Inhoud

Over de auteurs

Dankwoord

Inleiding

Deel I: Aan de slag

Hoofdstuk 1: Je kunt al een beetje Russisch

Overeenkomsten tussen het Nederlands en het Russisch

Russische woorden in het Nederlands

Vertrouwde Russische woorden

Pas op voor woorden die op elkaar lijken, maar niet hetzelfde zijn

Het Russische alfabet (Het is gemakkelijker dan je denkt)

Van a tot ja: het cyrillische schrift

Jou ken ik! Letters die er hetzelfde uitzien en hetzelfde klinken

Vals spelen: letters die er hetzelfde uitzien, maar anders worden uitgesproken

Dat is gek: letters die er vreemd uitzien

Russisch spreken alsof het je moedertaal is

Het één-letter-één-klankprincipe

Alles over klinkers

De juiste uitspraak van de medeklinkers

Lastige klanken

Populaire uitdrukkingen gebruiken

Beleefd spreken

Je excuses aanbieden

Andere handige uitdrukkingen

Vlot Russisch lezen

Hoofdstuk 2: De kern van de zaak: Russische basisgrammatica en getallen

De Russische naamvallen

De nominatief, 1e naamval

De genitief, 2e naamval

De datief, 3e naamval

De accusatief, 4e naamval

De instrumentalis, 5e naamval

De locatief, 6e naamval

Zelfstandige naamwoorden en voornaamwoorden als bouwstenen van de grammatica

Het geslacht van zelfstandige naamwoorden

De naamvallen van zelfstandige naamwoorden

Meervoudsvormen verbuigen

Voornaamwoorden

Leuk je conversatie op met bijvoeglijke naamwoorden

Altijd meegaand: concordantie tussen bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord

Veel met elkaar gemeen: bijvoeglijke naamwoorden in andere naamvallen zetten

Niet te vinden: geen lidwoorden in het Russisch

In actie komen met werkwoorden

Infinitieven herkennen

Leven in de tegenwoordige tijd

Praten over de verleden tijd

Plannen maken voor de toekomst

Het ongebruikelijke werkwoord byt’ (zijn)

In details treden met bijwoorden

Beschrijven hoe

Beschrijven hoe en hoe vaak

Zinnen maken als een echte Rus

Geniet van de vrijheid in de woordvolgorde

Kies het juiste zelfstandig naamwoord (of voornaamwoord) en bijvoeglijk naamwoord

Kies het juiste werkwoord

Verbinden met voegwoorden

Vragen formuleren

Tellen in het Russisch

De getallen 0-9

De getallen 10-19

De getallen 20-99

De getallen 100-999

De getallen 1000-1.000.000

Rangtelwoorden

Hoofdstuk 3: Zdrastvoejtje! Privjet! Elkaar begroeten en kennismaken

Met wie spreek ik? Formele en informele omgangsvormen

Komen en gaan: hallo en tot ziens zeggen

Hallo zeggen tegen verschillende mensen

Mensen begroeten op elk tijdstip van de dag

Vragen hoe het ermee gaat

Afscheid nemen

Zo eenvoudig nog niet: Russische namen ontcijferen

Het ijs breken: jezelf voorstellen

Kennismaken

Mensen naar hun naam vragen en jezelf voorstellen

Vrienden, collega’s en familieleden voorstellen

Deel II: Russisch in actie

Hoofdstuk 4: Nader kennismaken en praten over koetjes en kalfjes

Ik wil je graag iets vertellen: praten over jezelf

Vertellen waar je vandaan komt

Praten over je nationaliteit en etnische achtergrond

Je leeftijd zeggen

Praten over je familie

Je werk omschrijven

Laten we eens afspreken: adresgegevens uitwisselen

Pardon! Uitleggen dat je iets niet begrijpt

Hoofdstuk 5: Eten en drinken

Basiskennis over eten en drinken

Eten

Drinken

Keuken- en tafelgerei

Russische tafelmanieren

Verschillende Russische maaltijden

Wat krijgen we voor het ontbijt? Je kunt het je zo gek niet bedenken!

Laten we dineren (en niet lunchen)

Een eenvoudige avondmaaltijd

Boodschappen doen

Landbouwproducten kopen

Andere etenswaren

Ontspannen uit eten

Beslissen waar je gaat eten

Reserveren over de telefoon

Een maaltijd bestellen

Handige uitdrukkingen voor het bestellen

De rekening vragen en betalen

Hoofdstuk 6: Winkelen

Winkelen tot je erbij neervalt: waar en hoe je dingen op zijn Russisch koopt

Verschillende soorten winkels en warenhuizen

Informeren naar de openingstijden

Je weg vinden in een warenhuis

Hulp vragen of afwijzen

Kleren maken de man: kleding kopen

Zoeken naar bepaalde kledingartikelen

Kleuren van kleding beschrijven

De juiste maat vinden

Kleding passen

Deze of die? Beslissen wat je wilt kopen

Aanwijzende voornaamwoorden gebruiken

Uitdrukken wat je wel en niet mooi vindt

Twee artikelen met elkaar vergelijken

Praten over wat je het mooist (of minst mooi) vindt

Artikelen kopen

Hoeveel kost het?

Ik koop het!

Waar en hoe moet ik betalen?

Iets bijzonders: leuke dingen die je in Rusland kunt kopen

Hoofdstuk 7: Uitgaan op zijn Russisch

De tijd dringt: zeggen hoe laat het is

De uren tellen

De minuten aangeven

De tijd vragen

De delen van de dag

De dagen van de week

Praten over tijd ten opzichte van de tegenwoordige tijd

Samen uit, samen thuis: een avondje uit plannen

Heb je zin om mee te gaan?

Hoe laat begint het?

Het witte doek: naar de film gaan

Een bepaald filmgenre uitzoeken

Bioscoopkaartjes kopen

Een zitplaats uitkiezen

Ken je klassiekers: Russisch theater en ballet

Handige tips voor het bestellen van kaartjes

Wat kun je doen tijdens de pauze?

Cultuur opsnuiven: een museum bezoeken

Hoe vond je het? Praten over een cultureel evenement

Hoofdstuk 8: Sport en ontspanning

Kletsen over je hobby’s

Wat heb je gisteravond gedaan?

Wat ga je dit weekend doen?

Wat vind je leuk om te doen?

Leesvoer verslinden

Heb je het gelezen?

Wat lees je graag?

Hoe kom je aan je leesvoer?

De paden op, de lanen in

Heerlijk ontspannen in het zomerhuisje

Voedsel zoeken in het bos

Skiën in de Kaukasus

Bijtanken rondom het Bajkalmeer

Met een cruise de Wolga af

Zelf iets maken

Gouden handen hebben

Muziek maken

Leuke spulletjes verzamelen

Sport: een goede binnenkomer

Hoofdstuk 9: Telefoneren en e-mailen

Basiskennis over telefoneren

Woorden die met de telefoon te maken hebben

Verschillende soorten telefoons

Verschillende soorten telefoongesprekken

Een telefoongesprek voeren

Telefoonetiquette

Tijd besparen door jezelf niet voor te stellen

Vragen naar de persoon met wie je wilt spreken

Je voorbereiden op verschillende antwoorden

Een boodschap voor iemand achterlaten

Een bericht achterlaten op een antwoordapparaat

Een brief, fax of e-mail sturen

Hoofdstuk 10: Thuis en op kantoor

Op jacht naar een woning of appartement

Praten over een appartement

Praten over een huis

De juiste vragen stellen

De huurovereenkomst afsluiten

In je nieuwe appartement trekken

De namen van de verschillende kamers

Meubels kopen

Een baan zoeken

Waar moet je zoeken?

Contact opnemen met werkgevers

Vragen naar de verantwoordelijkheden

Succes hebben in je werk

Je weg vinden op je nieuwe werkplek

Communicatie op de werkplek

Deel III: Russisch voor onderweg

Hoofdstuk 11: Een reis plannen

Wanneer gaan we? De data voor je reis bepalen

De namen van de maanden

Praten over een specifieke datum

Het jaar aangeven

Over de seizoenen praten

Waar wil je naartoe gaan? Een bestemming kiezen

Verschillende landen overwegen

Rusland bezoeken

Hoe komen we er? Een reis boeken bij een reisbureau

Voordat je op reis gaat: je paspoort en visum regelen

Je paspoort

Je visum

Dit moet je meenemen: tips voor het pakken van je bagage

Hoofdstuk 12: Vervoer: vliegtuigen, treinen en meer

Werkwoorden van beweging

Een herhaalde handeling te voet of met een voertuig

Te voet of met een voertuig gaan in de tegenwoordige tijd

Uitleggen waar je heen gaat

Je weg vinden op de luchthaven

Het werkwoord ‘vliegen’

Inchecken en boarden

Paspoortcontrole en douane

De luchthaven verlaten

Reizen met taxi en openbaar vervoer

Een taxi nemen

Door de stad reizen in minibusjes

Bussen, trolleybussen en trams nemen

In de metro stappen

Op avontuur gaan met de trein

Vertrekschema’s ontcijferen

Verschillende soorten treinen

Kaartjes kopen

Proviand inslaan voor de treinreis

Aan boord gaan van de trein

De geneugten van een treinreis

Hoofdstuk 13: In een hotel verblijven

Het hotel boeken dat bij je past

Verschillende soorten hotels

Een kamer reserveren

Inchecken

De inschrijving in het hotel doorstaan

Een rondleiding door je kamer

Vertrouwd raken met de hotelvoorzieningen

Kennismaken met het hotelpersoneel

Serviceproblemen succesvol oplossen

Een kapot voorwerp melden

Om een ontbrekend voorwerp vragen

Vragen om een andere kamer

Uitchecken en de rekening betalen

Hoofdstuk 14: Alles draait om geld

De Russische munteenheid

Roebels en kopeken

Dollars, euro’s en andere internationale munteenheden

Geld wisselen

Banken

Een rekening openen bij de bank van je keuze

Geld storten en van de rekening halen

Geld opnemen bij geldautomaten

Geld uitgeven

Op koopjesjacht

Contant betalen

Betalen met creditcard

Hoofdstuk 15: Waar is het Rode Plein? Naar de weg vragen

Vragen stellen met ‘hoe’ en ‘waar’

Waar is het?

Hoe kom ik er?

Specifieke aanwijzingen begrijpen

Voorzetsels herkennen

Links en rechts uit elkaar houden

Instructies begrijpen

Afstanden beschrijven

Afstand in tijd uitdrukken

Afstandsmaten hanteren

Hoofdstuk 16: Noodsituaties

Hulp inroepen in het geval van ongelukken en andere noodsituaties

Om hulp vragen

Het juiste nummer bellen

Een probleem melden

Zoeken naar iemand die Engels spreekt

Medische hulp krijgen

Kennis opdoen over de menselijke anatomie

Je symptomen duidelijk maken aan de arts

Allergieën en speciale medische omstandigheden melden

Naar een specialist gaan

Een onderzoek ondergaan en een diagnose krijgen

Een apotheek bezoeken

De politie bellen als je slachtoffer van een misdrijf bent

Praten met de politie

Vragen van de politie beantwoorden

Deel IV: Het deel van de tientallen

Hoofdstuk 17: Tien manieren om snel Russisch te leren

Zoek naar Russische televisie, films en muziek

Lees in het Russisch

Luister naar Russische radiostations

Op internet surfen

Bezoek een Russisch restaurant

Zoek een Russische penvriend

Geef lessen Nederlands aan een Russischtalige immigrant

Snuif Russische cultuur op in je eigen land

Onderneem een reis naar Rusland

Trouw met een Rus(sin)

Hoofdstuk 18: Tien veelgebruikte Russische uitdrukkingen

Oj!

Davaj!

Pridstav’tje sibje

Pasloesjajtje!

Pir garoj

Ja trjeboejoe pradalzjenija bankjeta

Slova siribro, a maltsjanije zolata

Adna galava charasjo, a dvje loetsjsje

Droek paznajotsja v bidje

Staryj droek loetsjsje novych dvoech

Hoofdstuk 19: Tien Russische feestdagen

Oud en nieuw

Oude Nieuwjaar

Het Russische kerstfeest

Russisch Pasen

Vrouwendag

De Dag van de Verdediger van het Vaderland

Carnaval

Dag van de Arbeid

Dag van de Overwinning

Dag van Nationale Eenheid

Hoofdstuk 20: Tien uitdrukkingen waarmee je echt Russisch klinkt

Tol’ka poslje vas

Vy siwodnja prikrasna vygljidjitje

Zachadjitje na tsjaj

Oegasj’ajtjes’

Prijatnawa apjetita

Sjadjem na darosjkoe

Sadjis’, v nagach prvavdy njet

Ni poecha ni pjera

Tseloejoe

S ljochkim param

Hoofdstuk 21: Tien dingen die je in Rusland niet moet doen

Kom niet met lege handen op bezoek

Houd je schoenen niet aan bij iemand thuis

Maak geen grappen over ouders

Proost niet met Na zdarov’je

Neem niet het laatste hemd mee

Ga niet te eenvoudig gekleed

Reken niet apart af

Laat vrouwen geen zware dingen tillen

Sta op voor ouderen in het openbaar vervoer

Niet boeren in het openbaar

Deel V: Bijlagen

Bijlage A: Russische werkwoorden

Bijlage B: Miniwoordenboek

Bijlage C: Antwoorden

Bijlage D: Audio bij dit boek

Inleiding

Als je meer dan één taal spreekt, leef je meer dan één leven, zei ooit een oude filosoof. En dat klopt helemaal – reizen in een land zoals Rusland krijgt een geheel nieuwe dimensie als je het Russisch enigszins beheerst. Je bent dan in staat om over koetjes en kalfjes te praten met de receptionist van het hotel, je reisgids complimentjes te geven over haar jurk, en het menu te lezen en de maaltijd te bestellen waar je trek in hebt. Je voelt je pas echt thuis als je ergens om kunt vragen in plaats van er alleen naar te wijzen, en als je de lokale bevolking de weg vraagt in plaats van wezenloos naar een plattegrond te staren.

Dus mocht je plannen hebben om naar Rusland af te reizen of naar een ander land waar Russisch de voertaal is, dan is het handig om een woordje Russisch te spreken. Want de beste manier om in contact te komen met mensen is om ze in hun eigen taal aan te spreken.

Met deze Russisch voor Dummies gaat het je niet lukken om een vuistdikke roman van Dostojevski in het origineel te lezen (daar schrikken zelfs de Russen zelf een beetje voor terug). Maar het rust je wel toe met alle woorden en uitdrukkingen die je nodig hebt om je te redden in allerlei alledaagse situaties, van winkelen tot theaterbezoek. En de culturele bagage die we je in dit boek meegeven stelt je niet alleen in staat om de taal te doorgronden maar ook om de Russen beter te leren begrijpen. Dus doe je veiligheidsriem vast en goede reis toegewenst. Of zoals de Russen graag zeggen: Zje-la-jem vam oe-da-tsji! (Wij wensen je veel succes!)

Over dit boek

Het handige aan Russisch voor Dummies is dat je niet je het hele boek hoeft door te werken om de informatie te vinden die je nodig hebt. Je zoekt gewoon in de inhoudsopgave de paragraaf die je op dat moment interesseert en begint te praten! Het is nooit nodig om de voorafgaande paragrafen ook door te nemen. En voor het geval je over een bepaald onderwerp graag meer wilt lezen, hebben we overal handige verwijzingen opgenomen naar andere paragrafen. Je hoeft bovendien geen lange woordenlijsten uit je hoofd te leren. We geven je namelijk eenvoudig leesbare kant-en-klare zinnen die je meteen kunt toepassen om indruk te maken op je Russische vrienden!

Conventies in dit boek

Hieronder volgen enkele conventies die we bij het schrijven van dit boek hebben gevolgd:

In dit boek geven we het Russisch weer op een manier die de uitspraak zo dicht mogelijk benadert. We volgen dus niet de officiële transcriptie. Het voordeel van deze weergave is dat je gewoon het boek ergens openslaat en het woord of de zin uitspreekt zoals die geschreven staat. Iedere Rus zal je begrijpen. Het enige waar je op moet letten is dat je de ‘g’ uitspreekt als in ‘goal’ en de ‘ch’ als in ‘gaan’, en dat je de klinkers kort uitspreekt (‘gat’ in plaats van ‘gaat’ en ‘bot’ in plaats van ‘boot’). Meer over de uitspraak kun je lezen in hoofdstuk 1. De fanatiekelingen die graag willen weten hoe woorden in het cyrillische schrift worden gespeld, kunnen terecht in het miniwoordenboek aan het einde van boek.

Alle lettergrepen van een woord zijn met streepjes gescheiden om de uitspraak gemakkelijker te maken. En bovendien is de beklemtoonde lettergreep schuin gedrukt. Dus je weet altijd op welk deel van het woord je de nadruk moet leggen.

Dan nu een klein voorbeeld om je een idee te geven van hoe het werkt: ‘Tot ziens’ is in het Russisch da svi-da-nja. De officiële Nederlandse transcriptie zou do svi-da-nja zijn, maar de o lijkt in de uitspraak meer op een a. Daarom schrijven wij geen o, maar een a. Svi-da-nja is één woord en is verdeeld in drie lettergrepen. De tweede lettergreep da is schuin gedrukt, zodat je weet dat je die lettergreep moet beklemtonen.

De betekenis van een zin is soms anders dan je zou verwachten op basis van de betekenis van de individuele woorden. In dat geval spreken we over de letterlijke vertaling en de echte betekenis. Als de letterlijke vertaling afwijkt van de echte betekenis, geven we beide, bijvoorbeeld: Ja sj’ast-lif. (Ik ben gelukkig, letterlijk: Ik gelukkig.)

Je kunt in ieder hoofdstuk de volgende elementen verwachten:

Je zeg je doen. Deze dialogen laten zien hoe Russen de woorden en zinnen van een bepaalde paragraaf in het dagelijks leven gebruiken. De dialogen geven weer wat Russen echt zeggen in die bepaalde situatie. En de dialogen staan ook op de audiobestanden die bij dit boek horen.

Woordjes leren. Deze paragraaf volgt telkens op ‘Je zegje doen’ en bevat de nieuwe woorden en uitdrukkingen die in de dialoog voorkomen.

Spelen met de taal. Deze paragraaf vind je aan het einde van elk hoofdstuk. Via deze oefeningen kun je op een speelse manier aan de slag met de nieuwe woorden en zinnen uit het hoofdstuk.

Veronderstellingen over jou

Voor het schrijven van dit boek hebben we geprobeerd om ons een beeld te vormen van onze toekomstige lezers. Dat leidde uiteindelijk tot een aantal veronderstellingen over wie dit boek zou willen lezen. Herken jij jezelf in dit profiel?

Je bent zelden (of nooit) in aanraking gekomen met de Russische taal.

Je wilt niet per se vloeiend Russisch leren spreken. Je wilt gewoon een aantal woorden, zinnen en zinsconstructies leren zodat je je een beetje kunt redden in het Russisch.

Je wilt geen lange rijen met woordjes of een heleboel saaie grammaticaregels uit je hoofd leren.

Je wilt gewoon een beetje lol hebben en tegelijkertijd ook nog een woordje Russisch leren.

Hoe dit boek is opgebouwd

Russisch voor Dummies bestaat uit vijf delen en audiobestanden. Elk deel van het boek heeft iets anders te bieden.

Deel I: Aan de slag

Met dit deel kun je je de basisbeginselen van de Russische taal eigen maken. Hoofdstuk 1 toont aan dat je al een beetje Russisch spreekt, ook al geloof je zelf van niet. We voeren je in het Russische alfabet in en laten ook zien hoe je je kennis van het Nederlands (en eventuele andere talen) kunt aanspreken om Russische woorden te ontcijferen. Hoofdstuk 2 is een spoedcursus Russische grammatica. En je kunt in dit hoofdstuk ook terecht voor alle bijzonderheden over Russische telwoorden. Tot slot leer je in hoofdstuk 3 hoe je iemand begroet en hoe je met iemand kennismaakt.

Deel II: Russisch in actie

Deel II bereidt je voor op een aantal sociale situaties en hoe je daar in het Russisch op in kunt spelen. In hoofdstuk 4 leer je over koetjes en kalfjes praten; hoofdstuk 5 en 6 banen de weg voor gesprekken over eten en winkelen. En als je de basis onder de knie hebt, wil je natuurlijk leren praten over leuke dingen, zoals uitgaan (hoofdstuk 7) en sport, lezen en andere hobby’s (hoofdstuk 8). Hoofdstuk 9 rust je toe met de belangrijkste zinnen om te telefoneren en e-mails te sturen. En voor de meer serieuze zaken, zoals het zoeken naar werk en het vinden van een appartement, kun je terecht in hoofdstuk 10.

Deel III: Russisch voor onderweg

In dit deel komen alle aspecten van het reizen aan bod, van het plannen van je reis (hoofdstuk 11) en het bespreken van verschillende soorten vervoer (hoofdstuk 12) tot het vinden van onderdak (hoofdstuk 13) en het regelen van je financiële zaken (hoofdstuk 14). In hoofdstuk 15 leer je hoe je de weg vraagt en hoofdstuk 16 bereidt je voor op noodsituaties.

Deel IV: Het deel van de tientallen

Dit deel geeft je allerlei tips om op een leuke manier met Russisch bezig te gaan, zoals tien manieren om je het Russisch snel eigen te maken, tien Russische feestdagen en tien dingen die je in Rusland nooit moet zeggen of moet doen. Verder vind je in dit deel tien populaire Russische uitdrukkingen en tien zinnen waarmee je als een echte Rus klinkt.

Deel V: Bijlagen

Russisch voor Dummies heeft vier bijlagen, waarin je allerlei nuttige informatie bij elkaar vindt. Bijlage A bevat een gedetailleerde lijst van regelmatige en onregelmatige werkwoorden. Bijlage B is een handig miniwoordenboek om snel woorden op te kunnen zoeken. In bijlage C staan alle oplossingen van de spelletjes van de paragrafen ‘Spelen met de taal’. En bijlage D geeft een overzicht van alle dialogen op de audiobestanden en in welk hoofdstuk je die terug kunt vinden.

De pictogrammen in dit boek

Het kan voorkomen dat je bij het lezen van dit boek op zoek bent naar specifieke informatie. Om die informatie herkenbaar te maken en dus makkelijk vinden hebben we er een van de volgende pictogrammen bij gezet:

Van beroemde Russische schrijvers tot het beleefd afslaan van een uitnodiging: bij dit pictogram staan allerlei eigenaardige en nuttige feiten over de Russische cultuur.

Ben je erg nieuwsgierig naar hoe de Russische taal in elkaar zit en wil je het Russisch zo goed beheersen dat je zelf zinnen kunt maken? Dan moet je deze stukjes grammatica zeker niet overslaan.

Dit pictogram wijst op belangrijke informatie over het Russisch waar je zeker naar zou moeten kijken.

Bij dit pictogram vind je informatie die je het leven een stuk aangenamer maakt, of het nu een ezelsbruggetje is om een woord te onthouden of handige tips over hoe je in een bepaalde situatie moet handelen.

Dit pictogram wijst je op valkuilen bij het gebruik van het Russisch.

De audiobestanden die bij dit boek horen, bieden je de mogelijkheid om naar echt gesproken Russisch te luisteren en zo beter te leren hoe het Russisch klinkt. Onder het kopje ‘Je zegje doen’ staan voorbeelddialogen. Klik op het icoontje om snel naar de pagina met de audiobestanden te gaan. Het tracknummer vind je ook terug bij de dialogen.

Hoe nu verder?

Nu je vertrouwd bent met de opbouw van Russisch voor Dummies, kun je meteen aan de slag gaan. Het maakt niet uit waar je begint, je hoeft het boek niet in een bepaalde volgorde te lezen. Kies gewoon een onderwerp dat je aanspreekt, zoek naar het bijbehorende hoofdstuk in de inhoudsopgave en steek van wal in het Russisch!

Mocht je toch niet zo goed weten waar je het beste kunt beginnen, dan is hoofdstuk 2 een goed punt om je de basis van de Russische grammatica eigen te maken. Een ander goed beginpunt is hoofdstuk 1, dat je het benodigde zelfvertrouwen geeft door je erop te wijzen hoeveel Russisch je eigenlijk al kent. Of ga rechtstreeks naar de paragrafen die gaan over die zaken waar je graag meer over wilt weten, zoals het kopen van een ijsje in hoofdstuk 5.

Waar je ook begint, je vindt overal meer dan genoeg handige zinnen om honderduit te praten in het Russisch en te genieten van al het moois wat je kennis van het Russisch je op gaat leveren. En nu rest ons niets anders meer dan je sj’ast-li-va-wa poe-ti (een goede reis) te wensen!

Hoofdstuk 1

Je kunt al een beetje Russisch

In dit hoofdstuk:

Russische woorden die je al kent

Hoe het Russische alfabet in elkaar zit

De woorden correct uitspreken

Handige uitdrukkingen

Handigheid krijgen in het lezen van het Russisch

Welkom in de wereld van het Russisch! Of je nu een Russisch menu wilt lezen, wilt genieten van Russische muziek of wilt babbelen met je Russische vrienden, dit is het begin van je reis. Vertrouw in dit hoofdstuk op je ogen, je oren en je intuïtie, en je zult snel merken dat het Russisch helemaal niet zo moeilijk is als het lijkt. Als je dit hoofdstuk uit hebt, ken je alle letters van het Russische alfabet, heb je de basisregels van de uitspraak onder de knie en kun je een aantal handige Russische woorden en uitdrukkingen gebruiken.

Overeenkomsten tussen het Nederlands en het Russisch

Het verbaast je misschien dat het Nederlands en Russisch in de verte aan elkaar verwant zijn. Ze zijn allebei ontstaan uit dezelfde brontaal (het Sanskriet) en behoren beide tot de Indo-Europese talen. Maar dat zijn niet de enige overeenkomsten. Als je Nederlands spreekt, ken je al veel Russische woorden.

In deze paragraaf kom je Russische woorden tegen die we in het Nederlands hebben overgenomen. Je leert ook over Russische woorden die dezelfde betekenis en dezelfde uitspraak hebben als in het Nederlands. En tot slot waarschuwen we je nog voor een paar woorden die hetzelfde klinken in beide talen, maar een heel andere betekenis hebben.

Russische woorden in het Nederlands

Onze wereld wordt steeds internationaler en talen en culturen lenen constant woorden van elkaar, en dat geldt zeker ook voor het Russisch. Veel Russische woorden die nu voorkomen in het Nederlands, hebben te maken met eten en drinken of kwamen in zwang in belangrijke historische periodes.

Eten en drinken

Als je wodka drinkt, ken je al een beetje Russisch. Het woord komt namelijk net als de drank zelf uit Rusland. Misschien schud je zo het verschil tussen Smirnoff en Stoly uit de mouw. In dat geval begin je al een aardig mondje Russisch te spreken, want Smirnoff is een Russische achternaam en Stoly is de afkorting van het woord Stolichnaya, dat in het Russisch ‘afkomstig uit de hoofdstad’ betekent.

Bestel je als je uit eten gaat graag een grote kom borsj’ (bietensoep) met zure room? Dan eet je een van de meest beroemde Russische gerechten, en als je het bestelt gebruik je een echt Russisch woord.

Geschiedkundige woorden

Ben je een beetje geïnteresseerd in geschiedenis, dan weet je hoogstwaarschijnlijk dat het hoofd van de Russische staat in vroegere eeuwen geen president of koning was, maar de tsaar. En zo werd hij in Rusland zelf ook genoemd, de tsar’.

Een aantal van de bekendste Russische woorden dook in het Nederlands op in de tijd van de Koude Oorlog. In die tijd wedijverde de Sovjet-Unie met de Verenigde Staten op het gebied van wetenschap, technologie, bewapening en het onderwijs. Wie had toen kunnen denken dat een simpel Russisch woord als spoet-nik, dat betrekking had op de eerste Russische kunstmaan van de Sovjet-Unie, zo in zwang zou raken in het Nederlands en generaties kinderen in de ban van de ruimtevaart zou brengen. Mocht je het woord spoet-nik ooit gebezigd hebben, dan sprak je Russisch, want spoet-nik betekent ‘reisgenoot’ in het Russisch.

Als je in de jaren tachtig van de vorige eeuw het wereldnieuws een beetje volgde, ben je ongetwijfeld bekend met Michail Gorbatsjov, die hervormingen doorvoerde in de Sovjet-Unie. Hij heeft ook twee Russische woorden aan het Nederlands toegevoegd: glas-nast’ (openheid) en pi-ri-stroj-ka (hervorming). Deze woorden zijn overal in de wereld overgenomen. En Ronald Reagan, die in de tijd van Gorbatsjov president van de Verenigde Staten was, herhaalde graag de Russische uitdrukking Da-vje-raj, no pra-vje-raj (Vertrouw, maar controleer wel) tijdens de onderhandelingen met de Sovjet-Unie over een kernwapenverdrag.

Vertrouwde Russische woorden

Vanwege de lange gedeelde geschiedenis heeft het Russisch van vandaag de dag veel woorden gemeenschappelijk met andere Europese talen. Woorden die ingeburgerd raken in een andere taal zijn net als politieke vluchtelingen of immigranten. Ze vestigen zich in hun nieuwe land en raken langzaam gewend aan hun nieuwe leven. Ze gaan er zelfs uitzien en zich gedragen als woorden in hun nieuwe vaderland.

Je vaardigheid om woorden in het Russisch te herkennen zal je helpen als je Russisch leest of hoort. Het zijn je bondgenoten en je breidt er je Russische woordenschat enorm mee uit. Hieronder staat een aantal voorbeelden van veelvoorkomende Russische woorden die je vast zult herkennen. Let vooral op de scheepstermen, die Peter de Grote zich in Nederland heeft eigen gemaakt en mee terug heeft genomen naar Rusland.

a-e-ra-port luchthaven)

a-ka-dje-mi-ja (academie)

al-gi-bra (algebra)

as-tra-no-mi-ja (astronomie)

ba-kjen (baken)

ban-k (bank)

boej (boei)

bi-a-lo-gi-ja (biologie)

biz-nis (zaken)

biz-nis-mjen (zakenman)

boks (boksen)

bots-man (bootsman)

di-ma-krat (democraat)

di-rjek-tar (directeur)

dok-tar (dokter)

da-koe-mjent (document)

fi-lar-mo-ni-ja (filharmonie, symfonieorkest)

foet-bol (voetbal)

gam-boer-gjer (hamburger)

ge-nje-ti-ka (genetica)

gi-a-gra-fi-ja (geografie, aardrijkskunde)

gim-nas-ti-ka (gymnastiek)

gol’f (golf, de sport)

in-ti-rjes-nyj (interessant)

ka-joe-ta (kajuit)

kam-boes (kombuis)

kli-pjer (klipper)

ka-moe-nizm (communisme)

kas-ma-naft (kosmonaut, ruimtevaarder)

kri-djit (krediet)

li-ti-ra-toe-ra (literatuur)

ma-tros (matroos)

moe-zy-ka (muziek)

nos (neus)

oe-ni-vjer-si-tjet (universiteit)

pra-fje-sar (professor)

sa-tsi-a-lo-gi-ja (sociologie)

sjki-per (schipper)

sjtoer-man (stuurman)

sjloep-ka (sloep)

sport (sport)

sparts-mjen (sportman)

sta-di-on (stadion)

stoe-djent (student)

te-a-tr (theater)

ti-li-vji-zar (televisie)

te-nis (tennis)

va-ljej-bol (volleybal)

zji-raf (giraf)

za-a-lo-gi-ja (zoölogie, dierkunde)

Pas op voor woorden die op elkaar lijken, maar niet hetzelfde zijn

Pas op voor valse vrienden! Dat zijn woorden die erg op elkaar lijken, maar iets heel anders betekenen. Ze komen niet vaak voor, maar ze kunnen erg verwarrend zijn. En als je ze verkeerd gebruikt, kan dat leiden tot grappige, maar soms ook uitermate pijnlijke situaties. Hier zijn enkele valse vrienden waar Nederlanders het meest mee te maken krijgen in het Russisch:

stol (tafel) – Als je op bezoek bent bij iemand en even wilt gaan zitten, kun je daar beter niet een stol voor gebruiken. Je gastheer of gastvrouw zal daar weinig sympathie voor kunnen opbrengen.

fa-mi-li-ja (achternaam) – Als je tegen een Rus zegt dat je je fa-mi-li-ja mist, zal hij je hoogstwaarschijnlijk meewarig aankijken.

nar-mal’-na (prima, het gaat wel) – Dit woord betekent niet ‘normaal’. Russen gebruiken dit woord als antwoord op de vraag: ‘Hoe gaat het?’

choej (mannelijk geslachtdeel) – Als je in Rusland opzien wilt baren, dan moet je een ruimte met veel mensen binnenkomen met een luid welgemeend ‘Goei-emorgen’.

Je zegje doen: track 3

Vladimir en Irina praten over hun nieuwe universiteit. Hoeveel woorden herken je?

Vladimir:

I-ri-na, ja sj’i-ta-joe, sjto bi-a-lo-gi-ja, a-stra-no-mi-ja i gi-a-gra-fi-ja o-tsjen’ in-ti-rjes-ny-je prid-mje-ty.
Irina, ik vind dat biologie, sterrenkunde en aardrijkskunde ontzettend interessante vakken zijn.

Irina:

Ni sa-glas-na. Sa-mi-je in-ti-rjes-ny-je prid-mje-ty v e-tam oe-ni-vjer-si-tje-tje sa-tsia-lo-gi-ja, i-sto-ri-ja, al-gi-bra, moe-zy-ka i te-a-tr.
Ik ben het niet met je eens. De meest interessante vakken op deze universiteit zijn sociologie, geschiedenis, algebra, muziek en theater.

Vladimir:

A tvoj pra-fje-sar pa li-ti-ra-toer-je in-ti-rjes-nyj?
En is jouw literatuurdocent interessant?

Irina:

Da, in-ti-rjes-nyj, no oe nje-wo bol’-sjoj nos i on vy-so-ki-j kak zji-raf.
Ja, hij is interessant, maar hij heeft een grote neus en hij is zo groot als een giraf.

Woordjes leren

ja sj’i-ta-joe, sjto

ik vind/denk dat

o-tsjen’

heel/erg

prid-mje-ty

vakken

Ni sa-glas-na

Ik ben het niet met je eens (vrouwelijke vorm)

oe nje-wo

hij heeft

Het Russische alfabet (Het is gemakkelijker dan je denkt)

Net zoals de meeste Nederlanders denk je waarschijnlijk dat het Russische alfabet het allermoeilijkste is bij het leren van de taal. Het besef dat je al die letters uit je hoofd moet leren, waarvan een aantal er nogal raadselachtig uitziet, kan je in het begin afschrikken. Maar maak je geen zorgen. Het Russische alfabet is niet zo moeilijk als je denkt. Als je het vergelijkt met een aantal andere kenmerken van het Russisch, zoals de naamvallen en de werkwoorden (zie hoofdstuk 2 voor meer informatie daarover), is het zelfs een koud kunstje. Als je klaar bent met deze paragraaf, ben je in staat om alle letters van het Russische alfabet te herkennen en uit te spreken.

Overigens geven we in de rest van dit boek de weergave van de uitspraak weer en niet de officiële Nederlandse transcriptie. Je kunt dus in ieder Russisch sprekend land dit boek te voorschijn halen en naar hartelust de woorden en zinnen die erin staan gebruiken.

Van a tot ja: het cyrillische schrift

Het Russisch alfabet is gebaseerd op het cyrillische schrift, dat is genoemd naar de negende-eeuwse Byzantijnse monnik Cyrillus (zie het kader ‘Wie was dat nou eigenlijk, die Cyrillus?’ verderop in dit hoofdstuk). Door de eeuwen heen zijn verschillende pogingen ondernomen om het oorspronkelijke alfabet van 43 letters in te korten. Toch mag vandaag de dag de omvang van het alfabet er nog steeds wezen: 33 tekens in vergelijking met de 26 lettertekens van het Nederlandse alfabet. Maar maak je geen zorgen, je hoeft niet alle tekens te beheersen. In dit boek zetten we de Russische tekens om in de jou bekende Latijnse tekens, namelijk de tekens die we ook in het Nederlands gebruiken. Dat proces van het omzetten van cyrillisch schrift in het Latijnse schrift wordt ook wel transcriptie genoemd. We geven het cyrillische alfabet hieronder weer voor de lezers die het aandurven om het echte Russisch te lezen in plaats van genoegen te nemen met een hapklare Latijnse versie ervan. En zelfs als je niet van plan bent om het echte Russisch te lezen, werp dan toch eens een korte blik op tabel 1.1. Dan kun je zelf zien waar die poeha over het Russische alfabet allemaal voor nodig is.

Over het algemeen geeft de transcriptie van een letter de uitspraak ervan weer. Je kunt ervan uitgaan dat de transcriptie een getrouwe weergave van de uitspraak is. De grootste uitzonderingen zijn de g, die in sommige combinaties als een w wordt uitgesproken: oe njego (hij heeft) klinkt als oe nje-wo en wordt in de rest van dit boek ook zo geschreven. Een andere uitzondering is het zachtteken, dat wordt getranscribeerd als ’, maar uitsluitend de voorafgaande medeklinker zachter maakt, wat soms hoorbaar is als een lichte j-klank.

Onder taalkundigen bestaat geen overeenstemming over de letter j. Sommige zijn van mening dat het een medeklinker is, andere denken dat het een klinker is. We willen geen partij kiezen in deze kwestie en nemen de j zowel als medeklinker als klinker op.

Let als je het alfabet doorloopt vooral op de uitspraak. In de rest van het boek geven we namelijk de uitspraak van de woorden weer. Tabel 1.1 geeft de bijzonderheden over de cyrillische letters, de transcriptie en de uitspraak. Je vindt de uitspraak terug in track 2 van de audiobestanden die bij dit boek worden geleverd.

Tabel 1.1 Het Russische alfabet in cyrillisch schrift (track 2)

Cyrillisch teken
Uitspraak
Klinker of medeklinker

Aa
korte a als in ‘Anton’; uh in een onbeklemtoonde lettergreep
klinker

Бб
b als in ‘Bernhard’; p aan het eind van een woord
medeklinker

Вв
v als in ‘Victor’, f aan het einde van een woord
medeklinker

Гг
g als in ‘goal’; k aan het einde van een woord
medeklinker

Дд
d als in ‘David’, t aan het einde van een woord
medeklinker

Ее
je als in ‘jenever’ in beklemtoonde lettergrepen, i of ji in onbeklemtoonde lettergrepen
medeklinker

Ёё
jo als in ‘yoghurt’
medeklinker

Жж
zj als in ‘journaal’; sj aan het einde van een woord
medeklinker

Зз
z als in ‘zebra’; s aan het einde van een woord
medeklinker

Ии
i als in ‘dief’
klinker

Йй
j als in ‘baai’
klinker en medeklinker

Кк
k als in ‘kaas’
medeklinker

Лл
l als in ‘lamp’
medeklinker

Мм
m als in ‘Maria’
medeklinker

Нн
n als in ‘Nico’
medeklinker

Оо
o als in ‘rond’; a in een onbeklemtoonde lettergreep voor de beklemtoonde lettergreep; uh in andere onbeklemtoonde lettergrepen
klinker

Пп
p als in ‘pond’
medeklinker

Рр
tongpunt-r, vergelijkbaar met de Spaanse r als in ‘madre’
medeklinker

Сс
s als in ‘soort’
medeklinker

Тт
t als in ‘tuin’
medeklinker

Уу
oe als in ‘groen’
klinker

Фф
f als in ‘feest’
medeklinker

Хх
ch als in ‘geel’
medeklinker

Цц
ts als in ‘tsaar’
medeklinker

Чч
tsj als in ‘Tsjech’
medeklinker

Шш
sj als in ‘sjaal’
medeklinker

Щщ
zachte en lange sj’
medeklinker

ъ
hardteken (maakt de voorafgaande medeklinker hard; niet op de audiobestanden)
n.v.t

Ыы
ih zoals wanneer je iets vreselijk onsmakelijks ziet, weergegeven als y
klinker

ь
zachtteken (maakt de voorafgaande medeklinker zacht; niet op de audiobestanden)
n.v.t

Ээ
e als in ‘Edwin’
klinker

Юю
joe als in ‘Joeri’
klinker

Яя
ja als in ‘Japan’; i wanneer onbeklemtoond en niet in de laatste lettergreep van een woord; je wanneer onbeklemtoond en in de laatste lettergreep van een woord
klinker

Jou ken ik! Letters die er hetzelfde uitzien en hetzelfde klinken

Het zal je zijn opgevallen dat sommige letters in de vorige paragraaf op Nederlandse letters lijken. De tekens die er Nederlands uitzien en ook zo worden uitgesproken zijn:

Аа

Кк

Мм

Оо

Тт

Als je een Russische tekst leest, moet je in staat zijn om deze tekens meteen te herkennen en uit te spreken.

Wie was dat nou eigenlijk, die Cyrillus?

Rond 863 kregen twee Byzantijnse monniken, de gebroeders Cyrillus en Methodius, van hun keizer de opdracht om de heidense stammen in Oost-Europa te kerstenen. Om aan het bevel gehoor te kunnen geven, moesten beide broeders de Bijbel in het Slavisch vertalen. Ze stonden voor een ontzagwekkende taak, want de Slaven hadden in die tijd geen enkele vorm van geschreven taal. En het Slavische dialect waarmee ze werkten had allerlei bizarre klanken die in geen enkele andere taal voorkwamen.

Een van de broers, Cyrillus, kwam met een vindingrijk idee op de proppen: een Slavisch alfabet creëren uit een potpourri van Griekse, Hebreeuwse en Oudlatijnse woorden en klanken. Dat was een slim idee, want doordat Cyrillus kon putten uit verschillende talen, bevatte zijn alfabet praktisch alle klanken die nodig waren voor de correcte uitspraak van het Russisch.

Als eerbetoon aan de maker staat dit schrift nu bekend als het cyrillische schrift. Het schrift wordt gebruikt om meer dan zeventig talen weer te geven, van de Oost-Europese Slavische talen (Russisch, Oekraïens, Wit-Russisch, Bulgaars, Servisch en Macedonisch) tot de Altaïsche talen (zoals het Turkmeens, Oezbeeks, Kazachs en Kirgizisch).

Vals spelen: letters die er hetzelfde uitzien, maar anders worden uitgesproken

Sommige letters zien eruit als Nederlandse letters, maar worden anders uitgesproken.

Вв. Deze letter ziet eruit als een b, in elk geval als hoofdletter, maar wordt uitgesproken als de klank v zoals in ‘Victor’ of ‘vaas’.

Ее. Veel sprekers van het Nederland zijn geneigd om deze klank uit te spreken als een lange e, zoals in het woord ‘deken’. Maar de Russische letter klinkt meer als je. In een onbeklemtoonde lettergreep klinkt hij als ie of i.

Ёё. Verwar deze letter niet met de letter e. De e met trema wordt beschouwd als een aparte letter, wordt uitgesproken als de jo in jokken en heeft bovendien altijd een klemtoon.

Нн. Dit teken ziet eruit als de Nederlandse h. In werkelijkheid wordt hij uitgesproken als een n, zoals in ‘negen’.

Рр. wordt in het Russisch uitgesproken als een rollende r.

Сс. Deze letter wordt altijd uitgesproken als een s, zoals in ‘sap’, en nooit als een k zoals in ‘Victor’.

Уу. Deze letter wordt uitgesproken als oe zoals in ‘beroemd’, en nooit als een j zoals in ‘yoga’.

Хх. Spreek deze letter nooit uit als ks, zoals in ‘boksen’. In het Russisch wordt deze letter uitgesproken als ch, zoals in ‘zacht’.

Dat is gek: letters die er vreemd uitzien

Zoals je al gemerkt hebt, lijken veel Russische tekens helemaal niet op de Nederlandse letters:

Бб

Гг

Дд

Жж

Зз

Ии

Йй

Лл

Пп

Фф

Цц

Чч

Шш

Щщ

ъ

Ыы

ь

Ээ

Юю

Яя

Maak je geen zorgen over deze letters. Dat ze er raar uitzien, betekent nog niet dat ze moeilijker uit te spreken zijn dan de andere. Het is een kwestie van het onthouden van de juiste uitspraak (zie tabel 1.1 voor bijzonderheden over de uitspraak van elke letter).

Als je Grieks hebt geleerd, zul je een aantal van deze rare tekens wel herkennen, zoals Ф, Г, Л, П.

Russisch spreken alsof het je moedertaal is

De Russische uitspraakregels zijn over het algemeen vrij duidelijk en regelmatig. In deze paragraaf geven we je een aantal basisregels voor de uitspraak van het Russisch. Je leert ook over de onregelmatige uitspraak van een aantal klinkers en medeklinkers. Tot slot leer je een paar van de moeilijkste tekens en klanken uitspreken.

Het één-letter-één-klankprincipe

Het Russisch schrift is fonetisch. Dat wil zeggen dat een Russisch teken over het algemeen overeenkomt met één klank. De letter k wordt altijd als een k uitgesproken, en de letter m altijd als een m. Het Nederlands is over het algemeen ook een fonetische taal, met uitzonderingen als de c, die voor een i en een e als een s wordt uitgesproken (citroen), en voor de a, o en u als een k (cacao).

Alles over klinkers

De klinkers vormen de basis van de uitspraak van Russische woorden. Je kunt gerust een paar medeklinkers verhaspelen en dan zullen de Russen je nog steeds redelijk goed begrijpen (kijk om dat te voorkomen toch eens goed naar de paragraaf ‘De juiste uitspraak van de medeklinkers’ verderop in dit hoofdstuk). Maar als je de klinkers niet correct uitspreekt, loop je het risico dat mensen je helemaal niet meer begrijpen. Het is dus verstandig om je de basisregels voor de uitspraak van Russische klinkers goed eigen te maken. Dat doen we in de volgende paragrafen.

De klemtoon op de juiste klinkers

De klemtoon speelt in het Russisch een belangrijke rol. Als je de verkeerde lettergreep beklemtoont, is dat niet alleen een taalfout, het kan ook de communicatie nogal bemoeilijken. De betekenis van een woord kan namelijk sterk verschillen, afhankelijk van welke lettergreep beklemtoond wordt. Het woord za-mok (uitgesproken als za-mak) betekent bijvoorbeeld ‘kasteel’. Maar als je de klemtoon op de tweede lettergreep plaatst, betekent het woord za-mok ‘slot’ (bijvoorbeeld van een deur).

Helaas bestaan er geen echte regels over de beklemtoning. De klemtoon in het Russisch is grillig en onvoorspelbaar, hoewel je naarmate je vordert wel patronen begint te herkennen. Maar de harde werkelijkheid is dat ieder Russisch woord zijn eigen klemtoonpatroon heeft. Wat gebeurt er als je de verkeerde lettergreep beklemtoont? Niets vreselijks natuurlijk, de aarde zal om zijn as blijven draaien. Maar je gesprekspartner kan wel grote moeite hebben om je te verstaan en om erachter te komen wat je nu eigenlijk bedoelt. Als je een nieuw Russisch woord leert, leer dan meteen de juiste klemtoon erbij. In de meeste Russisch-Nederlandse woordenboeken wordt de klemtoon van een woord aangegeven. Za-mok (kasteel) wordt dan weergegeven als з´амок en za-mok (slot) als зам´ок.

Klinkers veranderen van klank: klinkerreductie

Sommige Russische letters vertonen ander gedrag naar gelang ze in een beklemtoonde lettergreep of onbeklemtoonde lettergreep voorkomen. Dat gebeurt vaak bij de klinkers a, o, je en ja. Als ze beklemtoond zijn, vertonen ze ‘normaal’ gedrag en worden ze op de gebruikelijke manier uitgesproken. Als ze echter in een onbeklemtoonde lettergreep staan, vindt er klinkerreductie plaats. Vergelijk dat in het Nederlands met de e, i en ij (de zogenoemde ‘zwakke klinkers’), die in onbeklemtoonde positie een soort uh worden: beter, lenig, moeilijk. Deze afwijkende uitspraak is een belangrijk taalkundig fenomeen dat onze aandacht verdient. Als je hier niets over weet, kom je voor twee problemen te staan. Niet alleen hebben anderen moeite om je te verstaan (ze herkennen de woorden niet die je uitspreekt). Maar het kost jezelf ook grote moeite om de woorden te verstaan die je al kent (maar die je helaas met de verkeerde klemtoon in je geheugen hebt opgeslagen).

De o, die normaal gesproken als korte o wordt uitgesproken, klinkt als een korte a (zoals in ‘bad’) als hij precies één lettergreep voor de beklemtoonde lettergreep staat, en als een neutrale uh als hij in een andere onbeklemtoonde lettergreep voorkomt.

De a, die in een beklemtoonde positie als een korte a wordt uitgesproken, wordt een uh als hij in een onbeklemtoonde lettergreep voorkomt.

Dat is echter nog niet het hele verhaal. Als een a voorkomt in de lettergreep voorafgaand aan de beklemtoonde lettergreep, ligt de uitspraak ervan ergens tussen a en uh. Maar we willen je niet overstelpen met taalkundige informatie. Daarom geven we de letter a gewoon als een a aan in alle onbeklemtoonde lettergrepen, al zijn we ons er terdege van bewust dat er misschien taalkundigen zijn die er aanstoot aan zullen nemen. Bovendien is het verschil tijdens een gesprek nauwelijks waarneembaar. Als je een onbeklemtoonde a als uh uitspreekt, zullen mensen je prima verstaan.

De je, die wordt uitgesproken als je in ‘jenever’, klinkt in een onbeklemtoonde lettergreep als een lange i.

Als een onbeklemtoonde e aan het einde van een woord staat, zoals in vi-dji-tje (u ziet/jullie zien) of na een andere klinker, zoals in tsja-je-pi-ti-je (het theedrinken), wordt hij ergens tussen de e en de i uitgesproken. Er heerst onder Russische spraakdeskundigen een polemiek over welke klank er dichter bij zit. Een onbeklemtoonde e geven we als een i of een e weer. Als je het op die manier uitspreekt, zal elke Rus je begrijpen.

Een onbeklemtoonde ja klinkt als een lange ie (maar niet in de laatste lettergreep van het woord), en als je als hij onbeklemtoond is en in de laatste lettergreep van het woord staat.

Hieronder volgt een aantal voorbeelden van hoe klinkerreductie de uitspraak van het woord beïnvloedt:

Je schrijft Ko-lo-ra-do (Colorado), maar je zegt Ka-la-ra-da. De eerste o wordt gereduceerd tot een uh en de tweede o tot een a (doordat hij precies één lettergreep voor de beklemtoonde lettergreep staat). In de laatste lettergreep wordt de o weer gereduceerd tot uh.

Je schrijft cho-ro-sjo (goed), maar je zegt cha-ra-sjo. De eerste o wordt gereduceerd tot uh, de volgende o wordt uitgesproken als een korte a (hij gaat vooraf aan de beklemtoonde lettergreep). De o in de laatste lettergreep wordt uitgesproken als korte o doordat hij wordt beklemtoond.

Je schrijft na-pra-vo (rechts), maar je zegt na-pra-va. De eerste a wordt gereduceerd tot uh (doordat hij niet in een beklemtoonde lettergreep staat); de tweede a wordt op de gebruikelijke manier uitgesproken (als een a), en de laatste a wordt als een neutrale uh uitgesproken doordat hij volgt op de beklemtoonde lettergreep.

Je schrijft Pje-ter-boerg (Sint Petersburg), maar je zegt Pi-tir-boerk. De je wordt in beide gevallen gereduceerd tot een lange i.

Je schrijft Ja-po-ni-ja (Japan), maar je zegt Ji-po-ni-je. De onbeklemtoonde letter ja klinkt als een i aan het begin van het woord en als je aan het einde ervan (doordat hij onbeklemtoond is en aan het einde van de lettergreep staat).

Sisklanken met klinkers

De letters zj, ts, tsj en sjtsj worden sisklanken genoemd, omdat ze een sissend geluid voortbrengen. Als bepaalde klinkers achter deze letters komen, worden ze iets anders uitgesproken dan normaal. Na een sisklank wordt de je uitgesproken als een korte e en yo als een korte o. Voorbeelden zijn de woorden tsentr (centrum) en sjol (ging te voet, mannelijke vorm). De klank i wordt altijd y (ih) na een van deze sisklanken. Het maakt daarbij niet uit of de i-klank van de letter i komt of van een onbeklemtoonde je. Neem bijvoorbeeld het woord ma-sji-na (auto) en bol’sji-je (groter).

De juiste uitspraak van de medeklinkers

Net als voor Russische klinkers gelden ook voor Russische medeklinkers bepaalde uitspraakregels. Als je als een echte Rus wilt klinken, moet je de basisregels in deze paragraaf in acht nemen.

Stemhebbende klanken worden stemloos

In het Nederlands worden klanken als de d en de b stemhebbend genoemd, aangezien je bij de uitspraak ervan je stembanden gebruikt. Plaats maar eens twee vingers op je adamsappel en voel het verschil tussen b/p, d/t, z/s en v/f. Bij het uitspreken van de b, d, z en v voel je je stembanden trillen; dat zijn dus stemhebbende klanken. Bij de p, t, s en f trillen je stembanden niet of veel minder; dat zijn stemloze klanken.

Maar als deze klanken in het Nederlands voorkomen aan het eind van een woord, dan gebruiken we niet de stembanden. De stemhebbende klanken worden stemloos. (Ik) ‘houd’ en ‘hout’ worden precies hetzelfde uitgesproken, net als (ik) ‘heb’ en ‘nep’. Iets soortgelijks gebeurt in het Russisch met de b, v, g, d, zj en z:

B wordt uitgesproken als p.

V wordt uitgesproken als f.

G wordt uitgesproken als k.

D wordt uitgesproken als t.

Zj wordt uitgesproken als sj.

Z wordt uitgesproken als s.

Hier zijn een paar voorbeelden:

Je schrijft Smir-nov, maar je spreekt het uit als smir-nof, doordat de v aan het einde van een woord als een f wordt uitgesproken.

Je schrijft ga-razj (garage), maar je zegt ga-rasj, doordat de zj aan het einde van een woord stemloos wordt en als sj wordt uitgesproken.

De uitspraak van medeklinkercombinaties

Het Russisch klinkt vaak als een eindeloze stroom medeklinkercombinaties. Combinaties van twee, drie en zelfs vier medeklinkers zijn heel gebruikelijk. Neem bijvoorbeeld het gewone woord voor ‘hallo’ in het Russisch: zdravst-voej-tje, met twee moeilijke medeklinkercombinaties (zdr en vstv). In dit geval hoef je de eerste v gelukkig niet uit te spreken: hallo klinkt als zdrast-voej-tje. Of het Russische woord voor ‘mening, opvatting’: vzgljat. In dat woord staan vier medeklinkers achter elkaar: vzgl.

Hoe kun je deze woorden in vredesnaam uitspreken zonder erin te blijven steken? Er zit niets anders op dan te oefenen. Hieronder staan enkele woorden met medeklinkercombinaties waar je je op kunt storten:

ab-sta-ja-tel’-stva (omstandigheid)

pa-zdra-vljat’ (gelukwensen met)

pri-stoe-plje-ni-je (misdaad)

Razj-djest-vo (Kerstmis)

vzdor (onzin)

vzgli-noet’ (kijken)

Lastige klanken

De meeste Russische klanken zijn voor sprekers van het Nederlands heel goed uit te spreken. Een paar klanken hebben echter wat extra aandacht nodig:

De zoemende zj

Deze klank komt overeen met de letter Жж. Hij ziet er een beetje uit als een bij en klinkt ook zo. Probeer een bijengeluid te maken in een woord als ‘etage’ en je hebt hem te pakken.

De korte i

Deze klank komt overeen met de letter Йй. De naam van de letter is i krat-ka-je, wat letterlijk ‘korte i’ betekent. Dit is de klank die je hoort in woorden als ‘boei’ en ‘kooi’. Bij het uitspreken ervan komt je tong tegen je gehemelte.

De rollende r

In het Nederlandse taalgebied bestaan de twee uitspraken van de r, de rollende tongpunt-r en de brouw-r, gebroederlijk naast elkaar. Het Russisch kent met name de rollende r, al komt de brouw-r ook voor. Deze klank komt overeen met de letter Рр in het Russische alfabet.

De klank y

Om deze klank goed uit te spreken kun je je voorstellen dat je iets weerzinwekkends op televisie zit te kijken, bijvoorbeeld een aflevering van Jackass waarin de deelnemers zich tegoed doen aan een bord krioelende insecten. Haal je het geluid voor de geest dat je maakt als je dat allemaal gadeslaat. Dit geluid klinkt ongeveer als uuuh of ih en dat is ook hoe je de letter ы uitspreekt (de transcriptie is y). Deze klank komt voor in een aantal veelvoorkomende woorden, waaronder ty (jij), vy (u/jullie) en my (wij), dus probeer hem zo goed mogelijk uit te spreken!

De keelklank g

Deze klank lijkt op onze g, maar is iets zachter, zoals de ch in ‘zacht’.

Het hardteken

Dit is de letter ъ. Het zachtteken maakt de klank ervoor zacht (zie de volgende paragraaf) en het hardteken maakt die (je raadt het al) hard. Gelukkig wordt dit teken (waarvoor eigenlijk geen transcriptie bestaat) in modern Russisch nauwelijks gebruikt. En zelfs als het gebruikt wordt, verandert het de uitspraak van het woord niet. Maar waarom maakt het Russisch dan gebruik van dit teken? Om twee redenen:

om de eraan voorafgaande medeklinker hard te maken;

om de harde uitspraak van medeklinkers vóór je, jo, joe en ja te behouden.

Zonder het hardteken zouden deze medeklinkers normaal gesproken zacht uitgesproken worden. Als een medeklinker en een van deze klinkers door een hardteken gescheiden worden, wordt de medeklinker hard uitgesproken, zoals in het woord pad-jest (ingang, toegangsweg). Maar maak je hierover niet al te veel zorgen: Nederlanders spreken hun medeklinkers over het algemeen niet zacht uit zoals Russen dat doen. Met andere woorden: als Nederlands je moedertaal is en je stuit op dit woord, dan spreek je de medeklinker waarschijnlijk uit jezelf al hard uit.

Het zachtteken

Dit is de letter ь en hij heeft geen eigen klank. De enige levenstaak van deze letter is om de voorafgaande medeklinker zacht te maken. Deze letter is heel belangrijk, aangezien hij de betekenis van een woord kan veranderen. Zonder het zachtteken zou mat’ (moeder) mat (schunnige taal) worden. En als je een zachtteken toevoegt aan het woord von (daarheen) krijg je von’ (stank). Zie je nu hoe belangrijk het zachtteken is?

Dus zo kun je medeklinkers zacht maken:

Spreek de medeklinker uit, bijvoorbeeld l, t of d. Pas op waar je tong zich bevindt. Je zou moeten voelen dat de punt van je tong het gehemelte bij je boventanden raakt, terwijl de rest van je tong in je mond hangt als een hangmat in een tuin op een mooie zomerdag.

Breng terwijl je de medeklinker uitspreekt de tong naar voren en druk hem tegen het harde gehemelte. Hoor je hoe de klank van de medeklinker is veranderd? Die klinkt nu veel ‘zachter’, of niet? Zo maak je medeklinkers zacht.

Populaire uitdrukkingen gebruiken

Met wat gangbare uitdrukkingen in je repertoire maak je al snel een goede eerste indruk als je Russisch spreekt. Het is een goed idee om de zinnetjes in deze paragrafen uit het hoofd te leren, want je kunt ze in tal van situaties toepassen.

Beleefd spreken

Het Russische woord voor ‘alsjeblieft, alstublieft’ is pa-zjal-sta. Het woord pa-zjal-sta gebruik je vaak in een zin na een beleefd verzoek, zoals in de volgende zinnen:

Pav-ta-rit-je, pa-zjal-sta. (Zou u dat alstublieft willen herhalen?)

Ga-va-rit-je, pa-zjal-sta pa-mje-dli-ni-je. (Zou u alstublieft iets langzamer kunnen praten?)

Ska-zji-tje, pa-zjal-sta, kak praj-tji da mi-tro? (Kunt u mij vertellen hoe ik bij het metrostation kan komen?)

Als iemand aan je beleefde verzoek gehoor heeft gegeven of iets voor je doet, zeg je spa-si-ba (bedankt) of spa-si-ba bal’-sjo-je (hartelijk dank).

Als je ‘niets te danken’ wilt zeggen, gebruik je gewoon pa-zjal-sta.

Je excuses aanbieden

De meest gebruikelijke manier om ‘het spijt me’ te zeggen in het Russisch is iz-vi-ni-tje. Als je nog meer beleefdheid wilt tonen, kun je daar pa-zjal-sta aan toevoegen, zoals in de volgende zinnen:

Iz-vi-ni-tje, pa-zjal-sta, mnje pa-ra. (Het spijt me, ik moet nu gaan.)

Iz-vi-ni-tje, pa-zjal-sta, ja vas ni pa-ni-ma-joe. (Pardon, ik versta u niet.)

Andere handige uitdrukkingen

De volgende uitdrukkingen komen ook goed van pas in het Russisch.

da-bro pa-zja-la-vat’ (welkom)

pa-zdra-vlja-joe vas (gefeliciteerd)

zje-la-joe oe-da-tsji (veel succces)

ni-tsje-wo (het geeft niet)

fsje-wo cha-ro-sje-wo (het beste)

pri-jat-na-wa a-pje-ti-ta (smakelijk eten)

zjal’ (jammer)

cha-ra-sjo (prima)

Vlot Russisch lezen

Russisch lezen is een vaardigheid waar je veel profijt van hebt. Bijvoorbeeld als je een Russisch tijdschrift, een menu of vertrekschema van de treinen wilt lezen. Kortom, als je je wilt kunnen redden op plaatsen waar Russisch de voertaal is, moet je wel een beetje Russisch kunnen lezen.

Stel je voor dat je door een Russische stad wandelt en plotseling trek krijgt. Dan is het handig om Russisch te kunnen lezen. Als je namelijk een gebouw ziet met heel groot РЕСТОРАН erop, dan begrijp je dat dat gebouw precies is waarnaar je op zoek bent, namelijk een restaurant (meer over eten vind je in hoofdstuk 5).

Of stel dat je bij je reisbureau een vakantie naar Moskou hebt geboekt en het vliegtuig is zojuist geland. Er staat in grote letters Санкт-Петербрг op het hoofdgebouw van het vliegveld. Als je een beetje Russisch kunt lezen, kom je er snel achter dat er Sankt Pi-tir-boerk (Sint-Petersburg) staat en niet Москва/Moskva (Mask-wa, Moskou). Dat betekent dat je in de verkeerde stad bent aangeland en dat je bij dit reisbureau maar beter geen vakanties meer kunt boeken (in hoofdstuk 11 en 12 vind je alles over het plannen van een reis naar Rusland en hoe je je weg vindt op het vliegveld).

De eerste stap om Russisch te leren lezen is het herkennen van de cyrillische tekens (zie daarvoor de paragraaf ‘Van a tot ja: het cyrillische schrift’ eerder in dit hoofdstuk). Spreek ieder woord uit. Je zult tot je verbazing heel veel woorden herkennen doordat ze lijken op woorden uit het Nederlands of uit andere talen. Als je het niet zeker weet, kun je een woord opzoeken in een Russisch-Nederlands woordenboek. Je hoeft niet elk woord in een zin te kennen om te begrijpen wat je leest. Probeer in ieder geval de zelfstandige naamwoorden en de werkwoorden eruit te pikken en dan ben je al een heel eind op weg (zie hoofdstuk 2 voor zelfstandige naamwoorden en werkwoorden).

Spelen met de taal

Combineer de Russische letters in de eerste kolom met de klanken in de tweede kolom. Je vindt de antwoorden in bijlage C.

1. Н

a. r

2. Р

b. n

3. Г

c. i

4. Я

d. ja

5. И

e. g

Hieronder staan Russische woorden die ook in het Nederlands gebruikt worden. Zeg de woorden hardop en probeer ze te herkennen. De antwoorden staan in bijlage C.

Водка

Борщ

Перестройка

Гдасность

Спутник

Царь