Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk.
Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Inleiding

In het afgelopen decennium zijn er vele studies verschenen, waarin wordt vastgesteld dat de frequentie van psychische stoornissen sterk is toegenomen. Psychische problemen zijn ook een veelvoorkomende oorzaak van ziektegerelateerd werkverzuim.

De meeste mensen met een psychische stoornis hebben echter een goede kans om te herstellen, wanneer ze in psychotherapie gaan bij een gekwalificeerde arts of psycholoog. In sommige gevallen is opname en behandeling nodig in een speciale kliniek of een psychiatrisch ziekenhuis.

Over dit boek

Dit boek behandelt alle aspecten op het gebied van psychotherapie, van ziektebeelden, theorieën van grondleggers van de belangrijkste behandelingsmethoden tot behandelingsprocessen en redenen voor het slagen of mislukken van de behandeling van een geestesziekte.

Via talrijke praktijkvoorbeelden laat ik je zien hoe poliklinische of klinische psychotherapiebehandelingen in de praktijk verlopen. Het merendeel van de behandelingen heb ik zelf uitgevoerd, in andere gevallen baseer ik me op beschrijvingen van andere therapeuten of verslagen van voormalige cliënten. Plaatsnamen heb ik weggelaten en alle namen, beroepen en leeftijden van de patiënten zijn veranderd om de anonimiteit van de betrokkenen te waarborgen.

Ikzelf werk met cognitieve gedragstherapie, maar dan wel als onderdeel van een integratieve aanpak. Dit betekent dat ik ook effectieve methoden uit andere therapieën hanteer wanneer ze goed passen bij de cliënt en het behandelingsproces.

In dit boek gebruikte conventies

Hoewel de ervaring leert dat de meeste therapeuten therapeutes en de meeste patiënten patiëntes zijn, beperk ik me in de meeste gevallen vanwege de betere leesbaarheid tot de mannelijke vorm. Evenwel hoop ik dat ook mijn lezeressen zich aangesproken zullen voelen.

Praktijkvoorbeelden van cliënten heb ik binnen een grijs tekstkader geplaatst. Hetzelfde geldt voor de levensloop van belangrijke grondleggers van therapeutische methoden.

Wat de verschillende behandelmethoden betreft, beperk ik me tot een selectie uit de honderden benaderingen die er inmiddels bestaan. De meeste aandoeningen en daarvoor in aanmerking komende therapieën die in dit boek worden besproken, zijn gebaseerd op ervaringen met volwassenen. Therapieën voor kinderen en jongeren heb ik vermeld in een apart overzicht.

Dwaze veronderstellingen

Bij het schrijven van Psychotherapie voor Dummies ben ik ervan uitgegaan dat mijn lezers zich interesseren voor het onderwerp psychotherapie, maar geen experts zijn op dat gebied.

Misschien werk je in een maatschappelijk beroep en wil je weten hoe je mensen met problemen kunt helpen. Of studeer je geneeskunde of psychologie en overweeg je een opleiding psychotherapie te gaan volgen. Sommige lezers kennen misschien een familielid of vriend die het geestelijk moeilijk heeft of overwegen zelf om in behandeling te gaan.

In elk geval heb je geen voorkennis nodig om dit boek te kunnen lezen. Het is de bedoeling dat dit boek je nieuwsgierig maakt naar wat mensen maakt tot wie ze zijn, wat er kan mislopen en hoe dat vaak weer kan worden hersteld en wat er nou eigenlijk gebeurt tijdens een psychotherapeutische behandeling.

Wat je niet hoeft te lezen

Veel paragrafen verwijzen naar onderwerpen die in een eerder hoofdstuk worden besproken of dienen als achtergrondinformatie. Deze stukken kun je bij het lezen gerust overslaan.

Stukjes tekst die door het pictogram Onderzoek worden aangeduid, beschrijven actuele onderzoeksresultaten en psychologische theorieën.

Sommige van deze stukjes verwijzen naar thema’s die ik al elders heb besproken. Wanneer je het boek van voor naar achter leest, kun je deze stukjes probleemloos overslaan.

Wanneer je Psychotherapie voor Dummies wilt gebruiken als naslagwerk, raad ik je aan om de stukjes waarbij het pictogram Belangrijk staat niet over te slaan.

Indeling van dit boek

Je kunt het boek gebruiken als naslagwerk voor de onderwerpen waarin je geïnteresseerd bent en thema’s waarover je meer wilt weten.

Je hoeft Psychotherapie voor Dummies dus niet van het begin tot het einde door te werken. Vreemde woorden en vakjargon leg ik uit op de plek waar ik ze gebruik. Aangezien de vijf delen van dit boek niet op elkaar voortbouwen, kun je jezelf bij het lezen het beste door je interesse laten leiden. De inhoudsopgave en het uitgebreide trefwoordenregister bieden een helpende hand bij het vooruit- en achteruitbladeren.

Deel I: Psychische stoornissen die behandeling vereisen

Na een overzicht van de thema’s van het boek beschrijf ik de meeste psycho-emotionele problemen die behandeld dienen te worden, ambulant of via dagbehandelingen, in ernstige gevallen ook wel in de psychiatrie. Praktijkvoorbeelden complementeren het eerste deel.

Eerst bespreek ik de zogeheten reactieve stoornissen, waarbij de betrokkene uit balans raakt als gevolg van een ingrijpende gebeurtenis in zijn privéleven. Aansluitend laat ik je kennismaken met de meest voorkomende neurotische stoornissen (bijvoorbeeld angsten en bepaalde depressies) die tot veel leed leiden en vaak samenhangen met een beladen levensloop. Dan komen de zogeheten persoonlijkheidsstoornissen ter sprake. Dit zijn jaren durende, veelomvattende ziektebeelden, die diep in de (vaak traumatische) levensloop van de patiënten zijn geworteld.

Ook bespreek ik ernstige psycho-emotionele stoornissen (bijvoorbeeld waanstoornissen en verslavingsproblemen), waarbij normaal gesproken een verblijf in een psychiatrische kliniek nodig is voordat er wordt besloten tot een psychotherapeutische behandeling om met de problemen te leren omgaan. Na een beschrijving van psychosomatische kwalen en eetstoornissen volgt een begrijpelijke samenvatting van de categorieën geneesmiddelen die artsen bij psychische problemen voorschrijven.

Deel II: De belangrijkste therapeutische richtingen: grondleggers, geschiedenis, ideeën

In het tweede deel van dit boek presenteer ik de belangrijkste grondleggers van de psychotherapie, hun biografieën en hun theoretische benaderingen. Na de psychoanalytische en psychodynamische ideeën van Sigmund Freud, Alfred Adler en Carl Jung volgen de natuurwetenschappelijk georiënteerde gedragswetenschappers van de twintigste eeuw. Uit hun theorieën ontstond de moderne cognitieve gedragstherapie.

Vervolgens beschrijf ik enkele humanistische behandelingsmethoden, een richting die zich in het verleden afscheidde van zowel de psychoanalyse als de gedragstherapie. De desbetreffende behandelingsmethoden, die zich vooral richten op de ondersteuning van de zelfhelende krachten van de cliënt, zijn de gesprekspsychotherapie van Carl Rogers, de Gestalttherapie van Fritz Perls en de hypnotherapie van Milton Erickson.

Een volgend hoofdstuk is gewijd aan therapeutische benaderingen die als groepsproces werden ontwikkeld: het psychodrama van Jacob Moreno in familiekring en de gezinstherapieën, die zich niet beperken tot de behandeling van één ziek gezinslid, maar het hele gezinssysteem onder de loep nemen en positieve veranderingen bij alle betrokkenen beogen.

Ook in dit deel vind je weer enkele praktijkgevallen, bedoeld om de diverse behandelingsmethoden te verduidelijken.

Deel III: Ambulante en klinische behandelingen: aanbieders, rechtspositie en therapieverloop

In het derde deel van Psychotherapie voor Dummies beschrijf ik de ambulante, gespecialiseerde en klinische psychotherapeutische zorg in de praktijk. Enkele verslagen van patiënten en therapeuten dienen ter verduidelijking.

Om te beginnen behandel ik de beroepsgroep psychotherapeuten die in Nederland door de verzekering vergoede poliklinische therapie mag aanbieden; psychiatrische (artsen) en psychologische psychotherapeuten en kinder- en jeugdpsychotherapeuten. Naast de officiële opleidingen breng ik je op de hoogte over het proces van het eerste contact tot aan de goedkeuring van een behandeling door de ziektekostenverzekering.

Vervolgens bekijken we twee door de verzekering vergoede psychotherapieën in de praktijk: de psychoanalyse en de cognitieve gedragstherapie. Kinder- en jeugdtherapieën heb ik samengevat in een overzicht.

Daarna staan klinische revalidatiebehandelingen en psychosomatischpsychotherapeutische therapieën in het ziekenhuis centraal, van de aanvraag tot aan het einde van het verblijf in de kliniek. Een hoofdstuk over psychiatrie, inclusief een overzicht van de rechtspositie bij gedwongen behandeling, sluit dit deel af.

Deel IV: Psychotherapie – effecten en bijwerkingen

Het vierde deel behandelt de vraag welke aspecten van psychotherapie bijdragen tot het succes van de behandeling. Veel wetenschappelijke studies tonen aan dat de gekozen methode een veel geringer effect op het succes van de therapie heeft dan de professionele vertrouwensband tussen de arts of psycholoog en zijn cliënt.

Naast positieve en minder positieve persoonlijkheids- en communicatieeigenschappen van een therapeut noem ik ook een aantal criteria waar je op dient te letten als je op zoek gaat naar een goede therapeut. Vervolgens beschrijf ik factoren die ertoe kunnen leiden dat psychotherapie mislukt en hoe het na afloop van een succesvolle behandeling verdergaat.

Deel V: Het deel van de tientallen

Zoals in elk Voor Dummies-boek vind je in dit deel diverse lijstjes met informatie over de thema’s uit het boek. Behalve lijstjes met handige adressen is er bijvoorbeeld een lijstje bij met tien overwegingen die ervoor pleiten om je onder behandeling te stellen en een lijstje met tien kenmerken van een met succes verlopende therapie.

In dit boek gebruikte pictogrammen

Dit pictogram staat naast alinea’s waarin historische feiten worden beschreven, bijvoorbeeld over de belangrijkste grondleggers van de psychoanalyse of de gezinstherapie.

Bij dit pictogram tref je uitgebreide gevalsbeschrijvingen en behandelingsverslagen van patiënten en therapeuten aan.

Dit pictogram duidt op belangrijke informatie over de behandelde stof, van ziektebeelden tot aan de verschillende behandelingsmethoden en hun effectiviteit.

Dit pictogram wijst in het algemeen op mogelijke problemen bij de behandeling van psycho-emotionele stoornissen, fouten die sommige artsen of psychologen maken en veelvoorkomende therapievalkuilen.

Dit pictogram duidt op resultaten van onderzoek op psychotherapiegebied en aanverwante thema’s.

Het pictogram Belangrijk staat bij een onderwerp dat al in een eerder hoofdstuk van het boek werd besproken, maar hier nogmaals de revue passeert om de tekst begrijpelijker te maken.

Hoe nu verder?

Dit boek is zodanig gestructureerd dat je het zowel van het begin tot het eind kunt lezen om je kennis geleidelijk op te bouwen, maar ook heen en weer kunt springen om alleen de gedeelten te lezen die je op dat moment interesseren. Daarnaast kan Psychotherapie voor Dummies worden gebruikt als naslagwerk.

Sommige praktijkvoorbeelden gaan vrij diep in op de menselijke schaduwzijden. Maar als psychotherapeut verwonder ik me er altijd weer over – en grijpt het me emotioneel altijd weer aan – hoeveel patiënten na een ambulante of klinische behandeling van hun problemen zijn verlost.

Ik zou erg blij zijn als ik een deel van mijn fascinatie voor wat mensen zijn, inclusief hun afgronden, maar beslist ook hun energiebronnen, hun sterke punten en hun hoop, op de lezers van dit boek zou kunnen overbrengen.

Deel I

Psychische stoornissen die behandeling vereisen

In dit deel...

Lees wat psychotherapie inhoudt, waarin het van andere vormen van hulp verschilt en onder welke omstandigheden het een patiënt kan helpen. Daarna worden de belangrijkste psychische stoornissen besproken, van de gevolgen van ingrijpende gebeurtenissen in je privéleven tot neurosen en persoonlijkheidsstoornissen, psychosen en stoornissen die door lichamelijke condities worden beïnvloed.

Behalve de achtergronden van deze ziektebeelden staan ook de stappen centraal die in de psychotherapie moeten worden genomen. Verder beschrijf ik de therapeutische obstakels die bij psychische stoornissen kunnen opdoemen en reik ik praktische ideeën aan over hoe deze problemen kunnen worden overwonnen. Dit deel sluit ik af met de belangrijkste typen psycho farmaca die door artsen en psychiaters worden voorgeschreven.

Hoofdstuk 1

Wat psychotherapie is en wanneer professionele hulp nuttig is

In dit hoofdstuk:

Wat psychotherapie is – en wat niet

Wanneer een ambulante therapie of dagbehandeling raadzaam is

Allereerst leg ik uit wat de termen psyche, psychotherapie en psychische stoornis betekenen, wat een professionele psychotherapeutische behandeling is en hoe psychotherapie zich onderscheidt van andere vormen van ondersteuning. Vervolgens beschrijf ik wanneer psychotherapie nuttig kan zijn.

Een omschrijving van psychotherapie

De term psychotherapie is afgeleid van het oud-Griekse woord psyche (ziel) en therapia (genezing). Een psychotherapeut is dus een ‘zielgenezer’. In de wetenschap is ‘ziel’ van oudsher een zeer controversiële term.

Als de ziel onafhankelijk bestaat van lichaam en tijd, is ze waarschijnlijk onsterfelijk. Hiervan gaan nog steeds veel mensen uit, met name mensen met een religieuze achtergrond. Beschouwt men de ziel echter als uiting van bewustzijnsprocessen die afhankelijk zijn van lichamelijke functies, ook al zijn die bewustzijnsprocessen in principe niet volledig fysiologisch verklaarbaar, dan is de ziel sterfelijk. Zouden alle wijzen van uitdrukken en beleven zich louter op lichamelijk niveau afspelen, zelfs wanneer we veel processen niet duidelijk kunnen beschrijven, dan heeft het begrip ‘ziel’ geen betekenis. Hier gaan vele neurowetenschappers van uit.

Psychische processen in de psychologie

Psychische processen kunnen worden samengevat als het totaal van alle bewuste en onbewuste ervarings- en handelwijzen. Hierbij gaat het vooral om:

bewustzijnstoestanden, temperamenten, duidelijke herinneringen, omgang met oude en nieuwe ervaringen (leren);

emoties en stemmingen, gedachten en oordelen (cognities) en gedrag. Als het hierbij gaat om specifieke uitingsvormen van iets, spreekt men van patronen, bijvoorbeeld gedragspatronen;

psychosomatische problemen, wanneer psychische processen een negatieve (en soms ook een positieve) invloed hebben op lichamelijke processen (en omgekeerd). Soma is het klassiek Griekse woord voor lichaam, lijf en leven.

Wat is psychotherapie?

De term psychotherapie omvat alle psychologische, wetenschappelijk getoetste handelwijzen ter behandeling van psychische en psychosomatische stoornissen waaraan een patiënt lijdt en waarbij geen geneesmiddelentherapie op de voorgrond staat. In de praktijk gaat een psychische behandeling evenwel in veel gevallen samen met een geneesmiddel dat door een arts wordt voorgeschreven.

Bij psychotherapie hanteert de daartoe bevoegde arts of psycholoog wetenschappelijk-systematische, beproefde vormen van communicatie. Deze zijn hoofdzakelijk verbaal, maar beslist ook non-verbaal, bijvoorbeeld de lichaamshouding of de klank van de stem van de therapeut (of bij een rollenspel van de patiënt samen met de behandelaar of in een therapiegroep).

Wetenschappelijk gefundeerde en erkende therapieën

Tot de therapievormen die wetenschappelijk werden getoetst, in de wet (Besluit psychotherapeut) worden aangeduid en die onder bepaalde omstandigheden door een ziektekostenverzekering ten dele worden vergoed, behoren:

psychoanalyse (zie de hoofdstukken 7 en 12);

(cognitieve) gedragstherapie (zie de hoofdstukken 8 en 12);

cliëntgerichte experiëntiële therapie (zie hoofdstuk 9);

systeemgesprekstherapie (zie hoofdstuk 10).

Normaliter moet je bijna alle andere behandelingsvormen zelf betalen. Voor hypnotherapie (zie hoofdstuk 9) en bepaalde ontspanningsoefeningen geldt echter dat ze mogelijk in het kader van een gedragstherapeutische behandeling worden aangeboden en op die manier onder de verzekering kunnen vallen als de therapeut de relevante extra opleiding heeft gevolgd.

Verschillen en overeenkomsten met andere vormen van hulp

Waarin onderscheidt psychotherapie zich van andere ondersteuning bij psychische problemen?

Diepgaande gesprekken met vrienden en familieleden

Overeenkomsten: luisteren, vertrouwen, troost, soms behulpzaam advies.

Verschillen: vaak vertelt de gesprekspartner eveneens over zijn of haar problemen. Een psychotherapeut wil zijn patiënt daar niet mee opzadelen; bovendien dienen de mogelijkheden die de cliënt heeft om zijn problemen aan te pakken, bij veel therapieën en stoornissen centraal te staan.

Gesprekken met een geestelijke

Overeenkomsten: steun, troost, terughoudendheid wat eigen problemen betreft, concentratie op de gesprekspartner. Het biechtgeheim van een priester is vergelijkbaar met de zwijgplicht van een therapeut.

Verschillen: godsdienstige vragen spelen tijdens psychotherapie gewoonlijk geen rol van betekenis, hoewel er natuurlijk veel godsdienstige therapeuten en patiënten zijn. Wetenschappelijk gefundeerde methoden spelen bij gesprekken van een geestelijke meestal een geringe rol. Dit geldt eveneens voor sessies met een charismatische goeroe of een andere esoterische zorgverlener, die uitsluitend op de persoonlijke ervaringen van de aanbieder zijn gebaseerd.

Advies met betrekking tot levensloop, beroep of partnerkeuze, zelfbeleving

Overeenkomsten: hulp in probleemsituaties, vaak advies en steun van lotgenoten (in groepen), vaak een serie bijeenkomsten, niet zelden onder leiding van een deskundige (bijvoorbeeld een daartoe opgeleide coach).

Verschillen: vaak ligt het accent op algemene levensproblemen, niet op lichte psychische stoornissen.

Behandeling of aanvullende behandeling met geneesmiddelen

Overeenkomsten: wordt vaak ingezet bij ernstige depressie, angststoornissen of wanen. Kundig voorgeschreven geneesmiddelen kunnen de symptomen milder maken of laten verdwijnen.

Verschillen: anders dan bij een psychotherapie hoeft de patiënt slechts zijn geneesmiddel in te nemen en verder niets te doen om zijn problemen (met steun) op te lossen. De (niet-neurologische) oorzaken van de problemen blijven gewoon voortbestaan als er geen aanvullende psychotherapie plaatsvindt.

Wanneer een therapie kan helpen

Iedereen die last heeft van problemen die niet louter lichamelijk zijn, kan baat hebben bij de hulp van een psychotherapeut. Er is echter geen eenduidig antwoord te geven op de vraag in hoeverre men de problemen zelf de baas kan en wanneer het verstandig is om hulp in te roepen.

Verschillende reacties op psychische stress

Ook bij sterkere mentale druk is psychotherapie niet altijd noodzakelijk. Veel problemen nemen af doordat de betrokkene over zelfhelende krachten beschikt of door zijn naaste omgeving goed wordt ondersteund. Er zijn mannen en vrouwen die mentaal zo stabiel en sterk zijn, dat ze problemen, die een ander allang omver geblazen zouden hebben, kunnen doorstaan zonder dat daar psychotherapie voor nodig is.

Veel mensen raken als gevolg van een ingrijpende gebeurtenis in hun leven een korte of langer tijd van slag. In die gevallen spreekt men van stressreacties en aanpassingsstoornissen die mogelijk psychotherapeutische ondersteuning vereisen (zie hoofdstuk 2 voor meer informatie). Bij andere mensen keert de individuele stress in kenmerkende situaties steeds weer terug en sommige stoornissen tasten de kwaliteit van het leven van de betrokkene zelfs steeds sterker aan. Het lijden bij deze neurotische stoornissen (zie hoofdstuk 3) is vaak aanzienlijk en in deze gevallen kan psychotherapie helpen.

Wanneer psychische problemen tot gevolg hebben dat de betrokkene eronder lijdt, heeft dat niet alleen negatieve kanten. Een sterke druk van het lijden kan de patiënt motiveren om een psychotherapeut te zoeken en actief mee te werken aan het overwinnen van zijn problemen.

Een andere belangrijke groep psychische stoornissen heeft betrekking op problemen die als een rode draad door het leven van de patiënt lopen en tot pogingen hebben geleid om het lijden op een of andere manier te verzachten. Ik bedoel hiermee de persoonlijkheidstoornissen (zie hoofdstuk 4). Maar deze pogingen hebben wel hun prijs gehad, want meestal ging dat koste van de ontwikkeling van de persoonlijkheid en de flexibiliteit. Ook in deze gevallen helpt psychotherapie, maar omdat de omgeving bij dit soort aandoening vaak meer last van het gedrag van de patiënt heeft dan de betrokkene zelf, is het vaak moeilijk om de patiënt te motiveren voor een therapie.

Nog een andere groep stoornissen, waaronder psychosomatische stoornissen en verslavingsproblemen, bestrijkt overlappende gebieden van lichaam en geest (zie hoofdstuk 6). Verslavingen worden vaak behandeld in psychiatrische of psychotherapeutische klinieken, terwijl psychosomatische aandoeningen vooral ambulant of in een dagbehandeling worden aangepakt.

Bij weer een andere groep stoornissen, de wanen (zie hoofdstuk 5 voor meer informatie), wordt het realiteitsbesef zo sterk beïnvloed dat psychiatrische opname nodig is. Het accent ligt in die gevallen op een beschermende omgeving, een vast dagritme en geneesmiddelen; psychotherapie in strikte zin kan pas na de acute ziektefase plaatsvinden.

In de meeste gevallen biedt psychotherapie een uitzichtrijker perspectief naarmate de patiënt sterkere gemotiveerd is om iets aan zijn situatie te veranderen. Vaak zal een behandeling betrekkelijk lang duren als een stoornis veel levensterreinen al ettelijke jaren negatief heeft beïnvloed. Een korte psychotherapie is waarschijnlijker wanneer de patiënt zich een groot deel van zijn leven met succes heeft kunnen handhaven voordat de problemen optraden.

Vertaling van: Psychotherapie Für Dummies
Weinheim, Duitsland: Wiley VCH Verlag GmbH & Co, KGaA, 2009
ISBN: 978-90-430-3086-1
NUR: 777
Trefw.: psychologie, gezondheid, psychiatrie

Dit is een uitgave van Pearson Benelux bv,
Postbus 75598, 1070 AN Amsterdam
Website: www.pearson.nl – e-mail: amsterdam@pearson.com

Vertaling: Diederik Wouterlood voor Fontline
Redactie: Hessel Leistra, Fontline
Zetwerk & omslag: Fontline, Nijmegen
Omslagbeeld: © michaeljung, Shutterstock

© Copyright 2014 Pearson Benelux voor de Nederlandstalige editie.

Originele Duitstalige uitgave Copyright © 2011 Wiley VCH Verlag GmbH & Co, KGaA. Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van verveelvoudigen, geheel of gedeeltelijk, in enige vorm of op enige wijze. Deze uitgave is tot stand gekomen in overeenkomst met Wiley Publishing, Inc. For Dummies®, Voor Dummies®, Dummies Man® en gerelateerde kenmerken zijn handelsmerken of geregis treerde handelsmerken van Wiley Publishing, Inc. in de Verenigde Staten en/of andere landen. Gebruikt met toestemming.

Original German language edition Copyright © 2011 Wiley VCH Verlag GmbH & Co, KGaA. All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form. This translation was published by arrangement with the original publisher, Wiley Publishing, Ltd. For Dummies®, Dummies Man® and related trade dress are trademarks or registered trademarks of Wiley Publishing, Inc. in the United States and/or other countries. Used by permission.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht. Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatie- of andere werken (artikel 16 Auteurswet 1912), in welke vorm dan ook, dient men zich tot de uitgever te wenden. Ondanks alle aan de samenstelling van dit boek bestede zorg kunnen noch de redactie, noch de auteur, noch de uitgever aansprakelijkheid aanvaarden voor schade die het gevolg is van enige fout in deze uitgave.