Inleiding

Iedere keer dat ik voor een groep aanstaande ouders een lezing hield over de ontwikkeling van de hersenen van hun kind, maakte ik een fout. De ouders, zo dacht ik, kwamen voor een smakelijke wetenschappelijke uiteenzetting over de ongeboren hersenen – een snufje neurobiologie hier, een beetje axonenmigratie daar. Maar tijdens het vragenuurtje na de lezing kreeg ik altijd dezelfde vragen. De eerste, gesteld door een erg zwangere vrouw op een regenachtige avond in Seattle was: ‘Wat kan mijn baby leren terwijl hij nog in mijn buik zit?’ Een andere vrouw vroeg: ‘Wat gaat er met mijn huwelijk gebeuren als we de baby eenmaal thuis hebben?’ Een vader stelde enigszins dwingend de derde vraag: ‘Hoe krijg ik mijn kind op Harvard?’ Een zenuwachtige moeder vroeg als vierde: ‘Hoe kan ik ervoor zorgen dat mijn dochtertje gelukkig wordt?’ En de vijfde kwam van een ronduit nobele grootmoeder. ‘Hoe zorg ik dat mijn kleinkind er een fatsoenlijke moraal op gaat nahouden?’ vroeg ze. Ze had de ouderlijke verantwoordelijkheden overgenomen van haar drugsverslaafde dochter. En ze wilde niet dat hetzelfde nog een keer zou gebeuren.

Het maakte niet uit hoe vaak ik de discussie in de richting van de esoterische wereld van neurale differentiatie probeerde te sturen; ouders stelden telkens weer varianten op deze vijf vragen. Ten slotte zag ik mijn fout in. Ik nam de ouders mee naar de ivoren toren van de wetenschap, terwijl ze praktische kennis wilden. Dus zal dit boek zich niet bezighouden met de werking van genenregulering bij de ontwikkeling van het rhombencephalon. In plaats daarvan zal het zich laten leiden door de praktische vragen die het publiek bleef stellen.

De dingen die we zeker weten over hoe de hersenen in de vroege jeugd werken noem ik ‘regels’. Alle regels zijn opgedolven uit de grote ertsaderen van de gedragspsychologie, de celbiologie en de moleculaire biologie. Ze zijn geselecteerd op hun vermogen om nieuwbakken moeders en vaders te helpen bij de uitdagende taak om voor een hulpeloos mensje te zorgen.

Ik heb zeker begrip voor de behoefte aan antwoorden. Het krijgen van een eerste kind is als het innemen van een bedwelmend drankje dat bestaat uit gelijke delen plezier en angst, gevolgd door een emmer vol veranderingen waarover niemand je ooit iets vertelt. Ik weet het uit eigen ervaring: ik heb twee zonen, die beide verwarrende vragen, gedragsproblemen en een ontbrekende handleiding met zich meebrachten. Ik leerde al snel dat dat niet hun enige bagage was. Ze bezaten een aantrekkingskracht zo sterk als de zwaartekracht, die een felle liefde en een onwrikbare loyaliteit in me wakker maakten. Ze waren ook magnetisch: ik kon me er niet van weerhouden om naar hun perfecte nageltjes, heldere ogen en vertederende plukjes haar te staren. Tegen de tijd dat mijn tweede geboren werd, begreep ik dat liefde oneindig vaak gedeeld kan worden zonder dat de porties kleiner worden. In het ouderschap is het echt mogelijk om te vermenigvuldigen door te delen.

Als wetenschapper was ik me er zeer van bewust dat de ontwikkeling van babyhersenen bekijken zoiets is als eersterangskaartjes hebben bij een biologische oerknal. De hersenen beginnen als één enkele cel in de baarmoeder, stil als een geheim. Binnen een paar weken pompen ze zenuwcellen naar buiten met de verbazingwekkende snelheid van achtduizend per seconde! Na een paar maanden zijn ze op weg om ’s werelds meest verfijnde denkmachine te worden. Deze mysteriën voedden niet alleen verwondering en liefde, maar ook, herinner ik me nog van toen ik net vader was, angst en vragen.

Te veel fabels

Ouders hebben behoefte aan feiten, niet alleen aan advies, over het opvoeden van hun kinderen. Helaas zijn die feiten moeilijk te vinden in de almaar groeiende berg ouderschapsboeken. En blogs. En forums en podcasts en schoonmoeders en alle familieleden die ooit een kind hebben gekregen. Er is meer dan genoeg informatie. Het is voor ouders gewoon moeilijk om te weten wat je moet geloven.

Het fijne aan wetenschap is dat het geen kant kiest – en je nergens toe dwingt. Als je eenmaal weet welk onderzoek je kunt vertrouwen, komt het heldere totaalbeeld bovendrijven en vervagen de fabels. Om mijn vertrouwen te winnen, moet onderzoek mijn ‘mopperfactor’ doorstaan. Om in dit boek te worden opgenomen, moeten studies zijn gepubliceerd in gerenommeerde vakbladen en daarna succesvol herhaald zijn. Sommige resultaten zijn tientallen malen bevestigd. Als ik een uitzondering maak voor vooruitstrevend onderzoek, betrouwbaar maar nog niet volledig getoetst door het verstrijken van de tijd, zal ik dat erbij vermelden.

Voor mij gaat ouderschap om het ontwikkelen van de hersenen. Dat is niet verrassend als je bedenkt wat ik voor mijn brood doe. Ik ben moleculair ontwikkelingsbioloog, met een sterke interesse in de genetica van psychiatrische stoornissen. Mijn onderzoeksleven heb ik grotendeels doorgebracht als persoonlijk consultant, een in te huren probleemoplosser voor het bedrijfsleven en voor publieke onderzoeksinstellingen die behoefte hadden aan een geneticus met ervaring in de geestelijke gezondheidszorg. Daarnaast heb ik het Talaris Institute opgericht, gevestigd in Seattle naast de Washington University, dat oorspronkelijk de missie had om te bestuderen hoe kleine kinderen informatie verwerken op moleculair, cellulair en gedragsniveau. Daarom sprak ik van tijd tot tijd groepen ouders toe, zoals op die regenachtige avond in Seattle.

Wetenschappers weten lang niet alles over de hersenen. Maar wat we weten, geeft ons onze beste kans om slimme, gelukkige kinderen op te voeden. En dat is belangrijk, ongeacht of je net ontdekt hebt dat je zwanger bent, al een peuter hebt of je kleinkinderen moet grootbrengen. Ik zal in dit boek dan ook graag de grote vragen beantwoorden die ouders mij hebben gesteld – en hun grote fabels doorprikken.

Dit zijn een paar van mijn favorieten:

Fabel: Als je Mozart afspeelt bij je buik haalt je kind later betere wiskundecijfers.

Waarheid: Je kind zal zich Mozart herinneren na de geboorte – samen met vele andere dingen die hij hoort, ruikt en proeft in de baarmoeder (zie ‘Baby’s hebben geheugen’, pagina 41). Als je wilt dat je kind later goed in wiskunde zal zijn, kun je het het beste al vroeg leren zijn impulsen te beheersen (zie ‘Zelfbeheersing’, pagina 113)

Fabel: Je baby of peuter blootstellen aan taal-dvd’s zal zijn woordenschat vergroten.

Waarheid: Door sommige dvd’s kan het vocabulaire van een peuter zelfs afnemen (pagina 155). Het is waar dat het aantal en de variatie van de woorden die je gebruikt zowel zijn vocabulaire als zijn IQ verbeteren (zie ‘Praat met je baby – veel’, pagina 135). Maar de woorden moeten van jóú – een echt levend mens – komen.

Fabel: Om de hersencapaciteit te verbeteren moeten kinderen op hun derde Franse les krijgen, en een kamer vol ‘hersenvriendelijk’ speelgoed en een bibliotheek vol educatieve dvd’s hebben.

Waarheid: De beste breinstimulerende technologie ter wereld is waarschijnlijk een simpele kartonnen doos, een verse set kleurpotloden en twee uur tijd. De slechtste is waarschijnlijk je nieuwe flatscreen-tv. (Zie ’Hoera voor spelen’, pagina 139.)

Fabel: Je kinderen continu vertellen dat ze slim zijn, zal hun zelfvertrouwen verbeteren.

Waarheid: Ze zullen minder geneigd zijn om aan uitdagende problemen te werken (zie ‘Wat er gebeurt als je zegt: “Wat ben je slim”’, pagina 147). Als je wilt dat je kind wordt toegelaten op een vooraanstaande universiteit, prijs dan de moeite die hij of zij doet.

Fabel: Kinderen vinden op één of andere manier hun eigen geluk.

Waarheid: De beste voorspeller van geluk is het hebben van vrienden. Hoe maak en houd je vrienden? Door goed te zijn in het ontcijferen van non-verbale communicatie. (Zie ‘Hoe je vrienden maakt’, pagina 174) Deze vaardigheid kan worden aangescherpt. Het leren bespelen van een muziekinstrument (pagina 214) verbetert dit vermogen met 50 procent. Sms’en (pagina 158) kan het vernietigen.

Onderzoek als dit wordt continu gepubliceerd in gerespecteerde wetenschappelijke bladen. Maar als je geen abonnement hebt op het Journal of Experimental Child Psychology kan deze rijkdom aan bevindingen aan je voorbij gaan. Dit boek is bedoeld om je te laten weten wat wetenschappers weten – zonder dat je een doctorstitel nodig hebt om dat te begrijpen.

Wat hersenwetenschap niet kan

Ik ben ervan overtuigd dat het ontbreken van een deugdelijk wetenschappelijk filter de oorzaak is van de grote hoeveelheid ouderschapsboeken die tot tegengestelde conclusies komen. Probeer maar eens consensus onder ouderschapsexperts te bereiken over hoe je je kind ’s nachts kunt laten doorslapen. Ik kan me niets frustrerenders voorstellen voor mensen die voor de eerste keer ouders worden.

Dit onderstreept het feit dat hersenwetenschap niet elke opvoedkundige situatie kan oplossen. Die kan ons overkoepelende regels geven, maar is niet altijd goed op specifieke punten. Kijk maar naar het verhaal van deze ouder, dat werd gepost op TruuConfessions.com (een bron die ik in dit hele boek gebruik):

Heb de deur van mijn lieve zoontje er gisteravond uit gehaald. Zonder te schreeuwen of zo. Had hem gewaarschuwd dat ik hem eruit zou halen als hij hem weer dichtdeed terwijl ik had gezegd dat dit niet mocht. Liep door de hal en zag dat hij weer dicht was, kwam terug met de boormachine, en de deur ging die nacht naar de garage. Heb hem vandaag weer terughangen, maar ik haal hem gewoon weer weg als het moet. Hij weet dat ik het meen.

Kan hersenwetenschap iets bijdragen in deze situatie? Niet echt. Onderzoek laat ons zien dat ouders duidelijke regels moeten hebben en snelle consequenties moeten verbinden aan het overtreden van de regels. Ik kan niet zeggen of je wel of niet een deur moet verwijderen. Om eerlijk te zijn leren we pas net hoe goed ouderschap eruitziet. Onderzoek naar ouderschap is moeilijk om de volgende vier redenen:

1. Elk kind is anders

Ieder brein functioneert letterlijk anders. Geen twee kinderen zullen op dezelfde manier reageren in dezelfde situatie. Dus is er geen sprake van een ouderschapsadvies dat iedereen past. Vanwege deze individualiteit pleit ik ervoor om je kinderen te leren kennen. Dit betekent veel tijd met ze doorbrengen. Weten hoe zij zich gedragen en hoe hun gedrag in de loop van de tijd verandert, is de enige manier om te ontdekken wat wel en niet zal werken bij hun opvoeding.

Vanuit het perspectief van een onderzoeker is de bereidwilligheid van de hersenen om te reageren op de externe omgeving nogal frustrerend. Individuele complexiteit is vermengd met cultuurverschillen, compleet met hun eigen waardesystemen. En bovendien hebben gezinnen die leven in armoede heel andere problemen dan midden- of bovenklasse gezinnen. De hersenen reageren op dit alles (armoede kan bijvoorbeeld het IQ beïnvloeden). Geen wonder dat dit allemaal zo moeilijk te onderzoeken is.

2. Elke ouder is anders

Kinderen die worden opgevoed in een tweeoudergezin worden geconfronteerd met niet één, maar twee opvoedstijlen. Vaders en moeders hebben vaak verschillende opvoedkundige prioriteiten, wat in sommige relaties een bron van grote conflicten is. Een combinatie van de twee stijlen stuurt het kind. Hier is één voorbeeld:

Ik word gek als ik kijk naar mijn broer en schoonzus met hun kinderen. Zij voedt af en toe op, vanaf de bank. Dus overcompenseert hij dat door tegen hen te schreeuwen over ALLES. Van buitenaf lijkt het of de kinderen zich niet gedragen omdat ze GEEN IDEE hebben wat de regels zijn, ze weten alleen dat ze straf krijgen ongeacht wat ze doen en dus proberen ze zich niet eens te gedragen.

Twee stijlen, inderdaad. Dit pleit voor 100 procent overeenstemming tussen de vader en moeder in hoe hun kinderen worden opgevoed. Dat is natuurlijk onmogelijk. De kinderopvoeding zal in tweeoudergezinnen altijd een hybride constructie zijn. Uiteindelijk zal het kind reageren op de ouders, wat de toekomstige opvoeding zal beïnvloeden. Al deze veranderingen bemoeilijken het onderzoek.

3. Kinderen worden beïnvloed door anderen

Het leven wordt nog complexer als het kind groter wordt. School en omgang met leeftijdsgenootjes spelen een steeds sterkere rol in de vorming van kinderen (denk je nog weleens aan een vreselijke ervaring op de middelbare school?) Een onderzoeker heeft gesteld dat leeftijdsgenoten – en met name van hetzelfde geslacht – het gedrag van kinderen veel meer vormen dan de ouders. Zoals je misschien al vermoedt, is dit idee met veel scepsis ontvangen. Maar niet met overduidelijke afwijzing. Kinderen leven niet in een besloten sociale omgeving die gedomineerd wordt door de ouders alleen.

4. We kunnen zeggen: ‘hangt samen met’, maar niet ‘veroorzaakt door’

Zelfs als alle hersenen op dezelfde manier functioneerden en alle ouders zich op een volstrekt uniforme manier zouden gedragen, zou een groot deel van het huidige onderzoek nog steeds gebrekkig zijn (of, op zijn best, voorlopig). De meeste gegevens hebben wel een verband, maar dat is niet per se causaal. Waarom is dat een probleem? Twee zaken kunnen met elkaar samenhangen zonder dat de één de ander veroorzaakt. Het is bijvoorbeeld waar dat alle kinderen die last hebben van driftbuien ook plassen – het verband is 100 procent – maar dat betekent niet dat plassen leidt tot driftbuien.

Het ideale onderzoek zou zijn om a) het geheime gedragssausje te vinden dat slimme, gelukkige of zich goed gedragende kinderen maakt tot wat zij zijn en b) uitzoeken welke ouders de geheime saus nog niet hebben en die aan hen geven en c) twintig jaar later alle kinderen nog eens onderzoeken om te zien hoe het uitgepakt is. Dat klinkt niet alleen kostbaar, maar ook onmogelijk. En daarom toont het meeste onderzoek dat wij over ouderschap hebben wel samenhang, maar geen causale verbanden. Maar de gegevens worden hier gedeeld vanuit de gedachte dat het perfecte niet de vijand is van het goede. Het andere frustrerende en wonderbaarlijke is dit:

Menselijk gedrag is gecompliceerd!

We kunnen er kalm uitzien aan de buitenkant, als een gladde zee, maar onder de oppervlakte vind je grillige emotiestromen, troebele overpeinzingen en ronddobberende, amper rationele drijfveren. Af en toe komen deze trekjes – bij iedereen weer andere – naar boven borrelen. Kijk maar naar een veelvoorkomende emotionele reactie op een peuter:

Zo dat is het, het is officieel. Ik heb geen druppel geduld meer over. De put is leeg. Het is mijn twee jaar oude zoon gelukt om vóór zijn derde verjaardag mijn hele levensvoorraad geduld te verbruiken. Het is op en ik zie niet hoe het weer aangevuld kan worden tot het oude niveau zonder bijzondere inspanning... zoals een week op een tropisch eiland met een eindeloze voorraad mai tais.

Als hersenwetenschapper tel ik minstens acht verschillende thema’s voor gedragsonderzoek in de korte alinea van deze vrouw. Ze reageert op stress, en de manier waarop haar lichaam dat doet is ooit ontstaan op de vlakten van de Serengeti. Hoe ze haar geduld verliest, hangt gedeeltelijk af van haar genen, van omstandigheden van toen zij nog in de baarmoeder zat en hoe ze is opgevoed als jong meisje. Hormonen spelen ook een rol, net als de neurologische signalen die ze gebruikt om haar recalcitrante peuter waar te nemen. Een herinnering aan ontspanning is ook overduidelijk – misschien haalt zij zich een cruise voor de geest? – en zo ook haar wens om te ontsnappen. In slechts vijf zinnen heeft ze ons van de Afrikaanse savanne meegenomen naar de eenentwintigste eeuw.

En hersenwetenschappers, van evolutionaire theoretici tot geheugenspecialisten, bestuderen het allemaal.

Dus zijn er wel degelijk een paar concrete dingen die onderzoekers kunnen zeggen over het opvoeden van kinderen. Anders zou ik mijn eigen bijdrage ook niet boven op de stapel van veertig triljoen ouderschapsboeken storten. Het heeft vele goede onderzoekers vele jaren gekost om deze stukjes informatie te delven.

Niet alleen over baby’s, maar over kinderen tot 5 jaar

Dit boek gaat over de hersenontwikkeling van kinderen in de leeftijd van 0 tot 5. Ik weet dat je waarschijnlijk opvoedinginformatie verslindt terwijl je zwanger bent en dat het minder waarschijnlijk is dat je later terugkomt voor meer. Maar wat je doet in de eerste 5 jaar van het leven van je kind – niet alleen in het eerste jaar – beïnvloedt hoe hij of zij zich zal gedragen als volwassene. We weten dit omdat een groep onderzoekers het geduld had om 123 risicokinderen uit gezinnen met een laag inkomen gedurende tientallen jaren te volgen, vanaf de peutertijd tot hun 40ste verjaardag. Welkom bij HighScope Perry Preschool Study, een van de meest buitengewone onderzoeken in zijn soort.

In 1962 wilden onderzoekers de effecten testen van een voorschools leerprogramma dat zij hadden ontwikkeld voor in de vroege jeugd. Kinderen in Ypsilanti in Michigan werden willekeurig ingedeeld in twee groepen. De eerste volgde het voorschoolse programma (dat uiteindelijk model stond voor andere voorschoolse programma’s in het hele land, waaronder Head Start). De tweede groep volgde dat niet. De verschillen illustreren krachtig het belang van de jonge jaren van een kind.

De resultaten van de kinderen die het programma volgden, overstegen die van de controlegroep op praktisch alle punten waarop je resultaten kunt meten, van IQ- en taaltesten in de jonge jaren tot standaardtoetsen en leestesten later. Meer van hen maakten de middelbare school af (84 procent versus 32 procent voor de meisjes). Zoals te verwachten ging een groter deel van hen studeren. De kinderen die niet aan het programma hadden deelgenomen, hadden 4 maal vaker behandeling voor een geestesziekte nodig (36 procent versus 8 procent). Ze moesten 2 maal zo vaak een klas overdoen (41 procent versus 21 procent).

Als volwassenen begingen degenen die aan het programma hadden deelgenomen minder vaak misdaden en hadden ze vaker een vaste baan. Ze verdienden meer, hadden vaker spaargeld en vaker een eigen huis. Economen berekenden dat de winst op de investering van de maatschappij in zo’n programma 7 tot 10 procent was, ongeveer wat je historisch gezien verdient op de aandelenbeurs. Sommigen berekenden een aanzienlijk hogere opbrengst: 12 euro voor elke belastingeuro die werd geïnvesteerd in de vroege jeugd.

Zaad en bodem

Het HighScope onderzoek is een uitstekend voorbeeld van het belang van de omgeving waarin kinderen worden opgevoed. Maar de natuur speelt een even grote rol. Vaak zijn die twee moeilijk van elkaar te scheiden, zoals in dit oude grapje: Een derdeklasser komt thuis en geeft zijn vader zijn rapport. Zijn vader kijkt ernaar en zegt: ‘Hoe verklaar je deze vieren en drieën?’ De jongen kijkt naar hem op en zegt: ‘Vertel jij het me maar: is het aanleg of opvoeding?’

Ik was eens op een levendige, luidruchtige schoolpresentatie van de exacte vakken met mijn eigen zoon, die toen in groep vijf zat, en we liepen langs de verrichtingen van sommige van zijn klasgenoten. Sommige experimenten gingen over zaden, bodem en groeicurves. Een klein, onvergetelijk meisje deed grote moeite om ons uit te leggen dat haar zaden waren begonnen met identiek DNA. Ze had er één in een voedzame bodem geplant en zorgvuldig water gegeven. Ze had de ander in een niet-voedzame bodem geplant en ook zorgvuldig water gegeven. De tijd verstreek. Het zaadje dat gevoed was door de fantastische aarde werd een fantastische plant, die zij mij met trots liet vasthouden. Het zaadje dat in de arme grond had gestaan leverde een meelijwekkende, verlepte plant op. Ook die liet ze me vasthouden. Het ging haar erom dat het zaadmateriaal beide planten identieke groeikansen bood, maar dat gelijk beginnen niet genoeg was. ‘Je hebt zowel zaad als bodem nodig’, legde ze me uit – aanleg én opvoeding – om het gewenste resultaat te bereiken.

Ze heeft natuurlijk gelijk, en het is een metafoor die ik in dit boek gebruik om onderscheid te maken in de onderzoeken over het opvoeden van slimme en gelukkige kinderen. Er zijn factoren waarover de ouders geen controle hebben en sommige waarover ze dat wel hebben. Er is zaad en er is bodem. Alle opvoeding ter wereld kan geen verandering brengen in het feit dat 50 procent van de mogelijkheden van je kind genetisch bepaald zijn. Goed nieuws: als ouder kun je alleen maar je best doen. Dat gezegd hebbende, zelfs als een professioneel geneticus, ben ik ervan overtuigd dat we veel meer invloed kunnen uitoefenen op het gedrag van onze kinderen dan over het algemeen wordt aangenomen. Het is een zeer grote taak die veel werk vraagt. De reden daarvoor heeft diepe evolutionaire wortels.

Waarom hebben we eigenlijk opvoeding nodig?

Het is een vraag die vele evolutionair wetenschappers bezighoudt: Waarom duurt het zo lang om een mensenkind op te voeden? Naast misschien één of twee walvissoorten hebben we de langste kindertijd op de planeet. Waar komt dit tientallen jaren lange oponthoud vandaan en waarom hoeven andere dieren niet te doorstaan wat wij moeten ondergaan? Gewoon een paar van die heerlijke zaken die wij, menselijke ouders, moeten doorstaan:

Ik ben uitgeput. JJ poepte in zijn luier direct nadat ik hem van het potje haalde, hij kotste op het tapijt, gooide zijn potje omver en gooide daarmee plas over het tapijt en tegen badtijd plaste hij WEER op het tapijt. Ik ben inmiddels op het punt dat ik het gevoel heb dat ik dat moedergedoe niet kan en dan realiseer ik me: ik doe het al...

Zowel mijn echtgenoot als ik hebben een nogal kleurrijke woordenschat. We schelden nooit op onze lieve dochter en proberen op ons taalgebruik te letten met haar in de buurt, maar daar falen we ernstig in – mijn moeder vroeg haar hoe haar babypop heette en ze antwoordde: ‘Klootzak’. Oeps.

Ja, je moet kinderen álles leren – zelfs hoe ze hun lichaamsvocht moeten reguleren. En zij zijn gebouwd om te leren, wat betekent dat je zelfs op je meest correcte gedragingen moet letten. Beide kosten een enorme hoeveelheid energie. Dus moeten evolutionair biologen zich wel afvragen: Waarom zou iemand vrijwillig zo’n taak op zich nemen?

Het sollicitatiegesprek voor de functie, die ene keer seks, is zeker leuk. Maar vervolgens word je aangenomen om een kind op te voeden. Er zijn fantastische momenten, maar de essentie van het contract is eenvoudigweg: zij nemen, jij geeft. Je krijgt nooit een salarisstrookje voor deze baan, alleen maar de rekening en je kunt je maar beter voorbereiden op dit prijskaartje. Je bent al ruim € 165.000,- kwijt vóór je kind gaat studeren. Bij deze carrière heb je geen ziekte- of vakantiedagen, maar wel permanent nacht- en weekenddienst. De succesvolle uitvoering zal je waarschijnlijk veranderen in een levenslange piekeraar. En toch zeggen dagelijks duizenden mensen ja tegen deze baan. Er móet wel een aantrekkelijke reden zijn.

Overleving boven alles

Natuurlijk is die er. De belangrijkste taakomschrijving van de hersenen – de jouwe, de mijne en die van je hopeloos schattige kinderen – is om onze lichamen te helpen nóg een dag te overleven. De reden voor overleven is al zo oud als Darwin en zo jong als het sms’en van sexy plaatjes: onze genen projecteren op de volgende generatie. Zet een mens vrijwillig zijn eigenbelang aan de kant om de genen van zijn of haar familie tot de volgende generatie te laten overleven? Blijkbaar wel. Genoeg van ons hebben dat gedaan toen we honderdduizenden jaren geleden zo in aantal toenamen dat we de Serengetivlaktes en vervolgens de wereld konden overheersen. Het zorgen voor een baby is een verfijnde manier om voor onszelf te zorgen.

Maar waarom kost het zo veel tijd en moeite?

Geef de schuld maar aan onze vette, topzware, vergulde, onvergelijkbare hersenen. We zijn geëvolueerd tot wezens met grotere hersenen en hogere IQ’s, die het ons mogelijk maakten om ons in tien miljoen heel korte jaren te ontwikkelen van luipaardenvoedsel tot meesters van het universum. We verwierven deze hersenen dankzij de energiebesparing van het op twee benen lopen in plaats van op vier. Maar om voldoende evenwicht te krijgen om rechtop te kunnen lopen, moest het geboortekanaal van homo sapiens vernauwd worden. Voor vrouwen betekende dat één ding: ondragelijk pijnlijke en vaak fatale bevallingen. Een wapenwedloop ontwikkelde zich al snel, zo theoretiseerden evolutionair biologen, tussen de wijdte van het geboortekanaal en de omvang van de hersenen. Als het hoofd van de baby te klein werd, zou de baby sterven (zonder vakkundig en onmiddellijk medisch ingrijpen overleven te vroeg geboren zuigelingen nog geen vijf minuten). Als het babyhoofdje te groot zou zijn, zou de moeder sterven. De oplossing? Beval van de baby voordat hun schedel te groot is om hun moeder te doden. De consequentie? Kinderen op de wereld zetten voordat hun hersenen volledig ontwikkeld zijn. Het resultaat? Ouderschap.

Omdat het broodje nu eenmaal de oven uitgeduwd wordt voordat het gaar is, heeft het kind jarenlang instructies van ervaren hersenen nodig. De familieleden krijgen die taak, aangezien zij degenen zijn die het kind überhaupt op de wereld hebben gezet. Je hoeft niet al te diep in de Darwiniaanse spelhandleiding te graven om een begrijpelijke verklaring te vinden voor opvoedkundig gedrag.

Dat is niet het hele mysterie van ouderschap, maar het onderstreept wel het belang ervan. We overleefden omdat genoeg van ons voldoende goede ouders werden om ons poepende en piesende, scheldende en adembenemend kwetsbare nageslacht naar de volwassenheid te loodsen. En we hebben eigenlijk geen keus. Het brein van een baby is eenvoudigweg niet klaar om de wereld te overleven.

Het is duidelijk dat de kindertijd een kwetsbare periode is. Er verstrijken meer dan tien jaar tussen de geboorte van een baby en zijn mogelijkheid om zich voort te planten – een eeuwigheid vergeleken met andere diersoorten. Dit gat toont niet alleen de omvang van de ontwikkelingsachterstand van de hersenen, maar ook de evolutionaire noodzaak van voortdurend aandachtig ouderschap. Volwassenen die een beschermende, continu kennisoverdragende band met de volgende generatie vormden, hadden een significant voordeel ten opzichte van hen die dit niet konden of wilden. Sterker nog, een aantal evolutionair theoretici gelooft dat taal zich in al zijn rijke facetten heeft ontwikkeld om het met grotere diepte en efficiëntie doorgeven van instructies tussen ouder en kind mogelijk te maken. Relaties tussen volwassenen waren – en zijn – ook cruciaal, ondanks onszelf.

We zijn sociale wezens

De moderne maatschappij doet er alles aan om diepe sociale verbanden te versnipperen. We verhuizen aan de lopende band. Onze familieleden zijn vaak over honderden, zelfs duizenden, kilometers verspreid. Tegenwoordig maken en onderhouden we onze vriendschappen digitaal. Een van de hardnekkigste klachten van jonge ouders in de overgang naar ouderschap is de grote isolatie die zij voelen van hun sociale kring. Voor hun familieleden is de baby vaak een vreemde. Voor hun vrienden is baby vaak een lelijk woord. Dat is niet hoe het bedoeld was.

Neem even de tijd om alle keren dat de schrijfster van het volgende stukje aan vrienden en familie refereert op te merken:

Ik ging weer bij mijn grootouders wonen om geld te sparen voor mijn opleiding. Hier ben ik opgegroeid. Mijn wortels zijn hier diep verankerd. Een van onze meest geliefde buren was overleden en zijn familie is het huis aan het opknappen zodat het verkocht kan worden. Vanavond was een groepje van ons, waaronder zijn zoon, bij elkaar gekomen in de garage. We dronken een wijntje en haalden herinneringen op aan de vele buren en familieleden die niet meer onder ons waren. Er werd gelachen en gehuild, maar er was ook een waardevol gevoel dat degenen die ons ontvallen waren er ook bij waren, en ook lachten. Het was zo bijzonder!

We zijn zo ongelooflijk sociaal. Dit inzicht over de hersenen is fundamenteel om veel thema’s in dit boek te begrijpen, van empathie via taal tot de effecten van sociale isolatie. Omdat de hersenen een biologisch orgaan zijn, zijn de redenen evolutionair. De meeste wetenschappers geloven dat we overleefden omdat we coöperatieve sociale groepen vormden. Dit dwong ons om veel tijd door te brengen in de wereld van relaties, om elkaars motivatie, psychologische binnenkant en systemen van belonen en straffen te leren kennen.

Twee voordelen kwamen bovendrijven. Het eerste was de mogelijkheid om samen te werken als een team – handig voor het jagen, beschutting vinden en bij het verdedigen tegen roofdieren. Het andere was de mogelijkheid elkaar te helpen om kinderen groot te brengen. De schermutseling tussen de maatvoering van geboortekanaal en babyschedel bracht met zich mee dat vrouwen tijd nodig hadden om van de bevalling te herstellen. Iemand moest dan voor de kinderen zorgen. Of de verzorging helemaal overnemen als zij stierf. De taak viel meestal toe aan vrouwen (mannen kunnen per slot van rekening geen borstvoeding geven), al geloven vele wetenschappers dat de mannen in de meest succesvolle groepen de vrouwen actief ondersteunden. Die gemeenschappelijke behoefte was zo sterk en zo cruciaal voor ons overleven, dat onderzoekers het fenomeen een eigen naam hebben gegeven: alloparenting, vervangend ouderschap. Als je als ouder het gevoel hebt dat je het niet in je eentje kunt, dan is dat omdat dat ook nooit de bedoeling is geweest.

Hoewel niemand een tijdmachine heeft die ons kan terugflitsen naar het Pleistoceen is er tegenwoordig een overvloed aan bewijs voor deze neigingen beschikbaar. Een baby staat al bij zijn geboorte te trappelen om een band aan te gaan met zijn familie en is voorgeprogrammeerd om contact te leggen met anderen. Een moeder meldde dat ze met haar zoon van twee jaar oud naar Idols zat te kijken. Toen de presentator de huilende deelnemers die het niet hadden gehaald interviewde, sprong haar zoon plotseling op, aaide over het scherm en zei: ‘Niet huilen hoor’. Dit vermogen vergt diepgaande relationele vaardigheden en laat evenzeer een biologisch proces zien als een lief kind. We hebben allemaal een natuurlijk talent om ons te verbinden.

Als je begrijpt dat de hersenen bovenal geïnteresseerd zijn in overleven en een diepe behoefte hebben om zich te verbinden met anderen, zal de informatie in dit boek – de dingen die het best zijn voor de ontwikkeling van je baby’s hersenen – logisch zijn.

Een paar aandachtspunten voor we beginnen

Definitie van gezin

Heb je deze frisdrankreclame weleens gezien? De camera volgt een vriendelijk ogende, studentikoze jonge man tijdens een feestje in een groot huis. Het zijn de feestdagen en hij is druk bezig je voor te stellen aan al zijn vrienden en familie terwijl hij een liedje zingt en frisdrank uitdeelt. Je ziet zijn moeder, zijn zus, zijn broer, zijn ‘verrassend coole stiefmoeder’ en de 2 kinderen die zijn stiefmoeder al had voor ze zijn vader leerde kennen, plus tantes, neefjes, collega’s van kantoor, zijn beste vriend, zijn judocoach, zijn allergiespecialist, zelfs zijn Twitterfans. Het is het duidelijkste voorbeeld dat ik heb gezien dat de definitie van de Amerikaanse familie aan het veranderen is. Snel.

Die definitie is nooit stabiel geweest. De definitie van het kerngezin – een man, een vrouw en 2,8 kinderen – bestaat pas sinds het Victoriaanse tijdperk. Nu een scheidingpercentage van 40 tot 50 procent al meer dan 30 jaar als een aasgier boven de Amerikaanse huwelijken cirkelt en hertrouwen heel gewoon is geworden, is het gemengde gezin een heel gewone vorm. Net als het eenoudergezin, aangezien meer dan 40 procent van alle Amerikaanse geboorten plaatsvinden bij ongetrouwde vrouwen. Meer dan 4,5 miljoen kinderen worden helemaal niet opgevoed door hun biologische ouders, maar door hun biologische grootouders. Tegenwoordig voedt 1 op de 5 homostellen een kind op.

Veel van deze sociale veranderingen hebben zo snel plaatsgevonden dat de wetenschappelijke gemeenschap ze niet adequaat heeft kunnen bestuderen. Je kunt geen twintigjarig onderzoek doen naar bijvoorbeeld het homohuwelijk als dat pas sinds kort legaal is. In de afgelopen jaren zijn de beste gegevens over ouderschap verkregen uit heteroseksuele relaties in een traditioneel twintigste-eeuwse huwelijk. Totdat onderzoekers een kans hebben gehad om de dynamiek van de nieuwere modellen te bestuderen, zullen we simpelweg niet weten of de inzichten die hier beschreven worden ook direct van toepassing zijn op andere situaties. Daarom gebruik ik de termen ‘huwelijk’ en ‘echtgenoot’ in plaats van ‘partner’.

De bron van de verhalen

Veel van de verhalen in de ik-vorm in dit boek komen van TruuConfessions.com, een website waar ouders anoniem berichten kunnen achterlaten om hun hart even te luchten, advies te vragen of hun opvoedingservaringen te delen met de wereld.

Andere verhalen komen uit de ervaringen die mijn vrouw en ik hebben opgedaan bij het opvoeden van onze twee zonen, Josh en Noah, die – op het moment van dit schrijven – net hun puberteit ingaan. We hebben een dagboek bijgehouden van hun kindertijd, met losse observaties, herinneringen aan vakanties, uitstapjes en een aantal fantastische zaken die onze kinderen ons hebben geleerd. Beide jongens hebben alle verhalen waarin zij voorkwamen bekeken en ik heb hun toestemming gevraagd om ze in het boek op te nemen. Alleen die waar zij ja tegen hebben gezegd zijn op deze bladzijdes verschenen. Ik ben trots op hun moed en hun gevoel voor humor om hun ouwe pa deze stukjes van hun jonge levens te laten delen.

De bron van de gegevens

In dit boek staan pagina’s waarop bij bijna elke zin een literatuurverwijzing te plaatsen is. Maar voor de leesbaarheid zijn de bronvermeldingen online gezet, op www.johnmedina.nl. De website staat boordevol aanvullend ondersteunend materiaal, waaronder tekenfilmpjes van de basisconcepten. Sommige onderwerpen heb ik helemaal niet opgenomen, soms om het boek niet onredelijk dik te maken, andere omdat er gewoon niet genoeg ondersteunende documentatie beschikbaar is.

De keuken van mijn vrouw

We gaan bijna beginnen. Gezien de enorme hoeveelheid informatie in dit boek zocht ik een metafoor om die te helpen organiseren. De oplossing is gevonden door mijn vrouw, die, naast haar vele andere talenten, ook een goede kok is. Onze keuken staat vol met allerlei zaken, van gewone dingen zoals havermout (ja, ons gezin eet pap) tot flessen exotische wijn. Ze maakt vaak troostrijk voedsel, dus zijn er ingrediënten voor rundvleesstoofpotten en kruidenmixen voor kip. Kari teelt naast de keukendeur ook vers fruit en groenten en ze gebruikt een veelheid aan natuurlijke meststoffen om de bodem te verrijken. Een krukje in de keuken zorgt ervoor dat onze zonen de spullen in de kastjes kunnen pakken en kunnen helpen bij het koken. Je zult deze zaken, waaronder de zaden en de bodem van de tuin, in de verschillende hoofdstukken herkennen. Ik hoop dat het visualiseren van de tuin en de keuken van mijn vrouw de vele ideeën vriendelijker en toegankelijker maakt.

Klaar om een slim, gelukkig kind op te voeden? Pak er een stoel bij. Je gaat lezen over een werkelijk magische wereld. De belangrijkste baan die je ooit hebt gekozen zou zomaar ook het meest interessante kunnen zijn wat je ooit zult doen.