Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk. Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Opdracht

Dit boek is opgedragen aan Kevin, Alexander en Oliver. Misschien dat ik ooit nog eens ga leren koken!

Inhoud

Over de auteurs

Inleiding

Deel I: Uitzoeken wat dyslexie is

Hoofdstuk 1: Dyslexie: de basis

Een omschrijving van dyslexie zonder franje

Symptomen van dyslexie

Bepalen wanneer je je kind laat testen

Zoeken naar een geschikte school

Je kind helpen met activiteiten thuis

Een dyslectisch kind zien opgroeien

Hoofdstuk 2: Wat is dyslexie (en wat niet)?

De echte betekenis van dyslexie

De nuchtere feiten

Gebruikelijke misverstanden over dyslexie

Dyslexie classificeren als specifieke stoornis

De oorzaken van dyslexie

Resultaten van hersenonderzoek

Erfelijke factoren

Verschillende soorten dyslexie

Aan dyslexie verwante stoornissen

Dysgrafie: problemen met schrijven

Dyscalculie: problemen met rekenen

Dyspraxie: problemen met motorische vaardigheden

Dyslexie in relatie tot ADD en ADHD

ADD

ADHD

Hoofdstuk 3: Letten op symptomen van dyslexie in alle levensfasen

Waarom het zo belangrijk is om op symptomen te letten

Weten dat dyslexie onverwacht komt

Beoordeling door de leerkracht

Niet doen: ‘Nog even wachten’

Late ontwikkeling van je kind als peuter

Mogelijke problemen van basisschoolkinderen met dyslexie

Symptomen van dyslexie op latere leeftijden

Symptomen van dyslexie bij tieners

Symptomen bij volwassenen

Familiegeschiedenis

Deel II: Bepalen wanneer je een diagnose wilt hebben

Hoofdstuk 4: Alert zijn op dyslexie bij een jong kind

Nauwkeurig letten op vroege vaardigheden

Laat en onduidelijk gaan praten

Oorinfecties

Diverse problemen die met zien te maken hebben

Problemen met spelletjes en aankleden

Zwakke vaardigheden die aan lezen voorafgaan

Je kind thuis voorbereiden op lezen

Tekstbewustzijn ontwikkelen

De nadruk leggen op fonemische en fonologische vaardigheden

Je kind voorbereiden op de basisschool

Je kind een goed gevoel over school bijbrengen

Je kind helpen met taalvaardigheden

Andere kennisvaardigheden helpen vergroten

Fijne motorische vaardigheden aanmoedigen

Je kind laten zien wat sociaal gedrag is

Je kind enkele persoonlijke gegevens inprenten

Hoofdstuk 5: Snel in actie komen bij een basisschoolkind

Snel reageren bij leesproblemen

Opvallende dyslectische gedragingen thuis

Worstelen met geschreven woorden

Zich ongelukkig voelen

Chaotisch werken

De leerkracht vragen om te letten op dyslexieachtig gedrag in de klas

Problemen met lezen

Problemen met schrijven

Voorspelbare spelfouten

Andere problemen in de klas

Ongewoon gedrag

Hoofdstuk 6: Je kind laten testen op dyslexie

De rol van de basisschool bij spelling- en leesproblemen

Beslissen wanneer je een diagnose wenst

Verschillende soorten testen

Taaltesten voor kinderen die nog niet naar school gaan

Gezichts- en gehoortesten

Vroege screeningtesten

IQ-testen

Testen die snelheid en nauwkeurigheid meten

De diagnosticus verstandig kiezen

Een specialist kiezen in overleg met de school

Een onafhankelijke deskundige kiezen

Jezelf en je kind voorbereiden op een test

Met de testresultaten aan de slag gaan

Testjargon verklaard

Te horen krijgen dat je kind een specifieke leerstoornis heeft

Tot de ontdekking komen dat de leerstoornis van je kind niet wordt herkend

Mogelijkheden wanneer je besluit je kind niet te laten testen

Deel III: Scholen en lesprogramma’s

Hoofdstuk 7: De beste school voor je kind kiezen

Vragen om te kunnen bepalen welke school voor je kind het geschiktst is

Nagaan wat scholen te bieden hebben

Extra begeleiding

Leesmethoden en remediërende leesmethoden

Andere vormen van steun dan extra leesles

Gevoelig zijn voor de behoeften van je kind

Kennismaken met het personeel van een basisschool

Op goede voet raken met de leerkracht van de klas

Kennismaken met de remedial teacher en/of interne begeleider

Administratie

Hoofd van de school

Soorten basisscholen

Daltonscholen

Montessorischolen

Jenaplanscholen

Vrije Scholen

Hoofdstuk 8: Zorgen dat je kind op school de broodnodige hulp krijgt

Praten met de leerkracht van je kind

Je vragen plannen

Lijstjes maken

Papieren ordenen

Een onderscheid in zorgniveaus

Zorgniveau 1: Basaal leesonderwijs in de klas

Toetsen

Observaties

Protocollen

Zorgniveau 2: Extra zorg door de leerkracht

Zorgniveau 3: Extra begeleiding

Een handelingsplan opstellen

Het handelingsplan uitvoeren

Toezien op de uitvoering

Een dyslexieonderzoek aanvragen met het oog op een dyslexieverklaring

Vergoeding

Leerlingdossier

Diagnostisch onderzoek

Zorgniveau 4: Behandeling na diagnostisch onderzoek

Na de behandeling

Hoofdstuk 9: Hulp aan een kind met een mildere vorm van dyslexie

De mogelijkheden op school optimaal benutten

Hulp zoeken buiten de school

Specialistische dyslexiebehandelingen

Dyslexiecentra

Privéles van een remedial teacher

Huiswerkklassen en huiswerkinstituten

Thuis je kind helpen leren

Laat je kind bij het huiswerk de leiding nemen

Huiswerk indelen

Technologische hulpmiddelen

Hulp bij rekenen

Hoofdstuk 10: Productief samenwerken met de leerkracht van je kind

Formeel overleg aanvragen en voorbereiden

Overleg met de docent aanvragen

Belangrijke informatie vergaren

Neem je je kind mee naar het overleg?

Doelmatig overleggen en een vervolg afspreken

Een positieve sfeer kweken

Nadruk leggen op de behoeften van je kind

Je punten beslist naar voren brengen

Meegaan met de doelen van de leerkracht

Actie ondernemen na een bijeenkomst

Eenvoudige aanpassingen bedenken

Mondelinge aanwijzingen duidelijk begrijpen

Grote hoeveelheden tekst lezen

Begrijpend lezen

Grote stukken tekst schrijven

Vlot dingen overschrijven van het bord

Spellen met succes

Op tijd klaar zijn met schoolwerk en huiswerk

Dyslectische landmijnen omzeilen

Proefwerken

Gestandaardiseerde toetsen

Zittenblijven

Uit het hoofd leren

Deel IV: Je kind actief helpen leren lezen

Hoofdstuk 11: Onthouden, visualiseren en rijmen

Een voor een: beginnen met afzonderlijke letters

Tekeningetjes maken in klinkers

Verwisseling van b en d aanpakken

De p op zijn plaats zetten

Jou ken ik al! Plezier maken met zichtwoorden

Tien per keer

Teken het maar

Plof!

Hoeveel woorden mag ik pakken?

Tweetallen zoeken

Bingo

Ik eis ijs: onderscheid maken tussen woorden die hetzelfde klinken

Moeilijke woorden onthouden

Hoofdstuk 12: Klanken koppelen aan letters en letterclusters

De nadruk leggen op afzonderlijke letters

Maatjes worden met medeklinkers

Aandacht voor korte klinkers

Letternamen introduceren

Families van drieletterwoorden opbouwen

Het woordje at samenstellen uit a en t

Verdergaan met dat, kat, mat enzovoort

Enkele extra woordfamilies

De basis uitbreiden met letterclusters

Letterclusters aan het begin

Lettercluster aan het einde van een woord

Tweeletterklanken (digrafen)

Hoofdstuk 13: Je kind kalm helpen leren lezen

Lezen: de basisprincipes

Zichtwoorden snel herkennen

Wat fonologisch bewustzijn inhoudt

Begrijpend lezen

Van lezen een prettige routine maken

Speciale werkwijzen om met succes te lezen

De juiste boeken kiezen

Een boek eerst voorlezen

Lezen met zijn tweeën

Hetzelfde boek meermalen lezen

Vriendelijk omgaan met de problemen van je kind

Weten wanneer je snel moet antwoorden

Je kind een woord laten uitvogelen

Je kind helpen om aanwijzingen in de context te vinden

Hoofdstuk 14: Profijt trekken van multisensorische methoden

Wat multisensorisch inhoudt

Het onderscheid tussen multisensorische en traditionele lesmethoden

Multisensorisch, gestructureerd en sequentieel leren

Multisensorisch succes voorbereiden

Meer zintuigen betrekken bij het huiswerk

De huiswerkplek plezieriger maken

Je kind helpen nieuwe informatie te begrijpen

Praktische hulpmiddelen die binnen handbereik liggen

Boetseerklei

Stroperige substanties

Schuurpapier

Doorzichtig plakplastic

Schaar

Flashcards

Bordspelletjes

Computerspelletjes

Andere handige hulpmiddelen

Lichaamsbeweging

Experimenteren met alternatieve sensorische methoden

Gekleurde pagina’s tekst

Speciaal voor dyslexie ontworpen lettertypen

In elk oor naar een verschillende boodschap luisteren

Visolie

Hoofdstuk 15: Omgaan met dagelijkse activiteiten en problemen

Je kind een goed gevoel geven door met haar te praten

De gevoelens van je kind begrijpen

Goed luisteren

Je kind zelfvertrouwen geven

Je kind helpen met ruimte, tijd en volgorde

Ruimtelijke begrippen

Omgaan met tijdsbegrippen

Een volgorde onthouden

De taken verdelen

Vasthouden aan regels

De band tussen je kinderen versterken

Deel V: Dyslexie bij jongeren en volwassenen

Hoofdstuk 16: Tieners met dyslexie terzijde staan

Je tiener bijstaan in zijn ontwikkeling als mens

Zelfvertrouwen aankweken

Meer onafhankelijkheid thuis bevorderen

Tijd vrijmaken voor rust en spel

Autorijlessen

Omgaan met problemen op school

Streven naar steeds meer onafhankelijkheid bij huiswerk

Orde scheppen

Omgaan met lezen en schrijven

Aantekeningen maken

Vreemde talen leren

Een goed praatje houden

Vooruitdenken in verband met studies en banen

Vaardigheden stimuleren die belangrijk zijn voor het werk

Buitenschoolse activiteiten

Vrijwilligerswerk

Parttimebaantjes

Hoofdstuk 17: Dyslexie in het middelbaar en hoger onderwijs

De overstap maken naar het voortgezet onderwijs

Schooladvies

Een middelbare school kiezen

Vragen op open dagen en daarna

Aanmelding en kennismakingsgesprek

Dyslexiebeleid op middelbare scholen

Middelbaar beroepsonderwijs (mbo)

Een mbo-opleiding kiezen

Dyslexiebeleid in het mbo

Hogescholen (hbo) en universiteiten

Mogelijke studies overwegen

Vormen van hoger onderwijs

Je concentreren op de juiste hogeschool of universiteit

De definitieve keuze maken

Studeren met succes

Hoofdstuk 18: Slagen in het leven als volwassene met dyslexie

Profiteren van een late diagnose

Cursussen en hulpmiddelen voor volwassenen

Terug naar de schoolbanken

Handige hulpmiddelen

Weten wat je mogelijkheden als dyslectisch volwassene op je werk zijn

Wat je als werknemer kunt doen

Wat een werkgever kan doen

Kleine aanpassingen met grote gevolgen

Je gezin en je vrienden inlichten

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 19: Tien dingen die het leven van iemand met dyslexie vergemakkelijken

Potloodgreep

Pennen met uitwisbare inkt

Kleurcodes en soortgelijke hulpmiddelen

Polshorloge

Mobieltje en personal organiser

Spellingcontrole app

Luisterboeken

Fotokopieerapparaat

Tekstverwerkers en internet

Spraak-naar-tekstsoftware

Hoofdstuk 20: Tien (remediërende) leesmethoden

Overstap

Connect

Taal In Blokjes (TIB)

Digi-Spelling

Spelspoor en Woordspoor

Leesbalans

Flitsprogramma’s

Taalatelier

Opstapboeken

Taal voor thuis

Deel VII: Bijlagen

Bijlage A: Een informele vaststelling van fonemisch bewustzijn en fonische vaardigheden

Vaardigheden die aan het lezen voorafgaan

Visueel onderscheid

Auditief onderscheid

Fonemisch bewustzijn

Vroege leesvaardigheden in kaart brengen

Afzonderlijke letters herkennen

Drieletterwoorden met korte klinkers

Twee medeklinkers na elkaar

Digrafen

Twee dezelfde klinkers na elkaar

Bijlage B: Hulpbronnen

Algemene informatie

Boeken

Hulpmiddelen

Leesmethoden

Onderwijs

Basisonderwijs

Voortgezet onderwijs en mbo

Hoger onderwijs

Spelletjes (lezen en spellen)

Vragen over dyslexie

Zorgverleners

Over de auteurs

Tracey Wood werd geboren in Engeland. Ze slaagde op de lerarenopleiding in Leeds met lof in de vakken psychologie en opvoeding. Vier jaar lang gaf ze met plezier les op een bijzondere school, maar een zonnig klimaat lokte haar ook, zodat ze met een rugzak naar Australië vertrok. Twaalf jaar later genoot ze nog steeds van de Australische zon, maar had haar rugzak intussen ingeruild voor een echtgenoot en twee kinderen.

In Australië behaalde Tracey een diploma in speciaal onderwijs en een mastergraad in onderwijs. Ze leidde enige jaren de afdeling speciaal onderwijs van een highschool en begon toen een eigen leeskliniek. Vanwege de baan van haar man verhuisde ze in de jaren negentig naar San Francisco. Ze leidde daar een lees- en schrijfkliniek, assisteerde op de school van haar kinderen, leidde twee verkennersgroepen, gaf les bij het Rode Kruis, schiep een eigen website, ReadingPains.com, en schreef haar eerste boek See Johnny Read! The 5 Most Effective Ways To End Your Son’s Reading Problems.

Na een verhuizing naar Toronto schreef Tracey haar tweede en derde boek, Teaching Kids to Read For Dummies en Teaching Kids to Spell For Dummies. En terwijl ze Overcoming Dyslexia For Dummies schreef, verhuisde ze wederom, ditmaal naar Boston.

Tracey is deskundige op het gebied van geletterdheid en houdt vaak lezingen. Ze schrijft artikelen voor tijschriften als Big Apple Parent en Teachers of Vision, verschijnt geregeld op radio en televisie en doet haar best om haar twee kinderen in harmonie te begeleiden naar hun volwassenheid.

Katrina Cochrane studeerde in 1984 af in Engels en Geschiedenis en werkte voor twee luchtvaartmaatschappijen, totdat ze in 1993 besloot om zich om te scholen tot docent. Na haar studie aan de Universiteit van Reading werkte ze in het middelbaar onderwijs als lerares Engels. Omdat ze zo veel kinderen met dyslexie tegenkwam en niet wist hoe ze die kon helpen, gaf Katrina zich in 1999 op voor een postdoctorale cursus bij het Dyslexia Institute. Tijdens de cursus kreeg ze een baan aangeboden. Die nam ze aan en ze heeft daar nooit spijt van gehad. In 2003 werd ze hoofd van het Egham Centre. In 2001 behaalde ze haar mastergraad in onderwijs, met een dissertatie over het creëren van een dyslexievriendelijke school. In 2007 volgde een diploma Bevoegdheid om onderwijstesten af te nemen.

Katrina leidt met plezier een druk centrum waar zowel volwassenen als kinderen worden getest en behandeld. Ze geeft ook cursussen aan behandelcentra, docenten en ouders en spant zich in om mensen bewuster te maken van dyslexie. Katrina geeft ook lessen op een postdoctorale cursus voor leraren.

Katrina is getrouwd en heeft het druk met haar twee tieners, waarvan een met dyspraxie. Ze is hoofd van de ouderraad van het Farnborough Sixth Form College en houdt in haar schaarse vrije tijd van lezen, vooral kook- en dieetboeken.

Inleiding

Je hebt dit boek opgepakt omdat je je zorgen maakt over je kind. Het kan het tempo in de klas niet bijhouden, het heeft een bloedhekel aan lezen en spelt zelfs de eenvoudigste woorden verkeerd. Is hij dyslectisch? Moet je het laten testen? Hoe kun je je kind buiten de school-uren helpen?

Of misschien blader je voor jezelf door dit boek. Je voelde jezelf dom toen je op school zat en nu probeer je zo min mogelijk te lezen. Je hebt een bloedhekel aan schrijven. Je vraagt je af of je misschien dys lectisch bent en zo ja, of dat voor je leven veel verschil zou maken. Je bent hier aan het juiste adres! Je hebt onverbloemd, praktisch, positief advies nodig.

Wij helpen dyslectische kinderen en volwassenen; dat is ons werk en dat maakt ons gelukkig en schenkt ons bevrediging. We beseffen dat we levens veranderen. Met enige trots, maar vooral van harte en oprecht bieden we je dit boek aan, zodat ook jij verschil kunt maken.

Over dit boek

In dit boek geven we je alle relevante informatie en laten we de rest achterwege. We gaan je niet bedelven onder massa’s theorieën, we goochelen niet met jargon en we vermoeien je niet met allerlei alternatieven. We preken niet, we wauwelen niet en we beweren niet dat er een definitief antwoord bestaat. In plaats daar van geven we eerlijke informatie over de onderwerpen die ertoe doen. En we gaan snel over van de theorie naar de praktijk.

Je leest over praktische activiteiten waarmee je kind meteen kan beginnen, werkwijzen waarvan het zijn hele leven profiteert en handige tips om met dagelijkse problemen om te gaan (bijvoorbeeld hoe het ordelijk kan werken en de b’s en d’s voor eens en altijd uit elkaar houdt). Aan tieners en volwassenen leggen we uit hoe ze het beste aantekeningen kunnen maken, lessen kunnen volgen en succes kunnen hebben op hun werk. En om je van hedendaags onderzoek op de hoogte te houden geven we je informatie over hersenonderzoek, dyslexiebehandelingen en de lees methoden waaraan de meeste deskundigen de voorkeur geven.

Of je je nu voor het eerst in dyslexie wilt verdiepen of al wat voorwerk hebt gedaan, of je nu de dyslexieverklaring van je kind al hebt aangevraagd of daar nog nooit van hebt gehoord, of je nu gerustgesteld wilt worden of wilt weten wat er praktisch en wettelijk mogelijk is, dit is het geschikte boek voor jou. Neem dit boek systematisch door of duik in een bepaald onderwerp, want dat kan allebei. Dit boek is logisch opgebouwd uit delen en hoofdstukken. Daarnaast kun je beginnen te lezen op een willekeurige pagina. Het boek bevat zo veel informatie dat je beslist zult vinden waarnaar je op zoek bent. Verder is er voor ieder wat wils in het deel van de tientallen aan het einde van dit boek, in de vorm van lijstjes met tien stukjes handige informatie.

In dit boek gebruikte conventies

Is het ‘Hij heeft dyslexie’ of ‘Zij heeft dyslexie’? In dit boek pakken we dit dilemma aan door de hij- en zij-vorm om en om te gebruiken. Je kunt er zeker van zijn dat dit boek voor iedereen is bedoeld. Ben je eenmaal gewend geraakt aan de afwisseling van hij (in de even genummerde hoofdstukken) en zij (in de oneven genummerde hoofdstukken), dan ga je het misschien zelfs nog jammer vinden dat niet alle andere boeken hetzelfde doen.

In dit boek geven we hier en daar prijsaanduidingen van leermaterialen, behandelingen, lessen enzovoort. Deze prijzen kunnen in de loop van de tijd veranderen, dus gebruik ze als oriëntatiepunt en beschouw ze niet als onomstotelijk feit.

We gebruiken nog een paar conventies om je te helpen bij het doorlezen van dit boek:

Schuingedrukte woorden hebben betrekking op een definitie of dienen om iets te benadrukken.

Vetgedrukte tekst wordt gebruikt voor trefwoorden in opsommingen.

Het is mogelijk dat sommige internetadressen bij het drukken van dit boek niet op één regel passen. In zo’n geval worden geen extra tekens (bijvoorbeeld een afbreekstreepje) gebruikt. Typ dus precies wat je in dit boek ziet wanneer je zo’n internetadres wilt intypen (en doe net alsof de regelafbreking niet bestaat).

Wat je niet hoeft te lezen

Een heleboel boeken over dyslexie gaan zich te buiten aan jargon. Maar dit boek niet. Wanneer je, heel af en toe, met jargon wordt geconfronteerd, waarschuwt een ‘technisch’ pictogram je vooraf, zodat je die alinea niet hoeft te lezen als je daar geen zin in hebt. Laat je niet afschrikken door jargon, want het wordt alleen gebruikt om zeker over te komen wanneer je een aanvraag schrijft. Verder wijst het technische pictogram op informatie die wel interessant is, maar niet essentieel voor je inzicht in dyslexie.

Afgezien van stukjes jargon staan in dit boek ook tekstkaders (de grijze vakken). Deze kaders geven je extra informatie die je niet per se hoeft te lezen. Ze zijn bedoeld om wat meer achtergrond te verschaffen.

Dwaze veronderstellingen

Omdat je dit boek leest, gaan we van de volgende dingen uit:

Je bent op zoek naar meer inzicht in dyslexie (voor je kind of voor jezelf). Je bent misschien de ouder van een kleuter, basisschoolkind of jongvolwassene die leesproblemen heeft en wel eens dyslectisch zou kunnen zijn, of een docent die op zoek is naar informatie om leerlingen met dyslexie en hun ouders te helpen. Of misschien ben je een volwassene en ben je op zoek naar tips waar je zelf baat bij hebt.

Je hebt behoefte aan begeleiding in eenvoudige woorden bij onderwerpen zoals de rechten die je hebt of werkwijzen die je leven kunnen vergemakkelijken.

Je wilt adviezen over hoe je de dingen kunt verbeteren. Een berg jargon is wel het laatste waar je op zit te wachten.

De indeling van dit boek

Dit boek bestaat uit zeven delen, die stuk voor stuk veel informatie over dyslexie bevatten.

Deel I: Uitzoeken wat dyslexie is

In dit deel gaan we precies na wat dyslexie wel en niet inhoudt. Het is belangrijk om te weten wat dyslexie niet is, omdat de term dyslexie zo vaak wordt gebruikt dat de betekenis ervan onduidelijk wordt. We praten ook over de oorzaken van dyslexie en de soorten dyslexie en geven je een overzicht van de symptomen waarnaar je bij kinderen van verschillende leeftijden moet uitkijken.

Deel II: Bepalen wanneer je een diagnose wilt hebben

In dit deel bespreken we de symptomen van dyslexie nauwkeuriger. We bekijken het gedrag van je kind voordat het naar school gaat en tijdens de schooljaren. Ook geven we aan wanneer een test gewenst is, hoe je zo’n test aanvraagt en hoe een testprocedure eruitziet.

Deel III: Scholen en lesprogramma’s

Je kind heeft het dagelijks moeilijk in de klas. Maar zou het in een andere klas of op een andere school het beter doen? Hoe kun je er zeker van zijn dat de school een goed handelingsplan voor je kind met dyslexie heeft opgesteld en uitvoert? Wat kun je doen om de schoolactiviteiten gemakkelijker voor je kind te maken? En hoe kun je doelmatig samen werken met de leerkracht van je kind? In dit deel worden deze belangrijke vragen beantwoord.

Deel IV: Je kind actief helpen leren lezen

Het overgrote deel van het onderwijs aan dyslectische kinderen is gebaseerd op gestructureerde multisensorische leermethoden en op lessen die de klankstructuur van woorden betreffen. Zegt dat je niets? Geen probleem, want dit deel legt alles uit in eenvoudige termen die wel betekenis voor je hebben. We geven ook aan met welke methoden om iets te onthouden, te visualiseren of te laten rijmen je een kind kunt helpen vloeiender te leren lezen. Je ervaart hoe je een voor het kind aangename leesroutine tot stand brengt en je krijgt nuttige tips om je kind te helpen alledaagse karweitjes met gemak op te knappen.

Deel V: Dyslexie bij jongeren en volwassenen

Kinderen met dyslexie hebben het op de middelbare school extra moeilijk. Er wordt van ze verwacht dat ze vreemde talen leren (bijvoorbeeld Engels, met andere en veel minder voorspelbare koppelingen tussen groepjes letters en klanken) en ze moeten sowieso voor alle vakken veel lezen. Dyslectische studenten kampen met vergelijkbare problemen. In dit deel lees je wat leerlingen en studenten met dyslexie doen om dit soort dingen tijdens hun opleiding minder problematisch te maken. We verklappen je ook de fijne kneepjes over hoe je je kind met dyslexie helpt om zich aan de tienerjaren aan te passen en hoe volwassenen met dyslexie succesvoller kunnen zijn in de maatschappij.

Deel VI: Het deel van de tientallen

Het deel van de tientallen is de plaats waar we een heleboel bruikbare informatie hebben ingedikt tot enkele wonderlijk eenvoudige lijstjes. Hier lees je over tien hulpmiddelen die het leven van dyslectici makkelijker kunnen maken. Verder worden hier tien dyslexiebehandelingen genoemd.

Deel VII: Bijlagen

In deel VII bespreken we een aantal testen om de fonemische vaardigheden van je kind te bepalen. Daarnaast geven we je een superhandige lijst met zeer gevarieerde hulpbronnen op het gebied van dyslexie.

In dit boek gebruikte pictogrammen

In dit boek worden de volgende pictogrammen gebruikt om bepaalde soorten informatie aan te duiden.

Dit pictogram geeft aan dat een bepaald advies of een bepaalde activiteit net zo goed geldt voor volwassenen als voor jonge of oudere kinderen.

Dit pictogram duidt op informatie die echt de moeite waard is om te onthouden.

Dit pictogram wijst op interessante, maar niet-essentiële informatie (zoals jargon). Sla deze informatie over of zet je schrap en sla aan het lezen!

Dit pictogram geeft aan dat we waardevol advies voor je hebben, dat we waarschijnlijk uit eigen ervaring hebben verkregen.

Wijst op iets wat je niet moet doen. Dit pictogram waarschuwt je voor valkuilen waar je beter met een wijde boog omheen kunt lopen.

En nu…

Goed, je hebt dit exemplaar van Dyslexie voor Dummies in handen. Tussen haakjes, mensen met dyslexie zijn beslist geen dummies (maar zo heet deze boekenreeks nu eenmaal). Door dit boek te lezen, kun je een goed inzicht krijgen in dyslexie. Als je niet zeker weet of je je kind op dyslexie moet laten testen, dan ben je hier aan het juiste adres. Ga naar hoofdstuk 3 om de algemene signalen van dyslexie op het spoor te komen, blader naar hoofdstuk 4 waar specifieke symptomen tijdens de peuter- en kleutertijd worden besproken, of sla hoofdstuk 5 op voor symptomen van dyslexie die tijdens de basisschoolperiode kunnen opduiken (of niet willen verdwijnen). In hoofdstuk 6 vind je details over testen.

Als je kind al een dyslexiediagnose heeft gekregen en in aanmerking komt voor extra hulp op school of al een dyslexieverklaring heeft gekregen, raden we je aan om hoofdstuk 8 te lezen. Als je weet dat je kind niet in aanmerking komt voor een dyslexieverklaring en je wilt weten welke mogelijkheden er overblijven, dan kun je het beste direct naar hoofdstuk 9 gaan. Blader naar hoofdstuk 13 als je samen met een kind met lees-problemen leesactiviteiten wilt gaan doen.

Heb je niet zo’n geweldige haast? Prima! Geniet dan van een traditionele reis in dit boek door bij hoofdstuk 1 te beginnen en het boek van begin tot eind door te nemen. Neem er de tijd voor en verdiep je vooral in onderwerpen die betrekking hebben op je eigen situatie. Dit is je leidraad om je kind met dyslexie met vertrouwen te begeleiden.

Deel I

Uitzoeken wat dyslexie is

In dit deel…

Dit boek bevat een heleboel informatie, dus maken we je in dit deel vertrouwd met enkele basistermen. Om te beginnen leer je wat dyslexie werkelijk inhoudt (en wat het niet inhoudt). We noemen de mogelijke oorzaken van dyslexie en de verschillende vormen die deze stoornis kan aannemen. Vervolgens laten we zien hoe bepaalde gedragingen van je kind (ongeacht hoe oud het is) erop kunnen wijzen dat er sprake is van dyslexie. Ben je er klaar voor? Dan gaan we meteen aan de slag!

Hoofdstuk 1

Dyslexie: de basis

In dit hoofdstuk:

Een definitie van dyslexie

De symptomen van dyslexie

Je kind laten testen

Scholen en lesprogramma’s

Thuis activiteiten doen met je kind

Een dyslectisch kind opvoeden

Een bezoekje aan een boekwinkel kan je in verbijstering achterlaten. Boektitels beloven van alles en bovendien nog binnen een mum van tijd: Zestien manieren om je jonger, gelukkiger en sexyer te maken, Een beter figuur zonder moeite, Slaap jezelf slank. Wat zou het toch prettig zijn als dit boek je ook soortgelijke beloften zou doen op het gebied van dyslexie, met onderwerpen zoals: Zestien beproefde manieren om dyslexie uit te bannen, Moeiteloos lezen en spellen in slechts tien minuten per dag en Leren lezen vanuit je luie stoel.

Maar misschien wil je toch liever de waarheid horen. Dus geven we je in dit boek de waarheid over dyslexie en niet de oppervlakkige antwoorden die tijdschriften je opdringen. In dit hoofdstuk lees je wat dyslexie werkelijk is, hoe het leven van je kind erdoor wordt gevormd en welke mogelijkheden er er zijn om er binnen en buiten de school iets aan te doen.

Een omschrijving van dyslexie zonder franje

Heel wat kinderen hebben moeite met lezen. Hun ouders zorgen ervoor dat ze extra hulp krijgen waardoor ze hun achterstand in een paar maanden inhalen. Soms verdwijnt het probleem zelfs plotseling, zonder dat een deskundige het specifieke probleem heeft aangepakt.

Dyslexie is totaal iets anders. Als je je afvraagt of je kind problemen heeft met lezen of misschien wel dyslectisch is, en wat het verschil is, is dit het antwoord: een kind met dyslexie heeft aanhoudende en onverwachte problemen met lezen en schrijven. Ze is slim en krijgt een heleboel extra hulp, maar het lukt haar gewoon niet. Nog meer extra hulp haalt bij haar niets uit omdat ze een ánder soort hulp nodig heeft en bovendien langer dan slechts een paar maanden. Waarschijnlijk leert ze omstreeks haar tiende jaar lezen en schrijven, maar moet ze haar hele leven door geschreven teksten een aantal keren lezen en herlezen voordat ze volledig begrijpt wat ze heeft gelezen. Bovendien moet ze, wanneer ze belangrijke dingen schrijft (opstellen, aanvragen, brieven), verscheidene versies schrijven.

Wees op je hoede, want er bestaan nogal wat misvattingen over dyslexie. Dyslexie heeft niets te maken met:

domheid;

luiheid;

onwil;

verstrooidheid.

Onderzoek naar dyslexie geeft inzicht in de mogelijke oorzaken. Zo vermoeden wetenschappers tegenwoordig dat mensen met dyslexie een ander gedeelte van hun hersenen gebruiken dan mensen die niet dyslectisch zijn en dat dyslectici een omvangrijker gedeelte van hun hersenen gebruiken.

Verder spelen erfelijke factoren bij dyslexie een rol. En er zijn psychologen die dyslexie onderverdelen in verscheidene typen, waaronder fonologische dyslexie en visuele dyslexie.

In hoofdstuk 2 zullen we nader ingaan op de definitie, de oorzaken en de soorten dyslexie. We gaan bovendien uitleggen welke andere stoornissen verwant zijn aan dyslexie (maar er vaak mee worden verward).

Als je kind doelen wil bereiken en dromen wil verwezenlijken, hoeft dyslexie daar geen belemmering voor te zijn. Heel wat uitstekende vakmensen zijn dyslectisch. Ze hebben werkwijzen en manieren gevonden om een hoge standaard te bereiken. Misschien vindt je kind het prettig om te weten dat beroemde mensen als Tom Cruise en Orlando Bloom (bekende filmacteurs) en Richard Branson (leider van de Virgin Group) slechts enkele voorbeelden zijn van de vele hoogvliegers die dyslectisch zijn. Zie de eerste kadertekst van hoofdstuk 2 voor nog meer voorbeelden van beroemde dyslectici.

Symptomen van dyslexie

Met dyslexie is het volgende aan de hand. De ene schooljuf of psycholoog zegt dat je kind ‘geautomatiseerde taal’ ontbeert of over onvoldoende auditieve perceptuele vaardigheden beschikt, terwijl andere mensen zeggen dat ze woordblind is, specifieke leerproblemen heeft of dyslectisch is. Sommige specialisten gebruiken nooit de term ‘dyslexie’, maar de mensen die dat wel doen, zoeken naar een duidelijke verzameling symptomen om de diagnose dyslexie te kunnen stellen. Verschillende symptomen uiten zich op verschillende leeftijden.

De volgende gedragingen wijzen bij een nog niet-schoolgaand kind op dyslexie:

Het kind begint laat te praten (pas na het tweede jaar iets wat op taal lijkt).

Het kind haalt klanken binnen woorden door de war. Ze zegt bijvoorbeeld kodekil in plaats van krokodil.

Het kind kan geen rijmwoorden noemen (fles-zes).

Het kind kan geen onderscheid maken tussen letters en andere symbolen of krabbels.

Bij een basisschoolkind zijn de volgende gedragingen signalen van dyslexie:

Ze schrijft woorden met letters op de verkeerde plaatsen, bijvoorbeeld saw in plaats van was of haalt woorden die hetzelfde klinken door elkaar (bijvoorbeeld plus en blus).

Ze haalt bepaalde letters en cijfers door elkaar (vooral b en d, p en q, 3 en 5).

Ze heeft een nauwelijks leesbaar handschrift (slecht gevormde letters van de verkeerde grootte).

Ze voegt tijdens het lezen woordjes toe of laat woordjes weg (waar-door de betekenis van de tekst drastisch kan veranderen).

Ze heeft moeite om een verhaaltje in de juiste volgorde na te vertellen.

Het belangrijkste waar je op dit moment rekening mee moet houden is dat dyslexie, tenzij het vaker voorkomt in de familie, je vaak treft als een donderslag bij heldere hemel. Je kind lijkt prima in orde en intellectueel misschien zelfs verder te zijn dan haar leeftijdgenootjes, waardoor je niet verwacht dat zij met lezen en schrijven zulke problemen heeft. Dat struikelen, waarvan je kind maar niet schijnt te kunnen herstellen, is typerend voor dyslexie.

In hoofdstuk 3 geven we je een overzicht van symptomen van dyslexie in alle levensfasen. In hoofdstuk 4 concentreren we ons op symptomen bij kinderen die nog niet naar school gaan, terwijl symptomen bij basis-schoolkinderen in hoofdstuk 5 de revue passeren.

Besef dat niet-gediagnosticeerde jongeren en volwassen ook een aantal bekende symptomen van dyslexie vertonen, waaronder vermijdingsgedrag; ze proberen aan lezen te ontkomen en bedenken ingenieuze afleidingsmanoeuvres om maar niet te hoeven schrijven. Zie hoofdstuk 3 voor de details.

Bepalen wanneer je je kind laat testen

Als je je zorgen maakt dat het je kind maar niet lukt om de slag te pakken te krijgen bij het lezen, is de kans groot dat je angst gegrond is. In zo’n geval kun je beter professioneel advies inwinnen dan kostbare maanden verspillen door te blijven twijfelen of je bezorgdheid wel terecht is. Als er bij je kind inderdaad sprake is van dyslexie of een andere leerstoornis, is het raadzaam om zo spoedig mogelijk op zoek te gaan naar de oorzaak.

Dat gezegd hebbende, kun je je kind niet veel vroeger dan op haar zevende (vanaf groep 4) voor een dyslexietest naar een psycholoog sturen, aangezien het er bij dyslexie grotendeels om gaat hoe ze leest en schrijft. Zodra ze met het alfabet, woorden, klanken en tekst begint te worstelen, is dat het moment bij uitstek om haar snel te laten testen. Want dan kan ook snel worden begonnen met de hulp waaraan ze het meest behoefte heeft.

Als je je kind formeel laat testen, ondergaat je kind, afhankelijk van haar leeftijd, mogelijk de volgende testen:

een taaltest;

een test van de neurologische functies;

een IQ-test;

een prestatietest;

een didactische test;

een combinatie van een vaardigheids- en diagnostische test.

De testen worden afgenomen door een psycholoog of orthopedagoog, onder supervisie van een GZ- psycholoog. Die psycholoog of orthopedagoog moet echter deskundig zijn op het gebied van psychodiagnostisch onderzoek en leerproblemen in het onderwijs. Om een dyslexieverklaring te kunnen afgeven is het volgende vereist: ‘Een academische graad in klinische (kinder- of jeugd-)psychologie of orthopedagogiek, evenals een erkende bekwaamheidsregistratie in de psychodiagnostiek, minimaal (op het niveau van) de BIG-registratie Gezondheidszorgpsycholoog. De K&J-registratie van het NIP (Nederlands Instituut van Psychologen) en de registratie orthopedagoog-generalist (of diagnostiek) van de NVO (Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen) voldoen hieraan.’ Deze eisen, zoals geformuleerd door de Stichting Dyslexie Nederland (SDN), zijn overgenomen door het college van zorgverzekeraars.

Lees hoofdstuk 6 als je wil weten hoe zo’n test eruitziet, hoe je je kind op een test voorbereidt en wat je met de resultaten van zo’n test doet.

Zoeken naar een geschikte school

Natuurlijk wil je het beste onderwijs voor je kind. In hoofdstuk 7 helpen we je om na te gaan of de school die je kind momenteel bezoekt, zijn werk goed doet en welke soorten hulp scholen kunnen aanbieden. We geven je een lijst met vragen die de moeite waard zijn om te overwegen voordat je besluit om voor een bepaalde school te kiezen. Een van die vragen is bijvoorbeeld of de school leerkrachten in dienst heeft die zich hebben bekwaamd in de begeleiding van dyslectische kinderen, bijvoorbeeld door een extra graad te behalen. Zo biedt Fontys (www.fontys.nl) leer-krachten een opleiding van een jaar om zich te specialiseren in de begeleiding en behandeling van dyslexie.

Een dyslexieverklaring is een schriftelijke verklaring, opgemaakt door een deskundige (zie de paragraaf ‘Bepalen wanneer je je kind laat testen’ eerder in dit hoofdstuk) waarin staat dat een kind dyslexie heeft. Niet ieder kind met leesproblemen krijgt zo’n verklaring; het is afhankelijk van de ernst van de symptomen. Met zo’n verklaring kan een school rekening houden met de dyslectische problemen, bijvoorbeeld door extra tijd te geven voor opdrachten en proefwerken. De verklaring is niet verplicht, maar als een school niet zo bereidwillig is en je kind veel last heeft van haar dyslexie, is het wel aan te raden. Een dyslexieverklaring is voor onbepaalde tijd geldig.

Maar als je kind nu eens geen dyslexieverklaring krijgt? Maak je geen zorgen. In hoofdstuk 9 leggen we uit hoe je je kind zonder zo’n verklaring kunt helpen. Op school kun je intensief contact houden met de leerkracht van je kind, je kunt je kind op een huiswerkclub doen, bijles laten volgen en laten deelnemen aan buitenschoolse activiteiten die haar meer zelfvertrouwen geven.

Natuurlijk kun je ook thuis helpen bij het huiswerk van je kind en haar zo veel mogelijk hulpmiddelen aanreiken (waaronder de hulpmiddelen die we in hoofdstuk 19 noemen).

Maar ongeacht of je kind nu een dyslexieverklaring heeft of niet, soms zul je het gevoel hebben dat je absoluut geen controle hebt over wat je kind in de klas doet. De leerkracht geeft je kind opdrachten, je kind heeft het er moeilijk mee en dit proces davert maar door als een lawine die je niet kunt tegenhouden of ontwijken. Maar we kunnen je helpen! Je kunt echt invloed hebben op wat er met je kind gebeurt op school. Je moet alleen weten hoe je dat doet.

In hoofdstuk 10 vertellen we je hoe je met de leerkracht van je kind kunt samenwerken door regelmatig te overleggen, de aanpassingen aan te brengen die voor alle betrokkenen nuttig lijken en dingen op papier te zetten, zodat je inzet aan kracht wint.

Klinkt dat simpel? Nou, misschien heb jij dan geluk gehad. Op een bepaald moment tijdens de schooltijd van je kind ga je je wellicht zorgen maken dat je kind meer frustraties opdoet dan leesvaardigheid en op zo’n moment kan dit boek uitkomst brengen. In hoofdstuk 10 vind je stapsgewijze aanwijzingen om onenigheid met de leerkrachten te voorkomen, plus advies over wat je kunt doen als er toch meningsverschillen zouden ontstaan. Zo kun je op een redelijke manier je punt benadrukken.

Je kind helpen met activiteiten thuis

Je hebt waarschijnlijk wel advies gekregen over hoe je een kind met dyslexie thuis kunt helpen door het volgende te doen:

een heleboel boeken met haar te lezen;

een heleboel praktische activiteiten met haar te doen;

haar steeds te zeggen hoe geweldig ze wel is.

Met deze raad is op zichzelf niets mis. Maar het ligt, hoe zal ik het zeggen, toch wel een beetje erg voor de hand. En bovendien is het vaag. Wat voor soort boeken moeten dat zijn? Moet je zelf stimulerende activiteiten verzinnen (door haar tussen de maaltijden door naar een sportvereniging te brengen en terwijl je ook nog moet werken?) En wat doe je als je kind tegen je zegt dat je haar fantastisch vindt omdat in alle opvoedingsboeken staat dat je dat tegen haar moet zeggen? Ja, wat doe je dan?

In deel IV van dit boek krijg je specifieke, praktische raad over de volgende manieren waarop je aan het individuele programma van je kind kunt deelnemen:

Je kunt uitstekende visualisatiemethoden, geheugentrucjes en rijmpatronen gebruiken om je kind te helpen bepaalde woorden snel onder de knie te krijgen. We bespreken deze methoden in hoofdstuk 11, tezamen met een lijst woordjes die in vrijwel elke tekst voorkomen.

Om effectief te kunnen lezen zijn fonologische vaardigheden van essentieel belang. In hoofdstuk 12 schotelen we je een heleboel activiteiten voor om je kind te helpen de spraakklanken binnen een woord hardop uit te spreken.

Oefening baart kunst. Voor lezen geldt dat in hoge mate. In hoofdstuk 12 lees je over zeer gevarieerde leesmethoden die je met je kind kunt gebruiken. Bijvoorbeeld hoe je een leesroutine aankweekt, hoe je de juiste boeken selecteert en hoe je op een vriendelijke manier met de leesfouten van je kind omgaat.

In het kader van dyslexie valt vaak de term multisensorisch, maar wat houdt dat nu eigenlijk in? Kort gezegd betekent multisensorisch dat er diverse zintuigen (visueel, auditief, tast enzovoort) tezamen worden gebruikt om iets te doen.
In hoofdstuk 14 leggen we uit wat de zin is van multisensorische activiteiten als onderdeel van de opvoeding van je kind.

Zelfs alledaagse dingen zoals ordelijk werken, kunnen zeggen hoe laat het is en aanwijzingen opvolgen, kunnen moeilijk zijn voor een kind dat dyslectisch is. In hoofdstuk 15 laten we zien hoe je je kind kunt helpen om vlot dagelijke karweitjes te doen en zelfvertrouwen op te bouwen. Je vindt er eenvoudige, effectieve en hulpvaardige werkwijzen die je niet een vermogen kosten.

Wat heel prettig is in deze hoofdstukken, is dat we oefeningen aanbieden die hun nut in de praktijk hebben bewezen. In plaats van onpraktische suggesties en ellenlange boekenlijsten (die de schrijver misschien wel, maar misschien ook niet heeft gelezen), reiken we je praktische ideeën aan, plus een overzichtelijk aantal aanbevelingen. Dat is pas echt handig. Probeer de beste boeken en leermethoden te vinden die op dit gebied voorhanden zijn en speel die informatie door aan de leerkracht van je kind als die daarvan nog niet op de hoogte is!

Het levert een heleboel voordelen op als je je dyslectische kind thuis helpt met lezen en andere activiteiten. Om er slechts een paar te noemen:

Het is mogelijk dat je kind lezen pas rond haar tiende jaar gemakkelijk begint te vinden. Maar ze is slim en ze kan haar tekort goed camoufleren, dus denken andere mensen misschien dat ze het prima doet. In zo’n situatie is jouw hulp thuis echt belangrijk. Je bent direct getuige van wat er aan de hand is en je kunt dat vertellen aan de leerkracht. Als jij de leerkracht niet op de hoogte brengt, en vooral als je kind de klanken van enkele eenvoudige woorden kan noemen en een paar woorden visueel herkent, is het best mogelijk dat haar problemen pas veel later op school tot uiting komen (wanneer plotseling vrijwel bijna iedereen vloeiend kan lezen, op jouw kind na).

Waneer je kind een lesmethode volgt waarbij horen-zien-zeggendoen bij het leren van nieuwe begrippen centraal staat (zie hoofdstuk 14), zal ze de dingen beter onthouden dan wanneer ze dat op eigen houtje moet doen. De naam van deze lesmethode is multisensorisch leren. Je kunt thuis multisensorisch leren in praktijk brengen door je kind simpelweg de gewoonte aan te leren door dingen die ze wil onthouden en woorden die ze opschrijft, hardop te zeggen.

Sporten en omgaan met leeftijdgenoten kunnen voor een kind met dyslexie extra belangrijk zijn, omdat ze in zulke situaties de kans krijgt om uit te blinken en populair te zijn. Je kunt thuis helpen door een schema op te stellen dat voldoende ruimte biedt voor huiswerk en dat flexibel genoeg is om een sporttoernooi te kunnen spelen en af en toe bij McDonalds te eten.

Een dyslectisch kind zien opgroeien

Toen onze kinderen nog klein waren, vonden we dat de oudere kinderen van andere mensen groot waren. Ze zagen er zo degelijk en zelfbewust uit. Maar wat kun je het toch mis hebben! Onze kinderen zijn nu ouder, maar ze hebben nog net zo veel hulp nodig als vroeger, en in veel opzichten zelfs nog meer.

Een jong kind lijkt je als ouder geen grote problemen op te leveren. Je leert ze dat ze boetseerklei met andere kinderen moeten delen en je verhindert dat ze die klei in hun mond proppen. Maar naarmate kinderen ouder worden, wordt het lastiger. Moet je je kind voor haar eigen bestwil dwingen om lid te worden van een sportvereniging? En wat doe je als dat vervelende klasgenootje je dochter uitscheldt?

Je kind met dyslexie heeft je hulp nodig nadat ze is gestopt met klei in haar mond te stoppen. Ze moet een vakkenpakket kiezen, proefwerken maken en vriendschappen leren sluiten. Ze heeft je begeleiding nodig. Later is het uiteraard nodig dat je haar geleidelijk meer zelfstandigheid geeft. In deel V van dit boek geven je praktische adviezen over vrijwel alles. En als we ergens geen idee van hebben, bijvoorbeeld of je kind wel antropologie moet gaan studeren, verwijzen we je naar mensen die dat waarschijnlijk wel weten.

In hoofdstuk 16 staan tieners met dyslexie centraal. We geven aan hoe je hun onafhankelijkheid bevordert, hoe ze het beste met problemen op school kunnen omgaan en hoe ze essentiële werkvaardigheden ontwikkelen.

In hoofdstuk 17 vertellen we hoe je kind met dyslexie aan een universitaire studie begint, welke belangrijke rol een studentendecaan daarbij speelt en hoe je financiële ondersteuning kunt aanvragen.

Hoofdstuk 18 is gewijd aan de problemen waarmee volwassenen met dyslexie te maken hebben. We lichten je in over uitstekende methoden voor volwassenen en de rechten die je als volwassene met dyslexie in de wereld hebt.

Dat alles vind je in dit boek. Dus waar wacht je nog op?