Joydeep Roy-Bhattacharya

De zoon van mijn moeder

Uit het Engels vertaald door Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Watch, verschenen bij Hogarth

Oorspronkelijke tekst © Joydeep Roy-Bhattacharya, 2012

Nederlandse vertaling © Marianne Gossije en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Jan de Boer

Omslagillustratie © Anne Laure Jacquart/Arcangel Images

isbn 978 90 445 1398 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Antigone

Een.

Twee.

Drie.

Vier. Ik tel af en zeg in gedachten de basmala.

In naam van God, de Barmhartige, de Genadevolle …

Nu moet ik het doen. Ik ben bang: mijn handen trillen, mijn mond is droog. Ik kijk even achterom naar de bergen waar ik mijn leven heb doorgebracht, waar ik geboren ben, waar mijn familie stierf. Al mijn familieleden behalve mijn broer Yoesoef. Ik herinner me wat Yoesoef zei vlak voor hij op weg ging om het kamp aan te vallen: Soms moet je, om een situatie de baas te kunnen, gek worden en tegelijkertijd je kalmte bewaren.

Daar denk ik aan terwijl ik de wielen van mijn karretje voortduw en over het hellende pad naar beneden rol, naar de rechthoekige vlakte en het kamp. Ze hebben hier alles met de grond gelijkgemaakt: er staan geen bomen, er is geen begroeiing, nergens een plekje schaduw, de grond is droog en gebarsten en zo vroeg op de ochtend al verzengend heet. Het stof wervelt om me heen en de zon brandt op de vaalbruine aarden wal van het kamp. Overal op de grond zijn voetstappen en de sporen van heel veel voertuigen. Aan één kant naast het kamp ligt een grote hoop afval: stapels afgedankte olievaten, verbogen ijzeren staken, plastic zakken en emmers. Het enige teken van leven wordt gevormd door nu en dan een glinstering van metaal dat de zon weerkaatst en een streep rook die recht omhooggaat. Dit dorre landschap is een verschil van dag en nacht met de vruchtbare groene vallei waar ik vandaan gekomen ben. Het biedt een troosteloze aanblik, maar toch heb ik mijn hele nachtelijke reis door de bergen gewacht tot ik dit zou zien.

Terwijl ik me met mijn handen op de grond afzet om het karretje vooruit te duwen, denk ik aan de hachelijke bergpaden en kan ik nauwelijks geloven dat het me gelukt is om hier te komen met niets anders dan de kracht van mijn tengere armen en schouders. Een deel van mijn spieren doet pijn als ik ze aanraak, alsof het open wonden zijn; andere zijn volkomen gevoelloos. Mijn beenstompen bloeden nu weer; ze waren nog maar nauwelijks geheeld en door het constante duwen om vooruit te komen zijn de littekens kapotgeschuurd. Ik negeer de pijn, ik negeer alles behalve het feit dat ik hier nu ben. Ik zeg tegen mezelf dat ik hier ben omdat mijn hart groot en mijn liefde waarachtig is. Ik ben hier om mijn broer te begraven volgens de regels van mijn geloof. Meer niet.

Een met zoemende vliegen overdekt lijk verspert me de weg. Ik proef het bitter van gal in mijn keel. Met een gevoel van onwerkelijkheid buig ik me uit het karretje en draai ik het lijk om. Het is Yoesoef niet, maar een jongen die met zijn gezicht naar beneden ligt en die een kogelgat in zijn voorhoofd heeft. Een van zijn ogen is bedekt door gestold bloed, het andere is gesloten. Ik laat hem los en spreek de sjahada over hem uit. Iets verderop ligt een ander lijk ineengedoken. Het is Rehmat, een van Yoesoefs mannen, en zijn zwarte tulband valt uit elkaar wanneer ik zijn hoofd optil. Rehmat was ontzettend sterk: hij kon met één hand een gevelde eik optillen. Nu ligt de levenloze hand slap in die van mij. Ik laat hem los en leun weer achterover in het karretje. Een zwerm kraaien cirkelt ongeduldig in de lucht. Hoog boven mijn hoofd klapwiekt een gier die zich opmaakt om neer te strijken. Een vlag op een hoek van het kamp knalt in de wind als pistoolschoten. Ik voel me uitgeput. Het was dom van mijn broer om hier aan te vallen: het kamp ziet er onneembaar uit achter zijn barrières van prikkeldraad, zandzakken en muren van met stenen gemengde modder.

Ik ga verder en kom bij het derde en laatste lijk dat op de vlakte ligt. Het is Bachram Goel, Yoesoefs oudste metgezel, die een keer een boeketje bergmargrieten voor me meebracht toen ik nog een kind was. Zijn open mond is onnatuurlijk rood, zijn met henna geverfde baard zit vol donkerrode smurrie. Bach-
ram zong graag; toen kwamen de taliban en zweeg hij en wijdde hij zich aan zijn akkers. Maar de laatste tijd zong hij weer. Zijn stem weerklinkt in mijn hoofd terwijl ik hem achterlaat. Bachrams dochter Anisa was mijn beste vriendin voor ze stierf in het kraambed. Nu zullen ze elkaar weer terugzien. Ik benijd hen hun gelukkige hereniging.

Links van mij spuit een stofwolkje uit de grond. Ik zie het uit mijn ooghoeken nog voor ik de branderige geur ruik en het hoge schrille geluid hoor. Afgestompt door de zware inspanning die ik net achter de rug heb, blijf ik mezelf voortduwen tot er aan mijn rechterkant vinnig een tweede wolkje ontploft. Dan dringt tot me door dat er op me wordt geschoten. Wanneer de derde kogel langsfluit, hou ik halt. De stilte lijkt een eeuwigheid te duren. De schaduw van een enkele wolk schuift over het landschap.

Mijn hand gaat naar de tawiez om mijn nek. Jaren geleden bracht mijn vader een uitgeschreven gebed mee terug van de tombe van een soefileermeester bij Zaren Sjaran en ik heb de amulet sindsdien altijd gedragen, ingenaaid in een leren zakje. Nu stelt het zachte leer me gerust. In plaats van naar het kamp te kijken om te zien wie er op me vuurt, kijk ik achterom naar de bergen. Ze staan als trouwe wachters tegen de lucht en hun immense grootte laat alles in het niet verzinken. Wanneer ik me weer omdraai naar het kamp, lijkt het gekrompen door het contrast en lang niet meer zo afschrikwekkend. Ik zie wat het in werkelijkheid is: een primitieve constructie, in elkaar geflanst met behulp van leemstenen, zandzakken en opgestapelde keien. Een afwijkend aangroeisel van vreemde origine.

Ik hou een van Yoesoefs witte hemden omhoog en zwaai ermee.

Even later galmt er een metalige stem over de vlakte die me vraagt wat ik kom doen. Tse ghwâre? vraagt hij. Hoewel de stem Pasjtoe spreekt, klinkt er duidelijk iets Tadzjieks in door. Het verbaast me niet.

Het kamp lijkt heel ver weg. Ik zet een flinke stem op en antwoord dat ik hier ben om mijn broer te begraven, die gisteren in het gevecht is gedood. Ik ben zijn zuster, roep ik. Ik ben Nizam.

Er volgt even een stilte en dan vraagt de stem: Hoe heet je broer?

Ik noem zijn naam. Opnieuw volgt er een stilte. Ik probeer me voor te stellen hoe ze mij van hun kant zien: een kleine, gesluierde gestalte in een houten karretje vlak boven de grond. Ik kan me voorstellen dat ze verbaasd zijn. Daar moet ik gebruik van maken.

De stem verbreekt de stilte. Ik verfoei het metalige gegorgel ervan.

Hij vraagt: Wie heeft je verteld dat je hem hier moest zoeken?

Ik antwoord: Degenen die het gevecht hebben overleefd.

Hoe ziet hij eruit?

Ik voel het gewicht van mijn antwoord even zwaar op mij drukken als de last van mijn broers dood, maar het lukt me om mijn emoties in bedwang te houden en ik beschrijf Yoesoef zo nauwkeurig mogelijk.

Even later antwoordt de stem: Je broer wordt hier gehouden voor identificatie.

Ik kan hem identificeren, antwoord ik.

Je moet daar weggaan. Hij wordt geïdentificeerd door mensen die van ver komen. Experts. Daarna wordt hij begraven.

Wanneer komen ze?

Snel.

Hoe snel?

Over twee dagen.

Dat kan niet, antwoord ik, terwijl ik probeer mijn stem niet door emotie te laten verstikken. Yoesoef moet een fatsoenlijke begrafenis krijgen. Daarom ben ik hier. Dat is mijn goed recht.

We zijn nog niet klaar met hem.

Hij is dood. Wat moeten jullie in vredesnaam nog met hem?

Hij was een terrorist, een talib, en een slechte saray.

Dat is niet waar! Mijn broer was een Pasjtoenheld, een moedjahied en een vrijheidsstrijder. Hij vocht tégen de taliban. En hij is gestorven terwijl hij streed tegen de Amrikaji-indringers. Hij was een dapper man.

Je bent net zo verblind als hij was, Pasjtana. Je hebt hier niets te zoeken. Ga weg.

Ik heb een wit doodskleed meegenomen, antwoord ik. Ik vraag je om water om hem te wassen, dat is mijn recht. Ik zal het graf graven en hem erin leggen, met zijn hoofd naar de kibla. Daarna zeg ik een gebed, werp drie handenvol aarde over hem heen en zeg ik: ‘Uit haar hebben wij jullie geschapen en in haar zullen wij jullie terug laten keren en uit haar zullen wij jullie een tweede maal tevoorschijn brengen.’ Daarna ga ik weg, dat beloof ik. Weiger me deze plicht niet die ik moet vervullen.

In de stilte die volgt sla ik mijn ogen neer en staar ik naar mijn beenstompen, die gehuld zijn in geitenvellen, bij elkaar gehouden door windsels en lappen. De geitenvellen hebben rode vlekken gekregen. Mijn benen, die anders altijd gevoelloos zijn, branden en steken nu.

Uiteindelijk antwoordt de stem, en hij klinkt verbaasd, maar ook een beetje honend.

Je bent een vrouw. Je hebt geen taak bij een moslimbegrafenis. Wij zijn hier met heel veel mannen. Wij zullen er wel voor zorgen. Ik heb het gevraagd aan de Amrikaji-kapitein die het bevel heeft over het kamp. Hij is een man van eer. Hij geeft je zijn woord.

Ik laat mijn geïmproviseerde witte vlag zakken.

Ik ga niet weg, antwoord ik. Mijn stem beeft van moeheid en woede. Ik moet bijna huilen.

Er volgt een elektrisch geknetter wanneer de megafoon wordt uitgeschakeld en ik blijf verwonderd zitten. Er vliegt een kraai door mijn gezichtsveld en ik merk dat ik omringd ben door aaseters. Dan klinkt er een schot en een gier slaat om in de lucht en valt naar de grond.

Wanneer ik weer opkijk, zie ik tot mijn schrik vier mannen de doorgang uit glippen die in de hoge verschansing is uitgespaard. Ze houden halt achter de omheining van prikkeldraad met hun geweren op mij gericht. De enige die geen uniform aanheeft, is een slungelige jongen met wilde blik, niet veel ouder dan ikzelf. Dat moet de Tadzjiekse tolk zijn. Hij spreekt als eerste.

Wat doe je hier, dom mens? barst hij uit met een nerveuze, verontwaardigde stem, die duidelijk verschilt van zijn almachtige metalige incarnatie. Heb je de borden niet gezien? Ze hadden je kunnen doodschieten!

Ik kan niet lezen, zeg ik tegen hem, en dwing mezelf kalm te blijven.

Hij wuift mijn antwoord weg met een geërgerd gebaar. Volgens mij probeert hij een volwassene te spelen, maar dat is duidelijk te hoog gegrepen voor hem.

De kapitein hier, zegt hij gewichtig, wijzend op een korte gedrongen man, laat weten dat hij niets tegen je heeft. Maar je hebt misbruik gemaakt van je positie en je moet weggaan. Dit is gevechtsterrein. Hier is geen plaats voor hysterische vrouwen.

Ik besluit hem te negeren en richt mijn aandacht op zijn metgezellen. Ik kijk uitdrukkingsloos naar ze terwijl ze daar staan, beladen met hun schuld en leugens.

De officier stapt naar voren, geflankeerd door twee gehelmde soldaten. Alle drie dragen ze een dik jack en een zonnebril en ik bedenk dat ze bijna moeten stikken in deze hitte. Ik ben te ver weg om hun gezicht goed te kunnen zien en zodra de kapitein zich omdraait en iets tegen de Tadzjiek zegt, brengen de soldaten hun geweren in de aanslag en richten die op mij. De zakelijke stem van de kapitein, de nerveuze tolk, de twee behoedzame soldaten ‒ alles wijst op de voorzichtige houding van een groepje strijders die verstrikt zijn geraakt in een nooit eerder voorgekomen situatie. Ik ben duidelijk een dilemma voor ze. Ik ben een vrouw in hun mannenwereld, en ze weten niet hoe het nu verder moet.

Ze kijken vol verwachting naar me, wachtend tot ik iets zeg, maar ik zwijg.

De Tadzjiek richt zich weer tot mij, en nu ben ik verbaasd.

Luister goed, Pasjtana, zegt hij. De kapitein zegt dat het je vrij staat om daar te blijven wegrotten in de zon. Maar als je ook maar een meter dichter bij het kamp komt, word je ter plekke neergeschoten.

Kan ik de mannen die daar liggen begraven? vraag ik.

De Tadzjiek vraagt het aan de kapitein, die geïrriteerd antwoordt en met beide handen gebaart.

Dat is iets tussen jou en de gieren, zegt de Tadzjiek. Dat is onze zaak niet.

Ze draaien zich om en gaan terug naar het kamp, maar de Tadzjiek roept naar me over zijn schouder. Denk eraan wat de kapitein heeft bevolen, zegt hij. Een meter dichter bij het kamp en je bent er geweest.

Het stof van hun teruggaande voeten wervelt langzaam op.

Voor mijn gevoel heb ik een kleine maar belangrijke overwinning behaald en ik heb een krankzinnige behoefte om te lachen, maar die weet ik te onderdrukken. Ik ben immers niet meteen gedood, iets wat zomaar had kunnen gebeuren. Ik keer mijn karretje en rij naar Bachram Goel. De zware houten wielen kruipen over de gebarsten aarde; de metalen verbindingen piepen en knarsen. Het geluid draagt ongetwijfeld tot in het kamp, maar dat kan me niet schelen.

Wanneer ik bij Bachram Goel ben, haal ik mijn schop tevoorschijn en jaag de kraaien weg. Afgezien van deze vervloekte vogels en de vliegenplaag is er geen levend wezen te zien. Ik adem diep in, keer mijn rug naar het kamp en sla de sluier van mijn boeghra terug. Het is een zware klus en het moet snel gebeuren. Mijn arme Bachram kaka begint al te stinken. Ik denk weer aan de bloemen die hij me gaf, zeg een kort gebed en begin te graven. Gelukkig is de grond zacht en geeft hij zich gemakkelijk over aan mijn schop.

Uren later – geen idee hoeveel – zit mijn taak erop. Drie opgeworpen heuveltjes van verse aarde markeren de laatste rustplaats van de trouwe metgezellen van mijn broer. Boven op elk graf leg ik een steen. De karigheid van die aardhopen tegen de kale grond brengt me van mijn stuk: er zouden grafstenen op moeten staan, en bij het hoofd- en voeteneind staken met een groene vlag, passend bij hun status van held. Maar ik had niet verwacht dat ik hen ook moest begraven, en de enige vlag die ik heb meegenomen is bestemd voor mijn Yoesoef.

Ik strompel terug naar mijn karretje. Mijn rug is verstijfd van de pijn, mijn handen zitten vol schrammen en bloeden, maar ik voel me tevreden. Ik leg de schop neer en reinig mijn handen met stof. Dan drink ik wat water uit mijn geitenleren waterzak. Ik ben zo uitgeput dat het water uit mijn mond loopt. Wanneer ik mijn sluier weer neerlaat en me omdraai naar het kamp, staat een hele rij soldaten zwijgend naar me te kijken. Sommigen hebben hun geweer over hun schouder, anderen richten het op mij. Een van hen doet zijn helm af en veegt zijn gezicht af met een rode zakdoek. Hij propt hem in zijn zak zodra hij klaar is, en nadat hij zich welbewust naar mij heeft gewend, zodat zijn gebaar niet mis te verstaan is, maakt hij een kruisteken. Het is een klein blijk van menselijkheid. En toch ruik ik heel die middag de onmenselijke geur van hun geweren.

Op de vlakte wordt het later donker dan waar ik aan gewend ben in de bergen. Krekels kruipen uit de spleten in de grond en tsjirpen in de afkoelende lucht. De zonsondergang waaiert uit in een schouwspel van schitterend licht. De bergen zuigen het op als een dieprode gloed. Duizenden sterren verschijnen en vervangen de wegsmeltende zon. Ze maken de afwezigheid van de maan goed. Het kamp lijkt te zweven in de opkomende avondnevel, en de platte daken verdwijnen langzaam in de duisternis. Het spinnenweb van paadjes dat ik heb gevolgd om hier te komen, met zijn lange, hachelijke stukken bezaaid met mijnen, lijkt al bij een ander leven te horen.

In mijn karretje heb ik een juten zak met eten: naanbrood, walnoten, pistachenoten en gedroogd fruit, genoeg voor een paar dagen. Ik eet wat van het brood en scheur het in kleine stukken, maar mijn mond is droog en ik moet heel lang kauwen voor ik het kan doorslikken. Wanneer ik een slokje water neem, gaan de lichten in het kamp aan, maar hier op de vlakte is alles donker. In de verte begint een hyena met een spottende schreeuw aan zijn nachtelijke ronde. Ik ril onwillekeurig. Ik heb nog nooit een nacht alleen buiten doorgebracht, maar ik ben te moe om erbij stil te staan. Trouwens, de hemelse sterrentuin troost me. Wanneer het helemaal donker is, kruip ik weg van het karretje om mijn behoefte te doen.

De nacht wordt al snel koud en ik trek mijn deken over mijn schouders. Ik pak mijn rubab, die mijn vader me heeft leren bespelen nadat hij blind was geworden. Hij was een meester op de luit en ik leerde snel, van eenvoudige beginthema’s tot ingewikkelder melodieën, totdat hij zei dat ik beter speelde dan hij. Terwijl ik op de snaren tokkel, trillen ze door me heen en vullen de oneindige leegte rondom me. Het kamp lijkt erdoor stil te vallen, maar dat verbeeld ik me waarschijnlijk alleen maar. Ik denk aan mijn vader terwijl ik speel, maar later, wanneer ik in mijn karretje lig opgerold, kleurt Yoesoefs lach mijn slaap. Ik beloof hem dat ik hier niet weg zal gaan voor ik hem de begrafenis heb gegeven die hij verdient. Ik neem me heilig voor onvermurwbaar te zijn.

Plotseling flitst er een zoeklicht aan dat over de vlakte dwaalt voor het mij vindt, waardoor mijn ogen opengaan. Het licht brandt fel en verblindend. Zo nu en dan schiet het weg en speurt rusteloos de grond achter mij af en het pad verderop. Dan schiet het terug en blijft weer op mij gericht. Dat gaat zo de hele nacht door tot de dageraad. Ik verzamel alle krachten die ik nog in me heb, trek de deken over mijn hoofd en klem mijn handen tussen mijn dijen om ze warm te houden.

Ochtend. Er rijst nevel op van de grond. Mijn haar is vochtig en mijn deken is overdekt met dauw. Zodra ik overeind kom in het karretje schreeuw ik het bijna uit van de pijn in mijn verkrampte spieren. Mijn nek is stijf, mijn bewegingen zijn traag. De kou in de lucht is zichtbaar knisperend geworden; wat ik van de vlakte kan zien, glinstert als een spiegel. De zon komt net boven de horizon uit, maar de nevel beschermt me nog steeds als een zacht omhulsel. Ik kan het kamp niet zien: misschien is dit allemaal een nare droom?

De Tadzjiek verschijnt als eerste, vergezeld van twee soldaten met het geweer in de aanslag. Ze houden halt vlak achter de omheining van prikkeldraad die het hele kamp omgeeft. De soldaten knielen met hun geweren op mij gericht, terwijl de Tadzjiek tussen hen in staat met een vuile grijze omslagdoek over zijn sjalwar kamiez, en hij roept een vraag. Ik kan hem moeilijk verstaan omdat de onderkant van zijn gezicht verborgen gaat achter een sjaal. Zijn barse, nerveuze klanken bereiken me maar nauwelijks en ik moet hem vragen luider te spreken. Ik verbaas me over deze vreemde gewoonte om van veraf te schreeuwen. Misschien is het de Amrikaji manier van doen? Ik ben nog schor van de woordenwisseling van gisteren, en dat stoort me.

Hij haalt de sjaal voor zijn mond weg en herhaalt zijn vraag. Waarom ben je hier nou echt? vraagt hij.

Dat zei ik al. Ik kom mijn broer opeisen.

Dat is mannenwerk. Waar zijn de mannen van je familie?

Die hebben jullie allemaal gedood, alle mannen, vrouwen en kinderen. Ik ben de enige overlevende.

Hij negeert mijn aanklacht en vraagt wat er mis is met mijn benen.

Die ben ik kwijtgeraakt door de bom die mijn familie heeft uitgeroeid. Hij viel uit de lucht. We kwamen terug van een bruiloft.

Hij draait zich om en verdwijnt weer met zijn begeleiders, maar de blauwige glans van geweren in het kamp waarschuwt me dat ik in de gaten word gehouden. Ik werp de deken van me af omdat de hitte en het zonlicht feller worden. Binnen de kortste keren zit ik niet langer te bibberen van de kou maar zweet ik hevig. Ik hou mezelf voor dat dat van de hitte is en niet van de zenuwen.

De nevel lost op terwijl ik wacht. Het kamp komt tevoorschijn in het daglicht. De vierkante vlakte is vredig, de lucht is kalm. Naarmate de ochtend vordert, spreidt zich een golf van vocht uit over de vlakte en in zijn kielzog trilt het kamp, dat er nu vreemd vluchtig uitziet. Niet lang daarna kringelt de eerste rook uit het kamp omhoog en ruik ik dat er gekookt wordt. Ik pak mijn eigen met stof overdekte etenszak en wil juist een hap nemen wanneer de Tadzjiek weer terugkomt met een soldaat. De handen van de Amrikaji steken diep in zijn zakken; nu en dan strijkt hij even met een hand langs zijn kraag. Net als de rest van zijn landgenoten heeft hij een volkomen nietszeggend gezicht. De tolk loopt sloom naast hem, zijn gezicht nog steeds verborgen achter zijn sjaal. Ze houden halt net buiten het kamp en spreken bijna in koor, en de Tadzjiek moet zijn best doen om het bij te houden.

Ze zeggen: We hebben genoten van je luitspel gisteravond. Het was rustgevend.

Ik antwoord niet.

Ze zeggen: Het is goed dat je weer muziek kunt maken in dit land. Onder de taliban was het verboden, maar dankzij ons kan het weer. Dat is wat vrijheid betekent.

Ik zeg: Onder de taliban leefde mijn familie nog. Nu zijn ze allemaal dood. Wat is beter? Vrijheid of leven?

Mijn antwoord verwart de Amrikaji. Hij wordt zichtbaar verlegen en onbeholpen. Hij loopt hooghartig en onzeker heen en weer en zegt dan kortaf iets tegen de tolk.

De Tadzjiek schreeuwt: Je antwoord bevalt de luitenant niet!

Waarom bevalt het hem niet? Ik spreek de waarheid.

Zo simpel is het niet. Je begrijpt er niets van.

Wat begrijp ik niet?

De Tadzjiek wendt zich tot zijn meester, die zegt: Dit is oorlog. Mensen sterven. Dat gebeurt nu eenmaal.

Ik worstel om kalm te blijven. Ik zeg: Jullie hebben mijn blinde vader gedood die niet terug kon vechten. Jullie hebben mijn familie vanuit de lucht gedood. Zonder jullie zouden mijn moeder, mijn grootmoeder, mijn zuster Fawzia, mijn schoonzuster en mijn jongere broer Yoenoes nu nog leven.

Ze willen antwoorden, maar ik ga door.

Ik zeg: Dit is geen oorlog maar het afslachten van onschuldigen. Ik weet wat oorlog is. Wij zijn een land van krijgshaftige stammen, van bloedvetes die generaties doorgaan. Maar geen enkele man hier zou zich verlagen tot het opzettelijk doden van vrouwen en kinderen. Hij zou uitgestoten worden en levenslang worden geminacht.

Er volgt even een stilte, dan gebaart de officier kwaad. Jouw broer Yoesoef was niet onschuldig. Hij was een talibanleider die mijn vrienden en mijn medesoldaten heeft vermoord. Hij was een gevaarlijke militant.

Mijn broer was een leider van de Pasjtoen, en een vooraanstaand man, maar hij was geen moordenaar en ik zei al dat hij geen talib was. Hij is een heldendood gestorven om zijn familie te wreken. Hij heeft jullie aangevallen omdat jullie ons aanvielen.

Dan begrijp je het misschien wanneer ik zeg dat ik hier ben omdat er onschuldigen zijn gedood – duizenden onschuldigen. Weet je wel wat er in mijn land is gebeurd? Hele gebouwen zijn ingestort!

Ik kan u verzekeren dat mijn familie daar niets mee te maken had! werp ik tegen. Wij zijn eenvoudige boeren en herders. Ik weet niet eens waar uw land precies is.

Jij weet het misschien niet, maar je broer wist het vast wel, zegt hij. Hij spreekt zacht en indringend tegen de Tadzjiek, die vervolgt: Wie heeft je hierheen gebracht?

Niemand. Ik ben alleen gekomen.

Waar kom je vandaan?

Ik noem de naam van mijn vallei.

De Amrikaji spreidt een kaart uit op de grond die ze samen bestuderen. Dan lacht hij terwijl de Tadzjiek uitroept: Dat kan helemaal niet! Dat is veel te ver weg. Denk je dat we zo dom zijn om te geloven dat je jezelf helemaal vanuit de bergen in dat karretje hierheen hebt geduwd?

Dat is de waarheid. Jullie kunnen me geloven of niet.

De officier vouwt de kaart weer op en komt overeind.

Dit is een heel belangrijke zaak, zegt hij, en het is belangrijk dat je de waarheid spreekt. Als je geen antwoord wilt geven, moet je dat zelf weten, maar woorden kunnen een brug slaan, en ik probeer te begrijpen waarom je dit doet.

Ik voel me afgemat. Ik richt me rechtstreeks tot de Tadzjiek: Zeg tegen je meester dat woorden minder zwaar tellen dan daden en dat ik geen behoefte heb aan een gesprek waarbij de eer van mijn familie in twijfel wordt getrokken. Zeg maar tegen hem dat ik besef dat de uren voorbijgaan, die alleen aan God behoren, en dat ik er alleen maar voor wil zorgen dat mijn broer veilig weer naar Hem kan terugkeren.

Zij zeggen: We wachten op mannen die met een helikopter komen om je broer naar Kaboel te brengen. Daar laten ze zijn lichaam op de televisie zien. Ministers en generaals worden ondervraagd over het gevecht. Hij was een belangrijke opstandeling. Daarom wachten we.

Dat is ontheiliging! schreeuw ik. Je mag een dode niet van zijn ziel beroven. Dat is verboden, en ik sta het niet toe! Ik heb een religieuze plicht ten opzichte van mijn broer.

En ik heb een plicht ten opzichte van de staat, zegt de Amrikaji, die ook jouw staat is, trouwens. Het is mijn plicht om me aan de wet te houden, die nu ook jouw wet is. Zonder wetten zouden we weer terugvallen in jullie stammenanarchie.

Ik wend me tot de Tadzjiek. Jij bent toch een gelovige? Je weet dat dit verkeerd is.

Hij werpt me snel een bezorgde blik toe.

Ik zeg tegen hem: Ik dacht dat je had gezegd dat de soldaten hem hier zouden begraven, dat de kapitein zijn woord had gegeven.

Hij ontwijkt mijn blik, terwijl de luitenant een wanhoopsgebaar maakt.

Hij zegt: Het is geen doen om zo te praten, door de hele tijd te schreeuwen.

Ik zeg: Dat vind ik ook. Waarom komen jullie niet dichterbij, of laten jullie me niet daarheen komen?

Hun antwoord verbijstert me: Omdat we ons zorgen maken over onze veiligheid.

Ik moet bijna lachen. Ik ben een ongewapende vrouw en ik ben alleen, zeg ik tegen ze, en jullie zijn een gewapend garnizoen vol geweren. Hoe kun je dan bang zijn voor je veiligheid?

De Amrikaji krijgt een rood hoofd zodra mijn antwoord is vertaald.

Hij snauwt tegen de Tadzjiek, die op zijn beurt tegen mij snauwt. Hoe weten we dat je geen zwarte weduwe bent? zegt hij. Hoe weten we dat je geen bom bij je hebt?

Hoe kan ik een weduwe zijn als ik niet eens getrouwd ben? En wat die bom betreft, ik ben hier om mijn broer te …

Ja, ja, dat weten we, schreeuwt hij om me te onderbreken. Maar we moeten je op explosieven onderzoeken. Er zijn meer gevallen bekend. Misschien heb je wel heel andere bedoelingen.

Wat wil je dan dat ik doe?

Ze geven geen antwoord, maar dat komt later op de dag, even voor het middaguur.

De luitenant komt weer tevoorschijn, samen met de Tadzjiek, een reusachtige zwarte man en een rijtje scherpschutters die voorover op de grond gaan liggen en hun geweren op me richten. Achter hen verdringen zich nog anderen, en ze staren allemaal naar me alsof ik een of ander vreemd dier ben, misschien wel interessant, maar ook gevaarlijk genoeg om behoedzaam afstand van te houden. Ondertussen sjokt de zwarte reus vastberaden naar mij toe.

In paniek rol ik mijn karretje achteruit.

Mejh choedza! schreeuwt de Tadzjiek. Niet weggaan! Hij doet je niets, hij kijkt alleen of je geen bom bij je hebt.

Dan zegt hij snel, op vertrouwelijke toon: De bom zit zeker in het karretje? Je kunt het gerust zeggen. Ik zal je niet verraden.

Ik neem niet eens de moeite om te antwoorden en werp hem slechts een blik vol minachting toe.

De reus draait zich gezaghebbend om en zegt iets, waarna de Tadzjiek uit het veld geslagen lijkt en veel minder zelfverzekerd tegen me spreekt, en met neergeslagen ogen.

Loeftan boerka obasa, zegt hij. Doe alsjeblieft je boerka af.

Dat kan ik niet doen! barst ik uit met schrille stem.

Je moet hem afdoen als je hier wilt blijven, herhaalt hij geërgerd.

Is dit het eergevoel van de vreemdelingen?

Je moet gewoon doen wat ze zeggen.

Dus ik word vernederd voor een hele groep mannen. Daar had ik geen rekening mee gehouden, maar ik begrijp dat ik geen keus heb en moet gehoorzamen. Ik ga hier niet weg voordat ik Yoesoef begraven heb. Desondanks schaam ik me dat ze me met los haar zullen zien.

Ik doe langzaam mijn boeghra af. Mijn haar is lang, het komt tot mijn knieën. Wanneer ik de boeghra op de grond laat glijden, komt er een wolk stof vanaf. Ik weet zeker dat mijn sjalwar kamiez net zo stoffig is en vol zweetplekken zit. Ik sla mijn ogen neer, mijn naakte gezicht vuurrood van schaamte.

Daarmee is de beproeving nog niet voorbij. Ik krijg bevel om van het karretje weg te gaan. In stilte zeg ik een gebed terwijl ik er beverig uit klauter. Het snoer met kaurischelpjes en munten dat ik om mijn hoofd draag zit in mijn haar verward. Ik strijk mijn haar los en diep gekrenkt strompel ik weg op mijn stompen, met de vaste wil om niet te vallen. Mijn windsels van geitenleer worden vies van het stof. Na een paar meter hou ik halt.

Doe je handen op je hoofd en draai je om, roept de Tadzjiek. Eén keer helemaal rond.

Ik doe wat hij zegt, mijn stompen doen pijn.

Wanneer mijn gezicht weer naar de zwarte reus gekeerd is, maakt hij een kantelend gebaar, dat de Tadzjiek vertaalt: Ga alsjeblieft met je gezicht naar beneden op de grond liggen met je handen op je hoofd en je benen gespreid.

Dat doe ik niet! roep ik verontwaardigd uit. Wat je daar vraagt is schandalig!

De Tadzjiek negeert mijn antwoord en zegt: Zodra je ligt komt de sergeant naar je toe en onderzoekt je op explosieven.

Hoor je me niet? Ik doe het niet.

Hoe eerder je meewerkt, zegt hij met schelle stem, hoe sneller ze een besluit nemen over je verzoek om het lichaam van je broer vrij te geven.

Ik staar hem een hele tijd aan. Hij zweet overdadig. Ik weet niet of hij liegt, maar zijn stem klinkt onmiskenbaar smekend.

Ik laat me langzaam op de grond zakken en ga op mijn buik liggen.

Stilte daalt over me neer; het enige wat ik nog hoor, is het kloppen van mijn hart.

Ik draai mijn hoofd om en zie dat in de verte de Tadzjiek zijn blik heeft afgewend. Dichter bij me loopt de reus naar het karretje, waar hij in port met zijn geweer. Hij kantelt het behoedzaam en onderzoekt het. Nadat hij het weer recht heeft gezet, komt hij naar mij toe, terwijl hij de hele tijd met een verbazend rustige en vriendelijke stem tegen me praat. Hij negeert de op de grond liggende boeghra en loopt er voorbij. Hij pakt mijn handen en legt ze wijd uit elkaar op de grond boven mijn hoofd. Wanneer ik zijn handen op mijn lichaam voel, verstijf ik en heb ik het gevoel dat ik in een stenen pilaar ben veranderd. Ik doe mijn ogen dicht en zink diep in mezelf weg.

Wanneer hij klaar is, helpt hij me overeind en legt hij opnieuw mijn handen op mijn hoofd, waarna hij me nogmaals onderzoekt. Hij is tactvol en efficiënt, en al die tijd blijft hij praten en tot mijn genoegen is zijn stem een beetje onvast: hij is net zo bang als ik. Ik besluit me op zijn schoenen te concentreren, die verbazingwekkend klein zijn voor iemand van zijn postuur. Op de een of andere manier stelt me dat gerust.

Wanneer hij eindelijk een stap terug doet, voel ik dat hij zich ontspant. Hij heeft zijn adem ingehouden en laat die nu met een diepe zucht ontsnappen. Op het moment dat hij zich omdraait om de boeghra te inspecteren, zak ik tegen hem in elkaar. Ik sidder onbeheersbaar. Hij houdt me even voorzichtig vast. Oké? zegt hij schor, en hij klopt me op mijn schouder. Oké?

Hij zet zijn helm af en roept met opgeluchte stem naar zijn kameraden. Hij gebaart uitnodigend dat ik naar mijn karretje terug kan gaan en steekt zijn hand uit om te helpen, maar die negeer ik en ik ga op eigen kracht terug, waarbij ik onderweg de boeghra pak. Alle scherpschutters zijn gaan staan. De spanning die in de lucht hing verdwijnt. De Tadzjiek houdt zijn blik afgewend, misschien wacht hij tot ik mijn boeghra weer aan heb gedaan, maar die gooi ik gewoon in het karretje en zak erbovenop ineen in een onwaardige hoop. Uit de rij soldaten gaat een gejuich op, maar ik weet niet of ze mij toejuichen of hun kameraad. Ik ben bijna in tranen; ik ben volkomen uitgeput.

De reus gaat weg en loopt naar de luitenant. Ze praten even en dan laten ze hun mannen het kamp weer in gaan. Wanneer de luitenant terugkomt, steekt hij met een paar soldaten kordaat de vlakte over en komt recht op me af, met de Tadzjiek als een hond op zijn hielen. Het haar van de luitenant is zo kort geknipt dat ik zijn glimmende roze hoofdhuid zie. Hij komt voor me staan en buigt in een overdreven deemoedige begroeting, die de Tadzjiek plichtsgetrouw nadoet. Ik zie het voor wat het is: ze willen vriendelijk doen nadat ze me van mijn waardigheid hebben beroofd.

Salaam, zegt de officier. Vrede.

Hij praat verder en de Tadzjiek zegt: Luitenant Ellison hoopt dat je niet bang was.

Ik denk aan de les van mijn vader om niet te buigen voor tegenslag. Ik blijf zwijgen.

Dan zegt de Tadzjiek: De luitenant wil graag zijn oprechte verontschuldigingen overbrengen, maar hij hoopt dat je begrijpt dat hij geen keus had.

Dan glimlacht de officier en spreekt hij me rechtstreeks aan, heel langzaam en op luide en duidelijke toon, alsof hij het tegen een zwakzinnige heeft. De Tadzjiek vertaalt: De luitenant zegt dat hij niet besefte hoe jong je bent. Hij zegt dat je hem doet denken aan zijn zuster – zijn jongere zuster – die op de universiteit zit. Zij wil dokter worden. Misschien komt ze wel in de provincie Kandahar werken.

Ik denk aan mijn jongere zus Fawzia, die veel te jong is gestorven, en hou mijn gezicht strak.

De luitenant zegt dat zijn grootvader nog heeft geholpen met de aanleg van de grote wegen ten zuiden van Kandahar, na de Tweede Wereldoorlog.

En wat dan nog? denk ik, en ik kijk weg.

De stem van de officier beeft even. Dan spreekt hij zelfverzekerd tegen de Tadzjiek, die zegt: De luitenant wil je graag een paar vragen stellen.

De Amrikaji haalt een ketab tevoorschijn en houdt zijn qalam in de aanslag. Hij glimlacht bemoedigend naar me. Ik negeer hem en zeg tegen de Tadzjiek: Ik geef nergens antwoord op tot jullie mij het lichaam van mijn broer hebben teruggegeven.

De Amrikaji zegt: Zoals ik al eerder zei, dat kunnen we niet doen. Voor dit soort dingen hebben we duidelijke regels en voorschriften.

Daar maak ik me geen illusies over, zeg ik smalend. Jullie zijn hier om jullie regels met geweld op te leggen, maar mij zeggen ze niets.

De Tadzjiek onderbreekt me haastig: Pasjtana, je kunt maar beter naar hem luisteren.

Hij keert zich naar de officier, die hem schijnt te ondervragen over mijn antwoord. Ze praten heen en weer, en ik voel dat de Tadzjiek zijn meesters agressiviteit bezweert met een aantal gelukkig gekozen uitspraken. Uiteindelijk zegt hij tegen me: De luitenant belooft je dat als je zijn vragen beantwoordt, hij ervoor zal zorgen dat je een grondig medisch onderzoek krijgt, met name voor de verwondingen aan je benen.

Ik hou me in bedwang, maar ik merk dat ik een paar keer moet slikken voor ik kan spreken, en zelfs dan herken ik maar nauwelijks het gefluister dat uit mijn mond komt. Ik zeg tegen ze dat ik alleen maar de taak wil volbrengen die ik mezelf heb gesteld, zodat ik weer weg kan van deze ellendige plek. Meer wil ik niet.

De officier kijkt teleurgesteld. Toch glimlacht hij verzoenend in de hoop dat ik zwicht voor zijn belachelijk doorzichtige list. Ik draai me om en kijk achter me naar mijn bergen. Ergens daar ligt de smalle, smaragdgroene strook die mijn vallei is. Ondanks mijn pogingen stoïcijns te blijven, rolt er een traan uit mijn oog en hij valt op de kamiez die Fawzia heeft geborduurd met bloemetjes. Ik mis haar verschrikkelijk; ik mis hen allemaal verschrikkelijk. Ik zou nu het liefst naar huis gaan, maar besef dat er soms geen terugkeer mogelijk is.

De officier schraapt zijn keel, en dat doet zijn hulpje ook.

Hij zegt: We gaan nu weer.

Laat uw hart alstublieft spreken en geef me mijn broer, antwoord ik.

Hij zegt: Dat kan ik niet doen. Ik heb er geen zeggenschap over. Ik heb mijn bevelen.

Ik denk aan Yoesoef, die ligt weg te rotten in hun kamp en kijk kil van woede toe hoe ze weggaan.

Kort daarop zie ik tot mijn verbazing de Tadzjiek terugkomen met weer een andere Amrikaji, als steeds vergezeld van soldaten met geweren. De luitenant is nergens te zien, en ik voel me duidelijk opgelucht.

De nieuwkomer komt recht voor me staan en geeft me zonder omhaal een stugge, gescheurde bruine lap. Ik kijk hem behoedzaam maar strak aan: hij heeft een grove stoppelbaard, een hard, roodachtig gezicht en waterige ogen. Hij spreekt snel en hard tegen me, zijn tanden blikkeren terwijl hij de woorden brult en zijn ogen gaan wijd open wanneer hij klaar is en op mijn antwoord wacht. Ik kijk naar de Tadzjiek en wacht op zijn vertaling. Duidelijk bedeesd zegt hij: Sergeant Schott heeft dit stuk stof van je broers kamiez afgeknipt.

Ik kijk geschrokken naar het vod en laat het bijna vallen.

Uiteindelijk hoor ik mezelf met de stem van een vreemde zeggen dat mijn broers kamiez groen was en dat dit stuk stof bruin is.

Dat is opgedroogd bloed, zegt de sergeant onverschillig.

Juist door zijn onverschillige toon weet ik dat hij de waarheid spreekt. Ik hou de lap in mijn handen; hij schroeit als een roodgloeiend brandijzer.

Ik vraag de Tadzjiek: Wat moet ik hiermee?

Hij antwoordt op gedempte toon. De Amerikanen willen dat je deze lap begraaft in plaats van je broer en in ruil daarvoor willen ze informatie van jou. Daarna kun je in alle rust weggaan.

Ik doe mijn ogen dicht en begraaf mijn gezicht in de lap. Achter mijn gesloten oogleden zie ik mijn dappere en knappe broer met zijn altijd glimlachende gezicht – maar ook het moment dat hij stierf. Ik zie hem gebroken in het stof liggen, zijn ogen neergeslagen uit schaamte over mijn beproeving. Ik zou mijn laatste eten en drinken overhebben voor een laatste woord van hem. Ik zou met een blije glimlach mijn eigen leven geven als ik het kon inruilen voor dat van hem.

Voor ik mijn ogen opendoe, druk ik de lap opnieuw tegen mijn gezicht en adem diep in. Hij heeft nog de geur van ons huis en de vele bergen eromheen.

Dan laat ik hem op de grond vallen.

Ik richt me tot de Tadzjiek: Zeg maar tegen je meesters dat ik weiger. Ik ga niet onderhandelen op dit soort armzalige voorwaarden.

Nog voor hij klaar is met vertalen, haalt de sergeant een glimmende tablet tevoorschijn waar hij verwoed met zijn vingers op pookt. Dan knikt hij naar de Tadzjiek en begint vragen op me af te vuren, zijn woorden hard en snel alsof ze uit een geweerloop komen.

Wat is je volledige naam? Wat is de naam van je vader?

Wat is de naam van je stam? Hoeveel mannen telt die?

Hoeveel van die mannen waren samen met je broer bij de aanval? Hoe heten ze? Wie volgt je broer op nu hij dood is?

Hoeveel geweren zijn er in je dorp? Hoeveel dorpen heeft je stam?

Hoe snel …? Hoelang …? Hoeveel …? Hoe ver …?

Ik beantwoord al deze vragen met een waardig stilzwijgen. Ik verroer me niet, zelfs niet wanneer de sergeant zijn stem verheft en hij zijn gezicht zo dicht bij het mijne brengt dat zijn spuug op me neersproeit. Uiteindelijk doet hij gefrustreerd en met rood aangelopen gezicht een stap terug en snauwt: Hoe kan iemand zo onwetend zijn? Is dat soms omdat de vrouwen in jullie stam in huis opgesloten zitten en gescheiden zijn van de mannen net als in de rest van dit verdomde land?

Nee, wij zitten niet in huis opgesloten en leven ook niet gescheiden van onze mannen, zeg ik kalm.

Waarom weet je dan niets? Ben je soms achterlijk?

Ik heb andere dingen te doen, antwoord ik, dan afluisteren wat de mannen zeggen.

Maar je hebt toch oren? Je hebt ogen en je gezonde verstand!

Als je druk aan het werk bent, hoor en zie je niets.

Mijn vastberadenheid moet van mijn gezicht af te lezen zijn, want zijn stem klinkt al minder zelfverzekerd. Hij gebaart naar de soldaten achter hem en ze richten dreigend hun geweren op me. De Tadzjiek verzoekt me dringend om mee te werken, maar ik reageer niet. Hij blijft me smeken, maar de onverschilligheid waar ik me achter verschans, ondermijnt zijn inzet. Hij zwijgt abrupt en we staren elkaar alleen nog maar aan. De sergeant schudt zijn hoofd, tikt in het wilde weg nog een paar keer op zijn apparaat, doet een stap terug en marcheert samen met de anderen weg.

Daar zit ik dan, kijkend naar het vod op de grond, het armzalige restant van mijn trotse Yoesoef.

Misschien wordt mij binnenkort ook wel het zwijgen opgelegd. Wie weet.

Ondertussen is het wel duidelijk dat ze me willen uitputten met hun aanhoudende stoet van ondervragers. Ze proberen me te breken, maar net als in hun pogingen om me hier weg te krijgen, zullen ze daarin teleurgesteld worden. Ik ga niet weg voor ik aan mijn plicht heb voldaan.

Ik staar naar de omheining van prikkeldraad en de aarden wal die me van Yoesoef scheiden. Als mijn hart het voor het zeggen had, zou ik die barrières door de woestijnen wegsturen naar het zuiden tot ze uit ons land verdwenen zijn. Als mijn wilskracht het voor het zeggen had, zou ik de waarschuwingen van deze indringers negeren en met mijn blote handen een bres in hun vesting slaan. Ik zou een diep gat in de grond graven, zijn lichaam oppakken en de schande wegnemen van mijn moeders zoon, die daar als een onbegraven lijk ligt weg te rotten. Maar mijn geest houdt me gevangen. Mijn geest zegt me dat elke overhaaste daad van mijn kant gegarandeerd tot mijn dood leidt voor ik mijn broer kan begraven – en dan is er niemand die om ons rouwt, ons beweent en ons volgens de riten begraaft, dan zijn we allebei een onverwacht feestmaal voor de aasgieren. Wat mijn hart me ook ingeeft, ik heb geen keus: mijn woede en wanhoop moeten wijken voor geduld en vastberadenheid.

Dus wacht ik in het stof, terwijl de stilte in mijn oren gonst.

Evenals de vele herinneringen. Een heleboel herinneringen verdringen zich om mij heen, glijden als stofdeeltjes door de lucht; glijden door de stilte tot ik de stemmen hoor die ze meenemen. Wiens gefluister? Welke stemmen zijn het?

Die in mijn hoofd, zegt Yoesoef lachend. Hij zegt: Nizam, mal meisje, je praat tegen jezelf.

Dat weet ik, broer van me, dat weet ik. Ik weet dat het niets is. Alleen maar de stilte – een wrede, eeuwige stilte die in mijn oren fluistert. Maar wat heb ik anders om me gezelschap te houden – om me mee te troosten nu jij ook weg bent, de verloren rest van mijn vlees en bloed? Mijn eerste, mijn beste vriend van mijn kindertijd. Mijn allerlaatste metgezel.

Het doet zo’n pijn in mijn hart.

De zon staat al hoog wanneer er opnieuw een soldaat verschijnt met de Tadzjiek. Hij heeft een dampende kom met eten bij zich die hij voor mijn karretje op de grond zet. Hij is jong, met een kortgeschoren hoofd en een krijgshaftige rechte houding. Hij werpt een vluchtige blik op me, maar verder is zijn gezicht uitdrukkingsloos.

Dat is voor jou, zegt de Tadzjiek. De mannen in het kamp maken zich zorgen om je welzijn. Misschien denk je nu wat milder over ze. Er zit vlees in, en linzen.

Ze gaan weer weg, en ik laat het eten onaangeroerd staan.

Al snel verzamelen zich de alomtegenwoordige kraaien. Ik rij mijn karretje weg en de kom verdwijnt onder een storm van zwarte vleugels. Ik kijk toe hoe twee kraaien luidruchtig ruziën om een stuk vlees terwijl ik mijn droge brood kauw. Het is oud en het verkruimelt onder mijn vingers. In plaats daarvan haal ik mijn vijgen en noten tevoorschijn.

Dezelfde jonge soldaat komt met de Tadzjiek de kom weer ophalen. De kraaien stuiven met rauw gekras uiteen. De Tadzjiek ziet er gepijnigd uit. Zijn kleine smalle hoofd zwaait heen en weer.

Je hoefde dat eten niet te weigeren, zegt hij. Ze probeerden aardig te zijn, meer niet. Het was een geschenk. Het is tegen onze tradities om een geschenk te weigeren. Nu je hun toenadering hebt afgewezen, zijn ze boos.

Hij staat een paar passen van me af en zegt dat ik mijn boeghra weer aan moet doen. Het feit dat ik geen antwoord geef, schijnt hem niet te deren. Hij kijkt behoedzaam maar ook nieuwsgierig.

Hij steekt een sigaret op, die hij met snelle trekjes rookt, terwijl hij me blijft aanstaren. Het is triest, zegt hij uiteindelijk. We zijn allebei Afghanjan, we zijn van dezelfde leeftijd, en toch staan we aan verschillende kanten. Ik werk voor de Amerikanen omdat de taliban negen jaar geleden mijn familie afslachtten. We waren welvarende handelaars in Charikar; mijn vader was een onderlegd man. Hij zwijgt even en neemt een trekje van zijn sigaret.

Met andere woorden, zegt hij, ik begrijp echt wel hoe je je voelt. Maar ik ben ervan overtuigd dat de Amerikanen hier zijn om ons te helpen, om ons een beter leven te geven voor ze weer weggaan. En jij bent, denk ik, net zo overtuigd van het tegendeel, omdat ze je familie hebben gedood.

Ik ben trouw aan mijn broer en aan de nagedachtenis van mijn familie, antwoord ik. Yoesoef is geen aas om verscheurd te worden door deze jakhalzen.

Hij staart me aan zonder vijandigheid. Je bent zo fel, zo vastberaden, zegt hij bewonderend. Ik ben nooit eerder een vrouw zoals jij tegengekomen. Het spijt me dat ik je eerder achterlijk noemde. Misschien was mijn zus wel net als jij geworden, als ze nog zou leven.

Hoe heet je? vraag ik kortaf.

Masoed, zegt hij, en hij bloost.

Dan moet je eens goed naar me luisteren, Masoed. Je bent een hond en de dienaar van je meesters. Ik heb gezien hoe je je in hun bijzijn gedraagt, zonder enige waardigheid of enig zelfrespect. Ik wil helemaal niet met je praten. Ik vind je aanwezigheid weerzinwekkend.

Hij buigt zijn hoofd achterover en kijkt met zijn ogen tot spleetjes geknepen naar de zon, die recht boven ons staat. Hij tuit zijn lippen en ademt krachtig uit. Het had niet zo hoeven te gaan, zegt hij, en hij gebaart naar zijn gewapende metgezel dat het tijd is om terug te keren.

Er klinkt oprechte spijt door in zijn stem en misschien dat ik daarom, ondanks mijzelf, ondanks alles, vraag: Heeft mijn broer geleden … toen hij stierf, bedoel ik …

Nee. Hij heeft niet geleden. Hij is in zijn hart geraakt. Een voltreffer. Hij was meteen dood.

Mijn stem stokt in mijn keel. Daar ben ik blij om.

Terecht. Hij had geluk. Maar een paar van de anderen – die hebben verschrikkelijk geleden.

Zeg tegen je meesters dat ik pas wegga als ze me Yoesoef hebben teruggegeven.

Hij aarzelt. Zijn gezicht krijgt een spijtige trek.

Dan moet je hier nog heel lang blijven, zegt hij zacht.

Wat bedoel je?

Heb je niet gehoord wat de luitenant zei? Je broer wordt naar Kaboel gebracht. Het was zijn lot om als een dode man door de lucht vervoerd te worden. Het stond geschreven.

Ik kijk hem dof na terwijl hij met de soldaat wegloopt en op zijn slippers door het stof sjokt.

Dan leun ik met bonzend hoofd achterover in het karretje.

Ze zijn nog niet eens bij het prikkeldraad dat het kamp omgeeft wanneer ik een schrille kreet van verdriet slaak. De Tadzjiek verstart en kijkt met grote ogen achterom terwijl mijn schreeuw over de vlakte weerklinkt en oprijst tegen de bergen. Ik laat er een volgende kreet op volgen, wat hem volledig van zijn stuk schijnt te brengen. Hij pakt zijn slippers op en sprint naar het kamp, terwijl de soldaat me met onverholen vijandigheid aankijkt. Ik sla met mijn vuisten tegen mijn hoofd en begin te lachen, maar in werkelijkheid huil ik.

De dag kruipt voorbij. De zon brandt meedogenloos, het licht is verblindend. Ik kijk met zwaar gemoed de vlakte rond. Hier blijf ik. Dit is nu mijn laatste verblijfplaats. Wat is het leven toch vreemd. Vroeger had ik zo veel verlangens, zo veel dromen.

Ik bedwing mezelf. Ik hef mijn gezicht naar de zon en die brandt in mijn huid.

Die hele middag voel ik me extreem verdrietig. Ik luister naar de geluiden die uit het kamp komen. Iemand lacht; iemand anders roept. Het lachen houdt abrupt op, als door een mes afgesneden. Nu en dan hoor ik zingen of fluiten. Het knetteren van een radio drijft af en aan.

Wanneer de zon ondergaat, waait er een strakke wind uit donkere wolken, die boven de vlakten in het zuiden opkomen. De hitte van de dag had de bergen wazig gemaakt. Nu komen ze weer tevoorschijn in het verdwijnende licht, dringen ze zich weer op aan het kamp naarmate de lucht kouder wordt. Maar mij boezemt de zonsondergang ontzag in, de kleuren overweldigen me zo dat ik tegelijkertijd moet huilen en lachen. Het duurt veel langer dan ik in onze hooggelegen vallei gewend ben. Daar is de overgang van dag naar nacht abrupt: het ene moment nog helder daglicht, het volgende gitzwarte duisternis.

De nacht komt met een cavalcade van wolken. Ik ben dankbaar voor de aangename stilte en het ontbreken van het zoeklicht, maar wanneer ik op mijn luit tokkel, weerklinkt er een schot en hou ik op met spelen.

De lucht wordt al snel ijzig. Ik doe mijn boeghra aan en sla mijn deken eromheen. Onwillekeurig glijdt mijn hand door het gat dat mijn broer Yoenoes als baby in de deken had gemaakt. Moeder had hem er een pak rammel voor gegeven. In mijn ogen komt een waas van tranen bij de gedachte aan mijn familie. Ik kan nog steeds niet geloven dat ik de enige overgeblevene ben.

Zonder waarschuwing springt het zoeklicht aan. Het schiet over de vlakte en blijft op mij rusten. Ik kruip ervoor weg en doe mijn ogen dicht. Ik heb vreselijk behoefte aan slaap.

Bij het aanbreken van de dag word ik gewekt door het melodieuze geluid van schapenbellen. Ik ga zitten en kijk om me heen. Een kudde schapen is de vlakte opgelopen vanaf hetzelfde bergpad dat mij hierheen bracht. Sommige hebben een dekje. Een ervan is een stevig wit dier, nauwelijks meer dan een lam, met een helrood dek geborduurd met zwart. Ze verspreiden zich over de vlakte, op zoek naar gras, in en uit de mistflarden gaand.

De dageraad is koel en stil. Het donkere silhouet van het kamp lijkt meer droom dan werkelijkheid. Wanneer ik in mijn handen klap om ze te warmen, trekt dat de aandacht van de schapen. Hun zoektocht naar eetbaar groen op deze dorre vlakte blijkt vruchteloos. Ik roep ze zacht en ze komen om me heen staan. Op die eenzame vlakte doet hun nieuwsgierige aanwezigheid me goed. Het herinnert me aan mijn kinderjaren toen ik kuddes hoedde op de weiden van het hoogland. Weldra dartelt het witte lam naast me: ik aai het donzige haar onder zijn kin en wrijf over zijn snuit zoals schapen dat het plezierigst vinden. Een groter dier, ongetwijfeld zijn moeder, besnuffelt het terwijl wij spelen, en ik aai ze allebei.

Een rode zon komt op in de grijze lucht. Ik kijk ernaar met matte blik en het voelt alsof ik hier al heel lang ben. Vermoeidheid heeft alles iets van een illusie gegeven. Het lijkt alsof ik op het scherp van de snede leef. Zodra mijn oplettendheid maar even verslapt, dreigen mijn ingehouden tranen in de aanval te gaan. Nu en dan voel ik me koortsig, zeker nu, met het warme, zachte lam in mijn greep. En dus dwing ik mezelf zwijgend en uitgeput tot de taak die ik moet volbrengen.

Zonder het lam los te laten haal ik het mes tevoorschijn dat in de voering van mijn boeghra verborgen zit. Ik ruk zijn nek met geweld naar achteren en haal het mes genadeloos en snel door zijn keel. Het heeft niet eens de kans om te blaten en slaat slechts met zijn hoefjes tegen de grond. Een stroom bloed spuit door de lucht en besproeit lukraak de verschrikte kudde. Het doordrenkt de moeder, die het uitschreeuwt, waarbij het wit van haar ogen zichtbaar is. Ze wankelt naar me toe, maar ik duw haar met één hand weg. Het bloed blijft uit de doorgesneden slagaders spuiten en bespat de mouwen van mijn boeghra en mijn sluier. Ik hou het lam uit alle macht tegen de grond tot het ophoudt met schoppen en sidderend stilvalt. Dan laat ik het mes vallen en jaag met mijn vuisten de moeder weg, wat bloederige sporen op haar vacht achterlaat. Ze blijft smartelijk blatend om me heen lopen, terwijl de rest van de kudde zich verspreidt. Uiteindelijk gaat zelfs zij weg en ik leg mijn heftig bevende handen op het dode dier, terwijl mijn adem in stoten komt. Doden in deze omstandigheden vereist stalen zenuwen, die ik niet heb. Er is bloed, overal is bloed.

Pas dan hoor ik dat er beroering is in het kamp. Er staat een hele groep soldaten achter de zandzakken te snateren, maar ze zijn te ver weg om te zien wat er is gebeurd. Het is Masoed de Tadzjiek die naar buiten komt rennen en vlak voor de prikkeldraadomheining afremt. Hij is verbijsterd.

Ik wijs op het lam en roep: Dit is in ruil voor het eten dat je meesters me gaven. Wij Pasjtoens hebben ook een traditie van gastvrijheid. Nu staan we gelijk.

Zijn gezicht klaart op, hij begrijpt perfect wat ik zeg. Hij lacht opgewonden.

Dat heb je goed gedaan! roept hij uit. Ik zal je boodschap zeker doorgeven.

Hij werpt een waarderende blik op het lam. Vanavond hebben we een feestmaal, voegt hij eraan toe. Wil je dat ik het lam naar ze toe breng?

Nee. Zeg tegen je kapitein dat ik het hem persoonlijk wil geven.

Dat doe ik. Hij vergadert met zijn officieren, maar ik zal het tegen hem zeggen.

Hij draait zich om om weg te gaan, maar aarzelt dan. Vier soldaten komen haastig en vastberaden naar hem toe, aangevoerd door de onbeleefde sergeant van gisteren. Hij begint al tegen Masoed te schreeuwen nog voor ze bij hem zijn. De Tadzjiek wijst op het lam en begint ze iets uit te leggen in hun taal, maar de sergeant onderbreekt hem woedend en voert hem mee terug naar het kamp. Gek genoeg word ik bij dit alles genegeerd, bijna alsof ik onzichtbaar ben. Ik kijk ze na en vraag me verbaasd af waarom ze hun woede op hun eigen tolk richten en niet op mij.

Ik heb geen idee wat er verder gaat gebeuren en ik wacht in het licht van de opgaande zon. Langzaam lost de mist op; de zon begint als altijd te branden. De hitte neemt toe. Er stijgt stoom op van de kring met bloed doordrenkte aarde om het karretje. Er valt zonlicht op de stenen muren van het kamp. Het verlicht het dode lam; de halsband van bloed bij zijn keel glinstert.

Wanneer de Tadzjiek weer terugkomt, heeft hij een gewapend escorte bij zich. Ze gaan tot aan het prikkeldraad. De Tadzjiek kijkt teleurgesteld. Hij laat zich met een ruk op zijn hurken zakken. De kapitein heeft je geschenk geweigerd, roept hij, vol ongeloof naar het lam starend. De soldaten die je het lam zagen doden vonden het barbaars: ze beweerden dat een beschaafde vrouw geen dieren slacht. Ik heb geprobeerd uit te leggen dat het een geschenk van je was in overeenstemming met onze tradities, maar ze wilden niet naar me luisteren. Ze zeiden dat je niet goed bij je verstand bent. Ik begrijp het niet. Ik begrijp het gewoon niet.

Hij werpt snel een zijdelingse blik op zijn begeleiders, die met onverholen minachting naar me staan te kijken. Ik merk dat ze de tolk net zo nauwlettend in de gaten houden als mij.

Het gezicht van de Tadzjiek vertrekt. Ik begrijp ze niet, zegt hij nog eens. Het zal wel met hun eigen gebruiken te maken hebben. Ze hebben bijvoorbeeld een zwerfhond geadopteerd en die behandelen ze als een troeteldier. Ze geven hem de lekkerste hapjes alsof het een bekroond schaap was in plaats van alleen maar een hond, het onreinste van alle dieren, en ze maken er een drukte van en aaien hem op een manier waar ik niet goed van word. Het zijn eigenaardige mensen.

Ik zie dat hij al pratend naar voren is geschuifeld tot hij een paar meter dichterbij is gekomen dan zijn begeleiders.

En dan nog wat … zegt hij, en hij zwijgt even.

Ik wacht tot hij verdergaat.

Hij schraapt ongemakkelijk zijn keel. Ze hebben besloten om je weg te brengen.

Ik verstijf van schrik. Mij wegbrengen? Waarheen dan?

Hij gebaart vaag naar het zuiden. Naar Kandahar.

Naar de stad! Maar waarom? Ik moet hier blijven!

De kapitein heeft besloten dat je in een ziekenhuis moet worden opgenomen. Een ziekenhuis voor mensen van wie de geest is beschadigd door de oorlog. Hij zegt dat je behandeld moet worden.

Wat een onzin. Ik ben niet gestoord. Ik ga niet.

Ze zullen je dwingen. Het besluit is al genomen. Ze zijn op weg hierheen. Wat kan ik verder nog zeggen? Er valt niets meer te zeggen.

Plotseling staat hij op en kijkt me recht in de ogen.

Luister naar me! zegt hij dringend. Er is nog tijd om weg te komen. Draai je karretje om en ga hier weg. Ik zal ze wel uitleggen dat je van mening bent veranderd over je broer. Het zijn geen slechte mensen. Ze zullen het wel begrijpen.

Hij buigt voorover en legt zijn beide handen op het prikkeldraad.

Doe alsjeblieft wat ik zeg. Ga weg. Je broer is dood, maar jij hebt nog een heel leven voor je. Het duurt niet lang meer of ons land is vrij. Onze leiders zullen tot een overeenkomst komen. En dan leven we weer zoals we altijd geleefd hebben, zonder bemoeienis van buitenaf.

Hij zwijgt even en kijkt me smekend aan.

Ga weg. Je verspilt je tijd hier. Begrijp je wat ik zeg?

Ik ga kaarsrecht zitten. Hij laat zijn schouders hangen en kijkt naar de grond. Hij ziet er verslagen uit.

Je gaat niet weg, hè? zegt hij.

Nee.

Je maakt een afschuwelijke vergissing.

Het is mijn beslissing.

Kun je me zeggen waarom?

Ik haal de sluier voor mijn gezicht weg en kijk hem aan. Onze blikken haken ineen.

Ik zou niet met de schande kunnen leven, antwoord ik.

Hij tilt zijn hand op en bedekt zijn ogen. Zonder een woord te zeggen draait hij zich om en strompelt weg met de soldaten achter zich aan. Weldra zit ik weer alleen in de zon. Ik heb plotseling hevige dorst en breng de geitenleren zak naar mijn mond, maar er zit geen water meer in.

Ik doe mijn met bloed doorweekte boeghra uit en schud mijn haar los. Ik kijk naar mijn met bloed bespetterde handen en polsen. Mijn eeltige handpalmen hebben de kleur van ongebakken klei. De witte mouwen van mijn kamiez liggen er als sneeuwranden overheen.

Ik kijk achterom naar de bergen als naar een geliefde. De hellingen zijn sereen blauw, alsof ze uit de lucht zelf zijn gemodelleerd. De hoogste bergkammen gloeien nu eens als zilver dan weer als goud in het zonlicht. Een schoonheid als deze bestaat alleen in het paradijs.

De tijd begint snel en koortsachtig te pulseren. De ochtendlucht is niet warm en niet koel, maar van een volmaakte dichtheid, waar ik zelf ook van ben gemaakt.

Ik buig mijn hoofd en noem mijn vaders naam, mijn moeders naam.

Ik noem de naam van mijn zuster, en de naam van mijn jongere broer Yoenoes.

Ik noem de naam van mijn broer Yoesoef.

Wanneer ik mijn hoofd optil, zie ik de soldaten naar me toe komen, met de kapitein voorop. De zwarte reus is erbij, en jammer genoeg ook Masoed de tolk. Ik zeg in gedachten de sjahada.

Er is geen god dan God, en Mohammed is Zijn gezant …

Ik begin af te tellen. Een.

Dwa.

Dré.

Tsalor.

Nu moet ik het doen. Ik ben doodsbenauwd: mijn handen beven, mijn mond is uitgedroogd. Ik wacht tot hun schaduwen binnen de kring van bloed komen.

Dan reik ik met mijn mes onder het dekentje dat het lam bedekt en snij het gevlochten koord door.