De inhoud in vogelvlucht

Over de auteurs

Inleiding

Deel I: Het ABC van ADHD

Hoofdstuk 1: ADHD in vogelvlucht

Hoofdstuk 2: Op zoek naar de oorzaken van ADHD

Hoofdstuk 3: De vele gezichten van ADHD

Deel II: ADHD diagnosticeren

Hoofdstuk 4: Op zoek naar de juiste deskundige voor jou

Hoofdstuk 5: Het diagnostische proces

Hoofdstuk 6: Aandoeningen die op ADHD lijken of gedeeltelijk overlappen

Deel III: ADHD behandelen

Hoofdstuk 7: De behandelingsmogelijkheden kiezen die het beste bij je passen

Hoofdstuk 8: Omgaan met geneesmiddelen

Hoofdstuk 9: Counseling, coaching en training op een rij

Hoofdstuk 10: Met gedrag aan de slag

Hoofdstuk 11: Voeding, vitaminen en kruiden

Hoofdstuk 12: Repatterning-therapieën

Hoofdstuk 13: Rebalancing-therapieën

Deel IV: Leven met ADHD

Hoofdstuk 14: Harmonie in huis creëren

Hoofdstuk 15: Succes op school

Hoofdstuk 16: Slagen op je werk

Hoofdstuk 17: Het positieve benadrukken

Deel V: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 18: Tien tips om je leven te ordenen

Hoofdstuk 19: Tien manieren om de relaties binnen je gezin te verbeteren

Hoofdstuk 20: Tien informatie- en ondersteuningsbronnen

Bijlage: Formulieren om het verloop van behandelingen bij te houden

Inhoudsopgave

Over de auteurs

Inleiding

Deel I: Het ABC van ADHD

Hoofdstuk 1: ADHD in vogelvlucht

Symptomen van ADHD herkennen

De primaire symptomen

Enkele secundaire symptomen

De oorzaken van ADHD

De diagnose ADHD krijgen

Een deskundige zoeken

Je voorbereiden op het evaluatieproces

Diagnose en behandeling van ADHD in kort bestek

De rol van ADHD in je leven erkennen

Functioneren in het dagelijks leven

Nadruk op de positieve kanten

Hoofdstuk 2: Op zoek naar de oorzaken van ADHD

Een overzicht van achterhaalde theorieën

Zoeken naar een aannemelijke theorie

De kernkwestie in het kader van ADHD

De rol van zelfregulering

Executieve functies

ADHD-onderzoek

Genetisch

Anatomisch

Functioneel

Neurochemisch

Uiteindelijke conclusie

Hoofdstuk 3: De vele gezichten van ADHD

Een indruk van de primaire symptomen van ADHD

Aandachtstekort/afleidbaarheid

Impulsiviteit

Rusteloosheid/hyperactiviteit

Een paar secundaire symptomen

Faalangst

Piekeren

Verveling

Motivatieverlies/gevoelens van wanhoop

Frustratie

Laag gevoel van eigenwaarde

Slaapstoornissen

Verslaving

ADHD in verschillende bevolkingsgroepen

Kinderen

Jongeren

Volwassenen

Vrouwen

Deel II: ADHD diagnosticeren

Hoofdstuk 4: Op zoek naar de juiste deskundige voor jou

Hulp gewenst: zoeken naar de juiste personen

Een formele diagnose krijgen

Welke deskundige?

Je waarden nagaan

Jouw ideeën over de diagnose

Je ideeën over behandeling

Je ADHD-deskundige evalueren

Een diagnosticus kiezen

Een behandelaar uitkiezen

Een second opinion inwinnen

Je zorg overzien

In aanmerking komen voor zorg

Vergoeding van kosten door de verzekering

Begeleidingsmogelijkheden op school

Hoofdstuk 5: Het diagnostische proces

Voorbereiding op het diagnostische proces

Psychiatrisch/psychologisch onderzoek

Medisch onderzoek

Ontwikkelingstests

Tests van vaardigheden

Gedragsmetingen

Prestatietests

Fysiologische tests

EEG

ERP

MRI

fMRI

PET

SPECT

Weten wat je na de diagnose gaat doen

Hoofdstuk 6: Aandoeningen die op ADHD lijken of gedeeltelijk overlappen

Wat is een differentiaaldiagnose?

Een overzicht van aandoeningen met een of meer dezelfde symptomen als ADHD

Mentale stoornissen

Medische kwalen

Sensorische verwerkingsstoornissen

Pseudo-ADHD of ADHD-NOS

Deel III: ADHD behandelen

Hoofdstuk 7: De behandelingsmogelijkheden kiezen die het beste bij je passen

De drie behandelingsniveaus

Biologische behandelingen

Psychologische behandelingen

Sociale behandelingen

Verscheidene behandelingen tegelijk proberen

Je succesplan ontwikkelen

De problemen benoemen

Doelen opstellen

De mogelijkheden afwegen

Prioriteiten stellen

Benaderingen veilig combineren

Je vooruitgang volgen

Op de hoogte blijven van nieuwe ontwikkelingen op therapiegebied

Naar symposia en lezingen gaan

Zoeken op internet

Tijdschriften

Steungroepen (zelfhulpgroepen)

Hoofdstuk 8: Omgaan met geneesmiddelen

Bepalen of geneesmiddelen voor jou de juiste optie is

Begrijpen hoe medicijnen werken

De invloed van geneesmiddelen op chemische hersenstoffen

De koppeling tussen symptomen en chemische hersenstoffen

Soorten geneesmiddelen

Stimulantia

Andere ADHD-geneesmiddelen dan stimulantia

Monoamine oxidase inhibitors (MAO-remmers)

SSRI’s

Serotonine/norepinefrine-heropnameremmers

Tricyclische antidepressiva (TCA’s)

Atypische antidepressiva

Antihypertensiva

Anticonvulsiva

Vooruit, nog eentje dan

Slagen met medicijnen

Positieve effecten herkennen

Bijwerkingen

Je vooruitgang bijhouden

Weten wanneer het beter is om te stoppen

Hoofdstuk 9: Counseling, coaching en training op een rij

Counseling toevoegen aan je behandelplan

Mogelijkheden op het gebied van counseling en therapie

Inzicht in jezelf via inzichtgevende therapie

Baat hebben bij ondersteunende therapie

Cognitieve gedragstherapie

Gedragsverandering

Zelfexpressie via speltherapie

Psycho-educatie

Systeem- of gezinstherapie

Groepstherapie

Steungroepen (zelfhulpgroepen)

Coaching

Trainingsmogelijkheden

Aandachtstraining

Mediatietherapie

Jezelf verbeteren door vaardigheidstraining

Op zoek naar een counselor, coach of trainer

Hoofdstuk 10: Met gedrag aan de slag

Een theoretische kijk op gedrag

Associatie

Feedforward/feedback

Grondbeginselen van gedragstherapieën

Gedragsbehandelingsmethoden

Gedragsverandering

Cognitieve gedragstherapie

Aandachtstraining

Hoofdstuk 11: Voeding, vitaminen en kruiden

Gezonde voeding

Wat zijn gezonde eetgewoonten?

Feingold-dieet

Vitaminen- en kruidensupplementen

Steunsupplementen

Een overzicht van specifieke supplementen

Neutraceuticals

Je omgeving beschermen

Allergenen

Chemische stoffen

Hoofdstuk 12: Repatterning-therapieën

Hersenactiviteit veranderen via neurofeedback

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

Het zenuwstelsel stimuleren door middel van ritme

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

De manier veranderen waarop je geluiden hoort

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

Je ogen oefenen

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

Hoofdstuk 13: Rebalancing-therapieën

Je energie weer in evenwicht via acupunctuur

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

Je lichaam geneest zichzelf via homeopathie

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

Manuele therapieën

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een hulpverlener zoeken

Je hersenen helpen om sensorische informatie te verwerken

Achtergrondinformatie

Het proces

Wat kun je ervan verwachten?

Een zorgverlener zoeken

Deel IV: Leven met ADHD

Hoofdstuk 14: Harmonie in huis creëren

Zo leg je de basis voor gezonde relaties

Empathie oefenen

Emoties uiten

De communicatie verbeteren

Je waardering laten blijken

Conflicten in de kiem smoren

Met het verleden in het reine komen

Realistisch zijn

Beter leren leven met ADHD

Je stemmingen de baas blijven

Verantwoordelijkheid nemen

Een kind met ADHD opvoeden

Problemen voorkomen

Omgaan met straf

Meerdere kinderen opvoeden

Gevoel van eigenwaarde versterken

Eensgezind opvoeden

Omgaan met een volwassene die ADHD heeft

Zoek naar informatie

Werk samen

Blijf hecht met elkaar

Reserveer tijd voor jezelf

Goede gewoonten aanleren

Orde scheppen

Regelmatig aan lichaamsbeweging doen

Minder tijd besteden aan televisie en videospelletjes

Alle voorwaarden scheppen voor een goede nachtrust

Tijd inruimen voor spel en plezier

Hoofdstuk 15: Succes op school

Problemen die kinderen van verschillende leeftijden hebben

Omgaan met elementaire schoolkwesties

Omgaan met moeilijkheden in het middelbaar onderwijs

Moeilijkheden in het hoger beroepsonderwijs

Moeilijkheden in het academisch onderwijs

Overheidsregelingen

Realistische verwachtingen

Een onderwijsplan opstellen

Begrijpen wat een onderwijsplan is

Een gedetailleerd plan opstellen

De vooruitgang bijhouden

Maximale begeleiding door de onderwijzer van je kind

Op zoek naar de juiste docent

Samenwerken met de leerkrachten

Je ervaringen met de school noteren

Onderwijsmogelijkheden verkennen

Omgaan met moeilijke momenten op school

Middagpauzes en vrije uren

Overgangsmomenten

Sociaal contact

Omgaan met bepaalde docenten en schoolleiding

Thuis werken met je kind

Helpen met huiswerk

Bijles?

Gevoel van eigenwaarde steunen

Je kind helpen om ordelijk te blijven

Hoofdstuk 16: Slagen op je werk

Inzicht in problemen op het werk

Zeggen of niet zeggen?

Een praktisch besluit nemen

Jezelf in de hand houden

Werken aan goede werkverhoudingen op het werk

Houd het bedrijfsbeleid in het oog

Omgaan met gezag

Omgaan met collega’s

Zelf de baas zijn

Dagelijkse werkzaamheden

Ordelijk werken

Je tijd indelen

Projecten afwerken

Geconcentreerd blijven

Omgaan met details

Slagen in het algemeen

Zoeken naar de beste loopbaan

Plannen op de lange termijn

Het beste maken van je huidige baan

Inzicht in je waarde als werknemer

Een balans zoeken

Een eigen bedrijf beginnen

Hoofdstuk 17: Het positieve benadrukken

Het positieve in je symptomen zien

Nagaan op welke terreinen je getalenteerd bent

Munt slaan uit je creativiteit

Profiteren van chaos

Je energie benutten

Je neiging erkennen om risico’s te nemen

Je onafhankelijkheidszin honoreren

Je ambities waarmaken

Afgaan op je intuïtie

Je aanpassingsvermogen nagaan

Je sportieve talenten ontwikkelen

Zoeken naar terreinen waarop je uitblinkt

Deel V: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 18: Tien tips om je leven te ordenen

Ordelijk denken

Informatie vastleggen

Ideeën en afspraken noteren

Werken met een PDA

Je tijd indelen

Gebruikmaken van de techniek

Je rooster in kaart brengen

Vooruit plannen

Projecten afmaken

Taken in kleinere stappen opsplitsen

Een plan opstellen

Eén stap tegelijk nemen

Ruimten zinvol indelen

Pak rommel bij de wortel aan

Geef de dingen een eigen plaats

Bedenk een kleurcodesysteem

Beslis wat echt belangrijk voor je is

Hoofdstuk 19: Tien manieren om de relaties binnen je gezin te verbeteren

Verantwoordelijkheid nemen

Je concentreren op de positieve dingen

Woede en rancune loslaten

Je schuldgevoel kwijtraken

Dingen uitpraten

Samenwerken

Gezinsbijeenkomsten

Realistisch zijn

Samen plezier hebben

Weglopen

Hoofdstuk 20: Tien informatie- en ondersteuningsbronnen

Forums op internet

Websites

Steungroepen (zelfhulpgroepen)

De school van je kind

Universiteiten en academische ziekenhuizen

Jouw ADHD-zorgverlener

Boeken

Openbare bibliotheken

Familie en vrienden

Groepstherapie

Bijlage: Formulieren om het verloop van behandelingen bij te houden

Inleiding

Een heleboel mensen hebben een aandachtstekort/hyperactiviteitstoornis (Engels: attention deficit/hyperactivity disorder, afgekort ADHD). Onderzoekers schatten dat drie tot zes procent van de mensen in de Verenigde Staten met ADHD kampen. In Nederland lopen de schattingen uiteen: drie tot vijf procent van de kinderen en minstens één procent van de volwassenen zou met ADHD te kampen hebben. Met andere woorden, als jij (of een van je naaste verwanten) ADHD hebt, dan ben je niet de enige. Bijna iedereen kent wel een of meer mensen die ADHD hebben (of ze zich daarvan nu bewust zijn of niet).

Ondanks het feit dat zoveel mensen ADHD hebben, circuleren er over deze aandoening veel misverstanden. Zo denken sommige mensen, waaronder veel zorgverleners, dat ADHD eigenlijk niet bestaat. Zij zeggen dat ADHD een bedacht excuus is voor slecht gedrag of slecht ouderschap.

Van het begin af aan verzekeren wij je dat ADHD een echte aandoening is waarmee miljoenen mensen kampen. Voor veel mensen maakt dit het leven erg moeilijk. ADHD heeft een biologische oorzaak en verdwijnt niet door hard te werken of ongewenst gedrag te bestraffen. Je kunt de symptomen van ADHD niet negeren in de hoop dat de betrokkene ze simpelweg zal ontgroeien.

Om de symptomen van ADHD te verzachten (en soms te elimineren) moet je ADHD begrijpen en deskundige hulp inroepen. Het doel van dit boek is je meer inzicht in ADHD te geven en je te laten zien waar je hulp kunt zoeken. Wij willen je de middelen aanreiken om ADHD in je leven doelmatig aan te pakken, ongeacht of jij, je partner, je kind of een goede bekende degene is die ADHD heeft.

Over dit boek

Onder de boeken over ADHD is ADHD voor Dummies uniek, aangezien het met ADHD-ers in gedachten is geschreven. We beogen geen lange, obscure verklaringen, maar zullen meteen tot de kern van de zaak doordringen en je zonder franje de informatie geven die je nodig hebt.

Toen we met het schrijven van dit boek begonnen, wilden we uiteraard elementaire informatie opnemen over wat ADHD is en waar het vandaan komt. Maar vooral wilden we informatie geven over alle mogelijke behandelingsmethoden en eenvoudige, doelmatige manieren waarmee je de symptomen onder controle kunt krijgen en het leven kunt leiden dat je wilt leiden. Daarom besteden we in dit boek niet al te veel aandacht aan achtergronddetails en jargon, maar geven we je des te meer adviezen waar je in het dagelijks leven iets aan hebt. Aangezien we allebei jarenlang met mensen met ADHD hebben gewerkt, zullen onze ervaringen in de komende pagina’s een grote rol spelen.

Veronderstellingen die zo gek nog niet zijn

In dit boek doen we over jou slechts één veronderstelling: we nemen aan dat jij een boek over ADHD wilt lezen zonder poëtische beschrijvingen en langdradige anekdotes, omdat je weinig tijd hebt en je snel de essentie wilt vatten. We zullen je tijd niet met lange verklaringen verspillen, maar wel willen we dat je dit boek met plezier leest, en daarom hebben we een paar keer geschreven naar mensen met wie we hebben gewerkt om je inzicht te geven in hoe zij met ADHD leven.

Nu we duidelijk hebben gemaakt wat we veronderstellen, zullen we ook aangeven wat we niet veronderstellen: we gaan er niet van uit dat jij degene met ADHD bent. We proberen ADHD te schetsen vanuit het gezichtspunt dat jij, je partner, je kind, je kleinkind, een vriend of een leerling ADHD heeft. (Tjonge, dat zijn nogal wat gezichtspunten in één boek!)

In dit boek gebruikte conventies

Gegeven de diversiteit van de gezichtspunten die we in dit boek proberen te beschrijven, kunnen we niet in elke paragraaf alle soorten relaties aangeven die tussen jou en ADHD bestaan. Om de zaken te vereenvoudigen, verwijzen we in dit boek steeds naar jou, alsof jij degene bent die ADHD heeft. Soms (wanneer er een speciale relatie in het spel is) zullen we echter wel een specifiek gezichtspunt melden; in die gevallen schrijven we bijvoorbeeld je kind, je partner enzovoort.

De enige andere conventie die we vooraf willen verduidelijken, is hoe we verwijzen naar de aandoening waarover we schrijven. In de gezondheidszorg wordt deze aandoening de aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis (afgekort ADHD) genoemd. Soms wordt ook wel de aanduiding ADD gebruikt. Hoewel dit dezelfde aandoening is, zullen wij in dit boek de formele aanduiding ADHD gebruiken. (Zoals je in hoofdstuk 2 kunt lezen, heeft men in de loop der jaren nogal wat verschillende benamingen voor deze aandoening gebruikt; in de nabije toekomst kan opnieuw een andere benaming worden verwacht.)

Lees dit eerst!

De informatie in dit boek is niet bedoeld ter vervanging van deskundig medisch advies of medische behandelingen, maar om je te helpen geïnformeerde keuzes te maken. Omdat ieder individu uniek is, moet een deskundige in de gezondheidszorg bij elk individueel gezondheidsprobleem een diagnose stellen en op de behandeling toezien. Wanneer iemand onder doktersbehandeling is en advies krijgt dat in strijd is met wat er in dit boek wordt vermeld, moet het advies van de arts worden opgevolgd, aangezien dat advies gebaseerd is op de unieke eigenschappen van dat individu.

Indeling van dit boek

Dit boek is onderverdeeld in vijf delen, met als doel dat je snel zult kunnen vinden waarnaar je op zoek bent. In de volgende paragrafen wordt beschreven wat je in elk deel aantreft. In de inhoudsopgave aan het begin van dit boek staat gedetailleerder vermeld wat in elk hoofdstuk wordt besproken.

Deel I: Het ABC van ADHD

Deel I is een inleiding in ADHD. Hoofdstuk 1 geeft een overzicht van deze stoornis en biedt een voorproefje van wat je in de rest van het boek vindt. In hoofdstuk 2 gaan we dieper in op de oorzaak van ADHD vanuit verschillende gezichtspunten en de rol van de biologie in het veroorzaken van jouw symptomen. In hoofdstuk 3 bekijken we de symptomen van ADHD, zowel de kernsymptomen als de secundaire symptomen die uit deze kernsymptomen kunnen voortvloeien.

Deel II: ADHD diagnosticeren

In deel II vertellen we hoe ADHD wordt gediagnosticeerd en wie een diagnose het beste kan stellen. In hoofdstuk 4 lees je over de vele typen deskundigen die ADHD kunnen diagnosticeren of behandelen en hoe je de beste deskundige voor jou of je kind kunt kiezen. In hoofdstuk 5 staat het diagnostische proces centraal; we werpen een blik op de criteria voor ADHD en de vele tests die je moet doorlopen om na te gaan of je ADHD hebt. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de aandoeningen die op ADHD lijken maar het niet zijn, en geeft aan van welke richtlijnen deskundigen gebruikmaken om een diagnose te stellen.

Deel III: ADHD behandelen

Deel III is gewijd aan de vele behandelingsmethoden van ADHD. In hoofdstuk 7 vind je de elementaire behandelingsmogelijkheden aan de hand waarvan je een plan kunt maken om de beste keuze voor jou of je dierbare te maken. Geneesmiddelen zijn het onderwerp van hoofdstuk 8. Je verneemt hier welke soorten medicijnen er voor mensen met ADHD beschikbaar zijn en hoe je samen met je arts naar het beste geneesmiddel kunt zoeken. In hoofdstuk 9 bespreken we counseling-, coaching- en trainingsmethoden en welke baat jij of je dierbare daar bij kan hebben. Gedragsverandering, een van de oudste manieren om de symptomen van ADHD aan te pakken, wordt besproken in hoofdstuk 10. Hoe voeding, supplementen en kruiden je in de strijd tegen de symptomen van ADHD kunnen bijstaan, lees je in hoofdstuk 11. In hoofdstuk 12 bespreken we repatterning-therapieën, ofwel behandelingsmethoden die als doel hebben om je hersenen op de lange termijn anders te laten werken. Ten slotte werpen we in hoofdstuk 13 een blik op rebalancingtherapieën die ernaar streven om je zenuwstelsel weer in evenwicht te brengen.

Deel IV: Leven met ADHD

Hoe je doelmatig met ADHD kunt leven, wordt besproken in deel IV. In hoofdstuk 14 vind je tips en adviezen om het leven thuis aangenamer en minder stressvol te maken. Problemen op school zijn het onderwerp van hoofdstuk 15; hoe ga je bijvoorbeeld met gezag om, hoe onderhoud je positieve relaties met de onderwijzers van je kind en hoe zorg je ervoor dat je kind de hulp krijgt die het nodig heeft om zijn werk goed te kunnen doen. Hoofdstuk 16 reikt manieren aan om op het werk goed te presteren en legt uit hoe je het werk kunt vinden dat het beste bij je past. In hoofdstuk 17 bekijken we de vaak vergeten positieve kanten van ADHD en hoe ze je leven kunnen verrijken.

Deel V: Het deel van de tientallen

Het deel van de tientallen is een vast onderdeel van alle Voor Dummies-boeken. Dit deel omvat drie hoofdstukken die je leven met ADHD beslist draaglijker zullen maken. Hoofdstuk 18 geeft tien waardevolle suggesties om je leven te ordenen en geordend te houden. Je vindt er de beproefde manieren om orde op zaken te stellen, maar ook technologische snufjes om je vinger aan de pols te houden. Hoofdstuk 19 biedt ideeën om harmonie in je gezin tot stand te brengen en te handhaven, waaronder manieren om voor jezelf te zorgen en betere communicatievaardigheden te leren. Hoofdstuk 20 besluit dit deel met tien soorten hulpbronnen waar je meer over ADHD te weten kunt komen en de gewenste steun kunt krijgen.

Na deel V volgt een bijlage met formulieren waarmee je het verloop van een behandeling kunt bijhouden. Deze formulieren zijn handig als je de positieve en negatieve resultaten wilt nagaan van behandelingen die je wilt proberen, vooral behandelingen (zoals een geneesmiddelenkuur) die een biologische invloed hebben.

De pictogrammen die in dit boek worden gebruikt

Net als in alle andere Voor Dummies-boeken tref je in dit boek een paar pictogrammen aan die bedoeld zijn om je te helpen:

Sommige technieken zijn erg belangrijk en verdienen extra nadruk. Dit pictogram wijst je daar vriendelijk op en helpt je op het juiste spoor te blijven.

Dit pictogram tref je aan naast alinea’s waarin vaktermen worden uitgelegd, wetenschappelijke informatie de revue passeert of ietwat ingewikkelde stof wordt besproken.

Dit pictogram wijst op deskundige adviezen en ideeën die je kunnen helpen beter met ADHD in je leven om te gaan.

Dit pictogram maakt je attent op situaties waarin je op moet letten dat je jezelf of iemand anders niet kwetst.

En nu ...

Dit boek is zodanig gestructureerd dat je het zowel van het begin tot het eind kunt lezen om je kennis geleidelijk op te bouwen, maar ook heen en weer kunt springen om alleen de gedeelten te lezen die je op dat moment interesseren. Stel dat je niets over ADHD weet en dat je de grote lijnen wilt weten. In zo’n geval begin je met hoofdstuk 1. Als je daarentegen een kind hebt dat op school problemen heeft en je weten wilt hoe je die problemen kunt aanpakken, ga je meteen naar hoofdstuk 15. En mocht je meer willen weten over de nieuwste alternatieve methoden om ADHD te behandelen, dan lees je om te beginnen de hoofdstukken 11, 12 en 13.

Maar waar je in dit boek ook begint, wanneer een term of idee elders in het boek uitvoeriger wordt besproken, zullen we dat aangeven, zodat jij de gewenste achtergrondinformatie snel kunt vinden.

Hoofdstuk 1

ADHD in vogelvlucht

In dit hoofdstuk:

Symptomen van ADHD

Oorzaken van ADHD

Diagnose en behandeling van ADHD

Omgaan met ADHD in je leven

In 1980 werd onze woordenschat verrijkt met een nieuwe term, aandachtstekortstoornis. Daarmee doelde men op een aandoening die al sinds de tweede helft van de negentiende eeuw werd geconstateerd, maar die onder tal van andere namen bekend stond. De term, die later veranderde in aandachtstekort-/hyperactiviteitsstoornis (Engels: attention deficit/hyperactivity disorder, kortweg ADHD), wordt gebruikt wanneer mensen problemen op school of op hun werk ondervinden, niet stil kunnen zitten of niet in staat zijn om hun gedrag onder controle te houden. Iedereen kan symptomen van ADHD vertonen: kinderen, volwassenen, mannen, vrouwen, armen en rijken. Vanwege dit feit en ook al doordat de symptomen van ADHD simpelweg extreme vormen van alledaags gedrag betreffen, wordt deze aandoening vaak verkeerd begrepen en foutief gediagnosticeerd.

In dit hoofdstuk maak je kennis met ADHD. We geven je een beknopt overzicht van de bekendste symptomen, de biologische oorzaken, de diagnose, de behandelingsvormen en de manieren om met ADHD om te gaan. Alle aspecten die we in dit hoofdstuk kort aanstippen, worden in de loop van dit boek uitvoerig besproken.

Zoals in de inleiding al is opgemerkt is ADHD een ingewikkelde aandoening, waaraan drie tot zes procent van de mensen in de Verenigde Staten lijdt. In Nederland en België schat men dat één procent van de volwassenen en drie tot vijf procent van de kinderen met ADHD te kampen heeft. We zeggen er echter wel bij dat er veel gelukkige, geslaagde mensen (inclusief wij beiden) zijn die met ADHD kunnen leven.

Het feit dat er zoveel mensen om je heen ADHD hebben, betekent dat het niet moeilijk is om goede informatie in te winnen en steun, behandelingsmethoden en levenswijzen te vinden die je kunnen helpen de negatieve aspecten van ADHD te verzachten en de positieve aspecten te versterken. (Jazeker, ADHD heeft ook positieve kanten, waarover meer in hoofdstuk 17.)

Symptomen van ADHD herkennen

Als je ADHD hebt, heb je waarschijnlijk moeite om je gedrag onder controle te houden. Het probleem kan zich voordoen op het gebied van aandacht, gedrag en motoriek (beweging). ADHD uit zich bij ieder mens weer op zijn eigen wijze. Sommige mensen hebben geen moeite met stilzitten, maar kijken weg in de ruimte, niet in staat om hun blik ergens op te concentreren. Andere mensen zijn voortdurend druk in beweging, maar kunnen zich urenlang op één ding concentreren en alle andere dingen buitensluiten. Weer andere mensen zijn overmatig impulsief en vertonen gevaarlijk gedrag, maar kunnen wel in de klas stilzitten.

De primaire symptomen

Ondanks de vele manieren waarop ADHD zich kan uiten, zijn er drie elementaire symptomen:

Ongeconcentreerd/snel afgeleid. Mensen met ADHD hebben moeite om zich te concentreren. Misschien kun je je soms wel en soms niet concentreren. Dit wisselend vermogen om je te kunnen concentreren is een van de belangrijkste kenmerken van ADHD.

Impulsief. Veel mensen met ADHD hebben moeite hun gedrag onder controle te houden. In dit geval handel je vaak zonder na te denken, misschien door voor je beurt te praten of door onnodige risico’s te nemen.

Hyperactief. Hyperactieve mensen moeten hun lichaam op de een of andere manier bewegen. Je bent misschien wel bij machte om stil te zitten, maar dan moet je in elk geval met je been wippen of een ander lichaamsdeel bewegen. Van deze hyperactiviteit hebben kinderen meer last dan volwassenen. Dat komt omdat de meeste volwassenen met ADHD lichamelijk minder rusteloos worden naarmate ze ouder worden.

De term attention deficit/hyperactivity disorder (afgekort ADHD) is afkomstig uit het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (afgekort DSM-IV) van de American Psychiatric Association. Dit is een diagnostisch handboek voor psychiaters, psychologen en andere professionals in de geestelijke gezondheidszorg. In mei 2013 verscheen de vijfde editie van deze handleiding, de DSM-5. De Nederlandse vertaling hiervan wordt begin 2014 verwacht (Uitgeverij Boom). Wat betreft ADHD zijn enkele veranderingen doorgevoerd. Deze betreffen de vereiste diagnostische criteria waaraan moet worden voldaan, de leeftijd waarop de symptomen zich voor het eerst voordoen en benamingen voor de verschillende presentaties van ADHD. Er is, voornamelijk vanuit professionele kring, serieuze kritiek op de nieuwe omschrijvingen en criteria, omdat deze zouden leiden tot een overmatig stellen van de diagnose ADHD. Het is niet ondenkbaar dat deze kritiek zal resulteren in een herziening. Op het internet kun je de discussie hierover volgen (Zoektermen DSM-5 en ADHD). Wij hanteren in dit boek nog de criteria uit de DSM-IV, waarin drie typen ADHD worden genoemd:

Onoplettende type. Als je dit type ADHD hebt, houdt dat in dat je moeite hebt om je te concentreren, maar dat je wel stil kunt zitten.

Hyperactieve/impulsieve type. Als je dit type ADHD hebt, heb je problemen met stilzitten en moeite om de gevolgen te overdenken voordat je iets doet of zegt, maar heb je geen concentratieproblemen.

Gecombineerde type. Als je moeite hebt met concentreren én met stilzitten of dingen doen zonder er eerst over na te denken, heb je het gecombineerde type.

Enkele secundaire symptomen

Afgezien van de drie elementaire symptomen (aandachtstekort, impulsiviteit en hyperactiviteit) die in de vorige paragraaf zijn beschreven, kan ADHD gepaard gaan met een heleboel andere symptomen. Om er een paar te noemen (er zijn er nog meer):

piekeren;

verveling;

verlies van motivatie;

frustratie;

lage dunk van jezelf;

slaapstoornissen;

wanhoop.

In hoofdstuk 3 zullen we deze en andere symptomen uitvoerig bekijken.

Deze secundaire symptomen zijn ook kenmerken van andere veelvoorkomende stoornissen. De overlap van symptomen van verschillende stoornissen wordt comorbiditeit genoemd. Dit is een van de redenen waarom het zo moeilijk is om een ADHD-diagnose te stellen. (Zie de paragraaf ‘De diagnose ADHD krijgen’, verderop in dit hoofdstuk, of lees hoofdstuk 5.)

De oorzaken van ADHD

Vroeger dachten veel mensen dat ADHD (voordat de aandoening deze naam kreeg) slechts een gedragsstoornis was en geen biologische oorzaak had. De afgelopen dertig jaar heeft onderzoek echter uitgewezen dat er bij mensen met ADHD in biologisch opzicht iets anders aan de hand is dan bij mensen die deze aandoening niet hebben. Toch kan niemand nog met zekerheid zeggen wat die biologische basis precies is. Onderzoekers hebben het volgende ontdekt:

Genetische verschillen. De aandoening schijnt voor een deel genetisch bepaald te zijn. In gezinnen waarbij minstens een van de ouders ADHD heeft, wordt vaker een kind geboren dat ADHD heeft.

Neurologische activiteit. Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen met ADHD onregelmatige hersenactiviteit vertonen. Zo zijn er studies voorhanden waarin minder activiteit in de frontale hersenen (het gebied dat de aandacht regelt) werd geconstateerd. Ander onderzoek ontdekte abnormale activiteit in andere gebieden, dieper in de hersenen.

Chemische verschillen. Wellicht verlopen bepaalde chemische processen anders bij mensen met ADHD. Bij de aanmaak van neurochemische stoffen schijnen mensen met ADHD anders te reageren dan mensen die deze aandoening niet hebben, aldus sommige onderzoekers.

De feitelijke oorzaak of oorzaken van ADHD zijn niet bekend. Maar ondanks dat we geen gedetailleerd inzicht in de oorzaken hebben, weten we wel een heleboel over hoe deze stoornis kan worden behandeld. In de paragraaf ‘Diagnose en behandeling van ADHD in kort bestek’, verderop in dit hoofdstuk, zullen we deze behandelingen noemen; de behandelingsmogelijkheden worden in deel III van dit boek uitvoerig besproken.

De diagnose ADHD krijgen

ADHD diagnosticeren kan voor sommige mensen frustrerend zijn, aangezien er geen duidelijke manier is om na te gaan of er sprake is van ADHD. Aan een hersenscan kun je het niet zien, aan de hand van een bloedmonsteranalyse evenmin. Een grondige evaluatie van jouw gedrag (of dat van de persoon om wie het gaat), momenteel en in het verleden, is de enige manier om ADHD te diagnosticeren. Dat betekent dat je op zoek moet gaan naar een deskundige die de subtiliteiten en de varianten van ADHD kent. De volgende paragrafen geven een overzicht van dit belangrijke proces.

Een deskundige zoeken

De juiste zorgverlener uitzoeken is een eerste stap als je wilt weten of je ADHD hebt. Je kunt natuurlijk bij je huisarts beginnen, maar om een nauwkeurige diagnose te krijgen (in elk geval zo nauwkeurig als mogelijk is), moet je een deskundige zien te vinden die alle verschillende manieren kent waarop ADHD zich kan uiten en die jouw geschiedenis juist kan inschatten. Je kunt onder meer kiezen uit:

(Kinder)psychiater. Een psychiater is een arts die gespecialiseerd is in geestesziekten en gedragsstoornissen. Een psychiater mag geneesmiddelen voorschrijven en kent vaak de neurologische factoren die met ADHD samenhangen.

Neuroloog. Een neuroloog is een arts die gespecialiseerd is in de hersenen. Zo iemand bekijkt ADHD vaak vanuit een biologisch gezichtspunt en kan medicijnen voorschrijven, maar is niet altijd op de hoogte van alternatieve behandelingen en de beste manieren om in het dagelijks leven met ADHD om te gaan.

Kinderarts. Dit is een arts die in de behandeling van kinderen is gespecialiseerd en de medicamenteuze behandeling doet. De psychosociale behandeling en diagnostiek wordt vaak aan anderen (bijvoorbeeld een psycholoog) overgelaten.

Psycholoog. Een psycholoog is gespecialiseerd in de werking van de geest. De meeste psychologen kennen de criteria om ADHD te diagnosticeren en kunnen tal van behandelingen aanbieden. Ze mogen echter geen geneesmiddelen voorschrijven.

Orthopedagoog. Een orthopedagoog is gespecialiseerd in de psychologische ontwikkeling en opvoeding van kinderen.

ADHD-deskundige. Iedereen die ervaring heeft in het werken met mensen met ADHD, kan een ADHD-deskundige zijn, van een docent tot een therapeut. ADHD-deskundigen kennen waarschijnlijk veel behandelingsmogelijkheden en levenswijzen, maar mogen geen geneesmiddelen voorschrijven en zijn vaak niet goed op de hoogte van de neurologische factoren die een rol spelen bij ADHD.

ADHD-coach. Een coach heeft, net als een ADHD-deskundige, ervaring in het werken met mensen met ADHD, maar is gewoonlijk geen arts en mag daarom geen medicijnen voorschrijven. Een coach helpt je in je leven te handhaven. Coaches kunnen allerlei achtergronden hebben (educatief, commercieel, psychologisch) en helpen je meestal met praktische, dagelijkse dingen, zoals het oefenen van vaardigheden.

Maatschappelijk werk. Bureau Jeugdzorg is er voor de eerste diagnostiek en advisering. Daarna worden de zorgaanbieders ingeschakeld. Je kunt ook via je huisarts of rechtstreeks bij de Geestelijke Gezondheidszorg of een polikliniek voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie terechtkomen. De thuiszorg of sociaal-maatschappelijke dienstverlening biedt ook hulp.

Welke deskundige je kiest zal voor een deel afhankelijk zijn van jouw opvattingen over geneesmiddelen en voor een ander deel van je bereidheid om onconventionele behandelmethoden te proberen. Dat komt omdat alle deskundigen je waarschijnlijk de aanpak zullen aanraden waarmee zij het meest vertrouwd zijn en die met hun specifieke behandelingsfilosofie overeenkomt.

In hoofdstuk 4 helpen we je na te gaan wat je opvattingen hierover zijn en hoe ze bij elk type ADHD-deskundige passen. Je leest daar ook welke vragen je aan een deskundige kunt stellen om na te gaan of de betreffende behandelingsfilosofie met jouw opvattingen overeenkomt. Dankzij die informatie kun je voorkomen dat je je gedwongen voelt een behandeling te proberen waarmee je het eigenlijk niet eens bent, en ben je beter in staat om een behandelingsvorm te vinden die bij jouw stijl past.

Je voorbereiden op het evaluatieproces

Nadat je een deskundige hebt gekozen met wie je wilt werken, kun je aan het feitelijke evaluatieproces beginnen. Dat proces houdt in dat je een heleboel vragen beantwoordt en dat je je verleden nagaat. In hoofdstuk 5 lees je welke vragen je dient te beantwoorden en wat de officiële criteria voor de diagnose ADHD zijn.

ADHD diagnosticeren is niet gemakkelijk: bovendien kan zo’n diagnose veranderen of worden bijgesteld. Dit geldt vooral voor kinderen, naarmate ze ouder worden kunnen problemen (en diagnoses) veranderen. ADHD is slechts één uit een groep op elkaar gelijkende aandoeningen, zodat het zelfs mogelijk is dat jij of je dierbare door een expert in de verkeerde categorie wordt geplaatst. We raden je daarom aan om een second opinion in te winnen, vooral als je aan de diagnose twijfelt. In hoofdstuk 6 lees je over enkele aandoeningen en symptomen die op ADHD kunnen wijzen of ermee gepaard kunnen gaan.

Diagnose en behandeling van ADHD in kort bestek

ADHD kan zich op een vrijwel onbeperkt aantal manieren uiten en bovendien lijken ook de behandelmethoden bijna onbegrensd te zijn. In de praktijk is het op waarde schatten van de vele behandelingsmogelijkheden vaak een van de lastigste problemen waar mensen bij wie de ADHD-diagnose is gesteld mee te maken krijgen.

Medicatie en gedragstherapie zijn de gebruikelijkste en wetenschappelijk best onderzochte behandelingsmethoden van ADHD. Beide zijn nuttige en doelmatige methoden, maar veel andere behandelingsvormen kunnen bij de juiste persoon veel nut hebben.

De behandelingsmogelijkheden kunnen worden onderverdeeld in verscheidene brede categorieën, waaronder de volgende:

medicamenteuze behandeling;

counseling en therapie;

coaching;

training;

gedragsverandering;

voeding en supplementen;

kruiden en homeopathische middelen;

repatterning-therapieën;

rebalancing-therapieën;

oefenen van speciale vaardigheden.

In de hoofdstukken 8 tot en met 13 zullen al deze behandelingsmogelijkheden de revue passeren. Houd daarbij in gedachten dat elke behandelingsmethode zijn sterke en zwakke punten heeft en dat je veel methoden kunt combineren. Het is vaak erg moeilijk om erachter te komen hoe je moet kiezen en wat je kunt combineren. Ons doel is om je keuzen te vergemakkelijken, en daarom hebben we hoofdstuk 7 geschreven, want daar helpen we je om een plan te ontwikkelen en uit te voeren om de behandeling tot een succes te maken.

De rol van ADHD in je leven erkennen

Een assortiment strategieën paraat hebben voor wanneer zich problemen voordoen, is een van de beste manieren om met de symptomen van ADHD om te gaan. Naarmate je meer van die strategieën tot je beschikking hebt, zal je leven gemakkelijker worden. We hebben een heel boekdeel (deel IV) gewijd aan manieren om de kwaliteit van je assortiment zo optimaal mogelijk te maken.

Functioneren in het dagelijks leven

Of je nu op school, thuis of op je werk bent, overal kun je de negatieve invloed van je ADHD-symptomen afzwakken door strategieën te gebruiken waarbij veel andere mensen (waaronder wijzelf) baat hebben gehad. In de hoofdstukken 14, 15 en 16 bieden we je tips, handelwijzen en ideeën om je dagelijks leven zo succesvol en stressvrij mogelijk te laten verlopen.

Zo reiken we je manieren aan om gezonde gezinsrelaties te onderhouden of je kind met ADHD te motiveren om zijn huiswerk te doen. Je leest wat je mogelijkheden op school en op het werk zijn, hoe je geordend aan een karwei kunt blijven werken, hoe je je carrière kunt plannen en nog veel meer. We hopen dat deze kennis je zal aanmoedigen om je eigen unieke manieren te ontwikkelen om met je ADHD om te gaan.

Nadruk op de positieve kanten

Behalve de problemen die ADHD veroorzaakt, zijn er ook gebieden waarop mensen met ADHD bepaalde sterke punten hebben. Zodra je deze positieve aspecten eenmaal erkent – een verhoogde creativiteit, veel energie en bereidheid om risico’s te nemen – kun je manieren ontdekken om ze maximaal uit te buiten en beter te slagen in het leven. Zo kun je nagaan wat de beste werkwijze is om jezelf taakgericht en gemotiveerd te houden wanneer je een karwei tot een goed einde wilt brengen. In hoofdstuk 17 lees je hoe je je sterke punten inventariseert en hoe je er maximaal van profiteert.