Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1: Nederlands

Grammatica

’t Kofschip

Wel of geen t toevoegen

Koppelwerkwoorden

Zwakke en sterke werkwoorden

Klinkers en medeklinkers

Zinsontleden

Onbepaalde voornaamwoorden

Spelling

Meervoud van woorden die eindigen op -ik

Geen q zonder u

Dubbele klinker aan het eind van een woord?

Als de klank lang is, is het woord kort

Onmiddellijk

Concurreren

Professor

Interessant

Rouw of rauw?

Lijden of leiden?

Millennium

Burgemeester of burgermeester?

Commissaris

Verrassen of verassen?

Hoofdstuk 2: Moderne vreemde talen: Engels

Grammatica

Werkwoorden en tijden

Spelling

Gekke Henkie twijfelt

I before e, except after c

School, scheme, schedule

Kort Amerikaans

Necessary

Marry and bury

Woordenschat

Hoofdstuk 3: Moderne vreemde talen: Frans

Grammatica

Passé composé met être

Bijvoeglijk naamwoord voor zelfstandig naamwoord

Spelling

Wanneer krijgt een woord een hoedje?

Accent grave of accent aigu?

Een c of een ç?

Meervoud met x in plaats van s

Français of français?

Mannelijk of vrouwelijk?

Woordenschat

A droite en a gauche

Minuit en midi

Livre en lire

Ascenseur en escalier

Hoofdstuk 4: Moderne vreemde talen: Duits

Grammatica

Naamvallen

Hoofdstuk 5: Klassieke talen

Latijn

Grammatica

Woordenschat

Grieks

Griekse letters in het Nederlands

Hoofdstuk 6: De exacte vakken

Rekenen, wiskunde en informatica

Goochelen met getallen

Informatica

De zeven lagen van OSI

Bits en bytes

Over IP-adressen

Scheikunde

De eerste twintig elementen

Metalen

Kleine rijtjes

Tweelingen

Alkanen

Water en zuur

Scheidingsmethoden

Natuurkunde

Wetmatigheden

Kleurcodering voor elektronica

Alle kleuren van de regenboog

Magneet

Hoofdstuk 7: Biologie

Structuur in de natuur

Wat groeit en bloeit

Allemaal beestjes

Het menselijk lichaam

Voedingsstoffen

Hoofdstuk 8: Aardrijkskunde, geschiedenis en economie

Aardrijkskunde

Topografie

Het heelal

Het landschap

Geschiedenis

Staatsinrichting

Oorlog

Klassieke geschiedenis

De Bijbel

Economie

Boekhouden

Handig afko’s uit de economie

Hoofdstuk 9: Muziek

Toonladders

Welke snaar zit waar?

Hoofdstuk 10: Tien ezelsbruggetjes voor het dagelijks leven

Wat is er mis met Ding Flof Bips?

Zomertijd en wintertijd

Links en rechts

Multiple gok

Amsterdamse en Leidse grachten

Olympische kleuren

Verstand van verzekeren

Stel, iemand wordt onwel

Test je toetsenbord

Autorijden

Schroeven, deksels en doppen

Bijlage

Engelse woorden die je vast bekend voorkomen

Franse woorden die je vast bekend voorkomen

Duitse woorden die je vast bekend voorkomen

Latijnse woorden uit je dagelijks leven

Inleiding

‘Ezelsbruggetje’ is eigenlijk een misleidend woord. Het klinkt als iets voor mensen die te dom zijn om dingen op een normale manier te onthouden. Maar het betekent juist het tegenovergestelde! Ezelsbruggetjes zijn er voor mensen die een handige manier zoeken om veel informatie gemakkelijk te onthouden. Zo houden ze hersencapaciteit over om ook echt iets met die informatie te doen. Dat is niet alleen slim, maar ook efficiënt en praktisch.

Waarschijnlijk heet een ezelsbruggetje zo omdat een ezel maar een smal randje nodig heeft om dat brede lijf van a naar b te krijgen. Aan bijvoorbeeld een plank over een beekje heeft hij genoeg om naar de overkant te komen. Weinig middelen en een maximaal resultaat. Handig beest, eigenlijk, een ezel. En dat wisten ze ook al in de Middeleeuwen, want zo lang bestaat het woord ezelsbruggetje al in deze betekenis.

Ezelsbruggetjes zijn dus voor slimme mensen. Een heel boekje met ezelsbruggetjes is voor slimme mensen die graag overzicht hebben. Ingedeeld naar schoolvak en naar onderwerp binnen dat schoolvak, daar heb je wat aan.

Over dit boek

Er bestaan talloze ezelsbruggetjes. En ik durf best te beweren dat ik een aardige selectie heb gemaakt, maar ik claim geen volledigheid. Dat zou ook niet reëel zijn, want landsgrenzen verschuiven, een nieuwe spelling doet zijn intrede, de wetenschap schrijdt voort. En dus gaan er ezelsbruggetjes verloren en komen er ezelsbruggetjes bij.

Voor 2002 zal niemand de behoefte hebben gehad om de getallenreeks 2,20371 te kennen. Maar toen werd de euro ingevoerd en vonden veel mensen het handig om de omrekenkoers te onthouden. Met behulp van een ezelsbruggetje, in dit geval de datum 22/03/71, bleek dat heel eenvoudig te zijn.

Aan de andere is de klassieker ‘Mijnheer Van Dale Wacht Op Antwoord’ inmiddels achterhaald. Hele generaties hebben met behulp van Mijnheer Van Dale leren rekenen. Maar leerlingen van nu hebben niks te maken met Mijnheer Van Dale, want ‘Hare Majesteit Wacht Al Vele Dagen Op Antwoord’. En Zij heeft natuurlijk het laatste woord. (Meer over Mijnheer Van Dale en Hare Majesteit kun je lezen in hoofdstuk 6: De exacte vakken.)

Zelf aan de slag

Ezelsbruggetjes zijn heel persoonlijk. Wat voor de een heel goed werkt, vindt een ander misschien wel reuze omslachtig. Het kan handig zijn om zelf een ezelsbruggetje te bedenken voor iets dat je maar moeilijk kunt onthouden. Een aantal tips over hoe je dit extra slim kunt aanpakken, vind je op de allereerste pagina van dit boekje: heel toepasselijk in de vorm van een spiekbrief.

De pictogrammen in dit boek

Soms wil ik even je bijzondere aandacht vragen voor een bepaald ezelsbruggetje. Omdat het om een belangrijk of bijzonder ezelsbruggetje gaat. Of omdat er een addertje onder het gras zit. Je ziet dan een van de volgende icoontjes staan:

Dat spreekt voor zich, waarschijnlijk. Ik gebruik dit icoontje voor informatie die je volgens mij niet mag missen.

Niet alle onderwerpen zijn even belangrijk. Soms is er gewoon iets grappigs of interessants te vertellen. In die gevallen gebruik ik dit icoontje.

Sommige ezelsbruggetjes vind ik heel slim bedacht of bijzonder handig. Dan krijgen ze deze speciale aanbeveling.

Dit icoontje geldt als waarschuwing. Pas op! Hier ligt een instinkertje op de loer.

Over de bijlage

Helemaal achter in dit boek, na het laatste hoofdstuk, vind je een extraatje. De bijlage bevat lijsten met woorden die je waarschijnlijk heel erg bekend voorkomen uit het Engels, Duits, Frans en Latijn. Je zult versteld staan van het aantal buitenlandse woorden dat je eigenlijk allang kent en zelfs dagelijks toepast.

Hoe nu verder?

Je kunt dit boekje natuurlijk van het begin tot het einde doorlezen. Het onderwerp is er leuk genoeg voor, dus ga vooral je gang. Lees en laat je verrassen door de vindingrijkheid van je medemens.

Maar wij kunnen ons ook voorstellen dat je liever direct op zoek gaat naar dat ene rottige rijtje dat je maar niet kunt onthouden. Om het voor eens en voor altijd in je kop te stampen. Dat is ook een uitstekende aanpak. De verschillende vakken die aan bod komen, staan vermeld in de inhoudsopgave. Achter in het boek staat een trefwoordenregister op alfabetische volgorde. Daar vind je dat rottige rijtje gemakkelijk terug.

‘Ja, nu weet ik het weer. Al jullie namen hebben met jullie uiterlijk en persoonlijkheid te maken. Jullie heten waarschijnlijk Griezeltje, Viezerik, Domkopje, Knolneus en Platvoet …’

Hoofdstuk 1

Nederlands

In dit hoofdstuk:

’t Kofschip gaat met de tijd mee

Koppelwerkwoorden onthouden

Moos geeft Sam een klap

Beter spellen

Als Nederlands je moedertaal is, denk je misschien: ‘Wat valt er nog te leren? Ik kan er prima mee uit de voeten!’ En wie weet heb je nog gelijk ook. Maar Nederlands is een taal met haken en ogen, en een moedeloos makende hoeveelheid uitzonderingen op de regels. De mogelijkheden om fouten te maken lijken oneindig. Wie wel eens heeft meegedaan met het Groot Dictee der Nederlandse Taal, dat ieder jaar wordt georganiseerd, kan erover meepraten. Het gemiddeld aantal fouten in 2008, 2009 en 2010 was – schrik niet – respectievelijk 34, 29 en 32 in een tekst van iets meer dan driehonderd woorden.

Probeer het zelf ook maar eens. Alle dictees staan online op grootdictee.nps.nl. Waarschijnlijk maak je meer fouten dan je van jezelf had verwacht. Laat dat dan een hart onder de riem zijn voor iedereen die Nederlands leert als tweede taal: het is een moeilijke taal, ook voor mensen die ermee zijn opgegroeid.

Grammatica

Veel mensen vinden vooral Nederlandse grammatica lastig. Het is taaie kost, niet altijd even logisch en staat stijf van de rijtjes met regels en uitzonderingen. Met dat laatste ga ik proberen je te helpen. Leuker kan ik het niet maken, wel gemakkelijker.

’t Kofschip

’t Kofschip is voor veel mensen een bekend ezelsbruggetje. Het gaat om de medeklinkers uit het woord (t k fsch p). Werkwoordstammen van zwakke werkwoorden die op een van die letters eindigen, krijgen bij het vervoegen in de verleden tijd een t. In alle andere gevallen wordt het een d. Klinkt ingewikkeld, maar dat is het niet.

Deze werkwoorden vallen onder het regime van ’t Kofschip:

pak-ken, pak-te, gepak-t

stop-pen, stop-te, gestop-t

En deze niet:

ren-nen, ren-de, ge-ren-d

duw-en, duw-de, ge-duw-d

In de loop der tijd zijn een paar vrolijke variaties op hetzelfde thema bedacht. Daarvan is ’t Fokschaap waarschijnlijk de bekendste. Maar ook Schaftkip, Pokkeschoft en het fraaie Uitschuifkip voldoen uitstekend als ezelsbruggetje.

Maar in de loop der jaren zijn ’t Kofschip en al zijn varianten onvolledig gebleken: de x ontbreekt. Maar daar is wat op bedacht: Kofschiptaxi en ’t Sexy fokschaap dekken de lading aardig. Ook met behulp van xtc-koffieshop is goed te onthouden welke zwakke werkwoorden te en t krijgen in de verleden tijd. Maar daar kun je als leraar op een middelbare school misschien beter niet mee aan komen.

Wel of geen t toevoegen

Bij werkwoordstammen die eindigen op een d is het moeilijk te horen of er in de tegenwoordige tijd nog een t achter moet of niet. Vervang het woord door lopen en je hoort het meteen!

Hij aanbid of hij aanbidt? – Hij loopt, dus: Hij aanbidt

Verbied jij of verbiedt jij? – Loop jij, dus: Verbied jij?

Dat werkt ook met andere werkwoorden. Ik haalde op school zelf altijd hetzelfde trucje uit met fietsen. Een beetje saai, vind ik bij nader inzien. Als je leren een beetje leuk wil maken, moet je je fantasie gebruiken. De mogelijkheden zijn eindeloos.

smurfen, hij smurft
twitteren, hij twittert
bloggen, hij blogt

Koppelwerkwoorden

Koppelwerkwoorden heten zo, omdat ze het onderwerp van een zin koppelen aan het naamwoordelijk deel van het gezegde. Als je daar meer over wil weten, verwijs ik je graag door naar De kleine Nederlands voor Dummies. In dit boekje gaat het om de vraag hoe je de koppelwerkwoorden nou allemaal kunt onthouden. Want het zijn er nogal wat. Dit is het rijtje dat oudere generaties – precies in die volgorde – in hun hoofd hebben gestampt:

zijn, worden, blijven;

schijnen, lijken, blijken;

heten, dunken, voorkomen.

Maar dat kan veel gemakkelijker. Dit kleine zinnetje is bijvoorbeeld heel inventief:

Bob had zo veel was!

Alle medeklinkers uit de zin zijn de beginletters van de negen koppelwerkwoorden.

En de zin hieronder is ook goed bedacht. De eerste letters van de woorden in de zin zijn ook de eerste letters van de koppelwerkwoorden. En de opgewekte zelfingenomenheid van de blije leerlingen is hartverwarmend.

Wij Blije Leerlingen Bewijzen Hoe Doelloos Vele scholen Zijn.

Zwakke en sterke werkwoorden

Zwakke werkwoorden zijn te zwak om veranderingen aan te kunnen, dat kunnen alleen sterke werkwoorden. Als je dat kunt onthouden, kun je ook onthouden dat sterke werkwoorden in de verleden tijd veranderen en zwakke niet.

Zijn is een sterk werkwoord. De verleden tijd heeft een andere vorm:

Ik ben beeldschoon, getalenteerd en wereldberoemd.

Ik was beeldschoon, getalenteerd en wereldberoemd.

Raken is een zwak werkwoord. In de verleden tijd wordt er gewoon een stukje aan vastgeplakt:

Ik raak aan de drank en in de vergetelheid.

Ik raakte aan de drank en in de vergetelheid.

Tja. Roem is vergankelijk en in de wereld van de showbizz kun je hard en diep vallen.

Klinkers en medeklinkers

Welke letters zijn klinkers en welke medeklinkers? Verwissel jij ze ook altijd? Misschien is het gemakkelijker te onthouden dat er maar heel weinig klinkers zijn, namelijk maar 5 van de 26 letters in het alfabet:

a, e, o, i, u

En als je de klinkers ook nog zo achter elkaar zet dat ze de woordjes Oei en Au vormen, kan het bijna niet meer misgaan.

Zinsontleden

Zinsdelen herkennen is nog niet zo gemakkelijk. Vooral het verschil tussen het lijdend voorwerp en het meewerkend voorwerp is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Maar er is hoop voor wie een beetje van moppen tappen houdt. Die kan het verschil voortaan zelfs haarfijn uitleggen.

Het gaat om Sammie en Moosje. Ze hebben ruzie gehad en moeten de meester uitleggen wat er precies gebeurd is.

Sammie jammert: “Moos heeft me geslagen.”

“Nietes!” zegt Moosje. “Ik heb je een klap gegeven.”

“En wat is het verschil dan?” vraagt de meester.

Moosje antwoordt: “Dat hij het zelf wou!”

“Ik wilde het helemaal niet!” roept Sammie uit.

“Heb ik je een klap gegeven of niet?” vraagt Moosje.

Sammie bijt hem toe: “Ja!”

“Nou,” zegt Moosje triomfantelijk. “Dat lijkt me duidelijk. U hoort het zelf toch zeker ook, meester?”

De meester kijkt hem verbaasd aan en zegt: “Ik snap het niet, hoor.”

Moosje zucht. Dan legt hij het uit: “Als ik Sam had geslagen, was hij lijdend voorwerp geweest. Maar hij geeft toe dat ik hem een klap heb gegeven, dus was hij meewerkend voorwerp.”

In de zin ‘Ik heb Sam geslagen’ is Sam het lijdend voorwerp. Maar in de zin ‘Ik heb Sam een klap gegeven’ is Sam is het meewerkend voorwerp (en ‘een klap’ het lijdend voorwerp).

Slim van Moosje.

Onbepaalde voornaamwoorden

Mieniemani is een goed in het gehoor liggend onzinwoord waarmee je gemakkelijk het rijtje onbepaalde voornaamwoorden uit je hoofd kunt leren. Het onzinwoord bestaat uit de eerste letters van de onbepaalde voornaamwoorden: men iemand enig(e), niemand iets enige, menig(een), alles, niets, iedereen.

Als je de woorden in het rijtje hieronder hardop leest, hoor je waarschijnlijk een bepaald ritme en rijm. Dat is ook een manier om rijtjes uit je hoofd te leren. Zet de woorden die je moet leren zo achter elkaar dat er een voor jou herkenbaar patroon ontstaat.

men, iemand, niemand;

elk(e), enig(e), iets;

menig(een), iedereen;

alles, niets.

Spelling

De Nederlandse spelling kan je gemakkelijk in verwarring brengen. De volgende geheugensteuntjes maken je leven een stukje gemakkelijker.

Struikelen over je tong

Nederlands is een leuke taal waar je creatieve dingen mee kunt. Je moet wel heel veel controle over de spieren in je mond en je tong hebben, om de volgende zinnen zonder haperen uit te spreken.

De postkoetskoetsier poetst met roestpoets de roest van zijn roestige postkoets.

De meid snijdt recht en de knecht snijdt scheef.

Klaas de knappe kapper knipt knap, maar de knecht van klaas de knappe kapper, knipt knapper dan klaas de knappe kapper kappen kan.

Ruud Rups raspt rap rode ronde radijsjes.

Er schreed een snip over het schip. Hij sneed met zijn bek het spek van het spit. Heb je ooit een snip zien schrijden, die met zijn bek het spek van het spit kon snijden, zoals deze snip deed, die over het schip schreed en met zijn bek het spek van het spit sneed?

Roofrovervallen vallen overal voor. Het valt voor dat bij een roveroverval een rover voorover over een roverval valt. Maar een rover heeft het er wel voor over om bij een roofoverval voorover over een roverval te vallen. Want voor een rover schiet er bij een roofroverval altijd wel wat over.

Meervoud van woorden die eindigen op -ik

Eén ik, twee ikken? Dat kan niet. Dus woorden die in het enkelvoud op -ik eindigen, krijgen er in het meervoud nooit een tweede k bij. Het meervoud van slimmerik is slimmeriken.

Geen q zonder u

Als er in een woord een q voorkomt, staat er altijd een u achter. En het fijne daarvan is: op die regel zijn geen uitzonderingen!

Dubbele klinker aan het eind van een woord?

Aan het eind van een woord komt nooit een dubbele klinker, behalve bij de ee want die zijn met z’n twee! Dus:

vla, weldra, stro, vlo, nu, cru – één klinker

arrenslee, twee, gedwee, idee – twee klinkers

Deze regel geldt alleen voor dubbele klinkers (twee dezelfde letters) en niet voor samengestelde klinkers (twee verschillende letters). Dus:

Sneu, kenau, gnoe, gewei – twee verschillende klinkers.

Als de klank lang is, is het woord kort

Het woord ‘zakken’ heeft bijvoorbeeld een korte a-klank en zes letters. Het woord ‘zaken’ lijkt er veel op, maar het heeft een lange a-klank en één letter minder. Dat werkt altijd:

kwallen – kwalen

zeggen – zegen

koppen – kopen

Onmiddellijk

Typisch zo’n struikelblok dat docenten Nederlands graag opnemen in dictees. Hou kun je nou onthouden dat je het met dubbel d en dubbel l moet schrijven? Zo gaat het misschien gemakkelijker:

twee dikke dienders en twee lange lummels;

“Dek onmiddellijk je bed op! Met twee dekens en twee lakens”

Concurreren

Concurreren is met dubbel r. Want in je eentje kun je niet concurreren. Daarvoor moet je minstens met z’n tweeën zijn.

Professor

Dat schrijf je met één f en dubbel s. Denk aan één fiets en twee sokken! Wat voor sommige mensen goed werkt, is visualiseren. Bedenk er een plaatje bij van een verstrooide professor slingerend op de fiets met afgezakte sokken. Zie ook interessant.

Interessant

Het ezelsbruggetje voor de spelling van interessant lijkt op die voor professor. Je schrijft interessant met één r en dubbel s: denk aan een interessant meisje met één rokje en twee sokjes.

Rouw of rauw?

Rauw vlees is taai.

Als je rouwt ben je ongelukkig.

Lijden of leiden?

Gaat het om geestelijke of lichamelijk pijn, dan is het lijden. Gaat het om de leiding hebben of geven (of om de stad!) dan is het leiden (of Leiden).

Millennium

Als er één woord vaak verkeerd wordt geschreven is het millennium. Terwijl er zo’n goed ezelsbruggetje voor bestaat: millennium schrijf je met tweemaal m, tweemaal l en tweemaal n, met de m aan het begin en aan het eind.

Burgemeester of burgermeester?

Een burgermeester werkt bij een fastfoodrestaurant, een burgemeester bestuurt een stad.

Commissaris

Weet je even niet meer hoe je commissaris moet spellen? Zo weet je het meteen weer: er zijn twee moorden gepleegd en dus ook twee slachtoffers gevallen!

Verrassen of verassen?

Iemand ver-rassen is leuk. De meeste mensen houden wel van ver-rassingen. Iemand ver-assen (cremeren) is helemaal niet leuk. De meeste mensen worden verdrietig van ver-assingen.

‘c’ klinkt soms als ‘s’ en soms als ‘k’

Maar er zit wel enige logica in natuurlijk. De officiële regel die wij zelf geleerd hebben: ‘c’ voor ‘o’, voor ‘a’, voor ‘u’ is ‘k’. En anders klinkt ‘c’ als ‘s’. Een beetje fantasieloos, maar wel doeltreffend. Het kan ook leuker:

In KaaSeeSieKooCuu klinkt meer inspiratie door, zeker als je het in een lekker ritme zegt: lang, kortkort, pauze, kort-kort.

De cent-citroenregel zal veel mensen het best bevallen. Hij is kort en een beetje raar, dus gemakkelijk te houden. Ce en ci klinken als se en ce (als in cent-citroen). En de rest spreekt voor zich. Voordeel van deze regel is dat je hem gemakkelijk naar eigen inzicht kunt aanpassen. Maak er een cementcircus van, bijvoorbeeld, of een cavia-cultuur-combinatie. Leef je uit!