Dit e-boek is voorzien van een verborgen, persoonlijk watermerk.
Het verspreiden of openbaar maken van dit e-boek is niet toegestaan.

This e-book contains a hidden and personal watermark. Distribution is prohibited.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Deel I: Lean introduceren

1Lean en veranderen

1.1Lean: focus op klanten en medewerkers

1.2Lean: wat is het en wat is het niet?

1.3Lean op verschillende niveaus van verbeteren

1.4Leren door te doen

1.5De eerste successen en verder

1.6Samenvatting

2De Lean-principes

2.1Specificeer wat waarde is vanuit het perspectief van de klant

2.2Doe alleen die stappen die waarde toevoegen en elimineer de rest

2.3Zorg voor flow in de waardeketen

2.4Doe wat door de klant wordt gevraagd en precies op tijd

2.5Streef naar perfectie

2.6Samenvatting

3Lean en verandermanagement

3.1Leading Change: leiderschap van de verandering

3.2Creating a Shared Need: creëer een behoefte om te veranderen

3.3Shaping a Vision: geef de langetermijnvisie vorm

3.4Mobilizing Commitment: creëer draagvlak

3.5Making Change Last: zorg voor bestendigheid/verankering van de verandering

3.6Monitoring Progress: meet de voortgang

3.7Changing Systems and Structures: Verander systemen en structuren

3.8Samenvatting

4Een korte geschiedenis van Lean

4.1Waarom de geschiedenis van Lean relevant is

4.2De Lean-ontstaansgeschiedenis in vogelvlucht

4.3Wat leren we van de oude en nieuwe Lean-cracks?

4.4Samenvatting

Deel II: De invoering van Lean voorbereiden

5Lean: een opdracht voor het management

5.1Lean als managementstrategie

5.2Lean als managementfilosofie

5.3Lean als bedrijfsbrede aanpak

5.4Wat te doen als het management (nog) niet mee wil?

5.5Samenvatting

6Doelen stellen: Challenging the norm

6.1Eigenschappen van goede KPI’s

6.2De KPI’s beschrijven en de doelwaarden bepalen

6.3Denken in mogelijkheden, de normen uitdagen en continu verbeteren

6.4Samenvatting

7Voorbereiden voor Lean

7.1Kritische succesfactoren voor Lean

7.2Showstoppers

7.3Samenvatting

Deel III: Lean uitvoeren

8Elke dag Lean

8.1Lean op verschillende verbeterniveaus

8.2De structuur van verbetertrajecten

8.3Dagstarts

8.4Standaardwerk

8.5Flow

8.6Elke dag Lean als de organisatie zich ontwikkelt

8.7Samenvatting

9Een Lean-project: wat is dat en hoe maak je er een succes van?

9.1Wat is een Lean-project en hoe start je het op?

9.2Een Lean-project voorbereiden

9.3Een Lean-project uitvoeren

9.4Samenvatting

10Lean en de inzet van medewerkers

10.1Uitdaging in het werk en de vaardigheden van de medewerker

10.2Effect van sturen van de keten op inzet van de medewerkers

10.3Zichtbaarheid van de performance van de medewerker

10.4Wat te doen met de tijd die vrijkomt door het continu verbeteren?

10.5Samenvatting

Deel IV: Na de eerste Lean-successen

11Wat als de Lean-implementatie stokt?

11.1Wat als de Lean-implementatie stokt op operationeel niveau?

11.2Wat als de Lean-implementatie stokt op tactisch niveau?

11.3Wat als de Lean-implementatie stokt op strategisch niveau?

11.4Samenvatting

12Bedrijfsbrede uitrol van Lean

12.1Strategie-uitrol als motor voor Lean

12.2Welke afdeling volgt?

12.3Lean-cultuur en HR als drijvende kracht

12.4Samenvatting

Beste lezer

Over dit boek

Voor Carina – VW

Voor ‘De Maesjes’ – JM

Voorwoord

Als je beroepsmatig bezig bent met het aansturen en inrichten van organisaties, kom je op een zeker moment met Lean in aanraking. Veel mensen worden vervolgens heel enthousiast over de Lean-filosofie. Dat enthousiasme komt deels voort uit de grondhouding, die positief is; gericht op groei in plaats van snijden, en de eenvoud. Maar het enthousiasme heeft vooral te maken met de substantiële verbeteringen die met Lean worden bereikt. De teleurstelling en het onbegrip zijn dan ook vaak groot als blijkt dat veel collega’s helemaal niet warmlopen voor de Lean-filosofie, geen zin hebben zich erin te verdiepen en de resultaten uit verbeteractiviteiten niet weten te behouden.

Dit is ook ons regelmatig overkomen. We hebben mooie initiatieven zien verzanden, onze verbeteringen zijn soms verwaterd nadat we waren vertrokken en we hebben naast heel veel enthousiasme veel weerstand ontmoet. Met de jaren hebben we geleerd wat belangrijk is om kansen te verzilveren en successen vast te houden. We hebben daarbij veel geleerd van de organisaties waar we hebben gewerkt als medewerker en als opdrachtnemer bij Lean-projecten. In dit boek beschrijven we een aantal praktijkervaringen. Voor ons zijn deze organisaties helden. Ze hebben geworsteld met Lean, successen behaald en initiatieven zien mislukken en ervan geleerd. De lessen die zij en wij hebben geleerd zijn waardevol. Die lessen willen we delen met iedereen die interesse heeft in het sterker maken van organisaties en medewerkers. We hebben de lessen in dit boek beschreven in de hoop dat ze iedereen die met Lean aan de slag wil of is, helpen zijn enthousiasme en energie goed te richten. De lessen zijn geen silver bullet, het zijn handreikingen waarmee de lezer zelf actief aan de slag moet. De lezer moet ze zich eigen maken en vertalen naar zijn organisatie.

Het zijn lessen die de kans op een succesvolle Lean-implementatie sterk vergroten. Het zijn lessen die we samen met onze passie graag delen met de lezers. We hopen dat de lezers hun ervaringen ook met ons willen delen (kijk op www.succesvollean.nl). Zo kunnen we in de geest van de oude en nieuwe Lean-denkers en -doeners iedere dag een beetje beter worden in wat we doen.

Bij het schrijven van dit boek hebben we van veel mensen steun en hulp gehad. We bedanken de collega’s van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, relaties en de VolantGroep: in het bijzonder Tony Arissen, Stef Tiggeloven, Lejla Brouwer, Clara Wiegel, Aldert van der Stoel, Jo Lambert, Margreet Wiegel, Carina Pullens en Jannes Slomp. Daarnaast bedanken we de medewerkers van Obvion en het Lean Competence Center van de Rabobank, die feedback op de hoofdstukken hebben gegeven. De scherpte van hun analyses hebben een positieve bijdrage gehad op de kwaliteit van dit boek. Dank ook aan de medewerkers van Obvion voor de actieve inzet op de Lean-projecten en John’s collega’s in het managementteam van Obvion dat de operatie steunde bij de invoering van Lean en het later adopteerde als basis voor de activiteiten van het gehele bedrijf. Iedereen heeft ons op verschillende manieren geholpen het boek beter te maken. De fouten zijn de onze.

We zijn ons bewust van de woorden van Taiichi Ohno, een van de belangrijkste grondleggers van Lean, op de eerste pagina van zijn boek Workplace Management: ‘I would be impressed if we were right even half of the time.’ Dit boek is geschreven vanuit dit bewustzijn. We hopen een kleine stap voorwaarts te doen en weten dat er nog veel te verbeteren en te leren valt. Wij zijn in het proces van schrijven weer veel wijzer geworden, en hebben veel plezier gehad bij het schrijven van dit boek. We wensen de lezer ook enkele nieuwe inzichten en veel leesplezier toe.

Vincent Wiegel, John Maes

Inleiding

Lean is een begrip geworden bij bedrijven, nonprofitorganisaties en bij de overheid. Bij vele duizenden organisaties wordt Lean actief toegepast en andere overwegen ermee aan de slag te gaan. De motieven om Lean te kiezen als managementstrategie voor het inrichten van de organisatie zijn heel verschillend. Ze variëren van het streven om beter aan de wensen en eisen van de klant te voldoen tot de noodzaak tot bezuinigingen, van de wens op nieuwe markten concurrerend te kunnen opereren tot het verkleinen van de wachtlijsten.

Organisaties en Lean-veranderaars ervaren dat het niet altijd eenvoudig is om Lean toe te passen: de resultaten vallen tegen of beklijven niet, projecten mislukken. De belofte van Lean is aantrekkelijk: sneller leveren met een hogere kwaliteit tegen lagere kosten. Vervolgens is de theorie van Lean ook nog overzichtelijk. Voldoende redenen dus om Lean te adopteren en ermee aan de slag te gaan. De praktijk blijkt echter vaak weerbarstig. De Lean-initiatieven roepen weerstand op en worden maar moeizaam aanvaard. De steun van het topmanagement is er wel in woord, maar niet in daad. Aanvankelijk zijn er bij de projecten die starten zeker successen te vieren. Op de langere termijn houdt een deel van die successen niet. En van de gestarte initiatieven komt een deel nooit werkelijk van de grond. Hoe kan dat? En, hoe voorkom je mislukking van jouw traject?

Er is goed nieuws en slecht nieuws. Er zijn vele voorbeelden van organisaties die Lean met succes hebben ingevoerd en de vruchten ervan plukken. Lean is geschikt om toe te passen in heel verschillende sectoren en is makkelijk te begrijpen. Het slechte nieuws is dat Lean invoeren hard werken is. Het is geen Haarlemmer wonderolie. Lean toepassen grijpt in op alle delen van de organisatie en vergt meestal een verandering van de organisatiecultuur. Dit betekent niet dat je lang moet wachten om de eerste successen te kunnen vieren, maar wel dat je bij de start moet stilstaan bij waar je aan begint. En het betekent dat er om die successen vast te houden volharding nodig is en een dieper begrip van waar Lean over gaat. In veel verbetertrajecten wordt Lean ingezet als een toolkit om een concreet probleem op te lossen. Maar Lean is veel meer dan een toolkit. Lean is een managementfilosofie. Als dit gegeven niet wordt (h)erkend, is de kans op mislukking groter.

Dit boek gaat over de dieperliggende kern van Lean. Over de mentale instelling, de Lean-cultuur en het veranderen. Dit boek geeft antwoord op vragen als: ‘Wat moet ik doen om Lean in mijn organisatie te introduceren?’, ‘Lean is in mijn organisatie vastgelopen, maar ik snap niet waarom, en ik weet ook niet wat ik moet doen om het weer vlot te trekken.’

Voor wie is dit boek bedoeld?

Dit boek is bedoeld voor iedereen die met Lean bezig is en al enige ervaring heeft, en voor iedereen die overweegt met Lean aan de slag te gaan. Het boek is bedoeld voor managers die zich geconfronteerd zien met ontwikkelingen waarop Lean wellicht een antwoord biedt en die willen weten waaraan ze beginnen. En het is ook bedoeld voor de Lean-Green belts, -Black belts en -adviseurs (in spe)¹ die hun Lean-trajecten succesvol willen uitvoeren. Daarbij maakt het niet uit of zij interne of externe adviseurs zijn. Ook trainers die voorbij het gangbare curriculum willen gaan, zullen in dit boek veel van hun gading vinden.

We spreken mensen aan die werkzaam zijn bij de overheid, de industrie, de zorg, de financiële dienstverlening, de bouw enzovoort. We maken geen onderscheid tussen de verschillende sectoren, omdat de Lean-cultuur – de mentale instelling en de veranderkundige aspecten van Lean – algemeen toepasbaar is. Kan dat, zo’n diverse doelgroep aanspreken met één boek? Het maakt immers een groot verschil of je al vijf jaar ervaring hebt met Lean of er slechts enthousiaste berichten over hebt gehoord. De een kent het onderscheid tussen ‘Muri’ en ‘Mura’, terwijl de ander alleen maar denkt: waar gaat dit over? Bovendien maakt het een groot verschil of je verzekeringspolissen verkoopt of nierpatiënten behandelt, of je erfpachtzaken regelt voor de burger in de gemeente of koffie brandt voor de wereldmarkt. Hoe kunnen wij dan toch een boek schrijven voor zo’n gemêleerde doelgroep?

De hoofdgedachte achter dit boek is dat succes met Lean voor 70 procent wordt bepaald door verandervaardigheden en cultuur, en voor 30 procent door kennis van de methoden en technieken. De verhouding 30-70 procent is natuurlijk niet letterlijk de verhouding. Daar valt moeilijk een precies getal aan te hangen. We willen ermee uitdrukken dat Lean vooral over mensen en cultuur gaat. En over het incorporeren van Lean in de eigen organisatiecultuur. Dit zijn aspecten die zowel van belang zijn voor beslissers die willen starten met een Lean-traject als voor Lean-experts die al een aantal jaren met Lean actief zijn en zich nu willen verdiepen in de niet-technische aspecten van Lean. De Lean-technieken zijn in principe generiek en in uitvoering vaak specifiek. Een ‘Kanban’, een signaal om een volgend product te bewerken of een volgend dossier op te pakken, ziet er in een fabriek heel anders uit dan in een kantoor. Daarentegen is het cultuuraspect van bijvoorbeeld discipline bij de handhaving van een werkwijze hetzelfde over de verschillende sectoren heen. Daarom is dit boek geschikt voor mensen uit heel verschillende sectoren.

Dit boek gaat over veranderingen en verandermanagement, waarmee elke manager te maken heeft. Het behandelt de veranderkundige aspecten van Lean-implementaties. Die aspecten zijn gekoppeld aan de Lean-methoden en -technieken, maar ze zijn niet exclusief of specifiek Lean. Daarmee bedoelen we dat ze vaak elders, onafhankelijk van Lean, al lang bestaan of zijn ontstaan en niet alleen voor Lean gelden. Daarom denken we met dit boek een brede doelgroep te kunnen aanspreken. De voorbeelden die we gebruiken, baseren we op onze brede ervaring met Lean-implementaties in zeer verschillende sectoren. Daarmee vindt de lezer voorbeelden die herkenbaar zijn uit de eigen praktijk. Vaak helpen voorbeelden uit andere sectoren om op een andere manier naar het eigen werk te kijken. Als de lezer de houding ‘O ja, dat kan bij hen wel, maar bij ons werkt het anders!’ weet te vermijden, kan hij veel leren van de voorbeelden die niet over zijn eigen sector gaan.

Beoefenaars die ervaring hebben met Lean zullen in dit boek verschillende zaken vinden die ze kunnen gebruiken in het vervolg van hun werkzaamheden. Sommige van die inzichten zullen leiden tot een aanpassing van de manier waarop ze Lean nu toepassen. En met de nieuwe inzichten kunnen ze valkuilen uit het verleden vermijden.

Beslissers die met Lean aan de slag willen, zullen beter beslagen ten ijs komen. Dit boek geeft inzicht in wat er bij komt kijken als de organisatie Lean adopteert als managementstrategie en managementfilosofie. Daarbij gaat het niet alleen om wat er moet gebeuren, maar ook om de houding en inzet van het management en de medewerkers. Dit boek raakt de Lean-praktijk op een dieper niveau. Het bereidt de betrokkenen beter voor op de veranderingen die hun te wachten staan. Het vergroot de kans op succes aanzienlijk.

Mensen die zich willen verdiepen in Lean, studenten en werkenden, vinden in dit boek een belangrijke aanvulling op de meer methodisch georiënteerde Lean-boeken. Die andere boeken zijn uiteraard heel belangrijk en moeten zeker worden bestudeerd. Door ze in combinatie met dit boek te lezen krijgt de lezer een beter, dieper begrip van de materie die in de andere boeken wordt besproken.

Wat is het doel van dit boek?

Lean-initiatieven hebben regelmatig niet de gewenste resultaten. De verbeteringen vallen tegen of ze beklijven niet. Er zijn genoeg organisaties die in de praktijk (denken te) hebben vastgesteld dat Lean bij hen niet werkt. Het Lean-project is opgegeven of vaker nog is Lean een zachte dood gestorven in de organisatie. De initiatiefnemers van Lean-projecten hebben een groot afbreukrisico. Ze hebben zelf gezien en ervaren wat Lean kan brengen. Ze hebben zich met ziel en zaligheid ingezet om van het project een succes te maken. Als dit mislukt door weerstand of gebrek aan managementsupport, zijn ze enorm teleurgesteld. Omgekeerd ziet de organisatie hen als de drammers die ongelijk hadden. Dit is enorm jammer voor zowel de individueel betrokkenen als de organisatie. We hopen dat Lean-enthousiastelingen en voorzichtige managers met behulp van dit boek beter beseffen waaraan ze beginnen en wat er nodig is om van Lean een succes te maken.

Lean-initiatieven falen niet omdat iemand de Takttijd, het ritme waarin de klantorders binnenkomen, verkeerd heeft berekend of in de waardestroom de voorraden niet juist heeft weergegeven. Ondanks zulke fouten zal het effect positief zijn, met hooguit een verkeerde deeloplossing of een minder groot effect. In de opeenvolgende continu-verbetercirkels zullen de problemen bovenkomen en alsnog worden opgelost. Lean-initiatieven mislukken eerder omdat de continu-verbetercultuur er niet is. Lean is dan een eenmalig initiatief, een kortstondige verbeteractie. Na de afronding gaat men over tot de oude orde van de dag. Of Lean-initiatieven mislukken omdat de leidinggevende de voortgangsbewaking en de ondersteuning heeft gedelegeerd. Het signaal is verkeerd: ‘Ik vind het niet heel belangrijk.’ Bovendien betekent delegeren dat de belangrijke les dat Lean door iedereen in de organisatie actief moet worden geleefd, niet is begrepen. Het mislukken van Lean-initiatieven zit dan ook in de houding, de mindset en de bedoelingen waarmee de initiatieven worden opgestart en uitgevoerd.

Het doel van dit boek is Lean-initiatieven succesvoller te maken door ervoor te zorgen dat:

de beslissing om Lean wel of niet als managementstrategie en -filosofie te adopteren beter wordt onderbouwd;

bij de voorbereiding, opzet en uitvoering van Lean-initiatieven rekening wordt gehouden met de veranderkundige aspecten van Lean.

Andere managementstrategieën

Lezers die geïnteresseerd zijn in of bezig zijn met andere managementstrategieën, zoals Six Sigma, Total Quality Management (TQM), Theory of Constraints (ToC) en Quick Response Manufacturing (QRM), vinden evengoed veel van hun gading in dit boek. Juist omdat het cultuur en verandermanagement als leidraad heeft. Deze andere strategieën vereisen ook verandermanagement. De praktijkvoorbeelden zijn hoofdzakelijk geschreven vanuit de Lean-ervaring. Omdat de verschillende strategieën, naast alle verschillen, een gemeenschappelijke focus hebben zullen de lezers die ervaring hebben met een van deze strategieën voldoende herkennen in de voorbeelden. Een SixSigma-beoefenaar zal bij het continu verbeteren de DMAIC-stappen voor de geest halen, terwijl een Lean-beoefenaar aan de Kaizen denkt. Quick Response Manufacturing schrijft geen specifieke aanpak voor continu verbeteren voor. De beoefenaars daarvan gebruiken in de praktijk een van de bestaande methodieken.

De organisatie van dit boek

Dit boek bestaat uit vier delen met in totaal twaalf hoofdstukken. Ieder deel heeft een eigen focus.

Deel I: Lean introduceren

1.Lean en veranderen

2.De Lean-principes

3.Lean en verandermanagement

4.Een korte geschiedenis van Lean

Deel II: De invoering van Lean voorbereiden

5.Lean: een opdracht voor het management

6.Doelen stellen: Challenging the norm

7.Voorbereiden voor Lean

Deel III: Lean uitvoeren

8.Elke dag Lean

9.Een Lean-project: wat is dat en hoe maak je er een succes van?

10.Lean en de inzet van medewerkers

Deel IV: Na de eerste Lean-successen

11.Wat als de Lean-implementatie stokt?

12.Bedrijfsbrede uitrol van Lean

Deel I, Lean introduceren, schetst het kader voor Lean-implementaties. Hoofdstuk 1 bespreekt de motieven voor de keuze van Lean en wat het betekent om te veranderen. Hoofdstuk 2 zet de Lean-principes op een rijtje. In hoofdstuk 3 bespreken we de samenhang tussen Lean en verandermanagement, en waarom het een niet zonder het ander kan. Het succes van Lean-implementaties hangt nauw samen met het vermogen tot veranderen van een organisatie. Een korte geschiedenis van Lean in hoofdstuk 4 geeft een ander zicht op de ontwikkeling van Lean. Enkele hoofdrolspelers in de ontwikkeling van Lean worden besproken en de herkomst van Lean wordt beschreven, zodat de lezer zich een completer beeld van Lean kan vormen.

Deel II, De invoering van Lean voorbereiden, bespreekt wat er voor de start van de invoering van Lean moet gebeuren. Het gaat daarbij allereerst om het doel van de invoering van Lean: Wat is de opdracht van het management? Maar ook, welke rol speelt het management zelf? Dit is het onderwerp van hoofdstuk 5. Het stellen van doelen en vooral het denken voorbij de gebruikelijke gang van zaken is daarbij cruciaal. Hoofdstuk 6 bespreekt het grensverleggende karakter van Lean-veranderingen. Vervolgens behandelt hoofdstuk 7, Voorbereiden voor Lean, een aantal concrete zaken die vooraf geregeld moeten zijn om het Lean-initiatief een goede kans op succes te geven.

In deel III, Lean uitvoeren, staat de concrete Lean-praktijk van alledag centraal. Hoofdstuk 8, Elke dag Lean, bespreekt de dagelijkse gang van zaken in een Lean-organisatie. In hoofdstuk 9 behandelen we de vragen wat een Lean-project is en hoe je een Lean-project opstart. In dit hoofdstuk gaan we ook in op de vraag hoe de verbeteringen die zijn bedacht, kunnen worden ingevoerd en vastgehouden. Om Lean-resultaten te laten beklijven, is het belangrijk dat er elke dag aandacht is voor de verbeteringen en de prestaties. Maar dat is niet voldoende. Continu blijven verbeteren is een voorwaarde voor het vasthouden van de bereikte resultaten. Daarin heeft de medewerker een sleutelrol. Dit bespreken we in hoofdstuk 10.

Deel IV, Na de eerste Lean-successen, heeft de uitrol en bestendiging van de Lean-successen in de organisatie als focus. De eerste successen zijn gerealiseerd, maar daarmee is nog niet de hele organisatie Lean. In hoofdstuk 11 bespreken we hoe je kunt reageren op een terugval bij de invoering van Lean. Na de eerste successen neemt de aandacht af en is het minder spannend. Het risico van verslapping en terugval is reëel aanwezig. Hoe voorkom je dat alle inspanningen voor niets zijn geweest? Hoofdstuk 12 bespreekt hoe je Lean uitrolt naar andere afdelingen die niet betrokken waren bij de eerste Lean-initiatieven. De verankering van de strategie en de strategie-uitrol spelen daarbij een belangrijke rol. Dit bestendigt het succes van Lean.

De vier delen zijn zo geschreven dat ze op zich kunnen worden gelezen. Als rode draad door alle hoofdstukken lopen vier accenten. De rode draad in de vier delen en de twaalf hoofdstukken zijn de volgende vier accenten:

1.strategie

2.klant

3.management

4.medewerker

Strategie staat voor de organisatie en de omgeving waarin ze opereert. Het gaat daarbij juist niet om de uitvoering van de technieken, maar om de vraag of de doelen van de organisatie worden gehaald? Weten en begrijpen alle betrokkenen wat hun bijdrage is aan de realisatie van die doelen?

De klant staat in Lean op een radicale manier centraal. Er zullen geen bedrijven zijn die claimen dat de klant hen niet interesseert. Maar in de praktijk redeneert men meestal toch vanuit zichzelf in plaats vanuit de beleving van de klant. ‘We kunnen niet sneller leveren, want …’. De klant interesseert het niet hoe het bedrijf is georganiseerd, of het is verdeeld over verschillende locaties, welke leveranciers het heeft enzovoort. De opdracht aan het bedrijf is de klant te leveren wat hij wil, wanneer hij het wil, waar hij het wil, hoe hij het wil. Iedere handeling in het bedrijf moet vanuit dat perspectief worden bekeken. De blik moet daarbij breder zijn dan de klant alleen beschouwen in de enge zin van het woord; als de directe gebruiker van een product of dienst. Ook het maatschappelijk belang, de inbedding in de gemeenschap speelt in de Lean-strategie een belangrijke rol.

Het management speelt een belangrijke rol in het stellen van de doelen en de vertaling daarvan naar de uitvoering. De mate waarin het management daarbij actief op de werkvloer aanwezig of afwezig is, bepaalt voor een belangrijk deel het succes. Het gaat daarbij om afwezigheid én aanwezigheid. Op cruciale momenten moet het management bepaalde zaken durven los te laten en over te geven aan de medewerkers. Op andere momenten is een actieve, stellende en sturende rol juist gevraagd. De praktijk laat zien dat het management zich soms te veel met de uitvoering bemoeit en te weinig met het eisen van resultaten. Het is dan te veel afwezig op het ene aspect en te veel aanwezig op het andere.

De medewerker is in Lean de belangrijkste kracht van de organisatie. Als de medewerkers de veranderingen niet adopteren, mislukken ze. De medewerkers hebben dus een belangrijke sleutel voor het succes in handen. Ze zullen moeten veranderen in de manier waarop ze werken. Ze krijgen meer verantwoordelijkheid en worden naast vakman ook procesverbeteraar. De relatie met het management is daarin van doorslaggevend belang. Als er geen vertrouwen is, mislukt ieder initiatief. Vertrouwen moet van twee kanten komen: van het management en van de medewerkers. De relatie en het onderscheid tussen management en medewerkers moet daarbij worden herzien. Het is aan het management om de continue behoefte om te veranderen bij de medewerker aan te wakkeren.