsheid en mededogen je in contact kan brengen met je innerlijke spirituele bronnen.

Deel II: Een korte geschiedenis van het boeddhisme

Geschiedenis hoeft geen saai onderwerp te zijn, zeker niet wanneer het gaat over het leven en de daden van bijzondere mensen. In dit deel kijken we naar de geschiedenis van het boeddhisme, om te beginnen met het leven van de grondlegger ervan: Boeddha, ook bekend als Gautama of Sakyamuni, waarbij we een overzicht geven van zijn eerste en meest fundamentele onderrichtingen. Vervolgens verkennen we hoe het boeddhisme zich in India ontwikkeld heeft en zich geleidelijk aan verder ontwikkelde toen het zich van land tot land over heel Azië verspreidde. Ten slotte laten we zien hoe het Theravada-boeddhisme, het Vajrayana-boeddhisme en het zenboeddhisme zich ontwikkelden en de drie grootste boeddhistische tradities werden die in het Westen beoefend worden.

Deel III: Leven als boeddhist

In dit deel gaan we in op enkele praktische vragen: hoe word je een boeddhist? Wat betekent het om boeddhist te zijn? Hoe beïnvloedt het boeddhisme je manier van leven? Kortom, wat doen boeddhisten nu eigenlijk? Om antwoord op deze vragen te geven, kijken we naar de manieren waarop mensen kunnen profiteren van wat het boeddhisme te bieden heeft. We gaan in op wat meditatie is en laten je enkele manieren zien waarop je het kunt beoefenen. We onderzoeken hoe volgelingen van verschillende tradities het boeddhisme in hun dagelijks leven integreren. En we sluiten af door je een rondleiding te geven langs de belangrijkste boeddhistische bedevaartsoorden.

Deel IV: De boeddhistische weg verkennen

Boeddha’s leer is uitgebreid en bestaat uit een grote variatie aan uiteenlopende praktijken. In dit deel laten we je zien hoe al deze verschillende methoden bij elkaar passen. We bekijken de verschillende interpretaties van het begrip verlichting en laten je zien hoe je de boeddhistische leer op elk stadium van het boeddhistische pad kunt toepassen. Ten slotte bekijken we hoe verlichting uitgedrukt wordt in het leven van vier inspirerende hedendaagse boeddhistische meesters.

Deel V: Het deel van de tientallen

Als je informatie liever in hapklare, makkelijk verteerbare brokken krijgt aangereikt, dan is dit deel echt iets voor jou. We bespreken tien veelgehoorde misvattingen over het boeddhisme (en proberen deze te ontzenuwen) en geven tien manieren aan waarop boeddhistische inzichten op je leven kunnen worden toegepast. Dit alles krijg je er gratis bij.

Deel VI: Bijlagen

Ten slotte geven we je in de bijlagen enige informatie waarmee je je begrip van en waardering voor het boeddhisme kunt aanvullen. Hier vind je een woordenlijst met de meest gebruikte termen in de boeddhistische en ook een lijst met informatiebronnen die je kunt raadplegen als je meer wilt weten over de verschillende aspecten van het boeddhisme die je in dit boek tegenkomt.

De pictogrammen in dit boek

Om je aandacht te richten op die stukjes informatie die we erg belangrijk of interessant vinden, gebruiken we de volgende pictogrammen in dit boek:

De informatie naast dit pictogram is de moeite van het herhalen waard. We gebruiken dit pictogram om de aandacht te vestigen op een gedachte die ergens anders in het boek wordt uitgelegd of gewoon om op iets te wijzen waarvan we menen dat het bijzonder belangrijk is dat je het onthoudt.

De informatie naast dit pictogram bevat suggesties voor manieren waarop je een dieper inzicht kunt krijgen in het aspect van het boeddhisme dat hier besproken wordt.

Laat je niet nodeloos opjutten door dit pictogram. We gebruiken het om je aandacht te vestigen op informatie die verkeerd begrepen kan worden, zodat je niet in deze valkuil stapt.

Naast dit pictogram staan citaten van beroemde boeddhistische meesters uit het verleden – waaronder ook uitspraken die aan Boeddha zelf worden toegeschreven – die het aspect van het boeddhisme dat besproken wordt illustreren.

Dit pictogram wijst je erop dat we een traditioneel boeddhistisch verhaal in onze eigen woorden navertellen; soms gaat de tekst ook over een meer persoonlijke kwestie.

Hoe nu verder?

Je kunt dit boek op verschillende manieren lezen. De inhoudsopgave en index zijn zo gedetailleerd dat je er specifieke onderwerpen die je interesseren kunt vinden en ook direct de betreffende pagina’s in het boek. Ook kun je, omdat elk hoofdstuk tamelijk op zichzelf staat, zomaar ergens beginnen en in je eigen tempo verder lezen. De verwijzingen naar andere paragrafen en hoofdstukken die we geven, maken duidelijk waar je extra informatie over bepaalde onderwerpen kunt vinden.

Je kunt dit boek natuurlijk ook op de gewone manier, rechttoe rechtaan, lezen: met andere woorden: begin bij het begin en stop wanneer je bij het einde bent aanbeland. Ten slotte kun je, als je op bepaalde mensen lijkt, het boek achteraan openslaan en na vele omzwervingen bij het begin terechtkomen. We hopen dat je, welke methode je ook volgt, het materiaal informatief en leuk vindt.

Hoofdstuk 1: De wereld van het boeddhisme binnengaan: de basis

In dit hoofdstuk:

De groeiende populariteit van het boeddhisme

Overwegen of het boeddhisme een religie is

De rol van Boeddha nader bekeken

Inzicht krijgen in het belang van de boeddhistische filosofie

De betekenis ontdekken van boeddhistische praktijken

Nog niet zo heel lang geleden was het Westen zo goed als onbekend met het boeddhisme. In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw hoorde je er bijvoorbeeld nauwelijks iets over. Misschien kreeg men tijdens de godsdienstles of bij het vak maatschappijleer wel iets over het boeddhisme te horen, als een van de religies die behandeld werden. Maar het is een feit dat de meeste mensen opgegroeid zijn, oud werden en gestorven zijn zonder ooit een praktiserend boeddhist tegen te zijn gekomen, behalve dan misschien in een Chinees restaurant.

Als je in die tijd meer te weten wilde komen over het boeddhisme, stonden er slechts enkele mogelijkheden voor je open. Afgezien van een zeldzame cursus Oosterse filosofie aan een universiteit, moest je wel heel goed zoeken tussen de boeken in de plaatselijke bibliotheek om iets meer te vinden over het boeddhisme dan de meest basale feiten. In de paar boeken waar je wel de hand op wist te leggen werd het boeddhisme behandeld als een exotisch relikwie uit een ver land en uit lang vervlogen tijden, net als het stoffige Boeddhabeeld in een donkere hoek van de afdeling Azië van een museum. En je moest wel heel veel geluk hebben om een boeddhistisch centrum te vinden waar je het boeddhisme kon bestuderen en praktiseren.

Vandaag de dag is de situatie totaal omgekeerd. Boeddhistische begrippen lijken overal op te duiken. Je hoort ze in gewone gesprekken (‘Het is gewoon je karma’), in tv-series en zelfs in de namen van rockbands (Nirvana). Veel bekende Hollywoodsterren, avant-gardecomponisten en popmuzikanten beoefenen een of andere vorm van boeddhisme. (We noemen hier Richard Gere, Philip Glass en Tina Turner, maar jij kunt waarschijnlijk net zo gemakkelijk met je eigen lijstje komen.)

In boekwinkels en in bibliotheken vind je nu een heel scala aan boeken over het boeddhisme, waarvan er sommige, zoals De kunst van het geluk van de Dalai Lama (zie de bijlage achter in dit boek) regelmatig de bestsellerlijsten aanvoeren. En in de meeste grote steden (en soms ook in kleinere steden) zijn nu centra gevestigd waar mensen het boeddhisme kunnen bestuderen en praktiseren.

Wat is de oorzaak van een dergelijke ommezwaai? Uiteraard werd het boeddhisme toegankelijker toen boeddhistische leraren en leerlingen uit Azië de traditie naar Europa en de Verenigde Staten brachten. (Zie hoofdstuk 5 voor meer informatie over de toevloed van het boeddhisme naar het Westen.) Maar het gaat om meer dan een grotere beschikbaarheid. In dit hoofdstuk proberen we een verklaring te geven voor de aantrekkingskracht die deze oude traditie heeft in de grotendeels niet-religieuze wereld van vandaag door te kijken naar enkele van de kenmerken die verantwoordelijk zijn voor deze groeiende populariteit.

Uitzoeken of het boeddhisme een religie is

De vraag of het boeddhisme een religie is, komt misschien vreemd over. Immers, wanneer je een lijst van de grootste wereldreligies raadpleegt, vind je het boeddhisme altijd prominent vermeld naast het christendom, het hindoeïsme, het jodendom, de islam en de rest. Niemand vraagt zich ooit af of die andere tradities religies zijn. Maar deze vraag wordt wel telkens opnieuw gesteld in verband met het boeddhisme. Hoe komt dat?

Vraag aan mensen waar ze aan denken wanneer ze aan ‘religie’ denken en ze antwoorden waarschijnlijk iets in de trant van ‘een geloof in God’. Ons woordenboek is het daarmee eens. In de dikke Van Dale (oftewel het Groot woordenboek der Nederlandse taal) is religie een ander woord voor godsdienst en wordt godsdienst gedefinieerd als: 1. het dienen, vereren, aanbidden van God; 2. de gezamenlijke leerstellingen en plechtigheden van de godsverering van een kerkgenootschap. Deze tweede betekenis van het woord religie is synoniem met het woord geloof.

Als dit de enige definitie van religie zou zijn, kun je het boeddhisme beslist niet meerekenen! Waarom niet? Daarvoor noemen we twee redenen:

Aanbidding van een bovennatuurlijke macht is niet belangrijk in het boeddhisme. God (in de betekenis waarin dit woord normaal gesproken gebruikt wordt) is totaal afwezig in de boeddhistische leer. Daarom zeggen mensen wel eens half voor de grap, half serieus dat het boeddhisme een goede godsdienst voor atheïsten is!

Het boeddhisme is niet in de eerste plaats een verzameling leerstellingen. Hoewel het wel bepaalde fundamentele beginselen kent (die we in deel III bespreken), stimuleren de meeste boeddhismeleraren hun leerlingen om een houding aan te nemen die juist het tegenovergestelde van een geloof of blind vertrouwen is.

Veel leraren in het boeddhisme raden je aan kritisch te luisteren naar de leer die je te horen krijgt. Slik niet zomaar wat je hoort of leest, maar verwerp het ook niet automatisch. Gebruik je verstand. Maak voor jezelf uit of de leer je aanspreekt en of je er iets mee kunt, gezien je eigen ervaringen en die van anderen. Vervolgens geldt, zoals de Dalai Lama van Tibet (Zie hoofdstuk 15) benadrukt: ‘Kom je tot de ontdekking dat de leer je aanspreekt, probeer haar dan zo veel mogelijk op je leven toe te passen. Als de leer je niet aanspreekt, laat haar dan voor wat ze is.’

Deze meer praktische benadering komt zowel naar de letter als naar de geest overeen met de eigen leer van Boeddha. Men schrijft aan Boeddha de uitspraak toe: ‘Accepteer niets wat ik zeg als waar alleen omdat ik het gezegd heb. Nee, stel het juist op de proef, net zoals je goud test om te bepalen of het echt goud is of niet. Als je, nadat je mijn leer kritisch onder de loep hebt genomen, tot de conclusie komt dat ze waar is, breng haar dan in de praktijk. Maar doe dat niet louter uit respect voor mij.’

De boeddhistische leer stimuleert je daarom het hele scala van je geestelijke, emotionele en spirituele vermogens en intelligentie te gebruiken; dat is iets heel anders dan blind geloven in wat autoriteiten uit het verleden gezegd hebben. Door deze kritische houding is het boeddhisme met name voor veel westerlingen aantrekkelijk; hoewel het 2500 jaar oud is, past het goed bij de postmoderne houding die op scepticisme en wetenschappelijk onderzoek gebaseerd is.

Als het boeddhisme niet in de eerste plaats een geloofssysteem is en niet gericht is op de verering van een oppermachtige God, waarom wordt het dan een religie genoemd? Omdat het boeddhisme, net als alle religies, haar volgelingen een manier geeft om antwoorden te vinden op levensvragen als ‘wie ben ik?’, ‘waarom ben ik op aarde?’, ‘wat is de betekenis van het leven?’, ‘waarom lijden we?’ en ‘hoe kan ik duurzaam gelukkig worden?’.

Behalve dat het boeddhisme fundamentele dingen leert over de aard van de werkelijkheid, biedt het ook een methode, een systematische benadering waarin je met technieken en oefeningen een dieper niveau van de werkelijkheid kunnen ervaren. In de boeddhistische terminologie betekent dit dat je je ogen opent voor de waarheid van je authentieke wezen, je ware aard. De ervaring van je ogen openen of ontwaken is het uiteindelijke doel van alle onderdelen van de boeddhistische leer. (Zie hoofdstuk 10 voor meer informatie over het ontwaken of de verlichting, zoals het meestal wordt genoemd.) In sommige scholen wordt het bereiken van de verlichting sterker benadrukt dan in andere (en in sommige wordt er zelfs een lage prioriteit aan toegekend), maar in elke traditie is de verlichting het uiteindelijke doel van het menselijk bestaan, of dat nu in dit leven of in een toekomstig leven bereikt wordt.

Tussen twee haakjes, je hoeft je niet bij een boeddhistische organisatie aan te sluiten om te kunnen profiteren van de boeddhistische leer en praktijken. Wil je meer weten over de verschillende fasen van het betrokken zijn bij het boeddhisme, lees dan hoofdstuk 6.

De historische Boeddha

De meeste wetenschappers zijn van mening dat Boeddha’s leven zich voor het grootste deel in de vijfde eeuw VGT afspeelde, al zijn exacte datums onbekend. Volgens de overlevering stierf hij op tachtigjarige leeftijd. Volgens recent onderzoek dateert zijn sterfjaar van niet veel later dan 400 VGT.

De verslagen over Boeddha’s leven zijn niet historisch. De vroegste dateren van enkele eeuwen na zijn dood en bestaan voornamelijk uit legenden. Sommige van deze verslagen vertonen een opvallende gelijkenis met die over Mahavira, een religieus personage uit het Jaïnisme (ook een religie die zijn oorsprong vindt op het Indiase subcontinent). De legenden over Boeddha’s leven worden in dit hoofdstuk kort op een rij gezet. In hoofdstuk 3 behandelen we Boeddha’s leven uitgebreider.

Schrijven was in Boeddha’s tijd niet gebruikelijk. Omdat de eerste boeddhistische teksten mondeling werden overgeleverd en pas vele eeuwen na Boeddha’s dood op schrift werden gesteld, zijn wetenschappers er niet zeker van of het in deze gevallen leerstellingen van Boeddha zelf betreft of leerstellingen die hem zijn toegedicht.

De rol van Boeddha erkennen

Boeddhistische systemen zijn gebaseerd op de leer die 2500 jaar geleden werd ontwikkeld door een van de grootste spirituele persoonlijkheden uit de geschiedenis van de mensheid, Boeddha Sakyamuni. Hij leefde in de vijfde eeuw VGT. Volgens de legenden over zijn leven (zie hoofdstuk 3) was hij een telg van een vooraanstaande familie, de heersers van de Shakya-clan in het tegenwoordige Nepal. Van hem werd verwacht dat hij op een dag zijn vader als koning zou opvolgen. In plaats daarvan keerde prins Siddhartha (zoals hij destijds heette) op zijn 29e het koninklijke leven de rug toe. Hij deed dit toen hij de realiteit van het wijdverbreide lijden en de onvrede in de wereld had gezien. Hij ging op zoek naar een manier om dit lijden te overwinnen.

Na vele ontberingen bereikte prins Siddhartha op zijn 35e uiteindelijk zijn doel. Zittend onder wat later bekend werd als de Bodhi-boom, de boom van de verlichting, bereikte hij de volledige ontwaking van een boeddha. Vandaag de dag wordt die plek gemarkeerd door een stenen platform, bekend als de ‘diamanten zetel’ (vajrasana) in Bodhgaya (zie figuur 1.1). Vanaf die tijd stond hij bekend als Boeddha Sakyamuni, de ontwaakte wijze (muni) van de Sakya-clan.

Figuur 1.1:Het stenen platform en de Bodhi-boom in Bodhgaya

Foto met toestemming van Gudrun Bühnemann

Prins Siddhartha zwierf de resterende 45 jaar van zijn leven door het noordelijke deel van het Indiase subcontinent. Daar onderwees hij iedereen die geïnteresseerd was in het pad dat naar de verlossing van het lijden leidt. Het beroemde Boeddhabeeld in Sarnath (India) – de plaats waar hij zijn eerste rede hield – (zie figuur 1.2) toont een boeddha die het gebaar maakt van een ronddraaiend wiel van zijn onderwijs. (Deel III geeft een overzicht van het hele boeddhistische pad.) Na een leven vol mededogen en in dienst van anderen stierf hij op 80-jarige leeftijd.

Figuur 1.2:Boeddha Sakyamuni

Foto met toestemming van Gudrun Bühnemann

Er wordt vaak gevraagd wat voor wezen Boeddha Sakyamuni was – mens, god of iets anders? Sommige biografieën vermelden dat Boeddha ooit een menselijk wezen was, met dezelfde frustraties en problemen als ieder ander. Hij was niet meteen Boeddha; hij was niet vanaf het begin verlicht.

Slechts dankzij grote en langdurige inspanning – vele mensenlevens lang, zoals de boeddhistische tekst ons leert – slaagde hij erin verlichting te bereiken. Maar in de latere overleveringen werd hij duidelijk gezien als een bijzonder mens en kreeg hij een speciale status. Legenden over zijn leven benadrukken bijvoorbeeld zijn wonderbaarlijke geboorte, uit zijn moeders zijde, in het Lumbini-bos, de 32 merktekenen van een ‘groots man’ die op zijn lichaam werden aangetroffen en zijn vermogen om wonderen te verrichten. (Zie hoofdstuk 3 voor meer informatie over zijn geboorte en de 32 tekenen.)

De boeddhistische spirituele gemeenschap (Sangha) heeft zich veel moeite getroost Boeddha’s leer zo zuiver mogelijk te bewaren en over te dragen, zodat ze van de ene generatie op de andere doorgegeven kon worden. Deze uitgebreide leer werd uiteindelijk opgeschreven, waardoor een uitgebreide verzameling (of canon) van Boeddha’s verhandelingen (Pali: soeta’s, Sanskriet: soetra’s) ontstaan is.

Door de eeuwen heen heeft de Sangha ook grafmonumenten (stoepa’s) opgericht ter ere van de belangrijkste gebeurtenissen uit het leven van de grote leraar. Latere volgelingen konden hierdoor op bedevaart gaan naar deze eerbiedwaardige plaatsen en de inspiratie van de compassievolle Boeddha rechtstreeks ervaren. (In de hoofdstukken 8 en 9 vind je meer informatie over boeddhistische erediensten en rituelen.)

Dankzij de inspanningen van leraren en hun leerlingen is de leer van Boeddha (bekend als de Dharma) tot op de dag van vandaag van generatie op generatie doorgegeven. Hierdoor is het boeddhisme na 2500 jaar nog steeds een levende traditie, die vrede, geluk en vervulling kan brengen voor iedereen die de leer oprecht in de praktijk probeert te brengen.

De legenden over het leven van Boeddha zijn een bron van inspiratie geweest voor boeddhisten. Wanneer we Boeddha als een sterfelijk wezen beschouwen, is hij een levend voorbeeld van wat elk van ons kan bereiken als we onszelf oprecht wijden aan het bestuderen en in de praktijk brengen van zijn leer.

De filosofie van het boeddhisme begrijpen

Socrates, een van de vaders van de westerse filosofie, beweerde dat een leven dat niet bewust geleefd wordt, niet de moeite van het leven waard is; de meeste boeddhisten kunnen dit alleen maar beamen. Vanwege het belang dat ze hechten aan logisch denken en rationeel onderzoek, hebben veel boeddhistische tradities en scholen een sterk filosofische inslag. Anderen leggen de nadruk juist op directe, niet-conceptuele verkenning en onderzoek dat bij het beoefenen van meditatie plaatsvindt. (Zie hoofdstuk 7 voor meer informatie over meditatie.)

Net als andere religies benadrukt het boeddhisme bepaalde filosofische grondbeginselen die een basale uitleg geven van het menselijk bestaan, en die als richtlijnen en inspiratie dienen voor de praktische beoefening en studie. Door de eeuwen heen ontstonden er verschillende scholen en tradities die elk hun eigen tamelijk doorwrochte interpretatie ontwikkelden van wat Boeddha onderwezen had. (Zie hoofdstukken 4 en 5 voor het verhaal over deze verschillende tradities.) Naast de verhandelingen die tijdens het leven van de grondlegger in het geheugen zijn opgeslagen en na zijn dood zijn opgetekend, doken er vele eeuwen later talloze andere geschriften op die aan hem werden toegeschreven.

Ondanks al zijn filosofische verfijning is het boeddhisme in wezen echter een zeer praktische religie. In de Dhammapada (Over de Dhamma), een klassieke verzameling verzen over boeddhistische thema’s, hebben Boeddha’s volgelingen de leer als volgt samengevat:

Je onthouden van alle kwaad, bekwaam handelen, je geest reinigen – dat is de leer van de Boeddha’s (Vers 183).

Niet beschuldigen, geen schade berokkenen, beheerst leven volgens de leer, matig omspringen met voeding, in afzondering leven, je richten op de hoogste gedachten – dat is de leer van de Boeddha’s (Vers 185).

Boeddha wordt vaak de ‘grote geneesheer’ genoemd en dat is terecht: hij heeft abstract gespeculeer altijd vermeden en had als voornaamste zorg te achterhalen waardoor mensen lijden en manieren te vinden om dat lijden op te heffen. (Zie de kadertekst ‘De parabel van de giftige pijl’ voor nadere informatie.) Zo staat ook de Dharma die hij onderwees bekend als een krachtig medicijn, dat de diepere onvrede die in ons allen besloten ligt kan genezen. Boeddha’s eerste en bekendste onderdeel van de leer, De vier edele waarheden (zie hoofdstuk 3), schetst de oorzaak van het lijden en de middelen om het op te heffen. Alle verdere onderdelen van de leer, zoals De twaalf schakels van het afhankelijk ontwaken (zie hoofdstuk 13), zijn eigenlijk slechts een nadere uitwerking en verdieping van die fundamentele waarheden.

De kern van al het boeddhistische onderricht is het inzicht dat lijden en onvrede voortkomen uit de manier waarop je geest reageert op je levensomstandigheden, niet op de rauwe werkelijkheid. Meer specifiek leert het boeddhisme dat je geest lijden veroorzaakt, doordat hij wil dat alles blijft voortbestaan, en een apart zelf construeert, terwijl in feite niets van dat alles bestaat. (Zie hoofdstuk 2 voor meer informatie over het centrale onderricht van de voorbijgaande aard van alles en het niet-bestaan van het zelf.)

De werkelijkheid verandert continu; de Griekse filosoof Heraclitus zei terecht dat je je voet niet twee keer in dezelfde rivier kunt zetten. Succes en mislukkingen, gewin en verlies, welstand en ontberingen komen en gaan. En je hebt slechts een beperkte invloed op deze veranderingen. Maar je kunt wel invloed uitoefenen op je geklets en je verwarde geest (en deze uiteindelijk zuiveren), die je waarnemingen vertekent, zich uit alle macht verzet tegen de manier waarop de dingen zijn en je ondertussen buitengewoon veel stress en lijden bezorgt.

Geluk is eigenlijk heel simpel: het geheim is te willen hebben wat je hebt en niet te willen hebben wat je niet hebt. Hoe simpel dit ook mag klinken, eenvoudig is het niet. Heb je ooit al eens geprobeerd je rusteloze en tegendraadse geest te temmen, al is het maar voor even? Heb je ooit al eens geprobeerd je woede of jaloezie de kop in te drukken, je angst de baas te worden of kalm en onverstoorbaar te blijven bij de ups en downs die het leven onvermijdelijk brengt? Heb je dat al eens geprobeerd, dan zul je gemerkt hebben hoe moeilijk het is om zelfs maar een beetje zelfcontrole of zelfbewustzijn uit te oefenen. Wil je profiteren van het geneesmiddel dat Boeddha voorschreef, dan moet je het ook innemen, wat betekent dat je het zelf in de praktijk moet brengen. (Zie hoofdstuk 17 voor tien praktische suggesties over hoe je de leer van Boeddha in het dagelijkse leven in de praktijk kunt brengen; kijk ook even naar hoofdstuk 14 voor nog meer praktisch advies.)

De parabel van de giftige pijl

Omdat het intellectuele denken in de boeddhistische geschiedenis zo’n belangrijke plaats inneemt, is de verleiding groot het boeddhisme een filosofie te noemen in plaats van een religie. Maar Boeddha Sakyamuni zelf waarschuwde dat je niet verstrikt moest raken in filosofische speculatie. Deze houding wordt duidelijk geïllustreerd in het overbekende verhaal van de monnik Malunkyaputta (we zullen hem voor het gemak de eerwaarde Mal noemen), die zich op een dag bij Boeddha beklaagt dat die zich nooit heeft beziggehouden met filosofische vragen als: ‘Is de wereld eeuwig of niet?’ en ‘Blijft Boeddha voortbestaan na de dood?’ Eerwaarde Mal zei dat als Boeddha niet een definitief antwoord zou geven op deze vragen, hij zijn opleiding tot boeddhistische monnik zou staken en weer een leek zou worden.

Als antwoord beschreef Sakyamuni de volgende hypothetische situatie. Veronderstel, sprak hij, dat een man gewond raakt door een giftige pijl. Zijn bezorgde familie vindt een vakkundig chirurg die de pijl kan verwijderen, maar de gewonde man weigert zich te laten opereren tot hij bevredigende antwoorden heeft gekregen op een waslijst met vragen. ‘Ik laat de pijl er niet uitnemen,’ verklaart de man, ‘tot ik de kaste weet waartoe de man behoort die me verwondt heeft, en ook zijn naam, lengte, de plaats waar hij vandaan komt, het hout waarvan de pijl gemaakt is enzovoort.’ Het is duidelijk dat een dergelijke dwaze figuur al lang gestorven is voordat zijn vragen ooit beantwoord kunnen zijn.

‘Op vergelijkbare wijze,’ sprak Sakyamuni tot de eerwaarde Mal, ‘zou iemand die zegt: “Ik zal het spirituele pad niet volgen tot Boeddha mij heeft uitgelegd of het universum eeuwig is of niet, of dat Boeddha blijft leven na zijn dood” al lang gestorven zijn voordat hij ooit een bevredigend antwoord op die vragen kan hebben gekregen.’ Het ware spirituele of religieuze leven hangt helemaal niet af van de antwoorden op deze vragen. Want het is nu eenmaal zo, zoals Sakyamuni hierop benadrukte, dat: ‘Of het universum nu wel of niet eeuwig is, je hebt nog steeds te maken met geboorte, ouderdom, dood, verdriet, rouw en wanhoop waarvoor ik nu het tegengif voorschrijf.’

De boeddhistische praktijken op waarde schatten

Iedereen die iets aan het boeddhisme wil hebben (en niet tevreden is met een paar interessante feiten) moet zich afvragen: ‘Hoe neem ik dit spirituele geneesmiddel in? Hoe kan ik de leer van Sakyamuni op zo’n manier toepassen op mijn leven dat mijn rusteloosheid en onvrede minder worden, geneutraliseerd worden en uiteindelijk verdwijnen?’ Het antwoord is spirituele praktijken beoefenen die in het boeddhisme drie vormen aannemen:

ethisch gedrag;

meditatie (en de wijsheid die eruit voortvloeit);

devotie.

Een ethisch leven leiden

Ethisch gedrag vormt een essentieel onderdeel van het boeddhistische spirituele pad, al sinds de historische Boeddha voor het eerst monniken en nonnen waarschuwde af te zien van bepaald gedrag, omdat hen dat zou afhouden van het zoeken naar de waarheid. Tijdens Boeddha’s leven verzamelden zijn volgelingen deze richtlijnen en legden zij ze vast. Dit werd uiteindelijk de ethische code (vinaya) die, in min of meer ongewijzigde vorm, al meer dan 2500 jaar het kloosterleven bepaalt. (De term ‘kloosterleven’ slaat zowel op monniken als op nonnen.) Deze code werd de basis voor kortere richtlijnen voor leken die opvallend gelijk zijn gebleven binnen de verschillende tradities. (Zie hoofdstuk 12 voor meer informatie over ethisch gedrag.)

Ethische richtlijnen in het boeddhisme zijn geen absolute maatstaven voor goed en kwaad, maar dienen een praktisch doel: ze willen degenen die het boeddhisme aanhangen, gericht houden op het doel van hun beoefening, namelijk een bevrijdend inzicht krijgen in de aard van de werkelijkheid. Tijdens de 45 jaar dat hij zijn leer verspreidde, kwam Boeddha tot de conclusie dat bepaalde handelingen meer begeerte, gehechtheid, rusteloosheid en onvrede opriepen, wat weer leidde tot conflicten tussen mensen binnen de gemeenschap. Andere soorten gedragingen droegen juist bij aan innerlijke rust en concentratie en aan een sfeer van spirituele reflectie en verwerkelijking. Uit dit soort observaties, en niet uit een abstract ethisch principe, zijn de ethische richtlijnen voortgekomen.

Je leven onderzoeken door meditatie

Door het grote publiek wordt het boeddhisme gezien als de religie van het mediteren. Immers, wie kent niet de beelden van Boeddha met gekruiste benen en half gesloten ogen, diep in spirituele reflectie verzonken? Of wie heeft niet eens een van de vele boeken doorgebladerd waarin de basisbeginselen van meditatie worden uitgelegd?

Maar veel mensen hebben een verkeerd beeld van de rol die meditatie speelt in het boeddhisme. Ze gaan uit van de verkeerde veronderstelling dat je je moet terugtrekken uit het alledaagse leven en een vredig, afstandelijk en nergens door beïnvloed innerlijk rijk moet binnentreden totdat je niet langer meer enige emotie of zorg voelt over dingen die eerst belangrijk voor je waren. Niets is minder waar. (Andere misvattingen over het boeddhisme en de boeddhistische praktijk worden besproken in hoofdstuk 16.)

Volgens verschillende boeddhistische scholen is het voornaamste doel van meditatie niet het tot rust brengen van de geest (ook al kan dit effect optreden, wat zeker bevorderlijk is voor het meditatieproces), en evenmin is het de bedoeling afstandelijk en gevoelloos te worden. Nee, het doel is het diepe en uiteindelijk bevrijdende inzicht in de aard van de werkelijkheid en jezelf te ervaren, dat we eerder in dit hoofdstuk aansneden in de paragraaf ‘De filosofie van het boeddhisme begrijpen’. Dit inzicht laat je zien wie je bent en waar het in het leven om gaat, en het bevrijdt je eens en voor altijd van het lijden. (Zie hoofdstuk 10 voor meer informatie over dit inzicht, dat bekendstaat als spirituele verwerkelijking of verlichting.)

Door meditatie kun je makkelijker tot dit inzicht komen, doordat je continu en geconcentreerd je aandacht richt op de werking van je geest en je hart. In de vroege fasen van het mediteren ben je het grootste deel van je tijd bezig je zo veel mogelijk bewust te zijn van je ervaringen; dit is een bijna universele boeddhistische praktijk, die bekendstaat als opmerkzaamheid. Ook kun je positieve, heilzame eigenschappen aankweken als liefhebbende vriendelijkheid en mededogen of visualisatieoefeningen doen van heilzame figuren en energieën. Maar het uiteindelijke doel van alle boeddhistische meditatie is dat je erachter komt wie je bent en daardoor een einde kunt maken aan je rusteloze zoeken en onvrede. (Zie hoofdstuk 7 voor meer informatie over meditatie.)

Devotie in praktijk brengen

Devotie is van meet af aan een centraal onderdeel geweest van de boeddhistische praktijk. Ongetwijfeld is het begonnen met de spontane toewijding die Boeddha’s volgelingen toonden voor hun zachtaardige, wijze en compassievolle leraar. Na zijn dood richtten volgelingen die graag hun eerbied betuigden hun verering op de verlichte, oudere monniken binnen de kloostergemeenschap en op de stoffelijk resten van de Boeddha, die bewaard werden in monumenten die bekendstaan als stoepa’s. (Zie hoofdstuk 4 voor meer informatie over stoepa’s.)

Naarmate het boeddhisme zich over het Indiase subcontinent en uiteindelijk naar andere landen verspreidde, werden de Drie Juwelen – Boeddha, Dharma en Sangha – de voornaamste objecten van devotie: de grote leraar (en zijn opvolgers), de leer zelf en de gemeenschap van volgelingen die de leer levend en in ere houden. Tot op de dag van vandaag nemen alle boeddhisten hun toevlucht tot de Drie Juwelen (die ook wel de Drie Schatten of het Drievoudig Juweel worden genoemd). (Zie hoofdstuk 6 voor meer informatie over toevlucht nemen.)

Geëngageerd boeddhisme

Het boeddhisme wordt vaak voorgesteld als een passieve religie, die introspectie en het afzonderen van wereldse zaken stimuleert. Gedurende een aantal decennia hebben Aziatische voorstanders van wat tegenwoordig ‘(sociaal) geëngageerd boeddhisme’ wordt genoemd een nieuwe interpretatie gegeven aan de boeddhistische leer, die beter bij de moderne wereld past. We bespreken in dit boek het werk van verschillende boeddhistische hervormers: B.R. Ambedkar (1891–1956) uit India (zie hoofdstuk 4); Buddhadasa (1906–1993) en Sulak Sivaraksa (geboren in 1933) uit Thailand (zie hoofdstuk 5); Thich Nhat Hanh (geboren in 1926) uit Vietnam; en de veertiende Dalai Lama (geboren in 1935) uit Tibet (zie hoofdstuk 15). In het bijzonder Buddhadasa en Sulak Sivaraksa hebben de boeddhistische voorschriften en de leer van Boeddha Sakyamuni op nieuwe manieren geïnterpreteerd, zodat ze een sociale en politieke relevantie kregen. Een goed voorbeeld is Sulak Sivaraksa’s herformulering van de tien volmaaktheden van het Theravada-boeddhisme:

1. Vrijgevigheid is niet hetzelfde als liefdadigheid (in de hoop er iets voor terug te krijgen), maar betekent het zeggen van de waarheid en het tonen van vergevensgezindheid.

2. Goed gedrag of een goede moraal betekent het bevorderen van normale omstandigheden in het persoonlijke en sociale leven.

3. Verwerping is er niet uitsluitend voor hen die tot geestelijke gewijd zijn. Voor de leek betekent dit het vermogen om snel op het spoor te komen van bezoedelingen die uitgaan van het kapitalisme, consumentisme en de trends in de massamedia, en daarmee effectief om te gaan.

4. Wijsheid betekent de waarheid kennen volgens de natuur, en het vermogen om sociale problemen geweldloos op te lossen.

5. Inspanning/ondernemingszin impliceert moed of vrijwilligheid wanneer je met obstakels geconfronteerd wordt, zonder daarbij de theorie en praktijken van het boeddhisme te verwaarlozen.

6. Volharding/verdraagzaamheid betekent flexibiliteit, en het vechten voor de goede zaak zonder daartoe met macht bekleed te zijn.

7. Oprechtheid betekent geen compromissen sluiten met halve waarheden; het betekent oprechtheid ten opzichte van jezelf.

8. Vastbeslotenheid betekent trouw of de vastberadenheid om voor allen het hoogste goed te bereiken.

9. Liefdevolle vriendelijkheid komt in de plaats van woede en liefde in plaats van haat.

10. Berusting groeit geleidelijk, via de volgende stadia: 1) van jezelf en je gelijken houden (metta); 2) je inspannen voor rechtvaardigheid voor degenen die worden uitgebuit of buitengesloten (karuna); 3) je geest trainen om degenen die je onderdrukken niet te haten (mudita); en 4) het te boven komen van diepgewortelde en nieuwe vooroordelen (uphekka), zodat we in staat zijn vrees, haat, woede, liefde en waanideeën te overwinnen.

(Rediscovering Spiritual Value: Alternative to Consumerism from a Siamese Buddhist Perspective, Bangkok, 2009, pag. 66-67)

Uiteindelijk werden in bepaalde tradities van het boeddhisme vele transcendente personen tot onderwerp van verering gemaakt. Tot deze personen behoren andere verlichte wezens (boeddha’s), bodhisattva’s (personen die naar verlichting streven; zie de volgende paragraaf) en goddelijke figuren zoals de godin Tara (zie hoofdstuk 5 voor meer informatie over Tara). Door je diepgevoelde toewijding aan deze figuren te tonen en je (in sommige tradities) voor te stellen dat je één met hen wordt en daardoor hun ontwaakte kwaliteiten overneemt, kun je geleidelijk aan je negatieve eigenschappen in positieve veranderen en uiteindelijk de volledige verlichting bereiken, die zowel voor jezelf als voor anderen profijtelijk is. Dat onderwijzen deze tradities tenminste.

Door studie en reflectie worden de boeddhistische leer duidelijker, maar het belijden van het boeddhisme smeedt een diep van binnen gevoelde band met de traditie, waardoor je je liefde voor de leraren (en de leer) kunt uitdrukken en in ruil daarvoor hun liefde en mededogen kunt ervaren. Zelfs tradities als het zenboeddhisme, waarbij eerder de nadruk op inzicht wordt gelegd in plaats van op devotie, hebben een sterke onderstroom van verering, die wordt uitgedrukt in rituelen en ceremonieën, maar die niet altijd zichtbaar is voor nieuwelingen. Voor boeddhistische leken die niet altijd zin of tijd hebben om te mediteren, kan de toewijding aan de Drie Juwelen hun belangrijkste vorm van belijdenis zijn. Sterker nog, bepaalde tradities, zoals Zuiver Land, leggen zich voornamelijk toe op verering. (Zie hoofdstuk 5 voor meer informatie over de verschillende stromingen binnen het boeddhisme, waaronder het zenboeddhisme en Zuiver Land.)

Je leven wijden aan het welzijn van alle wezens

Mahayana (‘Het Grote Voertuig’ of ‘Het grote Pad’), een belangrijke tak van het boeddhisme, spoort je aan je spirituele inspanningen niet alleen aan jezelf en je geliefden te wijden, maar aan het welzijn en de verlichting van alle wezens.

Veel boeddhistische tradities leren hun volgelingen actief de liefde voor en het mededogen met anderen te cultiveren – niet alleen degenen om wie je geeft, maar ook degenen die je tot last zijn of voor wie je vijandschap voelt. Sterker nog, sommige tradities geloven dat deze toewijding aan het welzijn van allen de kern van het spirituele pad vormt waarop alle andere boeddhistische religieuze praktijken gebaseerd zijn. In andere tradities ontwikkelen de liefde en het mededogen zich op natuurlijke wijze naarmate het inzicht zich verdiept en de wijsheid groeit, waarbij boeddhisten (wel) opgedragen wordt de verdiensten van hun meditatie en hun rituelen op te dragen aan alle wezens.

Welke methode ook gehanteerd wordt, alle stromingen benadrukken dat alle wezens onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. In sommige tradities wordt zelfs gezegd dat je geen duurzaam geluk en innerlijke rust kunt vinden totdat alle wezens gelukkig zijn en in vrede leven. Uit dit inzicht komt de eed van de bodhisattva (Sanskriet voor ‘degene die op weg is naar verlichting’) voort die zijn of haar leven wijdt aan de verlichting van alle wezens (zie hoofdstuk 14). De bodhisattva gelooft dat zijn of haar werk op aarde pas voltooid is wanneer alle wezens bevrijd zijn. Hoewel niet in alle boeddhistische tradities op die manier tegen de bodhisattva wordt aangekeken, zijn ze het er allemaal over eens dat deze gedachte de kern vormt van het Mahayana-boeddhisme.