Inhoud in vogelvlucht

Over de auteur

Dankwoord

Inleiding

Deel I: Waar komt politiek vandaan?

Hoofdstuk 1: Wat is politiek?

Hoofdstuk 2: Vormen van democratie

Hoofdstuk 3: Het ontstaan van Nederland

Hoofdstuk 4: Van soevereine vorst tot poldermodel

Deel II: Om de gunst van de kiezer

Hoofdstuk 5: Politieke partijen

Hoofdstuk 6: Het Nederlandse kiesstelsel

Hoofdstuk 7: De verkiezingsstrijd

Deel III: Hoe Nederland wordt bestuurd

Hoofdstuk 8: De grondwet

Hoofdstuk 9: De regering

Hoofdstuk 10: Het parlement

Hoofdstuk 11: Rond het Binnenhof

Hoofdstuk 12: Nederland adviesland

Deel IV: Nog meer overheden

Hoofdstuk 13: De provincie

Hoofdstuk 14: De gemeente

Hoofdstuk 15: Europa

Hoofdstuk 16: Wereldpolitiek

Deel V: Het kan ook anders!

Hoofdstuk 17: Zelf meedoen

Hoofdstuk 18: Politiek ter discussie

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 19: Tien tips voor een politieke carrière

Hoofdstuk 20: Tien lessen uit het verleden

Hoofdstuk 21: Tien misverstanden over politiek

Inhoud

Over de auteur

Dankwoord

Inleiding

Deel I: Waar komt politiek vandaan?

Hoofdstuk 1: Wat is politiek?

Het algemeen belang

Macht, gezag en invloed

Belangen, conflicten en besluiten

Compromissen

Overheid en beleid

De oude Grieken

Burgerrechten

Volksvergadering

Moderne democratie

Volkssoevereiniteit

Machtenscheiding

Meer politieke systemen

Monarchieën

Republieken

Dictaturen

Een totalitair systeem

Theocratieën

Staatsvormen

Eenheidsstaten

Federale staten

Hoofdstuk 2: Vormen van democratie

Kenmerken van democratie

Rechtsstaat

Gekozen volksvertegenwoordigers

Vrije verkiezingen

Vrijheid van meningsuiting

Maatschappelijk middenveld

Vrije media

Direct of indirect?

Indirecte democratie

Directe democratie

Democratische stelsels

Parlementaire stelsels

Presidentiële stelsels

Semipresidentiële stelsels

Kiesstelsels

Meerderheid of evenredigheid

Kiesdistricten

Kiesdrempel

Lijsten of personen

Democratie, kun je dat leren?

Democratische opvoeding

Een school voor politici

Democratie als exportproduct

Hoofdstuk 3: Het ontstaan van Nederland

Polderen in de middeleeuwen

Opstand tegen de Spanjaarden

De Republiek

De Franse tijd

Hoofdstuk 4: Van soevereine vorst tot poldermodel

Het Koninkrijk

Verenigd met België

Parlement met twee kamers

De grondwet van 1848

Opkomst partijen

Algemeen kiesrecht

Vrouwenkiesrecht

Interbellum

Tweede Wereldoorlog en daarna

Vijf jaar zonder democratie

Wederopbouw

Afrekenen met de oorlog

Jaren zestig en zeventig

Kruisraketten

Het poldermodel

Paars en Pim

Europa en de crisis

Deel II: Om de gunst van de kiezer

Hoofdstuk 5: Politieke partijen

Politieke hoofdstromen

Links en rechts

Andere indelingen

Liberalisme

Socialisme

Christendemocratie

Ecologisme

Conservatisme

Populisme

De uitersten

Ontstaan van partijen

Politieke cultuur in Nederland

Verzuiling en ontzuiling

Poldermodel

Weg met de ideologische veren

Zwevende kiezers

Functies van partijen

Soorten partijen

Interne organisatie

Partijleider, is dat een functie?

Partijcongressen

Partijbestuur

Partijbureau

Fracties

Commissies

Wetenschappelijke bureaus

Bestuurdersverenigingen

Scholingsinstituten

Vrouwenorganisaties

Jongerenorganisaties

Internationale contacten

Subsidiëring van partijen

Leden en organisatiegraad

Landelijke partijen

VVD

PvdA

PVV

SP

CDA

D66

ChristenUnie

GroenLinks

SGP

Partij voor de Dieren

50PLUS

Overige landelijke partijen

Lokale partijen

Een partij oprichten

Verdwenen partijen

Hoofdstuk 6: Het Nederlandse kiesstelsel

Wie mag stemmen

Actief en passief kiesrecht

Zes soorten verkiezingen

Gemeenteraad

Bestuurscommissies en wijkraden

Waterschappen

Provinciale Staten

Tweede Kamer

Europees Parlement

Referenda

Kandidaatstelling

Kieskringen

Stemmen

Oproep voor verkiezingen

Naar het stembureau

Stemmen bij volmacht

Stemmachine of stembiljet

Blanco of ongeldig

Stemmen vanuit het buitenland

De uitslag

Centraal stembureau

Rol van de Kiesraad

Zetels verdelen

Kiesdeler

Restzetels

Lijstverbindingen

Hoofdstuk 7: De verkiezingsstrijd

Kandidaten en programma’s

Lijsttrekkers en lijstduwers

Verkiezingsprogramma’s en oneliners

Campagneteams en partijleiders

Verkiezingsthema’s

Economie en geld

Internationaal

Welke coalitie?

Kabinetscrisis

Opiniepeilingen

Stemadvies

Het mediacircus

Lijsttrekkersdebatten

De uitslagenavond

Opkomst

Deel III: Hoe Nederland wordt bestuurd

Hoofdstuk 8: De grondwet

Wat heb je aan de grondwet?

Nederland: een rechtsstaat

Grondrechten

Klassieke grondrechten

Sociale grondrechten

Grondwet en staatsinrichting

Wijziging van de grondwet

Procedure

Belangrijke wijzigingen

Internationale verdragen

Hoofdstuk 9: De regering

Samenstelling van de regering

Koning en ministers vormen de regering

De rol van de koning

Formatie

Regeerakkoord

Soorten kabinetten

Coalities

Meerderheidskabinetten

Minderheidskabinetten

En nog andere varianten

Bewindslieden

Minister-president: eerste tussen gelijken

Ministers en ministeries

Staatssecretarissen

Hoe je minister wordt

Ministeriële verantwoordelijkheid

De vertrouwensregel

Regeren en vooruitzien

Wetgeving en algemene maatregelen van bestuur

Stroperigheid en verkokering

Prinsjesdag en Miljoenennota

Begrotingen

Ambtenaren: de vierde macht

Rijksvoorlichting

Hoofdstuk 10: Het parlement

De Tweede Kamer

Werkwijze

Plenaire vergadering

Stemmingen

Commissies

Voorzitter en presidium

Fracties

Coalitie en oppositie

Het parlementaire jaar

Dagelijks werk van Kamerleden

De Eerste Kamer

Verenigde Vergadering

Parlementaire rechten

Budgetrecht

Recht van amendement

Initiatief

Moties

Kamervragen

Interpellatie

Parlementaire enquête

Hoe komt een wet tot stand?

Hoofdstuk 11: Rond het Binnenhof

Al eeuwen centrum van de macht

De Ridderzaal

De Trêveszaal

Het torentje

Eerste Kamer

Tweede Kamer

Plenaire zaal

Commissiezalen

Geschiedenis op straat

Openbaar of achterkamertjes?

Verder in Den Haag

Ministeries

Kabinet van de Koning

Huis van Europa

Juridische instellingen

Catshuis

Paleis Noordeinde

Huis ten Bosch

Stad van vrede en recht

Aantrekkingskracht van Den Haag

Journalisten

Lobbyisten

Hoofdstuk 12: Nederland adviesland

Gevraagd en ongevraagd advies

Hoge colleges van staat

Raad van State

De Algemene Rekenkamer

Nationale Ombudsman

Adviesorganen

Sociaal-Economische Raad (SER)

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)

Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)

De planbureaus

Centraal Planbureau (CPB)

Sociaal Cultureel Planbureau (SCP)

Planbureau voor de Leefomgeving

Nog meer adviseurs

Elk onderwerp een eigen raad

Tijdelijke commissies

Advies uit de samenleving

Toezichthouders

Deel IV: Nog meer overheden

Hoofdstuk 13: De provincie

Wat de provincie zoal doet

Ruimtelijke ordening

Milieubeheer

Waterstaat

Economische zaken

Openbaar vervoer

Toezicht op de gemeenten

Rechtspraak

Het Provinciebestuur

Provinciale Staten

Gedeputeerde Staten

Commissaris van de koning

Hoofdsteden en provinciehuizen

Uitvoering van beleid

Ambtenaren

Begroting

Burger en provincie

Weinig contact

Burgers betrekken

De provincie ter discussie

Meer provincies

Minder provincies

Helemaal opheffen

Geen grote ingrepen

Provinciale identiteit

Meer regionaal bestuur

Verlengd lokaal bestuur

Samenwerkende provincies

Waterschappen

Hoofdstuk 14: De gemeente

Waar de gemeente over gaat

Burgerzaken

Openbare orde en veiligheid

Economische zaken

Sociale zaken en werkgelegenheid

Welzijn, maatschappelijk werk en volksgezondheid

Onderwijs

Ruimtelijke ordening en volkshuisvesting

Verkeer en vervoer

Milieubeheer

Cultuur, sport en recreatie

Het gemeentebestuur

Gemeenteraad

De raadsvergadering

Raadscommissies

Het raadslid

College van burgemeester en wethouders

Meer lokaal bestuur

Samenwerkende gemeenten

Bestuurscommissies

Wijk-, buurt- en adviesraden

Uitvoering van beleid

Ambtenaren

Uitbesteden

Begroting

Inkomsten en uitgaven

Artikel 12

Burger en gemeente

Voorlichting

Inspraak

Interactieve beleidsvorming

Referendum

Burgerinitiatief

Andere vormen

Bezwaar

De gemeente ter discussie

Gemeentelijke herindeling

Centraal of decentraal

Belastingen en heffingen

Hoofdstuk 15: Europa

Ontstaan van de EU

Kolen en staal

Verdrag van Rome

Uitbreiding

Hoe de EU wordt bestuurd

Raad van ministers en Europese Raad

Het Europees Parlement

Besluitvorming

De Europese Commissie

Nieuwe verdragen

Overige EU-instellingen

Europees Hof van Justitie

Comité van de Regio’s

Europese Rekenkamer

Europese Ombudsman

Meer Europa

Raad van Europa

Europese Economische Ruimte

Schengen

Benelux

OVSE

Hoofdstuk 16: Wereldpolitiek

De Verenigde Naties

Volkenbond

Verenigde Naties

VN in New York

VN-instellingen

Internationaal recht

Andere wereldmachten

De G8

De G20

NAVO

OESO

Regionale samenwerking

OPEC

Gemenebest

Niet-gebonden landen

Deel V: Het kan ook anders!

Hoofdstuk 17: Zelf meedoen

Inspraak

Formele inspraakprocedures

Inspreken

Spreekuren

Petities en burgerinitiatieven

Recht van petitie

Burgerinitiatief

Belangenorganisaties

Buurtcomité

Lobbyen

Contact opnemen met politici

Rol van de media

Steeds meer radio en tv

Steeds minder kranten

De macht van internet

Buitenparlementaire actie

Beproefde methoden

Verboden actiemiddelen

Waar ligt de grens?

Hoofdstuk 18: Politiek ter discussie

Hervormingsplannen

De Republiek

Afschaffen van de Eerste Kamer

Nieuw kiesstelsel

Referendum

Gekozen bestuurders

Nieuwe politiek!

Wat er wel veranderd is

Vertrouwen in de politiek

De kloof

Compromissen

Politiek heeft minder invloed

Veranderende omstandigheden

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 19: Tien tips voor een politieke carrière

Word lid van een partij

Kies je eigen onderwerp

Maak geen ruzie

Schrijf opinieartikelen

Zorg dat je veel tijd hebt

Verberg je ambitie

Wees voorbereid op kritiek

Controleer je belastingaangifte

Lieg niet over je cv

Denk aan beeldvorming

Hoofdstuk 20: Tien lessen uit het verleden

Verkiezingen winnen is niet genoeg

Wees een goede verliezer

Wie een vraag stelt moet niet schrikken van het antwoord

Afspraak is niet altijd afspraak

Wacht altijd de Eerste Kamer af

Wantrouw kostenramingen

Nederland is geen eiland

Als je breekt, doe het dan goed

Pas op wat je belooft

Let op gevoelens in de samenleving

Hoofdstuk 21: Tien misverstanden over politiek

Tweede Kamerleden spijbelen vaak

De meerderheid heeft altijd gelijk

Ministers worden gekozen

Alle partijen lijken op elkaar

Politici verdienen heel veel

Gevangenen mogen niet stemmen

Blanco stemmen gaan naar de grootste partij

De burgemeester is de baas

De koning mag niet stemmen

Politiek is niks voor mij!

Inleiding

Dit boek gaat over politiek en vooral over politiek in Nederland. Maar wie iets wil begrijpen van de Nederlandse politiek moet af en toe ook naar de geschiedenis kijken. En naar het buitenland. De spelregels die gelden in de Nederlandse politiek zijn niet in één keer ingevoerd, maar geleidelijk ontstaan en steeds weer aangepast. Bijvoorbeeld onder invloed van ontwikkelingen in het buitenland.

In gesprekken over politiek worden politici vaak uitgedaagd om zichzelf te verdedigen. Mensen die uitleg proberen te geven over politiek hebben daar ook vaak last van. Dit boek is niet bedoeld ter verdediging van het Nederlandse politieke systeem. Het is uitsluitend een poging enig inzicht te verschaffen in de bestaande spelregels en de ontstaansgeschiedenis daarvan. Lezers zullen in staat zijn daar zelf een mening over te hebben. Die uitleg kan ook opgevat worden als een uitnodiging om zelf aan politiek te gaan doen. Door er om te beginnen een mening over te hebben.

Wie iets wil veranderen moet de spelregels kennen, ook al ben je het er niet mee eens. Want voor zover er iets te verdedigen valt, zijn dat de principes van de democratie en de rechtsstaat. Over de uitwerking ervan kun je van mening verschillen. Wel of geen referendum? Heb je liever de keuze uit twee of tien partijen? De discussie daarover wordt in een democratie volop gevoerd, maar wel volgens de regels!

Voor wie is dit boek?

Soms lijkt het wel of mensen in te delen zijn in twee categorieën: mensen die nooit over politiek praten en mensen die het nergens anders over kunnen hebben. Voor sommigen is het een onderwerp om tijdens verjaardagen zorgvuldig te vermijden. Voor anderen is het bij uitstek een gespreksonderwerp voor feesten en partijen.

Er bestaat ook nog een andere tweedeling: die tussen politici en de rest van de wereld. Er wordt gesproken over een kloof tussen burgers en politici. Dat klinkt akelig. Mensen die ontevreden zijn over bepaalde besluiten hebben het vaak ongemerkt over ‘die politici’. Alsof het een exotisch gezelschap is, dat zich heeft afgezonderd van de normale wereld. Wie gekozen wordt, verandert plotseling van gewone burger in een politicus. Dat is een interessant verschijnsel.

Op papier zit het heel anders in elkaar. Verkiezingen moeten ervoor zorgen dat politici het volk vertegenwoordigen. Dat meningen die onder de bevolking leven ook leven onder politici. Volgens sommigen is de ideale situatie een systeem waarin burgers bij toerbeurt als volksvertegenwoordiger optreden. De Grieken hadden ooit zoiets bedacht, door bij loting hun vertegenwoordigers aan te wijzen. Dat werkt tegenwoordig anders. Omdat niet iedereen de tijd heeft zich de hele dag met politiek bezig te houden, laten we het nemen van allerlei besluiten over aan vertegenwoordigers die we zelf kiezen.

Dit boek is daarom een handboek voor kiezers. Wat gebeurt er allemaal namens jou als kiezer? Wat gebeurt er nadat je het stemhokje hebt verlaten? Voor veel mensen is het een groot mysterie: ‘ik begrijp niets van politiek’.

Wellicht komt daar voor jou als lezer binnenkort verandering in.

Opzet van dit boek

De hoofdstukken in dit boek nemen je mee naar alle mogelijke uithoeken van de politiek. Van het buurtcomité tot de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Hier volgt een korte samenvatting van wat er in de verschillende delen aan bod komt.

Deel I: Waar komt politiek vandaan?

Dit deel geeft om te beginnen het antwoord op de vraag wat politiek nu eigenlijk is. Daarna gaan we in grote stappen door de geschiedenis. Van de oude Grieken tot de 21e eeuw. Geen uitvoerige historische verhandelingen, maar wel wat hoogst noodzakelijke basiskennis!

Deel II: Om de gunst van de kiezer

Dit deel vertelt ons alles over kiezen en gekozen worden. In een democratie staat de kiezer centraal. Zijn wil is wet. Of toch niet helemaal? Met behulp van kiesstelsels en politieke partijen levert de wil van de kiezer door ons gekozen volksvertegenwoordigers op.

Deel III: Hoe Nederland wordt bestuurd

Dit deel legt uit hoe Nederland na de verkiezingen wordt bestuurd. Wat is de rolverdeling tussen regering en Tweede Kamer? Wat doet de Eerste Kamer? En hoe zit het met al die adviesorganen die zich er ook nog mee bemoeien?

Deel IV: Nog meer overheden

Dit deel gaat in op alle andere bestuurslagen die er nog zijn. Plaatselijk, regionaal, in de provincie, in Europa en op wereldniveau.

Deel V: Het kan ook anders!

Dit deel relativeert alle voorgaande delen. Politiek is geen natuurverschijnsel en de spelregels veranderen voortdurend. Politiek laat zich door mensen beïnvloeden, misschien wel door jou.

Deel VI: Het deel van de tientallen

Het beroemde slot van elk Voor Dummies-boek. Tien tips voor een politieke carrière, tien lessen uit het verleden en tien misverstanden over politiek.

Pictogrammen in dit boek

De kleine ronde afbeeldingen in de kantlijn naast de tekst zijn bedoeld om je aandacht ergens op te vestigen, of je te waarschuwen om goed op te letten. Hieronder de pictogrammen die in dit boek worden gebruikt met een korte omschrijving van hun betekenis.

Dit pictogram geeft aan dat je deze passage echt even moet lezen. Anders loop je kans de hoofdlijnen uit het oog te verliezen.

Dit pictogram geeft aan dat sommige zaken anders in elkaar zitten dan je op het eerste gezicht zou denken. Even opletten dus!

Dit pictogram geeft aan waar je praktische tips kunt vinden. Dat kan een verwijzing naar meer informatie zijn, of een idee om zelf iets mee te doen.

Dit pictogram geeft aan waar uitleg gegeven wordt over procedures. In de politiek zijn spelregels belangrijk, maar soms wel wat ingewikkeld.

Dit pictogram geeft aan dat een belangrijk begrip hier voor het eerst wordt uitgelegd. Even lezen dus! Sleutelbegrippen komen later vaak terug in de tekst.

Hoe nu verder?

Dit boek is bijzonder geschikt om niet van voor naar achter te lezen. Wie iets wil weten over de gemeente kan meteen door naar het hoofdstuk over dat onderwerp. Maar ook in de plaatselijke politiek is het handig te weten hoe verkiezingen werken of iets te weten van de voorgeschiedenis van ons politieke bestel. Dat vind je in eerdere hoofdstukken. Je kunt ze waarschijnlijk zonder veel problemen in omgekeerde volgorde lezen.

Hoofdstuk 1

Wat is politiek?

In dit hoofdstuk:

Het algemeen belang

De oude Grieken

Staatsvormen

Politieke systemen

De meeste mensen hebben wel een beeld bij het woord politiek. Maar wat is het nu precies? Het woord is afgeleid van de Griekse woorden polis (stad of gemeenschap) en politeia, de manier waarop het bestuur in de Griekse polis georganiseerd was. Politiek is de manier waarop we gezamenlijk besluiten nemen. Besluiten in het ‘algemeen belang’ en besluiten die voor iedereen gevolgen hebben of kunnen hebben. Politiek is dus ook de manier waarop we de macht georganiseerd hebben. Hoe bepalen we met zijn allen waar wegen worden aangelegd? Hoe hoog is de belasting die daarvoor nodig is? Sturen we wel of niet militairen naar een ver land?

Het algemeen belang

‘De politiek’ moet letten op het algemeen belang. Maar bestaat dat eigenlijk wel? Mensen hebben natuurlijk juist heel verschillende belangen. Iedereen heeft zijn eigen belang, jij ook. En er zijn veel verschillende meningen. In de politiek gaat het erom die verschillende belangen en meningen af te wegen. Moet er geld naar snelwegen of naar treinen? Is de aanleg van een snelweg belangrijker dan het eigendomsrecht van iemand die op die plek een boerderij bezit? De politiek spreekt voor dit soort gevallen spelregels af. En politiek is keuzes maken. Als mensen tegengestelde belangen hebben kan niet iedereen zijn zin krijgen.

Natuurlijk bestaat het algemeen belang wel. Alle inwoners van Nederland hebben bijvoorbeeld belang bij vrede en veiligheid. Maar er is wel discussie over de vraag hoe die doelstellingen bereikt moeten worden. Heb je daar een gevechtsvliegtuig als de Joint Strike Fighter voor nodig, of juist niet?

Macht, gezag en invloed

Politiek heeft te maken met macht en de manier waarop die georganiseerd is. Wie beslist wat? De gemeenteraad bepaalt hoe hoog de hondenbelasting is. De Tweede Kamer bepaalt wat de maximumstraf voor diefstal is. Maar met macht alleen kom je er niet. Als je wilt dat het systeem blijft werken zul je ook gezag moeten hebben. Mensen moeten accepteren hoe de macht georganiseerd en verdeeld is. Ook moeten mensen besluiten accepteren waar ze het zelf niet mee eens zijn. Als niemand machthebbers serieus neemt en hun macht niet accepteert gaat het uiteindelijk fout. Of de machthebbers moeten met harde hand regeren en zich niets van het volk aantrekken.

Naast macht bestaat er ook nog invloed. Wie macht heeft mag een bepaalde beslissing nemen. Wie invloed heeft kan er voor zorgen dat anderen een beslissing nemen. Daar zijn allerlei voorbeelden van te bedenken. Regering en Tweede Kamer hebben de macht om bijvoorbeeld de uitkeringen te verlagen. De vakbonden zullen proberen daar invloed op uit te oefenen, bijvoorbeeld door te demonstreren en te staken.

Belangen, conflicten en besluiten

De een wil een park voor de deur, de ander een parkeerplaats. Tegengestelde belangen zijn er altijd. In het klein en in het groot. Het kan leiden tot burenruzies of oorlogen tussen landen. Het is niet altijd makkelijk alle belangen in beeld te krijgen. Het gaat erom op welke manier je belangen afweegt. Al bij de manier waarop een belang wordt uitgelegd begint de politiek. De ene partij zal benadrukken dat werklozen belang hebben bij hogere uitkeringen om een normaal leven te kunnen leiden. Een andere partij zal er de nadruk op leggen dat werklozen vooral belang hebben bij een nieuwe baan. Veel werklozen zullen het allebei willen. Door de nadruk te leggen op één van beide belangen is de eerste stap naar een politieke keuze gezet.

Er is bijvoorbeeld altijd politieke discussie over de economie. Waar moet de overheid zich wel en niet mee bemoeien? Wat laten we over aan de vrije markt? Welke afwegingen maken we daarbij? De ene politieke partij zal zich inzetten voor meer vrije markt, een andere voor meer bemoeienis van de overheid. De afgelopen jaren was er bijvoorbeeld discussie over de energiemarkt. Moet de productie en verkoop van stroom in handen van de overheid zijn of in handen van bedrijven? De ene partij beweert dat de overheid beter kan garanderen dat er altijd stroom is. Een andere partij beweert dat bedrijven kunnen zorgen voor goedkopere stroom. Het lijkt duidelijk: een keuze tussen goedkoop of zekerheid. Maar zo simpel is het natuurlijk niet. Partijen zullen elkaar tegenspreken. ‘Ook de overheid kan zorgen voor goedkope stroom’, zegt de één. ‘Ook bedrijven kunnen garanderen dat we altijd stroom hebben’, reageert de ander. Al snel is voor een buitenstaander zo’n discussie niet te volgen.

Voor politici is het de kunst om juist in dit soort gevallen duidelijk te maken welke afweging ze maken. En liefst voordat er een conflict uitbreekt. Het voorkomen van conflicten is misschien nog wel een belangrijkere taak van de politiek dan ze op te lossen. De politiek stelt regels vast die in het algemeen gelden.

Rampen en politiek

De politieke agenda wordt bepaald door belangen en conflicten. Maar ook schokkende gebeurtenissen zijn bij uitstek geschikt om bepaalde kwesties plotseling onder de aandacht van de politiek te brengen. Er gebeuren in Nederland betrekkelijk weinig rampen. Zeker vergeleken bij landen die geteisterd worden door aardbevingen en vloedgolven. Als er dan iets gebeurt, valt het extra op. De vliegramp in de Bijlmer, de brand in Volendam en de brand op Schiphol kostten bij elkaar aan ongeveer zeventig mensen het leven. In het Nederlandse verkeer vallen er iedere maand meer doden. En aan vergelijkingen met echte rampgebieden moet je helemaal niet beginnen. Oneerlijke vergelijkingen uiteraard. Dit soort cijfers mag je niet vergelijken; dat is overigens ook een politiek taboe. Wat wel opvalt is dat de zeventig doden bij de drie rampen heel veel politieke aandacht hebben gekregen. Onderzoekscommissies aan het werk. Een parlementaire enquête. Bestuurders die moesten opstappen. Rampen lenen zich bij uitstek voor politieke discussie. Wat ging er in dit geval mis en welke regels moeten worden aangepast om zoiets in het vervolg te voorkomen? Een gevolg is wel dat iedere ramp nieuwe regels oplevert…

Bij het oplossen van conflicten gaat het vaak ook om individuele gevallen. Dat is geen zaak voor de politiek, maar bijvoorbeeld voor rechters. Zij bekijken in individuele gevallen hoe de regels moeten worden toegepast of uitgelegd. Wel is het zo dat voor politici juist individuele gevallen de aanleiding zijn om iets aan de orde te stellen. Of om de algemene regels aan te passen.

Compromissen

Als er tegengestelde belangen zijn kun je verschillende dingen doen. Je kunt een afweging maken en voor één van beide belangen kiezen. Als het voorstel is om een nieuwe weg door een natuurgebied aan te leggen kun je kiezen voor de weg of voor de natuur. In de praktijk gaat het vaak anders. Er wordt gekeken naar andere oplossingen: alternatieven of compromissen. Kan er een tunnel onder het natuurgebied aangelegd worden? Kan de weg ook langs de rand van het gebied lopen in plaats van er dwars doorheen? Is het verbreden van wegen in de omgeving misschien ook een oplossing?

Nederlandse politici gaan vaak eerst op zoek naar een compromis: een oplossing waar iedereen zich in kan vinden. Een tussenoplossing. Een beetje van allebei. Dat heeft voor- en nadelen:

Als het een goed compromis is, zijn veel mensen tevreden.

Door over een oplossing te overleggen ontstaat ‘draagvlak’, doordat duidelijk is welke afwegingen worden gemaakt.

Een compromis kan ook betekenen dat eigenlijk niemand zijn zin krijgt; en iedereen eigenlijk ontevreden is.

Een tussenoplossing vinden kost vaak meer tijd dan snel een beslissing nemen.

Compromissen pakken vaak duurder uit.

Overheid en beleid

‘De overheid’ is al bijna net zo’n lastig begrip als ‘de politiek’. De overheid is het hoogste gezag in een bepaald gebied, een land of een gemeente. Maar de overheid is een verzamelbegrip voor een heleboel instanties. De gemeente hoort tot de overheid, maar ook alle provincies en ministeries. De overheid is waar uiteindelijk de macht ligt. Om belasting te heffen, om vergunningen af te geven, om regels vast te stellen of om bijvoorbeeld iemand in de gevangenis op te sluiten.

Niet in mijn achtertuin

Het komt vaak voor dat het belang van een kleine groep botst met het algemeen belang. ‘Om verkeersopstoppingen te voorkomen is een nieuwe weg nodig, maar toch liever niet in mijn achtertuin.’ Not in my backyard is de Engelse uitdrukking hiervoor. De afkorting voor deze uitdrukking wordt ook wel gebruikt: NIMBY. Veel projecten van de overheid hebben er last van. Wat er ook gebouwd of aangelegd wordt: er zijn altijd mensen die er last van hebben. De meeste mensen vinden dat daklozen geholpen moeten worden, bijna niemand wil een opvangcentrum in de eigen straat. En zo gaat dat ook met de aanleg van wegen, de bouw van nieuwe woningen, verdubbeling van het spoor.

Daar zit wel een probleem. Aan de andere kant willen veel mensen namelijk graag dat de overheid snel en slagvaardig is. Als er veel file staat graag snel een beetje extra snelweg. Maar hoe kijkt de eigenaar van de grond langs die snelweg daar tegenaan? Die ziet liever dat de overheid hem met rust laat. En niet zijn stuk land onteigent.

Voor nieuwe regels van de overheid geldt iets vergelijkbaars. Veel mensen vinden dat de overheid van alles moet aanpakken, bestraffen en oplossen. Zolang ze er zelf geen last van hebben. Een citaat uit een ingezonden brief in Metro in september 2009: ‘Wat een onvoorstelbaar idioot plan van verkeersminister Eurlings om zijn plannen voor drugscontrole in het verkeer door te willen zetten. Zijn we dan nergens meer heilig? Moet onze privacy dan nog verder beperkt worden? Moeten er dan nog meer regeltjes komen in dit knotsgekke land vol onbenullige regels?’

Meer controle roept altijd weerstand op. Maar of autorijden onder invloed van drugs onder het recht op privacy valt is natuurlijk de vraag. Iemand die door zo’n automobilist wordt aangereden zal daar anders over denken. Daarmee is niet gezegd dat controles maar onbeperkt opgevoerd moeten worden. Het is steeds opnieuw afwegen van belangen.

Het kan ook sneller: de Drieklovendam

Trage besluitvorming? In China weten ze er wel raad mee. In de Chinese rivier de Yangtze is een jaar of tien geleden een enorme stuwdam gebouwd. Achter de dam is het water enorm gestegen. Meer dan een miljoen mensen moesten hun huis verlaten. Toch had de Chinese regering weinig last van protesterende burgers en langlopende bezwaarprocedures. Daar doen ze in China niet aan. Mensen werden gewoon gedwongen hun huis verlaten. De dam werd volgens planning gebouwd, uiteraard in het algemeen belang. De dam zorgt voor schone energie en voorkomt bovendien overstromingen verderop.

Maar de overheid oefent niet alleen macht uit, de overheid maakt ook beleid, zoals dat heet. Met beleid wordt bedoeld dat er een bepaalde samenhang is tussen verschillende maatregelen van de overheid. Dat er nagedacht is over de manier waarop de overheid bepaalde problemen aanpakt. Beleid is het antwoord van de overheid op problemen. Milieuproblemen pakken we aan door milieubeleid te ontwikkelen. Voor beleid is belangrijk om duidelijke doelen te stellen. Welke kant gaan we op? Hoe gaan we over tien jaar bepaalde problemen aanpakken? Niet alleen moeten sommige dingen tijdig aangepakt worden, het is ook prettig als je weet waar je aan toe bent. Dat je er op kunt rekenen dat de overheid niet ieder half jaar de spelregels aanpast. Als ik een stuk grond koop om een huis te bouwen wil ik graag weten of de regels die voor dat stuk grond gelden zo blijven. Mensen willen in dat soort gevallen graag dat de overheid betrouwbaar is. Liefst een beetje saai dus, maar wel degelijk.

De oude Grieken

Eén van de manieren waarop je politiek kunt organiseren is democratie. Democratie is een politiek systeem. Net als het woord politiek, komt ook het woord democratie uit het Grieks. Het eerste deel het woord komt van het Griekse woord demos, wat volk betekent. Het tweede deel komt van het woord kratia: heerschappij. Kort gezegd: het volk regeert. In een democratie neemt het volk uiteindelijk de beslissingen. De oorsprong van de democratie ligt in Athene, ongeveer 2500 jaar geleden. In het klassieke Athene was de democratie heel anders georganiseerd dan tegenwoordig in Nederland.

Burgerrechten

Athene was een stadstaat, ook wel polis genoemd. Er woonden ongeveer 350.000 mensen. Maar niet alle bewoners van Athene waren ook burgers. Burgers zijn inwoners met burgerrechten, zoals het recht om politiek actief te zijn en om deel te nemen aan het bestuur. In Athene was dat hooguit zo’n 15 procent van de bevolking. Burgers waren volwassen mannen die afstamden van Atheense burgers. Vrouwen, kinderen, mensen van buiten de stad en slaven hadden geen burgerrechten. Wel hadden mannen van buiten de stad en slaven de mogelijkheid ooit burger te worden. Voor vrouwen was dat uitgesloten.

De Atheense democratie was gebaseerd op vrijheid en gelijkheid, maar dan alleen voor burgers. Dat betekende dat alle burgers in het politieke leven gelijke rechten hadden, een gelijke stem, en voor de wet gelijk werden behandeld. Daarnaast was er de vrijheid om over je eigen leven en de gemeenschap te beslissen. Hoe werd dit vertaald in de politieke praktijk?

Volksvergadering

In Athene bestond een volksvergadering waaraan alle burgers konden deelnemen. Er moesten minimaal zesduizend mensen aanwezig zijn. Wie erbij was kreeg een vergoeding. Iedereen moest namelijk mee kunnen beslissen, ook mensen die weinig geld hadden. Hoewel iedereen recht had op spreektijd, deed maar een klein deel mee aan de discussie. Daarna werd in het algemeen gestemd door handen op te steken. Over bepaalde kwesties vond geheime stemming plaats.

De volksvergadering nam beslissingen, maar maakte niet zelf de agenda. De vergaderingen werden voorbereid door een raad van vijfhonderd burgers. Die werden door het lot aangewezen. Je moest daarvoor minimaal dertig jaar oud zijn, en je werd voor één jaar uitgekozen. Het was veel werk voor weinig geld. Rijke burgers waren dan ook oververtegenwoordigd. Het echte dagelijks bestuur was in handen van vijftig personen uit deze raad. Iedereen kwam aan de beurt. Deze vijftig wisselden namelijk tien keer per jaar. Dit dagelijks bestuur riep de vergaderingen van de hele raad en de volksvergadering bijeen. Ook ontvingen ze boodschappers uit andere plaatsen en klachten en verzoeken van burgers. Daarnaast zorgden ze ook voor het financiële reilen en zeilen van de polis. De raad was als het ware de spil van de hele democratie, maar de beslissingsbevoegdheid lag bij de volksvergadering.

Moderne democratie

Na het verdwijnen van de oude Griekse democratie was deze vorm van besturen een paar duizend jaar veel minder populair. Lange tijd hadden vooral koningen en alleenheersers het voor het zeggen. Zij deelden hun macht wel met een kleine groep om zich heen, maar zeker niet met de hele bevolking. Pas de afgelopen honderden jaren heeft zich de moderne democratie ontwikkeld. Je herkent hier en daar wel iets van de oude Grieken, maar er zijn vooral ook veel verschillen. En overal ziet de democratie er weer anders uit. In het volgende hoofdstuk gaan we daar uitgebreid op in.

Volkssoevereiniteit

Voor onze democratie geldt als uitgangspunt dat de macht bij het volk hoort te liggen. Dit is zo omdat we vinden dat het volk ‘soeverein’ is, dus over zichzelf mag beslissen. En over zichzelf de hoogste macht heeft. Wie soeverein is heeft geen hogere macht meer boven zich. We spreken ook van soevereine staten als het over zelfstandige, onafhankelijke landen gaat. Nederland is een soevereine staat. Het eiland Aruba is dat bijvoorbeeld niet. Dat is een land dat onder het Koninkrijk der Nederlanden valt, niet helemaal onafhankelijk is en dus niet soeverein.

Dat elk volk het recht heeft over zichzelf te beslissen noemen we ook wel zelfbeschikkingsrecht. Het lijkt eenvoudig, maar in praktijk kan dit de nodige problemen opleveren. Want wat is een volk? Mogen de Friezen het heft in eigen hand nemen en zich afscheiden van Nederland? In Midden-Europa en de voormalige Sovjet-Unie heeft dit de afgelopen twintig jaar voor veel conflicten gezorgd. Het vroegere Joegoslavië is in twintig jaar tijd uiteengevallen in zeven kleine landen. Dat heeft een bloedige oorlog opgeleverd. In andere landen verliep dit vreedzamer. In 1993 werd Tsjecho-Slowakije zonder oorlog opgesplitst in Tsjechië en Slowakije.

Machtenscheiding

Een ander belangrijk uitgangspunt is dat de verschillende delen van de macht gescheiden zijn. Dit politiek systeem is uitgewerkt door de Fransman Charles de Montesquieu. Hij noemde het de Trias Politica. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in drie machten:

de wetgevende macht (het parlement);

de uitvoerende macht (de regering);

de rechterlijke macht (de rechters).

Van belang is dat de verschillende machten niet in één persoon samenkomen. Een lid van de Tweede Kamer kan bijvoorbeeld niet tegelijkertijd rechter zijn. In Nederland is de scheiding van deze machten niet absoluut. De uitvoerende macht speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol bij het maken van wetten. Dat is niet iets wat het parlement helemaal zelfstandig doet. In Nederland vormen we de regering (uitvoerende macht) op basis van een meerderheid in het parlement (wetgevende macht). Er wordt daarom ook wel gesproken van de spreiding van de drie machten.

Meer dan drie machten

Ambtenaren worden wel de vierde macht genoemd. Ambtenaren hebben invloed op politieke besluiten. Ze bepalen bijvoorbeeld welke informatie wel en niet bij politici terechtkomt. En ze bereiden veel besluiten voor, waarbij ongemerkt allerlei keuzes worden gemaakt. Of je van een echte afzonderlijke macht kunt spreken is de vraag. Er is niemand die ervoor kan zorgen dat deze vierde macht in een bepaalde richting beweegt. Dat geldt eigenlijk ook voor de vijfde macht, waarmee journalisten worden bedoeld. Ook zij beïnvloeden politieke besluiten.

Een voorbeeld van sterker gescheiden machten vind je in de Verenigde Staten. Daar wordt de president (uitvoerende macht) apart gekozen van het parlement (wetgevende macht).

Meer politieke systemen

In de loop van de tijd zijn er verschillende politieke systemen ontstaan. De meest voorkomende bespreken we hier kort.

Monarchieën

In heel veel landen waren ooit koningen aan de macht, of vergelijkbare heersers met andere titels. Een systeem met een koning aan het hoofd wordt een monarchie genoemd. De macht is er niet in handen van een groep, maar van één persoon. Meestal is het een erfelijke functie. De oudste zoon volgt zijn vader op. Maar er zijn ook wel landen geweest waar de koning uit een bepaalde groep gekozen werd. Koningen zijn er al duizenden jaren, al ver voor het begin van onze jaartelling. En ze zijn er nog steeds, maar wel steeds minder.

Tegenwoordig hebben koningen meestal weinig macht meer. Dat was vroeger wel anders. Veel monarchieën zijn tegenwoordig ook democratieën. Moderne koningen moeten zich meestal houden aan de grondwet, ook wel constitutie genoemd. De werkelijke macht ligt dan bij de regering en de volksvertegenwoordiging. Zo’n systeem wordt een constitutionele monarchie genoemd. Een monarchie waarin de rol van de koning beperkt is door de grondwet of constitutie.

Als er geen sprake is van een constitutionele monarchie spreken we meestal van een absolute monarchie. De koning heeft daar de absolute macht. Dat komt eigenlijk niet meer voor. Of misschien valt het kleine landje Brunei in deze categorie. In dit landje bij Maleisië heeft de Sultan het vrijwel alleen voor het zeggen. De meeste regerende vorsten in Europa hebben weinig politieke macht meer. De enige uitzonderingen daarop zijn de vorsten van de ministaatjes Liechtenstein en Monaco. Zij hebben nog vrij veel te vertellen, maar wel over hele kleine landjes…

Honderd jaar geleden waren er in Europa nog heel veel koninkrijken en andere vormen van monarchie. Nu zijn dat er nog maar een paar. Opvallend is trouwens dat bepaald niet alle nog bestaande monarchieën in Europa een hele lange traditie hebben:

Nederland is uiteraard het voor ons bekendste voorbeeld. Een koning (of koningin) hebben we hier pas sinds 1815.

België heeft een koningshuis dat zelfs nog jonger is. Pas toen België in 1830 als land ontstond kregen ze er een koning.

Spanje heeft het tientallen jaren zonder koning gedaan. Na het vertrek van dictator Franco in 1975 werd Spanje weer een koninkrijk.

Denemarken heeft een koningin. Sinds de grondwet van 1953 is de macht van de koning beperkt en is Denemarken een constitutionele monarchie.

Zweden heeft een koning, die van alle koningen in Europa misschien nog wel de minste macht heeft. Hij heeft echt een ceremoniële functie.

Noorwegen scheidde zich in 1905 af van Zweden en heeft pas sindsdien een eigen koning.

Groot-Brittannië heeft een hele lange geschiedenis als koninkrijk. Het ontstond toen in 1707 de koninkrijken Engeland en Schotland werden samengevoegd. Officiële naam tegenwoordig: het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland. De Britse koningin regeert officieel ook nog over allerlei vroegere koloniën, zoals Canada en Australië.

Drie ministaatjes zijn een monarchie: Liechtenstein, Monaco en Andorra. Bijzonder is vooral Andorra, dat een prinsdom is met twee ‘prinsen’: de president van Frankrijk en een Spaanse bisschop.

Luxemburg heeft een groothertog. Tot 1890 was dat overigens de koning van Nederland.

Republieken

De simpelste omschrijving van een republiek is dat het geen monarchie is. De macht ligt niet in handen van een koning, maar bij de inwoners of een deel van de inwoners. Veel republieken hebben een president aan het hoofd. Meestal wordt de president voor vier, vijf of zes jaar gekozen. In sommige republieken is het deel van de bevolking dat de president kiest erg klein. Ook een republiek is niet automatisch een democratie. Er zijn ook republieken waar geen verkiezingen zijn. Of in ieder geval geen democratische verkiezingen.

Uiteraard zijn er ook tussen republieken grote verschillen. In sommige gevallen is de president heel machtig, neem bijvoorbeeld de Verenigde Staten of Frankrijk. In andere landen heeft de president juist bijna niets vertellen, zoals in Duitsland. Daar is de bondskanselier, een soort minister-president, veel machtiger dan de bondspresident.

In de zeventiende en achttiende eeuw was ook Nederland een republiek. Dat wil zeggen: een land zonder koning. De Spaanse koning erkenden we niet langer, de Nederlanders gingen zichzelf besturen. Een centrale figuur in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was de stadhouder. En dat was in de praktijk een min of meer erfelijke functie. Men koos steeds een stadhouder uit de familie van Oranje.

Monarchie of republiek?

In republieken zijn functies niet erfelijk. Toch lijken ook in sommige republieken de politieke functies een familieaangelegenheid te zijn. Proberen alleen politici de macht in de familie te houden? Of werken kiezers hier soms ook aan mee? Een paar voorbeelden.

In de Verenigde Staten zijn er verschillende voorbeelden. Het bekendst is de familie Kennedy. John F. Kennedy was president en werd vermoord. Zijn broer Robert was presidentskandidaat en werd eveneens vermoord. Broer Edward was jarenlang lid van de Senaat. Ook andere leden van de familie hebben banden met de politiek. De vroegere Californische gouverneur Schwarzenegger was getrouwd met een lid van de familie Kennedy. Een ander voorbeeld is de familie Bush. In 1988 werd George Bush gekozen als president. Twaalf jaar later werd ook zijn zoon George jr. president van Amerika.

Bulgarije was tot 1946 een koninkrijk. De laatste koning was Simeon II, die in 1946 pas negen jaar oud was. Na jarenlang communistisch te zijn geweest werd Bulgarije in 1990 een democratische republiek. In 2001 deed de voormalige koning mee aan de verkiezingen. Hij won en was daarna van 2001 tot 2005 minister-president van het land waar hij als kind koning was geweest.

In Syrië overleed in 2000 president Hafiz al-Assad. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Bashar al-Assad. Hoewel de Syriërs de president officieel kiezen, hebben ze daarbij niet veel te kiezen. Bashar was de enige kandidaat bij het referendum hierover in 2001.

In India leverde één familie drie generaties premiers. Jawaharlal Nehru was premier van 1947 tot 1964. Zijn dochter Indira Gandhi werd premier in 1966. Haar zoon Rajiv Gandhi volgde haar in 1984 op.

Dictaturen

Een dictatuur is een systeem waarin één, of misschien een paar mensen de macht hebben. We noemen dit ook wel alleenheerschappij. Landen noemen zichzelf eigenlijk nooit een dictatuur. Het is een naam die anderen er aan geven. Belangrijk kenmerk van een dictatuur is in ieder geval dat er geen democratie is. Verkiezingen zijn er niet of worden alleen voor de show gehouden. Burgers hebben weinig rechten. Rechten als de vrijheid van meningsuiting of vrijheid van drukpers bestaan er niet of nauwelijks.

Het belangrijkste probleem voor dictators is vaak om aan de macht te blijven. Anders gezegd: ze hebben alleen macht en geen gezag. Er zit dan weinig anders op dan de boel te onderdrukken, een geheime dienst te hebben die iedereen afluistert en lastige types op te bergen in gevangenissen en strafkampen. De angst voor onderdrukking moet ervoor zorgen dat de tegenstanders zich gedeisd houden.

Soms laten dictators hun besluiten goedkeuren door een parlement, maar dat parlement is dan niet vrij en eerlijk gekozen. Een dictator kan een burger zijn, of bijvoorbeeld een koning, maar is vaak een militair. Vooral militaire dictaturen zijn erg gewelddadig: leger en politie zijn actief in het opsporen, opsluiten of vermoorden van tegenstanders van het regime. In Europa is Wit-Rusland een voorbeeld van een dictatuur. In Afrika bestaan vele dictaturen.

Een totalitair systeem

In een totalitair systeem is de macht in handen van één enkele partij, met een partijleider die bepaalt wat er moet gebeuren. De invloed van de machthebbers op het leven van burgers is enorm groot. In een totalitair systeem gaan de machthebbers veel verder dan in een ‘gewone’ dicatuur. In sommige dictaturen kun je nog stil in een hoekje gaan zitten. In een totalitair systeem kom je daar niet mee weg. Burgers zijn verplicht de dictator te steunen. Persoonsverheerlijking van de leider is een belangrijk kenmerk van zo’n systeem. Denk aan Josef Stalin in de Sovjet-Unie, Adolf Hitler in nazi-Duitsland of Mao Tse-tung in de Volksrepubliek China. Ook in totalitaire landen worden wel verkiezingen gehouden, maar in het parlement zitten alleen mensen die door de machthebbers van tevoren zijn uitgekozen. Als je in de vroegere communistische landen niet ging stemmen, kon het heel lelijk met je aflopen. Tegenwoordig is Noord-Korea het schoolvoorbeeld van een totalitaire staat.

Theocratieën

In een theocratie telt niet de wil van het volk, maar gaat het om de regels van een bepaald geloof of de wil van God. In de oorspronkelijke betekenis is het een systeem waar eigenlijk een god zelf aan de macht is. Denk aan de Egyptische farao’s, die goddelijke macht hadden. Die vorm van theocratie bestaat niet meer. Er zijn nog wel landen waarin het geloof van doorslaggevende betekenis is in de politiek. Iran is een voorbeeld. Dat land houdt weliswaar verkiezingen, maar de volksvertegenwoordiging moet zich houden aan de regels van de islam. Daarbij spelen de hoogste geestelijk leider en de zogenaamde Raad van Hoeders een belangrijke rol. Als het erop aankomt kunnen ze wetten die door het parlement zijn aangenomen tegenhouden.

Volksrepublieken

Wanneer de officiële naam van een land het woord ‘democratisch’ bevat of verwijst naar ‘het volk’, dan is het opletten geblazen. ‘Democratische volksrepublieken’ zijn zelden democratisch; het volk heeft er meestal weinig in te brengen. Tot eind jaren tachtig waren het er nog vrij veel, vooral in Oost-Europa. Het lijkt een uitstervend verschijnsel. China is nog een volksrepubliek en Noord-Korea is officieel de Democratische Volksrepubliek Korea. De termen verwijzen naar communistische systemen, waarin het volk zou moeten regeren. Voor het gemak doen communistische partijen dit namens dat volk. Vrije verkiezingen zijn daarbij niet nodig. De meeste volksrepublieken organiseren overigens wel verkiezingen. Meestal haalt ‘de partij’ zo rond de 99 procent van de stemmen. De grondwet van Noord-Korea spreekt in artikel 8 over ‘algemeen kiesrecht’ en ‘geheime verkiezingen’. Alleen jammer dat in een paar artikelen eerder de leidende rol van de arbeiderspartij van het land al is vastgelegd. Weinig keuze dus…

Een verwijzing naar goddelijke macht is overigens voor ons minder vreemd dan je misschien denkt. Ook de Nederlandse koning regeert ‘bij de gratie Gods’, zo staat het boven ieder wetsvoorstel.

Staatsvormen

Los van het politieke systeem kunnen landen ook nog heel verschillend georganiseerd zijn. Vooral de verdeling van de macht tussen de centrale regering en provincies of regio’s kan sterk verschillen. Aan de ene kant zijn er zogenaamde eenheidsstaten met een sterke centrale regering. Aan de andere kant zijn er federale staten, waarin provincies of regio’s veel meer te vertellen hebben.

Eenheidsstaten

Nederland is een eenheidsstaat. De regering in Den Haag heeft op veel terreinen het laatste woord. In heel Nederland gelden dezelfde regels voor onderwijs en milieu, de inkomstenbelasting is overal even hoog enzovoort. Maar niet alles wordt in Den Haag tot in details geregeld. Gemeenten en provincies hebben wel eigen taken, maar hebben zich te houden aan regels die in Den Haag worden vastgesteld. Dit noemen we wel een gedecentraliseerde eenheidsstaat.

Er zijn ook eenheidsstaten die nog sterker vanuit het centrum worden bestuurd. Frankrijk is daarvan een duidelijk voorbeeld. Gemeenten in Frankrijk hebben veel minder macht dan in Nederland.

Federale staten

Onze buurlanden, België en Duitsland, zijn federale staten, dat wil zeggen: het zijn samenwerkingsverbanden of federaties van meerdere deelstaten. Hiervoor wordt ook wel de term bondsstaat gebruikt. Het verschil tussen een eenheidsstaat en een federale staat zit hem vooral in de ruimte die de besturen van delen van het land hebben. Een federale staat heeft deelstaten die op veel gebieden zelfstandig beleid mogen voeren. Het is dus vooral een kwestie van macht: welk bestuursniveau heeft de macht om over een bepaald onderwerp een besluit te nemen? Federale systemen zie je vooral in landen waar de verschillen tussen regio’s groot zijn, bijvoorbeeld de culturele verschillen. Voor België was het verschil tussen het Franstalige en Nederlandstalige deel de reden om te kiezen voor een federatie.

In federale staten hebben lagere bestuursorganen doorgaans meer macht dan in eenheidsstaten. Een Duitse deelstaat is dus zelfstandiger dan een Nederlandse provincie. Federale staten zijn meestal ontstaan uit kleinere staten die met elkaar zijn gaan samenwerken. Ze hebben daarbij een deel van hun macht overgedragen aan de federale overheid.

Ook de Verenigde Staten hebben een federaal systeem. De staten in dat land regelen heel veel zaken zelf. Zo bestaat zelfs in de ene staat in Amerika wel de doodstraf en in een andere staat niet. In een eenheidsstaat zou dat niet kunnen. Straffen zijn daar in het hele land gelijk.

Een variant is nog de confederatie, waarin de nadruk nog sterker ligt op de zelfstandigheid van de staten. Een confederatie wordt ook wel een statenbond genoemd, een samenwerkingsverband van staten.