Inhoud in vogelvlucht

Over de auteur

Dankwoord

Opdracht

Inleiding

Deel I: Beginnen met psychologie

Hoofdstuk 1: Het doel van de psychologie

Hoofdstuk 2: Inzicht in menselijk gedrag – de essentie van de psychologie

Deel II: Je hersenen gebruiken

Hoofdstuk 3: Hardware, software en wetware

Hoofdstuk 4: Bewustzijn

Hoofdstuk 5: Perceptie

Deel III: Denken, voelen en handelen

Hoofdstuk 6: Denken en spreken

Hoofdstuk 7: Beweegredenen

Hoofdstuk 8: Leren

Deel IV: Ik, jij en alles tussen ons in

Hoofdstuk 9: Persoonlijkheid

Hoofdstuk 10: We zijn niet alleen

Hoofdstuk 11: Individu en gemeenschap

Hoofdstuk 12: Opgroeien met psychologie

Hoofdstuk 13: Hedendaagse psychopathologie

Deel V: Diagnose en therapie

Hoofdstuk 14: Problemen vaststellen en de psyche testen

Hoofdstuk 15: Comfortabel op de divan

Hoofdstuk 16: Gedrag en denken veranderen

Hoofdstuk 17: Humanistische therapieën

Hoofdstuk 18: Stress, ziekte, groei en kracht

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 19: Tien gezondheidstips voor de psyche

Hoofdstuk 20: Tien uitstekende psychologische films

Inhoud

Over de auteur

Dankwoord

Opdracht

Inleiding

Deel I: Beginnen met psychologie

Hoofdstuk 1: Het doel van de psychologie

Wat is psychologie?

Het waarom, het hoe en het wat

Een persoon bouwen

Op zoek naar de functie

Een lijstje onderdelen

Problemen opsporen

Professionele hulp zoeken

De psychologische praktijk

Hoofdstuk 2: Inzicht in menselijk gedrag – de essentie van de psychologie

Een kader zoeken

Biologisch

Psychoanalytisch/psychodynamisch

Gedragspsychologisch

Cognitief

Humanistisch/existentieel

Sociocultureel

Feministisch

Postmodern

Het biopsychosociale model

De rol van het lichaam

De rol van de psyche

De rol van de wereld om ons heen

Nurture versus nature?

Specialisaties

Op zoek naar de waarheid

De wetenschappelijke methode

Een goede theorie ontwikkelen

Soorten onderzoek

Beschrijvend onderzoek

Experimenteel onderzoek

Statistiek

Verbanden tussen variabelen

Echte nep – het placebo-effect

Deel II: Je hersenen gebruiken

Hoofdstuk 3: Hardware, software en wetware

Geloven in biologie

De controlekamer

Rondwandelen in de periferie

We gaan het centrum in

Een goed geoliede machine

De voorhersenen

De middenhersenen

De achterhersenen

Neuronen en synapsen

De kloof wordt overbrugd

Neuronale netwerken

Neuroplasticiteit en fantoompijn

DNA en het lot

Psychofarmacologie

Depressie verlichten

Stemmetjes tot stilte manen

Ontspannen

Neurochirurgie zonder scalpel

Hoofdstuk 4: Bewustzijn

De grenzen van het bewustzijn verkennen

Slapen

Zorg voor voldoende slaap!

Dromen en hun betekenis

Je bewustzijn veranderen

Meditatieve bewustzijnstoestanden

Zo stoned als een garnaal

Je oogleden worden zwaar ...

Hoofdstuk 5: Perceptie

De bouwstenen: onze zintuigen

Het sensorische proces

Zien

Horen

Tastzin en pijn

Reuk en smaak

Balans en beweging

Afwerking van het product: perceptie

Organisatieprincipes

Deel III: Denken, voelen en handelen

Hoofdstuk 6: Denken en spreken

Waar denk je aan?

Een vergelijking met de computer

Informatieverwerking

Representatie

Verwerking

De werking van het verstand verkennen

Je aandacht erbij houden

Hoe we onthouden en vergeten

Conceptualiseren

Beslissingen nemen

Intelligentie

De tweefactorentheorie

Van dichterbij bekeken

Gezond verstand

Meervoudige intelligentie

De normale verdeling

Taal ontcijferen

Babylonië

Klank, structuur en betekenis

Hoofdstuk 7: Beweegredenen

Laat Ratelband je motiveren

Vertrouwen op je instinct

Wat heb je nou echt nodig?

Biefstuk in plaats van hamburger

Goedkoper bellen is aangenaam

De opponententheorie

Wie is er de baas?

De rol van emoties

Wie heeft het initiatief: het lichaam of de geest?

Jezelf uiten

Het draait allemaal om liefde en haat

Niet te vergeten: boosheid

Over geluk gesproken

Emotionele intelligentie en emotionele stijlen

Hoofdstuk 8: Leren

Je leren gedragen

Pavlovs kwijlende honden

Conditionerende responsen en stimuli

Extinctie

Klassiek generaliseren en discrimineren

Conditioneringsregels

Hoe werkt conditionering eigenlijk?

Thorndikes katten

Skinners ratten

De juiste bekrachtiger vinden

Straffen

Bekrachtigen volgens schema

Stimuluscontrole en generalisatie

Onderscheid maken (discrimineren)

Deel IV: Ik, jij en alles tussen ons in

Hoofdstuk 9: Persoonlijkheid

Wie is de nerd?

In de stemming komen met Freud

Je unieke herinneringen

Id, ego en superego

Denken over seks

Afwerend ingesteld? Ik?

Freuds ego

Heinz Hartmann

Robert White

Erik Erikson

Relaties tot objecten

De psychologie van het zelf

Objectrelaties

Leren van anderen

Onszelf representeren

Schema’s

Scripts

Jouw grote vijf

Hoofdstuk 10: We zijn niet alleen

Zelfbewustzijn

Je bewust worden van je lichaam

We houden het privé

Uiterlijk vertoon

Jezelf ontdekken

Een persoonlijke identiteit scheppen

Een sociale identiteit ontwikkelen

Zelfwaardering aankweken

Hechting

Zelfs apen krijgen de blues

Hechting in stijl

Pret met familie en vrienden

Onbezorgd opvoeden

Rivaliteit

Vriendschappen

Onze perceptie van anderen

Inzicht in het gedrag van anderen

Inzicht in het eigen gedrag

Communiceren is gemakkelijker gezegd dan gedaan

Vragen stellen

Uitleg geven

Luisteren

Opkomen voor jezelf

Hoofdstuk 11: Individu en gemeenschap

Je toontje meeblazen

Groepsgedrag

Conformeren

Met hulp gaat het beter

Lanterfanten

Anonimiteit

Eenvormig denken

Overredingskracht

Gemeen zijn

Van nature

Gefrustreerd

Aangeleerd

Een handje helpen

Waarom helpen we eigenlijk?

Wanneer helpen we?

Wie helpt wie?

De appel valt niet ver van de boom … of toch?

Ismen

Discriminatie

Contact maken

Hoofdstuk 12: Opgroeien met psychologie

Bevruchting en geboorte

X en Y

Vermenigvuldigen en delen

Tussen luier en po

Overlevingsinstinct

Motorische ontwikkeling

Spierbeheersing

Schematische aanpak

Sensomotorische ontwikkeling

Leren binnen grenzen

Zeggen wat je denkt

Sociale ontwikkeling

Naar de grote school

Schrijven en rekenen

Preoperationeel betekent niet dat je geopereerd moet worden

Aan de verwachtingen voldoen

Nog socialer worden

Puberteit

Piekeren over de puberteit

Afstand nemen van de ouders

Stadia van de volwassenheid

Persoonlijke ontwikkeling

Contacten en werk

Ouderdom

Hoofdstuk 13: Hedendaagse psychopathologie

Bepalen wat normaal is

Symptomen en stoornissen categoriseren

Voeling houden met de werkelijkheid

Schizofrenie

Worstelen met andere typen psychosen

In de put zitten

Zware depressie

Bipolaire stoornis

Bang zijn

Mogelijke oorzaken van paniekstoornissen

Behandeling van paniekstoornissen

Jeugdproblematiek

Omgaan met ADHD

Leven in een eigen wereld

Deel V: Diagnose en therapie

Hoofdstuk 14: Problemen vaststellen en de psyche testen

Het probleem benoemen

De voorgeschiedenis documenteren

Onderzoek naar de mentale toestand

Een kijkje onder de motorkap: tests

Standaardisering

De betrouwbaarheid van tests

Vertrouwen op testresultaten

Soorten tests

Klinische tests

Onderwijs- en prestatietests

Persoonlijkheidstests

Intelligentietests

Neuropsychologische en cognitieve tests

Openhartigheid

Hoofdstuk 15: Comfortabel op de divan

Onder de oppervlakte

Psychoanalyse in de praktijk

De gang van zaken

Het doel van psychoanalyse

De cliënt in de psychoanalyse

De psychoanalyticus in actie

Het psychoanalytische proces als geheel

De nieuwe school

Hoofdstuk 16: Gedrag en denken veranderen

Ongewenst gedrag afleren met gedragstherapie

Therapie op basis van leertheoriëen

Het probleem vaststellen

Verschillende methoden proberen

Je gedachten in de was doen met cognitieve therapie

Vervormd denken

Je manier van denken veranderen

Een mooie combinatie van cognitieve en gedragstherapie

Verandering, acceptatie en mindfulness

Dialectische gedragstherapie

Hoofdstuk 17: Humanistische therapieën

Cliëntgerichte therapie

Theorie van de persoon

Weer contact maken via therapie

In vrede leven met jezelf: existentiële therapie

De dood, angst en schuld

Leven in het hier en nu

Oog in oog met vrijheid, isolatie en zinloosheid

Afweermechanismen loslaten

Verantwoordelijkheid opeisen

Hoofdstuk 18: Stress, ziekte, groei en kracht

Stressen

Stress vanuit verschillende perspectieven bezien

Soorten stress

Ziek worden van de zorgen

Coping is geen gokspel

Laat je niet slopen, leer te copen

Hulpbronnen

Gezondheidspsychologie

Preventie

Gezonder gaan leven

Interventie

De kracht van het positieve uitbuiten

Een bionisch brein

Smartdrugs

Neuroprosthetica

Deel VI: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 19: Tien gezondheidstips voor de psyche

Accepteer jezelf

Neem het heft in eigen hand

Houd contact en koester relaties

Help een handje

Zoek een doel en streef ernaar

Koester hoop en blijf vertrouwen

Geniet van de goede dingen des levens

Ga met de stroom mee

Wees niet bang om te veranderen

Hoofdstuk 20: Tien uitstekende psychologische films

One flew over the cuckoo’s nest

A clockwork orange

12 Monkeys

Ordinary people

Girl, interrupted

Silence of the lambs

Sybil

Psycho

The Matrix

The Boost

Inleiding

Mooi, je hebt Psychologie voor Dummies aangeschaft. En hoe voel je je nu? Hopelijk voel je je goed. En waarom ook niet? Je staat op het punt interessante dingen te ontdekken over menselijke gedragingen en mentale processen.

Iedereen is wel in psychologie geïnteresseerd. Mensen zijn fascinerende wezens en jij ook! Vaak lijkt menselijk gedrag onverklaarbaar en onvoorspelbaar. Uitzoeken wat mensen beweegt, kan inderdaad moeilijk zijn. Net wanneer je denkt dat je weet hoe iemand in elkaar steekt, plaatst deze je voor een nieuwe verrassing. Nu weet ik dat sommige mensen denken dat ze anderen goed kunnen beoordelen en dat ze voor dat soort dingen een neus hebben. Mocht dat ook voor jou gelden, dan is dat prima. Er zijn inderdaad mensen die het gedrag van anderen intuïtief begrijpen. Voor de overigen bestaat er gelukkig psychologie.

Over dit boek

Psychologie voor Dummies is een inleiding in psychologie en haar toepassingen. Ik heb geprobeerd dit boek in gewoon Nederlands te schrijven en alledaagse voorbeelden te gebruiken, in de hoop dat je de kennis in je dagelijks leven kunt toepassen. Ik heb altijd al gevonden dat het leuker is om met een nieuw onderwerp kennis te maken als de opgedane kennis in principe toepasbaar is. In de psychologie worden zo veel vaktermen gebruikt dat er zelfs psychologische woordenboeken bestaan (bijvoorbeeld Woordenboek van de psychologie van A.S. Reber, een uitgave van Bert Bakker). Dit boek daarentegen is bedoeld voor degenen die geïnteresseerd zijn in wat andere mensen doen, denken, zeggen en voelen, maar tevens op zoek zijn naar informatie die in een heldere en inzichtelijke manier wordt gepresenteerd.

De informatie in deze handleiding is niet bedoeld als vervanging van medisch advies of een psychologische behandeling. Dit boek is bedoeld om je te helpen bewuste keuzes te maken. Aangezien iedereen uniek is, moet een deskundige de diagnose stellen en de behandeling van elk individu superviseren. Als een persoon onder doktersbehandeling is en een advies krijgt dat niet met informatie uit dit boek in overeenstemming is, moet het advies van de psycholoog of arts worden opgevolgd, aangezien dat op de unieke kenmerken van de betreffende persoon is gebaseerd.

In dit boek gebruikte termen

Psychologisch jargon kan als koeterwaals klinken in de oren van mensen die zich nooit in psychologie hebben verdiept. Maar zoals ik al eerder in deze inleiding heb gezegd, probeer ik jargon en technische termen in dit boek zo veel mogelijk te vermijden. Hier en daar zal ik een poging doen een grap te maken. Ik probeer het leven niet al te zwaar op te vatten, maar soms begrijpen sommige mensen mijn humor niet. Als ik in de tekst luchtig probeer te doen en je dat een beetje misplaatst vindt, ga dan niet onmiddellijk steigeren. Per slot van rekening ben ik psycholoog, en ik denk niet dat psychologen per se om hun humor bekend staan. Ik wil evenmin als een ongevoelig of oppervlakkig iemand overkomen, want dat is beslist mijn bedoeling niet.

Praten over psychologie kan af en toe behoorlijk saai zijn, dus heb ik geprobeerd om onderwerpen met voorbeelden en persoonlijke verhalen te verlevendigen. Daarbij maak ik geen gebruik van verhalen van cliënten die ik ooit in therapie heb gehad. Alle gelijkenis met bestaande situaties berust dus op toeval. In mijn praktijk respecteer ik de privacy en de vertrouwelijkheid van de gegevens van de mensen waarmee ik te maken heb.

Absurde aannamen

Er zijn nogal wat psychologieboeken op de markt. Maar meestal zijn ze te technisch en te specialistisch of bestrijken ze een smal psychologisch gebied. Hier volgen enkele redenen waarom ik denk dat Psychologie voor Dummies voor jou de beste keus is:

Je hebt een heleboel vragen over mensen.

Je hebt een heleboel vragen over jezelf.

Je denkt erover om psycholoog te worden.

Je volgt op dit moment een opleiding waarvan psychologie een meer of minder belangrijk onderdeel vormt.

Je bent in psychologie geïnteresseerd, maar hebt niet de tijd of het geld om een psychologiestudie of -cursus te volgen.

Je hebt mensen door en je wilt weten of je het bij het rechte eind hebt.

Hoe dit boek is ingedeeld

Psychologie voor Dummies is onderverdeeld in zes delen. Elk deel is aan een van de takken van de psychologie gewijd.

Deel I: Beginnen met psychologie

In deel I wordt een definitie van psychologie en een overzicht van het vakgebied gegeven. Ik heb het over amateurpsychologen en sta stil bij het feit dat we allemaal als psycholoog optreden omdat we dagelijks menselijk gedrag analyseren en evalueren.

Dit deel bevat ook een korte schets van de professionele praktijk van de psychologie. Je maakt kennis met de wetenschappelijke achtergrond van de psychologie en met de verschillende benaderingen die psychologen gebruiken om mensen te onderzoeken en te begrijpen. Tot slot bespreek ik de gebieden waarop psychologische kennis wordt toegepast, van behandelingen tot toegepaste psychologie.

Deel II: Je hersenen gebruiken

Deel II is een inleiding in de elementaire structuren van het zenuwstelsel en de belangrijke rol die biologie in psychologische kennis speelt. Nadat je met de hersenen en de verschillende delen daarvan hebt kennisgemaakt, schakel je over naar het bewustzijn en de belangrijke rol daarvan in de psychologie. Ten slotte ga ik dieper in op onze zintuigen, die ons in staat stellen met de wereld om ons heen in contact te blijven.

Deel III: Denken, voelen en handelen

In deel III staat het menselijk denken, door de psychologie cognitie genoemd, centraal. Ik bespreek zowel de inhoud als de structuur van denkprocessen. Intelligentie en de verschillende theorieën daaromtrent passeren hier de revue. Ook tref je hier een bespreking van emoties en motivatie aan. Lees dit deel vooral als je in liefde geïnteresseerd bent. Maar ook als je liever over woede leest, zul je hier iets van je gading vinden.

Deel IV: Jij, ik en alles tussen ons in

In deel IV maak je kennis met de persoonlijkheidstheorie, de meest voorkomende persoonlijkheidstypen en onderwerpen als zelfkennis, het ontwikkelen van een identiteit, het aangaan van relaties en het communiceren. Je komt in contact met je omgeving, ontdekt de invloed van anderen op je gedrag en de manieren waarop mensen zich in groepen gedragen. Ook bespreek ik de ontwikkelingspsychologie, waarbij ik de ontwikkeling vanaf de conceptie tot aan de adolescentie doorneem.

Je maakt in dit deel ook kennis met moderne benaderingen van de psychopathologie, waaronder neuropsychologische en cognitieve verklaringen voor psychologische problematiek zoals angststoornissen, depressie, schizofrenie en posttraumatische stress.

Deel V: Diagnose en therapie

In deel V maak je kennis met psychologische tests en psychologische evaluaties. Je leert de verschillen tussen de traditionele psychologische therapieën zoals psychoanalyse, gedragstherapie. cognitieve therapie en andere veelgebruikte psychologische behandelingen.

Ook maak je kennis met gedragstherapie en cognitieve therapie, op grote schaal toegepaste therapievormen die een betrekkelijk eenvoudige en weinig mysterieuze benadering zijn van psychologische problemen. Tot slot maak je kennis met humanistische en existentiële therapieën die zich richten op de belangrijkste problemen van het leven en de manier waarop iemand daarmee omspringt.

Deel VI: Het deel van de tientallen

In dit deel krijg je een aantal praktische tips om je psychische gezondheid te behouden en daarna pak je een filmpje!

In dit boek gebruikte pictogrammen

Je zult op veel plaatsen in dit boek in de marge pictogrammen aantreffen. Ze zijn bedoeld om je te helpen bepaalde soorten informatie gemakkelijk te herkennen. In de tekst worden de volgende pictogrammen gebruikt:

Wanneer je dit pictogram ziet, vraag ik je om een psychologisch experimentje te doen. Met andere woorden, jij bent het proefkonijn als je zo’n pictogram tegenkomt. En wat zou psychologie zonder proefkonijnen zijn? Maak je geen zorgen, want de experimenten zijn onschadelijk. Geen elektrische schokken, dat beloof ik je.

De handige informatie die je naast dit pictogram aantreft, probeer ik enigszins te benadrukken, omdat die je ooit van pas kan komen.

Via dit kunstwerkje word je gewezen op informatie die essentieel is als je meer over psychologie wilt weten.

Niet vergeten. Bij dit pictogram worden de belangrijkste punten van een paragraaf nog eens samengevat. ‘Onthoud vooral deze dingen’ wil zo’n pictogram zeggen.

Dit pictogram duidt op extra informatie die je niet per se nodig hebt voor begrip van de materie. Je kunt die dus eventueel overslaan.

En dan nu ...

Psychologie bestrijkt een breed terrein. Je zult zien dat dit boek zodanig is ingedeeld dat je kunt opzoeken waarin je geïnteresseerd bent en de rest kunt laten voor wat die is. Je hoeft niet bij het begin van het boek te beginnen en bij het einde te eindigen. Beschouw het als een soort koud buffet: neem wat je wilt en je laat de rest staan. Maar wacht even: Als ik in staat ben om een heel boek over psychologie te schrijven, ben jij vast in staat om er een heel boek over te lezen. Bovendien zul je het leuk vinden, want psychologie is een intrigerend onderwerp. Geniet ervan!

Hoofdstuk 1

Het doel van de psychologie

In dit hoofdstuk:

Inzicht in onszelf

Een beetje amateurpsychologie

Psychologische uitgangspunten

De meeste mensen die ik ken hebben een bepaald idee over psychologie. Mijn beroep is psycholoog. Wat is een psycholoog? Kennelijk is dat iemand die verstand heeft van psychologie. Maar is dat alles? Wanneer ik met mijn gezin of met vrienden op vakantie ben, schijnen ze nog steeds niet te weten wat ik precies voor de kost doe. Sommige van mijn cliënten zeggen: ‘U praat alleen maar. Kunt u me niet een recept geven?’ Anderen dichten me schijnbaar bovennatuurlijke kennis en helende krachten toe. Ik heb dit boek geschreven om een aantal misvattingen over psychologie op te helderen.

Wat is psychologie?

Waaraan denken mensen zoal wanneer ze over het onderwerp psychologie nadenken? Dat hangt ervan af aan wie je het vraagt. Soms stel ik me voor dat ik gast in een televisieshow ben, bijvoorbeeld De Wereld Draait Door, en dat ik word overstelpt met vragen die ik niet kan beantwoorden. Mijn hart begint te bonzen, het zweet breekt me uit en ik zou het liefst willen wegrennen. Maar dan schiet me iets te binnen waardoor ik blijf zitten. Ik vraag aan het publiek wat ze denken dat psychologie is en waarom ze denken dat een psycholoog vragen over psychologie kan beantwoorden.

Het waarom, het hoe en het wat

Voordat ik een definitie van psychologie geef, wil ik dat je een paar minuten de tijd neemt om op te schrijven wat jij denkt dat psychologie is. Waarom trok dit boek je aandacht? Zoek je naar antwoorden? Naar goede raad? Hoe luidt de vraag waarop je een antwoord wilt hebben? ‘Waarom doen we wat we doen?’ is de vraag die ten grondslag ligt aan een groot deel van de overige vragen die mensen aan psychologen stellen. Of je nu een psycholoog, een onderzoeker of een leek bent, deze ene simpele vraag schijnt de kern van de zaak te zijn. Hier volgen enkele voorbeelden van vragen die de drijvende kracht achter psychologie vormen:

Waarom heeft zich die schietpartij voorgedaan?

Waarom blijf ik me alsmaar triest voelen?

Waarom is ze bij me weggegaan?

Waarom zijn mensen zo gemeen?

Op elementair niveau is psychologie een vorm van kennis met de mens als onderwerp, als individuen of in groepen. Andere fundamentele vragen zijn gericht op het ‘hoe’:

Hoe kan ik mijn huwelijk weer wat spannender maken?

Hoe laat ik mijn peuter met zijn driftbuien ophouden?

Hoe werkt de menselijke geest eigenlijk?

Weer andere vragen gaan om het ‘wat’:

Wat zijn emoties?

Wat zijn geestesziekten?

Wat is intelligentie?

Deze vragen omtrent het waarom, hoe en wat vormen tezamen de intellectuele en filosofische kern van de psychologie. Psychologie kan dus worden omschreven als de wetenschappelijke studie van het gedrag en de mentale processen van mensen. Psychologie probeert te ontrafelen wat we doen, hoe we dat doen en waarom we dat doen.

Een persoon bouwen

Wanneer ik me alle redenen probeer voor te stellen waarom mensen dingen doen en erachter probeer te komen hoe verschillende gedragingen en mentale processen tot stand komen, gedraag ik me graag als ‘krankzinnige geleerde’. Ik heb altijd gedacht dat die waarom, wat en hoevragen het best konden worden beantwoord door een persoon te bouwen. Niet helemaal zoals Dr. Frankenstein dat deed – met hersendelen en elektrische bedrading – maar in de vorm van een blauwdruk van de geest en het gedrag.

Als iemand me tijdens de therapie een bepaald gedrag of situatie probeert uit te leggen, zeg ik altijd: ‘Kun je dat voor me naspelen, me dat laten zien?’ Als een vader me bijvoorbeeld vertelt dat zijn kind hem slaat als hij het probeert iets te laten doen, zeg ik: ‘Laat me dat zien. Doe het eens na.’ De meest gebruikelijke reactie is er een van ongeloof en verbijstering.

Het punt is dat als ze het kunnen laten gebeuren, ze er uiteindelijk ook voor kunnen zorgen dat het niet gebeurt. Dat betekent dat ze begrijpen waarom en hoe het gebeurt. Dit is een soort omkering – reverse engineering– om achter het hoe en het waarom van menselijk gedrag te komen.

Ik stel me een psychologie voor die op zijn hoogtepunt alle onderdelen van de menselijke geest en alle voor het gedrag bepalende factoren kent. Misschien kunnen de collega’s dat uitzoeken via het eerder genoemde proces van reverse engineering. Of misschien kan de psychologie, op zijn minst, de mens doorgronden en dan alle informatie in een algoritme opslaan, zodat op een dag een superintelligente robotachtige levensvorm in staat is om een mens te reconstrueren, duizenden jaren nadat die is uitgestorven. Ik zei toch krankzinnige geleerde hè?

Ja, dit soort blauwdruk gebruik ik om te begrijpen wat psychologie is: Wat zijn de ingrediënten, de onderdelen van een persoon – geest, gedachten, emoties, percepties, dromen, angsten persoonlijkheid en brein – en welk doel heeft elk ingrediënt? Ik sta niet alleen. Veel psychologen doen aan reverse engineering van de geest en van het gedrag door naar alle onderdelen te kijken en na te gaan hoe die gezamenlijk, eh … jou tot stand brengen.

Op zoek naar de functie

Het eerste principe van mijn benadering van de psychologie als krankzinnige geleerde is, dat je voor het bouwen van een persoon moet weten wat de functie van die persoon is. Per slot van rekening bouwen ingenieurs ook geen dingen zonder te weten wat de functie ervan is. Alleen met een doel voor ogen weten ze wat ze moeten bouwen en welke eigenschappen en materialen daaraan te pas komen.

Dus wat is dat, de functie – het doel – van een persoon?

Als alle andere uit koolstof opgebouwde wezens op deze planeet zijn mensen wezens die willen blijven leven. Ik zeg niet dat het bestaan geen zin heeft. In tegendeel. Ik zeg dat het de functie van het leven is in leven te zijn, in leven te blijven en het leven door te geven. Wat de betekenis of zin is van alles? Daarvoor heb je het foute boek voor je. Probeer Filosofie voor Dummies of Religie voor Dummies eens.

Het vakgebied van de psychologie heeft de studie van het ‘hoe’ van het leven tot onderwerp – het gedrag en de mentale processen die horen bij leven, in leven blijven en het doorgeven van leven.

Een lijstje onderdelen

Wat heeft de mens vanuit een psychologisch perspectief bezien nodig voor het leven? Als je ooit zelf aan het klussen bent geweest, weet je dat je eerst een lijstje moet maken van de onderdelen die je nodig hebt. De psychologische wetenschap komt ons hierin tegemoet met een nogal indrukwekkende lijst:

Lichaam (en alle onderdelen ervan – zie daarvoor hoofdstuk 3)

Hersenen

Hart

Hormonen

Genen

Motoriek

Geest (en alle onderdelen ervan – zie daarvoor hoofdstukken 3 en 4)

Bewustzijn

Sensaties en percepties, waaronder het zien, horen, proeven, ruiken, aanraken, evenwicht en pijn.

Denken om controle te hebben over bijwonen, onthouden, concipiëren, problemen oplossen, beslissingen nemen en begrijpen

Communiceren, waaronder verbale en non-verbale expressie zoals lichaamstaal, gebaren, spraak en taal

Motivaties

Emoties

Persoonlijkheid (zie hoofdstuk 3)

Sekse en seksualiteit

Sociale en relationele vaardigheden (zie hoofdstukken 10 en 11)

Het in elkaar zetten van die boekenkast van IKEA zag er op papier een stuk simpeler uit dan het bleek te zijn. Dit geldt ook voor de lijst van psychologische onderdelen. Psychologen proberen nog altijd elk onderdeel als een betrekkelijk op zichzelf staand iets te bekijken en te doorgronden hoe het in het verhaal past. Dit is de kern van de formidabele opgave van het tot stand brengen van een alomvattende menswetenschap.

Problemen opsporen

Stel je voor dat ik mijn persoon in elkaar heb gezet, hem heb aangezet en hem erop uit gestuurd heb om zich te bekommeren om zijn primaire functie: overleven. Ik denk dat ik hem van alle onderdelen voorzien heb die hij nodig heeft.

Maar dan gebeurt het: een verandering. Er gebeurt iets onverwachts en mijn mens begint te stuntelen, te worstelen en slaagt er nauwelijks nog in te overleven. Hoe kon ik vergeten zijn dat de wereld niet stilstaat?

Ik had moeten voorzien hoe mijn creatie zou reageren op zijn omgeving. Terug naar de tekentafel dus om de volgende functies en vermogens toe te voegen (ja, nóg meer onderdelen):

Leren: Het vermogen om van de omgeving te leren

Context: Het vermogen om te groeien, en je te ontwikkelen als respons op de omgeving

Adaptatie: Het vermogen om te gaan met verandering, stress en ziekte

Mensen hebben onderdelen en procedures nodig. Zucht. Het wordt knap gecompliceerd.

Professionele hulp zoeken

Vaak heeft iemand alle nodige onderdelen, leert, groeit, past zich zo goed mogelijk aan de omstandigheden aan – maar hapert er ergens iets en functioneert hij of zij niet naar behoren. Dan komen artsen, psychotherapeuten, maatschappelijk werkers, onderwijsdeskundigen en consulenten om de hoek kijken. De gereedschappen en procedures die de gezondheidszorg biedt om mensen te diagnosticeren, gezond te maken en te houden maken deel uit van onder andere de volgende onderzoeks- en wetenschapsterreinen:

Diagnostiek – Hiertoe behoren de specialismen psychopathologie (besproken in hoofdstuk 13) psychologische keuring en testen (zie hoofdstuk 14).

Biologisch-medische technieken – Behandeling voor uiteenlopende psychologische aandoeningen waaronder medicatie en/of fysiologische therapie (zie hoofdstuk 3).

Psychologische therapie en interventie – Psychoanalyse, cognitieve gedragstherapie en humanistische therapieën (zie hoofdstukken 15-18).

Toegepaste psychologie – De psychologische wetenschap toegepast op een reeks uiteenlopende menselijke problemen en vraagstukken.

De psychologische praktijk

Psychologie is de wetenschappelijk studie van gedrag en mentale processen. Mocht je je naar aanleiding van de voorgaande paragrafen echt afvragen of ik daadwerkelijk een mens aan het bouwen ben, en je daarover wellicht zorgen maken, dan kan ik je geruststellen. Ik heb echter wel een solide basis en een goede blauwdruk ter beschikking voor als ik daaraan ooit zou willen beginnen. Ik beschrijf alle nodige onderdelen, processen en hulpbronnen in een apart deel van dit boek.

Psychologie is ooit begonnen als een soort filosofie, een voornamelijk subjectieve, speculatieve en theoretische manier van denken over de mens. Als gevolg van de enorme bijdragen van personen als William James, Wilhelm Wundt, Edward Thorndike, B.F. Skinner, Albert Bandura, Jean Piaget, Philip Zimbardo, Robert Sternberg, Albert Ellis en vele, vele anderen is dit denken in de afgelopen eeuw uitgegroeid tot een objectieve wetenschap. De methodologie voor experimenten en de statistische analyses worden steeds geraffineerder.

Psychologie heeft zich ontwikkeld van een studie van ongrijpbare gedachten en bewustzijn tot een wetenschap van tastbare onderwerpen en resultaten – denk aan hersenen en testscores – dankzij technologische verworvenheden als instrumenten voor psychologische tests, EEG en MRI.

Dit fascinerende vakgebied blijft zich verder ontwikkelen, naarmate de beoefenaren ervan beter gaan inzien hoe de omgeving en menselijke verschillen (zoals cultuur, afkomst, geslacht en seksuele oriëntatie) van invloed zijn op het gedrag en de mentale processen.