Malalai Joya

(in samenwerking met Derrick O’Keefe)

Een vrouw tussen krijgsheren

Vertaald uit het Engels door Marjolijn Stoltenkamp

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel A Woman Among Warlords, verschenen bij Scribner

Oorspronkelijke tekst © Malalai Joya 2009

Published by arrangement with Westwood Creative Artists Ltd

Nederlandse vertaling © Marjolijn Stoltenkamp en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustraties © Manca Juvan/Corbis en © Robert Harding Picture Library Ltd/Alamy

Foto’s binnenwerk © www.malalaijoya.com

isbn 978 90 445 1657 9

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1
==

Vertrek uit Farah

Ik ben op 25 april 1978 geboren in het dorpje Ziken in het bergachtige district Anardara in West-Afghanistan. Drie dagen na mijn geboorte heeft een door de Sovjet-Unie gesteunde staatsgreep ons leven voorgoed veranderd. Binnen een jaar was ons land bezet, en sindsdien hebben wij Afghanen niets anders dan oorlog gekend.

Ik ben de tweede van tien kinderen en de oudste van zeven dochters. Ook al heeft mijn familie veel ontberingen geleden, aan liefde heeft het ons nooit ontbroken. Maar we leefden vaak in angst. Een van mijn vroegste herinneringen is dat ik me aan de benen van mijn moeder vastklamp terwijl politieagenten in ons huis naar mijn vader zoeken. Ze haalden alles overhoop, op zoek naar sporen, gooiden onze kasten en koffers leeg en sneden matrassen en kussens open. Maar mijn moeder wist evenmin waar hij was. Hij had een been verloren toen hij met de moedjahedien tegen de Russische bezetters vocht. Daarna moest hij uit Afghanistan vluchten. Mijn familie dacht dat hij in ballingschap in Iran woonde, maar we hadden al maanden niets van hem vernomen. De buren noemden mijn moeder al weduwe. Grootvader zei tegen haar de hoop niet op te geven, maar ze wisten werkelijk niet of mijn vader leefde of dood was.

Kort na mijn geboorte verhuisde mijn familie naar de stad Farah in de gelijknamige provincie, die aan Iran grenst. Het is een arm, dunbevolkt gebied, geteisterd door droogte en stormen. In de hele provincie wonen maar een half miljoen mensen, waarvan vijftigduizend in de streek rondom Farah. Tegenwoordig is de hoofdstad, Kaboel, Farah vergeten en heeft ze de stad uit het oog verloren, maar er is een tijd geweest waarin grote legers door de brede rivierbedding trokken langs de weg tussen de eeuwenoude steden Herat en Kandahar. Darius i van Perzië heeft hier ooit de scepter gezwaaid. De ruïnes van een bakstenen citadel, die het Kasteel der Ongelovigen wordt genoemd en die door Alexander de Grote is gebouwd, staan nog altijd in Farah, aan de voet van de bergen. Later heeft Djengis Khan Farah geplunderd tijdens zijn veldtocht door Afghanistan. Nog later heeft het Britse imperium geprobeerd Afghanistan in te lijven, net als de Sovjet-Unie. En nu proberen de Amerikanen en hun Europese bondgenoten dat te doen. Afghanistan heeft altijd op de route van veroveraars gelegen vanwege de strategische ligging op de knooppunten van Centraal-Azië, tussen India en Rusland en tussen Perzië en China. Een wijs gezegde uit Afrika luidt: ‘Als olifanten vechten, wordt het gras vertrapt.’ Afghanistan was dat gras, maar het bleef nooit lang vertrapt. In het hart van iedere Afghaan leeft een verlangen naar vrijheid, en uiteindelijk hebben we iedere buitenlandse bezetter verdreven. Dit zou de regering van de Verenigde Staten weleens mogen bedenken wanneer ze het in naam van onze bevrijding bommen laat regenen op onze dorpen.

Zoals ik heb gezegd, kan ik u de echte namen van mijn ouders of naaste verwanten niet geven. Vanwege mijn onomwonden politieke principes zou ik dan mijn hele familie in gevaar brengen. Maar ik kan u wel zeggen dat mijn vader een ontwikkelde man is die in democratie gelooft. Na de middelbare school leerde hij door en hij heeft zelfs medicijnen gestudeerd aan de universiteit van Kaboel, maar zijn politieke betrokkenheid en de vervolging na de invasie van de Sovjet-Unie in 1979 hadden tot gevolg dat hij nooit de kans heeft gekregen de geneeskunde uit te oefenen.

Anderzijds heeft mijn moeder geen kans gekregen een opleiding te volgen. Haar leven is niet makkelijk geweest. Haar beide ouders zijn gestorven toen ze nog jong was, zodat ze én voor haar eigen kinderen én voor enkele jongere broers en zusjes moest zorgen. Ze had twee oudere broers die de kostwinners voor het gezin werden. Mijn grootvader van moederszijde was veertig jaar lang een eerlijk en gerespecteerd dorpshoofd of malik. De bewoners van Ziken noemden hem ‘de man met de stok’ omdat alom bekend was dat hij iemand die hij op het aannemen van steekpenningen had betrapt met een stok had geslagen. Hoewel dorpshoofden in Afghanistan tot de rijkste mensen behoren, was mijn grootvader te eerlijk om iets voor zichzelf te houden. Toen hij overleed, liet hij zijn kinderen niets na, maar de omringende dorpen ondersteunden mijn moeder en haar broers en zusjes. Toen ze geboren was, hadden de families geregeld dat ze met mijn vader zou trouwen. Deze gewoonte bestaat tegenwoordig in de Afghaanse dorpen nog steeds.

Journalisten hebben me vaak naar mijn etnische afkomst gevraagd, en dan zeg ik altijd: ‘Ik ben een Afghaanse. Tadzjieken, Pasjtoen, Hazaren, Oezbeken, Noeristani, Baluchi’s, Pashaee en andere etnische groepen zijn voor mij allemaal gelijk.’ In Ziken gingen Pasjtoen en Tadzjieken met elkaar om, sloten huwelijken en leefden in harmonie met elkaar. Ik speel de mensen die religieuze en etnische verschillen willen gebruiken om verdeeldheid onder ons te zaaien liever niet in de kaart. Een verdeeld land kan heel gemakkelijk door buitenstaanders onder controle worden gehouden, en dat is iets waartegen ik mijn hele leven heb gevochten.

Mijn ouders hebben me Malalai genoemd, een veel voorkomende naam in Afghanistan. Ik kreeg die naam als eerbetoon aan een van de grote vrijheidsstrijders uit de geschiedenis van ons land: Malalai van Maiwand. Op school en thuis wordt aan alle Afghaanse kinderen verteld hoe dapper en offervaardig Malalai is geweest tijdens onze onafhankelijkheidsstrijd tegen het Britse imperium. In 1880, tijdens de Tweede Anglo-Afghaanse Oorlog, was ze een zeer jonge, vaderlandslievende vrouw die naar het front ging om de gewonden te verplegen bij een belangrijke veldslag tegen de Britse koloniale troepen bij Maiwand in de provincie Kandahar. Toen de Britten op een kritiek moment de overhand hadden gekregen en de Afghaanse strijders gedemoraliseerd raakten, nam ze het vaandel van een gesneuvelde vaandeldrager over en voerde de mannen aan in de strijd. Malalai moedigde de Afghaanse strijders aan met uitdagende en poëtische woorden:

Geliefde! Als u niet sneuvelt in de slag bij Maiwand,

bij God, dan wordt u gered als een symbool van schande!

Malalai van Maiwand werd al snel neergemaaid en offerde haar leven op om de verzetsstrijders te inspireren; deze bezorgden de Britten een verpletterende nederlaag. Bijna drieduizend Afghanen kwamen om, maar er werd ook een hele Britse brigade verslagen, en deze overwinning was een belangrijk keerpunt in de onafhankelijkheidsstrijd van ons land. Mijn ouders noemden me Malalai omdat mijn vader volkomen achter democratie en mensenrechten stond in een tijd waarin deze waarden ook onder vuur lagen.

Ook al oefende mijn vader later de grootste invloed op mijn leven uit, in mijn eerste levensjaren kende ik hem niet. Vanwege de politieke situatie in ons land kon hij vaak niet bij ons wonen en moest hij zich schuilhouden. Mijn vader maakte deel uit van de politiek actieve generatie die volwassen werd in de tijd die bekendstaat als de ‘constitutionele periode’ van 1964 tot 1973.

In 1964 voerde koning Zahir Shah onder druk van massale bewegingen een nieuwe grondwet in die de uiteindelijke zeggenschap van de monarchie handhaafde, maar die ook bepalingen bevatte over vrouwenrechten en over de instelling van een gekozen parlement. Er werden in die jaren veel nieuwe politieke partijen opgericht en de universiteiten veranderden in broeinesten van politieke activiteit. Islamitische fundamentalisten, nationalistische hervormers en communisten waren in staat zich tot op zekere hoogte te organiseren. Ook al was mijn vader onafhankelijk van welke politieke partij dan ook, toch was hij bijzonder actief in de bewegingen voor democratie en mensenrechten sinds hij in 1972 aan de universiteit begon te studeren.

Deze korte periode van betrekkelijke verdraagzaamheid eindigde in 1973, toen de koning werd afgezet door zijn neef Mohammed Daoud Khan, die zichzelf tot president uitriep en een republiek van Afghanistan maakte. In 1978 werd Daoud zelf vermoord tijdens de zogenaamde Saur- of Aprilrevolutie, een staatsgreep van de door Rusland gesteunde leiders van de Democratische Volkspartij van Afghanistan (pdpa), die hem eerder hadden geholpen de koning te onttronen. Deze staatsgreep luidde de periode van rechtstreekse Russische interventie in Afghanistan in. De pro-Russische pdpa en haar twee belangrijkste facties, Khalq en Parcham, onderdrukten en vermoordden hun tegenstanders – en elkaar – meedogenloos in massale zuiveringen. Noor Mohammed Taraki, de eerste Russische marionet, werd algauw vermoord door Hafizullah Amin, die korte tijd, tot 1979, de macht uitoefende. Toen de sovjettroepen Kaboel binnenreden, vermoordden ze Amin en maakten ze een betrouwbaardere marionet, Babrak Karmal, tot heerser over Afghanistan.

Toen mijn vader in die tijd in Kaboel medicijnen studeerde, kwam hij bekend te staan als een vurige aanhanger van democratie en als tegenstander van zowel de monarchie als van de marionetten van de Sovjet-Unie. De autoriteiten kenden mijn vader en waren op de hoogte van zijn activiteiten.

Zijn eigen vader besefte niet altijd hoezeer hij bij dit alles betrokken was.

Toen mijn vader thuis was in Farah, kwamen enkele regeringsambtenaren bij mijn grootvader klagen over de activiteiten van zijn zoon. Grootvader was een zeer gelovige man die een kleine apotheek hield om zijn familie te onderhouden. In onze gemeenschap was hij een gerespecteerde oude man, alom bekend in Farah, en zijn deur stond voor iedereen open. Maar op deze dag beviel het hem allerminst wat zijn bezoekers hem kwamen vertellen.

‘Uw zoon heeft meegewerkt aan enkele studentendemonstraties op de universiteit.’

‘Nee, dat geloof ik niet. Mijn zoon zit op de universiteit om te studeren’, zei grootvader.

De regeringsambtenaren verklaarden echter dat mijn vader zelfs het woord had gevoerd bij een aantal protesten, en dat hij de volgende dag ook een toespraak zou houden in Farah. Ze vertelden grootvader dat de betrokkenheid van zijn zoon bij de studentenbeweging bekend was bij de geheime politie en dat hij gevangengenomen kon worden als hij deze activiteiten naast zijn studie niet staakte. Grootvader was van slag en maakte zich zorgen over de veiligheid van mijn vader, en gebood hem de volgende dag thuis te blijven.

Om te benadrukken dat hij het meende, voegde mijn grootvader eraan toe dat hij het mijn vader niet zou vergeven als hij toch ging, en hem niet meer in huis zou toelaten. Hij deed zelfs de deur van mijn vaders kamer aan de buitenkant op slot!

Mijn vader was echter vastbesloten aan de demonstratie deel te nemen. Hij propte handdoeken en kussens onder het beddengoed en met hulp van een neef ontsnapte hij heimelijk via het slaapkamerraam. Tot aan de lunch dacht grootvader dat zijn zoon thuis lag te slapen. Toen hij ontdekte dat hij om de tuin was geleid, werd hij woedend. Toch bad hij voor de veiligheid van mijn vader. Deze kwam een week lang niet thuis om respect te betonen voor de boosheid van mijn grootvader. Uiteindelijk werd het hem vergeven en werd hij weer in huis opgenomen.

Mijn vader nam in die jaren veel risico’s en zat aan het begin van de jaren zeventig zestien maanden in de gevangenis, zodat zijn studie vertraging opliep. Toen de sovjettanks en de sovjettroepen in 1979 Afghanistan binnenvielen, moest hij ten slotte zijn studie opgeven.

Net als veel jonge mannen sloot mijn vader zich aan bij de strijd tegen de invasie. Toen ik nog maar een peuter was, begon hij te trainen bij de lokale moedjahedien. Zoals veel andere groepen die in de dorpen ontstonden, organiseerden ze zichzelf met beperkte middelen. Oom Azad (om veiligheidsredenen heb ik zijn naam en die van anderen in dit boek gewijzigd), een broer van mijn moeder, sloot zich eveneens bij de vrijheidsstrijders aan en vergezelde mijn vader vaak tijdens hun clandestiene activiteiten in de provincie.

Op een nacht werd hun hoofdkwartier in de bergen bij ons dorp door sovjettroepen aangevallen. Na dagenlange, hevige gevechten raakten het voedsel en de munitie van de moedjahedien op en moesten ze zich terugtrekken. Voordat de Russische troepen vertrokken, verwoestten ze het hoofdkwartier en legden ze overal landmijnen, ook rondom de lijken van dertien gedode moedjahedien. Vader en oom Azad namen de macabere taak op zich de lijken op te halen voor de families. Voor ze het werk konden afmaken, trapte mijn vader op een van de landmijnen. De kracht van de explosie sloeg hem bewusteloos en toen hij ter plekke bijkwam, was zijn linkerbeen door de klap verbrijzeld en bloedde hij vreselijk. Gelukkig was oom Azad vlakbij en hij reageerde snel: hij hielp een tourniquet aan te brengen om het bloeden te stelpen. Vader was zelfs in staat hem instructies te geven over zijn eigen behandeling, en onder andere daardoor heeft hij het overleefd. Na een gevaarlijke autotocht van dertig uur naar Iran slaagde oom Azad erin vader in een ziekenhuis te laten opnemen. Dezelfde oom die het leven van mijn vader heeft gered, staat nu aan het hoofd van mijn beveiliging.

Om vader in leven te houden moesten de dokters een deel van zijn been amputeren. Ze moesten hem wel driemaal opereren. Hij was een van de honderdduizenden Afghanen die tijdens de lange oorlog tegen de Sovjet-Unie een arm of been hebben verloren. In een onderzoek uit 2005, uitgevoerd door Handicap International, werd het aantal ‘ernstig invalide’ Afghanen op wel 867.000 geschat. En het soort landmijnen dat vader heeft verminkt, ligt nog altijd in het hele land begraven, verwondt kinderen en boeren en blijft zijn verwoestende werk doen, lang nadat de makers ervan naar huis zijn teruggekeerd.

U kunt zich voorstellen dat de verwonding van mijn vader ook voor mijn moeder traumatisch en zwaar was. Het werd nog erger toen het voor vader, kort nadat hij zijn verwonding had opgelopen, riskant werd om bij ons te blijven. De Russen en hun Afghaanse marionetten vermoordden in die tijd duizenden tegenstanders. Tijdens de korte regering van Hafizullah Amin publiceerde de marionettenregering zelf een lijst van meer dan twaalfduizend mensen die volgens haar in de gevangenis waren vermoord en gaf Noor Mohammed Taraki daar de schuld van. Mijn vader verloor een groot aantal vrienden en collega’s, en hij wist dat pro-Russische krachten ook hem uit de weg wilden ruimen. Dus moest hij helaas ons huis verlaten en in ballingschap gaan.

Toen hij was vertrokken, zorgde mijn oom Babak voor ons gezin. Ik was toen nog maar een peuter, en omdat ik niet goed begreep welke relatie we hadden, begon ik mijn oom ‘baba’ te noemen, dat in het Dari ‘papa’ betekent. Mijn hele leven heeft oom Babak mij en onze hele familie zeer na gestaan. Ook al bemoeide hij zich niet met politiek, toch werd hij driemaal gevangengenomen en gemarteld vanwege de anti-Russische activiteiten van mijn vader. De autoriteiten straften hem omdat hij geen informatie wilde geven over de verblijfplaats van zijn broer.

Maar hoeveel oom Babak ook van zijn broer hield, toch was hij in veel opzichten heel anders. Mijn vader leek niet op de meeste Afghanen van zijn leeftijd, en bij ons waren de mannen niet de baas. Mijn oom had liever dat de meisjes een hoofddoek droegen als er mannen op bezoek kwamen, maar voor mijn vader maakte dat niet uit. Op een dag kocht mijn oom een hoofddoek voor me en vroeg me die te dragen. Hij vond het ook niet prettig als ik mannen een hand gaf.

Toen we bij hem kwamen wonen, leefde oom Babak van zijn pensioen, maar hij moest weer als onderwijzer aan de slag om beide gezinnen te helpen onderhouden. Hij gaf graag les aan kinderen en was bij andere leraren en zijn leerlingen geliefd, ook al handhaafde hij de regels bijzonder streng.

Als klein meisje had ik een hechte band met mijn grootmoeder van vaderszijde, die ook in Farah woonde. Het meeste wat ik van haar weet, is afkomstig uit verhalen van anderen. Ze was erg dol op me en gaf me vaak wat van haar bord te eten. Dat was een grote traktatie, want in onze traditie krijgen oude mensen altijd het lekkerste eten. Op een keer zei mijn grootmoeder tegen mijn moeder dat ze wilde dat ik na haar dood naar haar graf zou gaan, het met water zou begieten en driemaal zou schreeuwen.

‘Ik wil haar stem horen’, zei ze.

Toen mijn vader in ballingschap was, woonden mijn grootouders nog bij ons. Mijn grootvader bleef ook op hoge leeftijd actief. Toen we kinderen waren, werd ons gezegd dat hij meer dan honderd jaar oud was. Maar u moet wel begrijpen dat de geboortedatum van veel mensen in Afghanistan niet wordt geregistreerd, en dat de ouderdom van mensen vaak wordt overdreven. Hij was goed van de tongriem gesneden en vond het heerlijk met onbekende mensen te praten, waar hij ook heen ging. In zekere zin was hij de eerste ‘politicus’ binnen onze familie. Ik denk graag dat ik een paar van die trekken van hem heb geërfd.

Grootvader was een buitengewoon gastvrije en onzelfzuchtige man die eerder aan anderen dan aan zichzelf dacht. Als kind hoorde ik een verhaal dat in onze familie welbekend is: grootvader had enkele mensen uitgenodigd voor de lunch, en juist toen het eten zou worden opgediend, kreeg hij een vreselijk bericht: zijn twaalfjarige zoon, de oudste broer van mijn vader, die aan een ernstige ziekte leed, was gestorven. Grootvader stelde zijn gasten niet meteen op de hoogte, maar zorgde ervoor dat iedereen eerst kon eten. Pas na het eten en gezellige gesprekken vertelde hij over de tragedie, en alle aanwezigen huilden en troostten elkaar voor dit verschrikkelijke verlies. Hij was geliefd in onze gemeenschap.

Als de politieagenten van de regering ons huis kwamen doorzoeken en ons ondervroegen over de verblijfplaats van mijn vader, zorgde grootvader er vaak voor dat ze zich voor hun daden schaamden. Hij deed een beroep op hun vaderlandsliefde en hun trots om hen te doen inzien dat ze de verkeerde meester dienden. ‘Het is een schande dat Afghanen tegen Afghanen vechten en elkaar vermoorden’, zei hij dan.

‘Het spijt ons, grootvader,’ antwoordden de agenten vaak, ‘maar we doen gewoon ons werk.’

Als de vertegenwoordigers van het gezag bij ons thuis kwamen, citeerde grootvader weleens poëzie en improviseerde die zelfs; hij droeg verzen voor waarin religieuze en politieke ideeën werden gecombineerd. Hij had een creatief talent voor schrijven en voordragen, en hij kon uitstekend communiceren.

Op een keer probeerden een paar politieagenten zich tegenover mijn grootvader te rechtvaardigen. ‘Wij zijn geen slechte mensen’, verklaarden ze arrogant. ‘We doen alleen maar wat we moeten doen.’

Grootvader diende hen onmiddellijk van repliek: ‘Zeker, u hebt gelijk. Wíj zijn eigenlijk de slechte mensen. Wees zo goed ons te vergeven.’

De politieagenten raakten zo in de war dat ze ervandoor gingen.

Op een andere keer doorzocht de politie onze verzameling foto’s, waaronder die van veel van mijn vaders vrienden en collega’s van de universiteit die sindsdien waren vermoord of in de gevangenis gezet. Toen een van de politieagenten op een foto van mijn vader wees en ruw vroeg: ‘Waar is deze man?’ citeerde mijn grootvader een prachtig vaderlandslievend gedicht.

Toen het uit was, hadden sommige agenten tranen in hun ogen, en opnieuw maakten ze zich zo snel mogelijk uit de voeten.

Soms was de politie echter veel meedogenlozer. We hoorden verhalen over perioden waarin de gezagsdragers zelfs kinderen en baby’s in de wieg vermoordden als ze de huizen van verdachte dissidenten doorzochten.

Zoals u zich kunt voorstellen, waren deze jaren voor mijn moeder emotioneel bijzonder moeilijk. Kort nadat mijn vader zijn been had verloren, moest hij, zoals ik al heb verteld, uit Afghanistan verdwijnen. Wij dachten dat hij naar het naburige Iran was gevlucht, maar er gingen lange perioden voorbij waarin mijn moeder geen enkel bericht van haar man kreeg. In ons hele land woedde een oorlog en we hadden geen middelen om te communiceren of zelfs maar berichten te ontvangen.

Moeder begon het ergste te vrezen. Tot op een dag – ik was vier jaar oud – oom Azad op bezoek kwam met verheugend nieuws: mijn vader leefde nog! Oom bracht ons ook de boodschap dat het voor ons allemaal tijd was om te vertrekken en ons in Iran bij hem te voegen. Moeder geloofde haar oren niet; ze kon zich niet voorstellen dat haar man nog leefde.

De oorlog met Rusland werd alleen maar erger. Niets wees erop dat het bittere conflict snel zou eindigen en in 1982 stroomden tienduizenden Afghanen het land uit om aan de oorlog en de onmenselijkheden daarvan te ontsnappen. Onze familie sloot zich bij de uittocht aan. We pakten in wat we konden dragen en lieten de provincie Farah en Afghanistan achter ons. Oom Azad, moeder, mijn oudere broer en mijn jongere zusje persten ons in een auto voor de reis naar Iran. We namen afscheid van grootvader. Het was de laatste keer dat ik hem zag. Hij bleef achter omdat hij zijn geliefde provincie Farah niet wilde verlaten. Hij overleed daar in 1987. We hoorden dat honderden mensen uit tal van afgelegen dorpen hem de laatste eer waren komen bewijzen.

Net als zo veel Afghanen van mijn leeftijd bracht ik het grootste deel van mijn jeugd door in vluchtelingenkampen in het buitenland. In de loop van de oorlog zouden letterlijk miljoenen Afghanen ontheemd raken; ze woonden voornamelijk in overbevolkte kampen in Iran en in Pakistan. De meer dan een miljoen Afghanen die tijdens de Russische bezetting van 1979 tot 1989 zijn vermoord hebben een nog hogere tol betaald.

In die tijd waren de Verenigde Staten ook bij Afghanistan betrokken. In naam van de legitieme vrijheidsstrijd van de moedjahedien financierden, trainden en bewapenden de Amerikanen enkele van de ergste extremisten ter wereld – mensen als Gulbuddin Hekmatyar, Abdul Rasul Sayyaf en Osama Bin Laden. De laatstgenoemde was uiteraard geen Afghaan. Hij was een van de duizenden buitenlanders die de Verenigde Staten en Pakistan rekruteerden, trainden en financierden met heimelijke medewerking van rijke Saoedi-Arabische extremisten. Deze interventie droeg bij aan de uiteindelijke val van de Sovjet-Unie en aan het einde van de Koude Oorlog, maar wij werden opgezadeld met goed bewapende fundamentalisten. Nog voordat de Russen waren verjaagd, raakten veel extremistische groeperingen met elkaar in gevecht en maakten het leven van het Afghaanse volk daardoor tot een kwelling. Uiteindelijk hebben beide supermachten Afghanistan gebruikt ten behoeve van hun eigen belangen. En voor ons Afghanen bracht deze oorlog grote verwoesting, waarvan we nog steeds moeten herstellen. Die oorlog heeft de eindeloze ellende gezaaid waar we nu nog steeds mee te maken hebben.

Toen we Afghanistan verlieten, reisden we eerst naar de stad Zahidan in het oosten van Iran. We vertelden maar weinig mensen wat we van plan waren, want de Afghaanse autoriteiten probeerden de massale emigratie die door de oorlog werd veroorzaakt een halt toe te roepen. Tegelijkertijd moedigden de Verenigde Staten en hun bondgenoten, samen met Pakistan, de uittocht aan, want zo konden ze gemakkelijker moedjahedien rekruteren en hen vervolgens bewapenen om tegen de Russen te vechten. Pakistan en Iran hadden belang bij veel vluchtelingen omdat ze geld van de Verenigde Naties en andere donoren opleverden. Bovendien konden de regeringen van de buurlanden invloed uitoefenen op de Afghanen, hen rekruteren als hun agenten en politieke partijen creëren die ze onder controle konden houden. In deze jaren werden er acht nieuwe, pro-Iraanse partijen gevormd, en zeven ervan werden opgericht onder toezicht van de Pakistaanse veiligheidsdienst (isi).

Door culturele overeenkomsten was Iran een natuurlijke bestemming voor degenen die uit het westen van Afghanistan vluchtten. Een van de officiële talen in de provincie waar ik vandaan kom is Dari, een dialect van het Farsi. Maar als een Afghaan eenmaal de grens was gepasseerd, mocht hij zonder toestemming van de regering niet buiten de gevaarlijke, overbevolkte vluchtelingenkampen wonen. Antifundamentalistische intellectuelen als mijn vader werden in de kampen bij Zahidan opgespoord en vermoord, en daarom woonde hij heimelijk in de stad, in een huurkamer bij vrienden. En daar voegden we ons ten slotte allemaal bij hem.

Ik herinner me de gebeurtenis niet, maar in de loop van de jaren heeft moeder vaak verteld hoe ze zich in Zahidan weer met mijn vader heeft verenigd. Toen hij voor het eerst de kamer binnenkwam, was het alsof het hele gebouw vol licht was. Ze zei dat het wel leek alsof ze een wonder meemaakte, alsof hij vlak voor haar ogen opnieuw tot leven kwam.

Ik was nog heel klein, nog maar vier jaar, dus ik begreep niet dat die man met één been mijn vader was. Aanvankelijk liet ik niet toe dat hij me knuffelde of een kus gaf. Emotioneel bleef ik sterker gehecht aan de oom die ik ‘baba’ was gaan noemen. Ik besefte nog niet wat een geluk het was een vader te hebben, in tegenstelling tot al die duizenden kinderen die in de afgelopen tientallen oorlogsjaren wees waren geworden.

Vader deed zijn best mijn genegenheid te winnen. Er was een markt in de buurt, en zelfs een ijskraampje met een vrieskist die op een luidruchtige draagbare generator werkte. Ik werd er vaak op uit gestuurd om op de markt brood te gaan halen en dan gaf vader me wat extra geld, zodat ik op de terugweg een ijsje kon kopen. Dit was een grote traktatie voor me en tot op de dag van vandaag brengt ijs prettige herinneringen bij me boven.

Omdat ik ijs zo lekker vond, kwam ik weleens in moeilijkheden. Op een keer kwamen er gasten eten en moest ik op het laatste moment brood gaan kopen. Ik kreeg glasheldere instructies: ‘Kom zo snel mogelijk naar huis. Eet onderweg géén ijsje.’

Maar ik kon me niet bedwingen. Ik kocht niet alleen een ijsje, maar bleef ook nog een tijdje met andere kinderen praten terwijl ik het opat. Toen ik terugkwam, was iedereen geërgerd. Ik besefte dat ik ondeugend was geweest, maar mijn vader ging niet eens tegen me tekeer.

En zo begreep en aanvaarde ik langzamerhand dat hij mijn vader was. Hij vertelde me dat het voor het eerst tot hem doordrong dat hij mijn hart had gewonnen toen hij me een liedje hoorde zingen: ‘Mijn vader heeft maar één been, mijn vader heeft maar één been …’ Het was beslist geen poëzie, maar vader was ontroerd toen hij dit rare deuntje van me hoorde.

Omdat er steeds meer broertjes en zusjes bij kwamen, slaagde mijn vader er steeds minder in genoeg voor ons te verdienen, ook al had hij een goede opleiding en was hij een harde werker. Er waren simpelweg niet genoeg banen. Thuis in Farah waren we zeker nooit rijk geweest, maar arm waren we ook niet. Nu werden we, samen met duizenden andere ontheemde Afghaanse gezinnen, geconfronteerd met buitengewoon moeilijke omstandigheden.

De fundamentalistische, fascistische Iraanse regering heeft onvergeeflijke misdaden tegen haar eigen volk begaan, maar Afghaanse vluchtelingen werden – en worden – nog meedogenlozer behandeld. Iedere Afghaan die in Iran heeft gewoond, kan pijnlijke verhalen vertellen.

De Iraanse regering zag Afghanen over het algemeen als tweederangs burgers. De kampbewakers zeiden dat we ‘vuil’ waren en we kregen de zwaarste baantjes tegen een lager loon. Het Iraanse regime van de moellahs was alleen vriendelijk voor Afghanen die betrokken waren bij de acht fundamentalistische marionettenpartijen. Deze bewegingen werden later gefuseerd tot de Wahdatpartij of ‘eenheidspartij’ die zich wijdde aan de export van de politieke islam van Teheran naar Afghanistan. Enkele ministers en veel ambtenaren uit de regering van Hamid Karzai – zoals Karim Khalili, die nu vicepresident is – zijn uit deze partij afkomstig en hebben onder andere bloed aan hun handen door de burgeroorlog tussen 1992 en 1996.

Deze groepen kregen in de kampen de vrije hand om vluchtelingen te dwingen zich bij hen aan te sluiten en om hun tegenstanders te terroriseren en te vermoorden. Daarom was het voor ons veiliger in Zahidan te wonen en te riskeren door de politie te worden opgepakt en naar een van de gevreesde gevangenenkampen te worden gestuurd.

Die kampen leken op concentratiekampen en waren bedoeld om Afghanen te vernederen en hun nationale trots te breken. Gedetineerden werden geconfronteerd met marteling, deportatie of erger. Tot de beruchte gevangenen- en deportatiekampen behoorden Tal-e-Sea, Askar Abad en Safaid Sang. Het dieptepunt van de systematische mishandeling van Afghaanse vluchtelingen deed zich voor in 1998, toen de weinig bekende massamoord in Safaid Sang (Dari voor ‘Witte Rots’) plaatsvond. Nadat gevangenen in opstand waren gekomen tegen hun omstandigheden en probeerden te ontsnappen, werden meer dan zeshonderd van hen neergeschoten en gedood; sommigen werden vanuit helikopters met machinegeweren bestookt.

We hebben vier jaar als ballingen in Iran gewoond. Na een zorgelijk, maar betrekkelijk goed jaar in Zahidan werden we om economische redenen gedwongen honderden kilometers naar het noorden te reizen voor een minder gastvrij verblijf in het kamp Khunuk Buzghala. Het lag in de woestijn, aan de grens van het district Birjand, waar destijds ongeveer 85.000 Afghanen werden samengeperst in diverse vuile, overbevolkte kampen. De rest van de wereld kent deze regio vanwege haar prachtige Perzische tapijten en haar geschiedenis als pleisterplaats langs de befaamde zijderoute; voor ons was dit een streek waar we werden verwaarloosd en vergeten, waar we overdag door de hitte werden geblakerd en ’s nachts rilden van de kou.

De huizen in het kamp waren haastig in elkaar geflanste bouwsels van leem en stenen, gelegen langs open riolen. De meeste hadden geen goede deur en de nachten konden angstaanjagend zijn. Er gebeurden enkele vreselijke ongelukken: vossen, wolven en andere wilde dieren slopen naar binnen om baby’s en kleine kinderen in hun slaap aan te vallen en te doden. Ik zal nooit vergeten hoe moeder ons instrueerde om hulp te schreeuwen als we wakker werden en een wild dier in onze hut zagen. Ze had zich zelfs met een touwtje aan ons pasgeboren zusje vastgemaakt, zodat ze wakker zou worden als er iets met haar baby gebeurde.

Erger dan deze gevaren en ontberingen was dat er geen scholen in het kamp waren. Het was Afghaanse kinderen niet toegestaan Iraanse scholen te bezoeken en we kregen in de kampen geen kans ons eigen onderwijssysteem op te zetten. Mijn familie, en vooral mijn vader, vond dit onaanvaardbaar – hij was krachtig overtuigd van de waarde van onderwijs, ook voor meisjes. Ik was zeven jaar en had eigenlijk al naar school moeten gaan. Daarom pakten vader en moeder al onze koffers en zeiden we Iran vaarwel.

Hoofdstuk 2
==

Jeugd in Pakistan

De tocht naar Pakistan duurde twee dagen; we reisden in grote, oude autobussen. Ik was nog klein en sliep gedurende het grootste deel van de reis – ik wist niet dat het een gevaarlijke route was, geteisterd door bandieten en rovers. Mijn familie en andere Afghaanse vluchtelingen waren bovendien bang voor de Iraanse politie, die ons naar de beruchte gevangenenkampen zou kunnen sturen.

Ons gezin vestigde zich in Quetta, de hoofdstad van Balochistan, een bergachtig gebied in het westen van Pakistan, grenzend aan de Afghaanse provincie Kandahar. Quetta staat bekend als ‘de boomgaard van Pakistan’, ligt vijftienhonderd meter boven zeeniveau en wordt omringd door imposante bergtoppen met indrukwekkende namen als Murdar en Takatoo. Het is een tamelijk grote stad, maar naar Pakistaanse maatstaven niet enorm, en had, toen we er woonden, waarschijnlijk nog geen half miljoen inwoners. Deze keer zaten we niet in een vluchtelingenkamp. In plaats daarvan huurden we een goedkoop huisje en nam mijn vader al het werk aan dat hij maar kon krijgen. In die jaren woonden de meeste Afghaanse vluchtelingen in Quetta of in Peshawar; Quetta was voor democratisch gezinde activisten als mijn vader veiliger.

Kort na onze aankomst in Pakistan ging ik voor het eerst naar school. Mijn familie had onder meer voor Quetta gekozen omdat daar een school stond die onder democratische activisten een goede naam had. De Watanschool was de enige school voor Afghaanse vluchtelingen in dat gebied die ook toegankelijk was voor meisjes. Er waren jongens- en meisjesafdelingen met honderden kinderen. De school werd gefinancierd en ondersteund door een ondergrondse organisatie, de Revolutionary Association of the Women of Afghanistan (rawa), die aan het einde van de jaren zeventig was opgericht om vrouwenrechten te bevorderen en om hulp te bieden bij de strijd tegen de Russische bezetting van Afghanistan.

Het was een kostschool – het was niet mogelijk er alleen overdag heen te gaan, en daarom werd ik voor lange perioden van mijn familie gescheiden. Dat was voor mij en voor mijn ouders moeilijk, maar ze vonden het belangrijk dat ik het best mogelijke onderwijs kreeg. Ik weet nog dat ik huilde toen mijn ouders me voor het eerst naar school brachten. Ik was pas zeven jaar en het was treurig en angstaanjagend om van vader en moeder en al mijn broers en zusjes weg te gaan. Ik maakte me ook zorgen over mijn haar. In die tijd was ik dol op mijn lange, dikke haar dat op mijn rug viel en ik stond erop dat mijn moeder de onderwijzeressen zou vragen er goed voor te zorgen.

Zodra ik aan de school gewend was, genoot ik van de lessen. Meteen vanaf het begin was ik dol op lezen en schrijven, en vooral op gedichten en spreekwoorden. Ik leerde mijn favoriete teksten uit mijn hoofd en citeerde ze hardop. Ook al werd deze school ondersteund door een politieke organisatie, toch vonden alle leraren dat kinderen een gewone jeugd moesten hebben. We kregen les in alle gebruikelijke vakken, maar hadden ook tijd om te spelen en gewoon kinderen te zijn.

Meestal probeerden de leraren zulke kleine kinderen niet te belasten met zorgen over de politieke problemen in Afghanistan. Maar ze brachten ons wel wat basiskennis bij over Meena, de dappere vrouw die de rawa had opgericht en die de universiteit van Kaboel had verlaten om zich aan sociaal activisme te wijden.

Op een dag bracht onze lerares ons naar de grote zaal voor een speciale bijeenkomst. We waren allemaal opgewonden en vroegen ons af wat voor geweldigs er zou gaan gebeuren. Onze lerares stelde ons voor aan een speciale gast. Tot mijn grote verbazing bleek deze gast, die ons zou gaan toespreken, Meena zelf te zijn. Ik kon het niet geloven – daar was die legendarische vrouw, en ze stond vlak voor ons. Ze was heel anders dan ik me had voorgesteld – jong en mooi. Meena vertelde ons hoe belangrijk het was dat meisjes naar school gingen. In Afghanistan was de invloed van de fundamentalistische extremisten, die vonden dat alleen jongens naar school hoorden te gaan, al aan het toenemen.

Na haar toespraak ging Meena bij de leerlingen zitten en praatte heel vriendelijk met ons; ze vroeg ons of we de lessen leuk vonden en de leraressen aardig. Ze had snoep voor ons meegebracht en heette de nieuwelingen nadrukkelijk welkom. Ik was toen erg verlegen en zat er stilletjes bij terwijl zij met een paar van mijn klasgenoten sprak. Plotseling keek ze mij aan en zei tegen me dat ik prachtig lang haar had. Daardoor kroop ik uit mijn schulp. ‘Dank u wel’, zei ik, en we wisselden nog een paar woorden. Ik weet niet meer waar we het over hadden, maar ik zal haar zorgzaamheid nooit vergeten.

In 1987, maar een paar jaar na onze ontmoeting, stierf Meena als martelares voor de emancipatie van Afghaanse vrouwen. Ze was dertig jaar toen ze nota bene in Quetta werd ontvoerd en vermoord. Haar lichaam was onvindbaar totdat zes maanden later twee van haar moordenaars werden gearresteerd, die een bekentenis aflegden en de plek aanwezen waar ze haastig was begraven. Men denkt dat de moord is beraamd door fundamentalisten uit de kring van Gulbuddin Hekmatyar, met steun van de khad, de Afghaanse tak van de Russische kgb. Dat hebben de twee mannen die in Pakistan waren gearresteerd in ieder geval bekend voordat ze werden opgehangen. Het bloed van Meena wakkert de strijd van alle Afghaanse vrouwen tot op de dag van vandaag aan. Ik ben dankbaar dat ik de kans heb gehad haar persoonlijk te ontmoeten, al was het maar een dag lang en al was ik nog maar een kind. Ze blijft me inspireren.

Mijn vijanden beweren vaak dat ik lid van de rawa ben. Per slot van rekening hebben honderden en misschien duizenden Afghaanse kinderen onderwijs gekregen op scholen van de rawa in Pakistan, maar dat betekent niet dat ze allemaal activisten binnen die organisatie zijn geworden. Ik ben onafhankelijk, maar ik schaam me er niet voor te zeggen dat we veel idealen gemeen hebben. Als ik ooit tot de conclusie zou komen dat ik effectiever zou kunnen werken binnen het kader van een organisatie, zou de rawa wellicht de eerste zijn waarbij ik me zou aansluiten. Deze groepering geeft Afghaanse vrouwen zelfbewustzijn, en ik heb heel veel geleerd van hun vastberaden strijd voor vrouwenrechten en democratie.

Op de kostschool mochten we een paar weekends per maand naar huis. Ik heb zeer dierbare herinneringen aan een van de chauffeurs die ons thuis afzetten. We noemden hem oom Sayed. Hij was een vriendelijke en zachtmoedige man die bij ons op school vrijwilligerswerk deed, en ik werd al snel een van zijn lievelingen. Als ik met hem mee mocht rijden, probeerde ik altijd voorin te gaan zitten. Hij gaf ons vaak chocola of ander snoepgoed, en hij maakte ons met zijn grapjes altijd aan het lachen. Helaas zou deze lieve man later ook door fundamentalistische extremisten worden vermoord.

Maar deze twee tragische gebeurtenissen lagen nog ver voor ons, en op deze school beleefde ik een gelukkige tijd, waarin ik me ontwikkelde en van alles ontdekte. Maar ik heb één negatieve, zelfs traumatische herinnering aan die periode. Op een dag schrok ik me een ongeluk toen me werd gezegd dat mijn mooie lange haar moest worden afgeknipt. Ik probeerde weg te rennen, maar de leraressen kregen me te pakken en knipten al mijn kostbare lokken af. Toen ik mijn korte haar in de spiegel zag, huilde ik tranen met tuiten. Toch waren de leraressen niet wreed. Er heerste een luizenplaag en ze moesten de haren van alle kinderen wel afknippen om verergering daarvan te voorkomen. Misschien had ik blij moeten zijn dat ze me niet helemaal kaal schoren.

Tijdens onze jaren in Pakistan verhuisden we een aantal keren in verband met het werk van mijn vader. We woonden eerst in Quetta, en daarna aan de noordoostelijke grens van India in de stad Lahore. Uiteindelijk belandden we in de enorme Afghaanse vluchtelingenkampen rondom Peshawar in het noordwesten van Pakistan.

Peshawar ligt dicht bij de Afghaanse grens, op ongeveer tweehonderdvijftig kilometer van Kaboel bij de beroemde Khyberpas, dus het was begrijpelijk dat daar zo veel vluchtelingen samenstroomden. De steeds verder uitdijende kampen in deze streek boden een toevluchtsoord aan honderdduizenden Afghanen die de oorlog in hun vaderland waren ontvlucht; tot de grootste behoorden Harakat, Akora Khattak, Shamshato en Jalozai. De regering van Pakistan is kortgeleden begonnen een groot aantal van deze kampen te sluiten, maar tientallen jaren lang wemelde het er van Afghaanse bannelingen.

We woonden in een kamp dat Pashaee heette en dat op ongeveer een half uur rijden langs een hobbelige route vanaf de hoofdweg lag, en ook een half uur rijden vanaf het veel grotere kamp Harakat. Toen we er in het midden van de jaren tachtig aankwamen, waren deze kampen overvol; het was een uitzichtloze situatie. Hele families moesten zich zien te redden in een op goed geluk neergezette verzameling barakken en lemen hutten. Vanuit het kamp konden we zwarte rook zien opstijgen uit de nabije steenfabrieken waar veel de mannen en soms zelfs kinderen zwaar werk deden en lange werkdagen maakten. Dit waren voor mijn familie moeilijke tijden, al hadden we het ongetwijfeld beter getroffen dan veel andere. Voedsel en werk waren schaars. Veel vluchtelingen hadden problemen met hun gezondheid door ondervoeding, en de herinneringen aan uitgeputte, uitgemergelde baby’s in de armen van hun angstige en gekwelde moeders laten me niet los.

De meeste kampen rondom Peshawar stonden onder controle van de fundamentalistische partijen die ondersteund werden door de Pakistaanse isi. Zelfs de internationale hulp kwam via deze groeperingen binnen. De Gulbuddinpartij van de beruchte Hekmatyar had haar eigen gevangenissen in de kampen Shamshato en Warsak, waar veel democratische activisten wegkwijnden.

De kampen die werden geleid door de drie groepen moedjahedien die als wat gematigder werden beschouwd, waren iets veiliger. Wij hadden het geluk dat Pashaee zo’n kamp was. Het stond geregistreerd onder de Jabhe-Nejatgroep, geleid door Sibghatullah Mojaddedi, maar in de bestuursraad zaten veel ruimdenkende Afghanen. Het kamp was vernoemd naar de Pashaee-minderheid in Afghanistan, maar er woonden veel etnische groeperingen in harmonie bijeen. Gedurende de jaren tachtig boden de bewoners van Pashaee, van wie sommige gewapend waren om zich te kunnen verdedigen, weerstand aan aanvallen en bedreigingen van fundamentalistische benden die niet tevreden waren over het progressieve bestuur van het kamp. Het belangrijkst was dat er in Pashaee scholen waren die door progressieve mensen werden geleid. In die tijd bestond het enige onderwijs in veel van de andere kampen uit koranscholen waar alleen jongens naartoe konden en waar leerlingen werden geïndoctrineerd met een starre en militante vorm van de islam. De meeste koranscholen werden gesteund door Saoedi-Arabië, en waren voor Afghaanse jongens vaak de enige keus. Wezen werden automatisch naar deze koranscholen gestuurd, waar ze van niets anders hoorden dan van de jihad en van extreem fundamentalisme. Dit was de zogenaamde ‘talibanfabriek’, waarbinnen een hele generatie Afghaanse vluchtelingen is opgegroeid. Het woord ‘talib’ betekent ‘leerling’, en veel taliban hebben hun opleiding gekregen in deze koranscholen in het gebied rondom Peshawar. Zo zou het in Pakistan alom aanwezige fundamentalistische onderwijs Afghanistan blijven teisteren.

Te midden van deze moeilijke omstandigheden hadden mijn ouders voor ons een plek gevonden waar we les konden krijgen van ruimdenkende leraren. ’s Ochtends keek ik ernaar uit met mijn broers en zusjes naar school te lopen. Jongens en meisjes zaten in aparte klassen, maar volgden hetzelfde lesprogramma. Opnieuw blonk ik uit in lezen en in opstellen maken in het Dari. Ik weet nog dat ik heel wat bladzijden volschreef toen onze lerares ons de opdracht gaf een opstel te maken over vrijheid. Omdat ik wist wat de heerschappij van de fundamentalisten in de andere kampen en thuis in Afghanistan betekende, schreef ik dat vrijheid inhield dat we een land hoorden te hebben waarin alle burgers, ook vrouwen, gelijke rechten hebben. Thuis hielp ik mijn jongere broers en zusjes met hun huiswerk.

Als scholieren beseften we niet altijd hoeveel geluk we hadden. Ik herinner me nog heel goed hoe een van de leraressen reageerde nadat enkelen van ons hadden geklaagd dat we genoeg hadden van al dat leren. Haar antwoord was resoluut: ‘Jullie moeten begrijpen dat deze jaren, waarin je de kans krijgt je te concentreren op je leerstof, de beste van je leven zullen zijn.’ Ik weet nu dat ze gelijk had. Ik kan alleen maar hopen dat alle Afghaanse kinderen de kans krijgen ‘genoeg’ te hebben van jarenlang onderwijs.

Op onze school kregen zowel jongens als meisjes les in sport, en daar genoot ik van, want ik had veel energie. Het ommuurde schoolplein was de enige plek waar meisjes aan sport konden doen – in tegenstelling tot de jongens mochten we dat niet in het kamp zelf. Ik was vooral dol op volleybal. Sommige Afghaanse ouders vonden het niet goed dat hun dochters aan sport deden; dat vond men alleen geschikt voor jongens. Maar de mijne lieten de meisjes altijd dezelfde spelletjes doen als de jongens. Veel te veel Afghaanse meisjes leren vanaf zeer jonge leeftijd niets anders dan werken en onderdanig zijn.

Mijn ouders volgden het verloop van de oorlog in Afghanistan via een kleine kortegolfradio en door middel van het nieuws van vluchtelingen die in het kamp aankwamen. Halverwege de jaren tachtig begon de Sovjet-Unie de oorlog te verliezen: het hele Afghaanse volk haatte de Russen en het verzet nam toe. In die tijd was een aantal andere landen, vooral de Verenigde Staten, Pakistan, Iran en Saoedi-Arabië, bij het conflict betrokken geraakt. De Verenigde Staten wilden gebruikmaken van het Afghaanse verzet om tegen de Russen te vechten, zodat zij de enige supermacht konden worden. Ik geloof ook dat de Amerikanen wraak wilden nemen op de Russen vanwege hun nederlaag in de oorlog in Vietnam. Daarom zorgden de Amerikanen ervoor dat de Russen in hun eigen Vietnam in het moeras zakten.

In 1985 sluisde de cia vele miljoenen dollars aan geld en wapens naar diverse verzetsgroepen die de profundamentalistische isi, de Pakistaanse geheime dienst, zorgvuldig had uitgekozen. De leiders van die groepen waren krijgsheren en religieuze extremisten, mensen als Gulbuddin Hekmatyar, Abdul Rab Rasul Sayyaf, Burhanuddin Rabbani en Ahmed Shah Massoud. Abdul Ali Mazari, Karim Khalili, Mohammed Mohaqiq en sjeik Asif Mohseni stonden aan het hoofd van soortgelijke groepen die door Iran werden gesteund. Het maakte de buitenlanders niet uit dat deze mannen de islam en de jihad misbruikten om misdaden tegen hun eigen landgenoten te begaan, vooral tegen Afghaanse vrouwen.

Aan het einde van de jaren tachtig begon de vrijheid eindelijk te dagen. De Russen hoopten hun kansen te vergroten door Karmal te vervangen door Mohammed Najibullah, een andere marionet van de Sovjet-Unie en voormalig hoofd van de Afghaanse geheime politie, khad. Maar de moedjahedien waren Kaboel aan het omsingelen. In 1989 vertrokken de laatste Russische troepen uit Afghanistan, maar de Sovjet-Unie bleef Najibullah ondersteunen. Hij hield de hoofdstad in handen totdat het sovjetrijk zelf ten val kwam en zijn geld opraakte.

We leerden de ware aard van de milities kennen toen ze Kaboel ten slotte op 28 april 1992 innamen. Aanvankelijk vierden de mensen hun overwinning, maar hun hoop werd algauw de bodem in geslagen toen deze extremisten lieten zien dat ze nog erger konden zijn dan de Russen. Het drong niet onmiddellijk tot ons door, maar 28 april zou een zwarte dag in de geschiedenis van ons land worden, even berucht als 27 april, de dag in 1978 waarop de marionettenregering van de Russen aan de macht kwam.

Hoewel ik in nationale eenheid geloof en mensen geen etiket wil opplakken op basis van hun etnische of religieuze achtergrond, is het toch nodig iets te vertellen over de verschillende groeperingen in Afghanistan om de achtergronden van de bloedige dagen die in het verschiet lagen te kunnen begrijpen. Sinds de vijftiende eeuw, toen de natie Afghanistan uit een groot aantal kleinere vorstendommen werd samengesteld, is het land een amalgaam van etnische groeperingen geweest. Tegenwoordig telt de Afghaanse bevolking naar schatting 32 miljoen zielen; ze bestaat uit Pasjtoen, Tadzjieken, Hazaren, Oezbeken en een aantal kleinere groepen. De twee officiële talen zijn Farsi, gesproken door de Tadzjieken, en Pasjtoen, de taal van de Pasjtoen aan beide zijden van de grens tussen Afghanistan en Pakistan. Deze bevolkingsgroepen hebben eeuwenlang onder één vlag samengeleefd. Maar zodra de milities Kaboel binnentrokken, was het met die eenheid gedaan.

Buitenstaanders vinden het moeilijk te begrijpen dat ons volk de moedjahedien in twee soorten verdeelt: de echte en de criminele. Aan het begin van de Russisch-Afghaanse Oorlog noemde de meerderheid van degenen die tegen de Russische troepen vochten zich moedjahedien of ‘heilige strijders’. Het waren, net als mijn vader, Afghaanse patriotten die gezamenlijk tegen de Russische indringers vochten. Toen het door de Sovjet-Unie gesteunde regime op 28 april 1992 eindelijk ten val kwam, legden de echte moedjahedien hun wapens neer, maar juist op die dag begonnen de extremisten en op macht beluste groeperingen hun burgeroorlog. Deze misdadigers noemen we tegenwoordig jihadi om ze van de fatsoenlijke moedjahedien te onderscheiden.

Ook al vochten de moedjahedien tegen het atheïstische sovjetrijk, toch is het niet waar dat ze alleen maar voor hun religie vochten – geloof is een persoonlijke zaak. Ze vochten voor het recht van Afghanistan vrij te zijn van buitenlandse overheersing.

Een paar jaar geleden, toen ik deelnam aan een discussie tijdens een praatprogramma, zei een vertegenwoordiger van de Jamiat-e-Islami dat we ‘ten behoeve van de islam tegen de Russen hadden gevochten’, maar ik corrigeerde hem.

‘Nee, we hebben tegen de Russen gevochten voor onze vrijheid.’

De belangrijkste rebellerende leiders behoorden tot verschillende etnische groeperingen. Ook al bestond er onder hen veel rivaliteit, ze slaagden erin massaal onderling bloedvergieten te voorkomen zolang ze een gemeenschappelijke vijand hadden en het geld van de cia bleef binnenstromen. Het is echter van belang op te merken dat veel facties van de moedjahedien elkaar zelfs tijdens de Russische bezetting bevochten om meer invloed te krijgen; sommige sloten uit machtsoverwegingen zelfs tijdelijke bondgenootschappen met de marionettenregering van de Russen. Zodra de Russen waren vertrokken, ontketenden deze groepen een complete burgeroorlog, waarbij het voornamelijk om macht en geld ging – het soort strijd dat door ons volk een hondengevecht wordt genoemd.

Zodra de troepen van Najibullah uiteengedreven waren, begonnen de legers van Hekmatyar, een Pasjtoen, en van Massoud, een Tadzjiek, om Kaboel te vechten als honden om een been. Hekmatyar verbleef buiten de stad en liet duizenden raketten op Kaboel neerdalen. De meedogenloze Oezbeekse krijgsheer Rashid Dostum was een machtige militaire bevelhebber binnen de marionettenregering van de Russen, totdat hij besefte dat ze aan het verliezen waren; toen sloot hij zich aan bij Massoud. Hij liep over en verklaarde dat hij zelf een moedjahied was. De samenstelling van deze bondgenootschappen veranderde een aantal malen, en later speelde Dostum zelfs onder één hoedje met Hekmatyar. De strijdende facties baanden zich met geweld een weg naar Kaboel, dat in de oorlog met Rusland grotendeels gespaard was gebleven. Wij hadden een hoofdstad die ooit zo mooi was dat ze toeristen uit de hele wereld trok en ‘de bruid onder de steden’ werd genoemd. Andere krijgsheren probeerden een interim-regering te vormen, de Raad van de Islamitische Jihad onder leiding van Sibghatullah Mojaddedi, om een einde aan de chaos te maken. Maar de gevechten woedden voort. De milities van Dostum, Sayyaf, Massoud, Mazari en Hekmatyar plunderden de stad, beroofden families en vermoordden en verkrachtten vrouwen. Uiteindelijk werden er alleen al in Kaboel vijfenzestig- tot tachtigduizend mensen vermoord, al bestaan er geen algemeen goedgekeurde ‘officiële’ cijfers over het verbijsterende dodental. Volgens de Verenigde Naties werd 90 procent van de stad verwoest. Uiteindelijk probeerden Massoud en een andere Tadzjiek, Rabbani, gezag uit te oefenen via een formele centrale regering. Maar in feite was het land verdeeld in vorstendommen, die werden geregeerd door de grillen van rivaliserende schurken en krijgsheren.

In die periode lieten deze groeperingen een etnisch conflict ontbranden waaronder de onschuldigste en armste mensen uit alle etnische groeperingen het meest hebben geleden. Tegenwoordig worden deze partijen even diep door hun eigen etnische groep gehaat als door andere.

Nadat de Russen waren vertrokken, verloren de internationale media helaas hun aandacht voor Afghanistan, en daarom zijn veel misdaden uit die jaren slecht gedocumenteerd en bijna onbekend. Een van de ergste tragedies, de massamoord op Hazara’s en de verkrachting van vrouwen in de wijk Afshar in Kaboel, werd door Human Rights Watch gerapporteerd. Het bloedbad begon op 11 februari 1993 en werd geleid door Sayyaf, Massoud en andere krijgsheren nadat hun troepen hadden gevochten met die van Mazari. Binnen een paar dagen trokken de gewapende troepen van Mazari zich terug en kwamen honderden onschuldige, arme mensen in Afshar om. De wijk verkeert nog steeds in een vreselijke toestand.

In 1992 keerde mijn familie voor korte tijd naar Farah terug. Ik was toen veertien jaar en ik heb angstige herinneringen aan die maanden. Ook al vonden de meeste verwoestingen in Kaboel plaats, toch heerste ook in Farah wetteloosheid en werd er tussen de verschillende facties van moedjahedien gevochten. Ismail Khan had zichzelf tot emir van Herat benoemd en zijn troepen oefenden macht uit op naburige provincies als Farah.

Ons gezin trok in bij het gezin van mijn oom Babak, en de situatie werd zo ernstig dat we ons huis nauwelijks konden verlaten. Op straat heerste anarchie. Jonge meisjes werden ontvoerd, verkracht en vermoord door rondzwervende benden. We waren zelfs thuis niet veilig. ’s Nachts drongen gewapende, misdadige moedjahedien zomaar de huizen binnen. Wanneer deze troepen in de stad arriveerden, werden alle kinderen in een slaapkamer opgesloten, werd het licht uitgedaan en werd hun gezegd dat ze stil moesten zijn. We waren doodsbang, maar mochten niet schreeuwen als we hoorden hoe deze mannen herrie schopten, rondom het huis tekeergingen en alles meenamen wat ze wilden.

We konden niet in Farah blijven en waren algauw terug in het vluchtelingenkamp Pashaee in Pakistan. De oorlog met de Russen had bijna vijf miljoen Afghanen gedwongen in kampen te leven, en nu moesten we daar verblijven vanwege de oorlog tussen de moedjahedien. De kampen waren overvol, vooral door nog meer vluchtelingen uit de hoofdstad Kaboel. En de Pakistaanse regering, die de vluchtelingen tijdens de oorlog met Rusland had verwelkomd, maakte het de mensen nu moeilijk de grens over te steken. Velen werden vluchteling in eigen land en werden gedwongen in Afghanistan zelf kampen op te bouwen.

Aan de meeste westerlingen is wijsgemaakt dat de onverdraagzaamheid, de wreedheid en de zware onderdrukking van vrouwen in Afghanistan onder het regime van de taliban is begonnen. Maar dat is een leugen waarmee de krijgsheren die tegenwoordig aan de macht zijn in de zogenaamd democratische regering van Hamid Karzai de wereld nog meer zand in de ogen hebben gestrooid. In werkelijkheid werden enkele van de ergste gruweldaden in ons recente verleden begaan tijdens de burgeroorlog, en wel door de mannen die nu aan de macht zijn.

Vrouwen en kinderen waren de eerste en de grootste slachtoffers van de burgeroorlog. In de naam van de islam werden vrouwen van hun fundamentele grondrechten beroofd. Veel krijgsheren sloten de schooldeuren voor meisjes en verboden zelfs het geluid van vrouwelijke voetstappen.

Al in mei 1992 kondigden ayatollah Asif Mosheni, de woordvoerder van de interim-regering (nu een goede vriend van Karzai en van de Amerikanen in Kaboel), en Sayed Ali Javed (momenteel parlementslid) in het openbaar een nieuwe reeks regels af voor het gedrag van vrouwen, ‘Decreet over de Vrouwensluier’ geheten. Het verkondigde dat ‘iemand die de sluier afwijst, een ongelovige is’ en dat ‘een ongesluierde vrouw onzedelijk is’ en het gaf aan hoe een sluier moest worden gedragen:

1. De sluier moet het hele lichaam bedekken.

2. Vrouwenkleren mogen niet dun zijn.

3. Vrouwenkleren mogen niet kleurrijk en opgesmukt zijn.

4. Vrouwenkleren mogen niet nauwsluitend zijn en strak zitten om te voorkomen dat aanstootgevende lichaamsdelen worden opgemerkt. De sluier mag niet dun zijn.

5. Vrouwen mogen zich niet parfumeren. Als een geparfumeerde vrouw een groep mannen passeert, wordt ze beschouwd als een vrouw die overspel pleegt.

6. Vrouwenkleren mogen niet op mannenkleren lijken.

7. Islamitische vrouwenkleren mogen niet op kleren van niet-islamitische vrouwen lijken.

8. Hun schoenen mogen geen geluid maken.

9. Ze mogen geen ritselende kledingstukken dragen.

10. Ze mogen niet midden op straat lopen.

11. Ze mogen het huis niet uitgaan zonder toestemming van hun man.

12. Ze mogen niet met vreemde mannen praten.

13. Als het noodzakelijk is te spreken, moeten ze dat zachtjes doen en zonder erbij te lachen.

14. Ze mogen niet naar onbekenden kijken.

15. Ze mogen niet met onbekenden omgaan.

In de meeste delen van Afghanistan moesten vrouwen nu een boerka dragen uit angst te worden ontvoerd, verkracht en vermoord. Jonge meisjes werden gedwongen te trouwen met commandanten van de jihadi. Deze zogenaamde moslims trouwden in het openbaar met vier vrouwen – dat is binnen de islam toegestaan, maar meestal hadden ze er meer dan vier. Ze gebruikten verkrachting als wapen om mensen te overheersen en te terroriseren. Hun mannen verkrachtten soms kinderen van nog maar vier jaar oud en sneden vrouwen hun borsten af. In Pakistan hoorden we zelfs berichten dat deze misdadigers dode vrouwen en oude oma’s verkrachtten – en dat gaat ons voorstellingsvermogen te boven.

Nahid Hassan is een bekende martelaarster uit deze meedogenloze periode van onze geschiedenis. Begin 1993, toen ze dertien jaar was, drongen een commandant van de jihadi en zijn mannen het appartement van haar familie in Kaboel binnen. Nadat ze haar twaalfjarige broertje en andere mannelijke familieleden hadden neergeschoten, maakte Nahid liever een dodelijke sprong uit het raam van de zesde verdieping dan te worden verkracht. Tegenwoordig staat er een gedenkteken op de plaats waar ze is neergekomen.

Niet alleen vrouwen werden tot slachtoffer gemaakt, ook mannen werden ontvoerd en verkracht. Mensen kregen spijkers in hun hoofd geslagen, werden aan hun lot overgelaten en stierven. Ze werden in containers gestopt en verbrand. Ze werden in het openbaar onthoofd. Telkens wanneer mensen hun stem verhieven tegen het onrecht, werden ze beschimpt, geslagen of vermoord. Kaboel was zo onveilig dat Amnesty International berichtte dat een familie, van wie de jonge dochters waren ontvoerd en vermoord, hun lichamen mee naar huis moest nemen en hen in de tuin moest begraven, omdat het niet veilig was om naar het kerkhof te gaan. Het rapport van Amnesty uit 1995 droeg de simpele titel: Vrouwen in Afghanistan: een catastrofe voor de mensenrechten.

De misdadige moedjahedien staken openbare scholen en universiteiten in brand. Het nationale museum van Kaboel herbergde de grootste kunstschatten ter wereld, maar in die jaren werd het als bunker gebruikt en werd 70 procent van de kunstwerken, soms duizenden jaren oud, geplunderd en vernield. De nationale archieven werden leeggeroofd. Ze verbrandden bibliotheken, en zelfs de heilige Koran. Ze stalen de deuren en ramen van de regeringsgebouwen en plunderden particuliere woningen. Ze stalen zelfs de kostbare juwelen van Badakhshan. Massoud was een beruchte handelaar in deze edelstenen en verkocht ze aan de Russen. Deze Massoud werd later vermoord, slechts enkele dagen voor de aanslagen van 11 september 2001. Tegenwoordig schildert de regering van Karzai deze beruchte crimineel af als een held en de Franse regering, die nauwe banden met hem onderhield toen hij nog leefde, doet haar uiterste best een legendarische figuur van hem te maken en heeft hem zelfs genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede.

Ook al draagt de islamitische leer tolerantie voor anderen uit, toch hebben de fundamentalistische krijgsheren alle andere vormen van geloof weggevaagd. De meerderheid van ons volk is moslim, maar er zijn kleine minderheden van hindoes en sikhs. De fundamentalisten beschimpten de hindoes niet alleen, maar verboden ook hun religieuze feesten en dwongen hen een gele doek te dragen, zodat iedereen kon zien dat ze hindoes waren – net als Hitler met de joden deed. Hindoeïstische jongens werden zelfs besneden, al maakt dat geen deel uit van hun cultuur. Tegenwoordig krijgen hindoes in Afghanistan geen gelegenheid hun doden te cremeren, zoals hun traditie vereist. Ze hebben geprotesteerd en dreigen uit Afghanistan te vertrekken als dit fundamentele recht hun ontzegd blijft.

Hoewel de jaren van de burgeroorlog tot de bloedigste en ondraaglijkste van de afgelopen dertig jaar behoren, hadden de media en het grootste deel van de internationale gemeenschap in die tijd bijna geen belangstelling voor ons. Sommige mensen zeggen zelfs dat de Verenigde Staten een burgeroorlog in Afghanistan wensten, omdat ze bang waren voor de grote hoeveelheid wapens die de moedjahedien in handen hadden. Ze wilden dat ze elkaar bevochten en zo de overgebleven wapens en munitie gebruikten. Pas na 11 september 2001 kreeg de wereld weer echt belangstelling voor Afghanistan. Tot dat moment beschouwde men de gruweldaden tegen ons volk als een binnenlandse aangelegenheid.

Ik had het geluk dat mijn vader verstandig genoeg was ons weer mee te nemen naar Pakistan voordat ook wij slachtoffers van de burgeroorlog werden. Het zou onmogelijk zijn geweest mijn scholing in Farah voort te zetten. We keerden terug naar het kamp Pashaee en mijn broers, zusjes en ik gingen opnieuw naar dezelfde school.

Toen ik ruim acht jaar op school zat, hoorde ik dat een ngo die in het kamp actief was naar mensen zocht die volwassenen de eerste beginselen van lezen en schrijven konden bijbrengen en die konden inspringen bij het onderwijs aan kinderen. Om mijn familie te helpen de eindjes aan elkaar te knopen solliciteerde ik en algauw begon ik als lerares te werken. Daarvoor kreeg ik vijfhonderd roepies per maand (ongeveer zeventien dollar).

Meestal ging ik overdag naar school voor mijn eigen lessen en bleef daarna om ’s avonds volwassen vrouwen te leren lezen en schrijven. Ik was zelf pas veertien of vijftien jaar oud toen ik daarmee begon, en het was een hele uitdaging om oudere vrouwen les te geven. Ik was er niet zeker van of ik wel een goede lerares zou zijn. Aanvankelijk was ik erg zenuwachtig en verlegen als ik voor de klas stond. Het kostte tijd en inspanning om mijn angst te boven te komen.

Ik moest het respect en het vertrouwen van mijn leerlingen winnen, anders zouden ze mijn lessen niet blijven volgen. Op een dag was ik ziek en vroeg ik een vriendin voor me in te springen, maar deze oudere leerlingen vonden die vervanging blijkbaar maar niets. De volgende dag ging een van de vrouwen uit mijn klas tegen me tekeer: ‘Waag het niet nog eens weg te blijven!’

Veel van mijn leerlingen waren straatarme vrouwen en dit was hun eerste echte kans om basisonderwijs te volgen. Ik wist dat dit voor hen vaak een luxe was en dat ze alleen tijd voor zichzelf konden nemen als al het huishoudelijke werk was gedaan en hun kinderen allemaal waren gevoed en verzorgd. Ze sloegen vaak lessen over en soms kwamen ze helemaal niet meer als hun gezin een bijzonder moeilijke tijd doormaakte.

Vanwege deze omstandigheden stelde ik het schoolbestuur voor wat basale huishoudelijke artikelen te kopen die we vervolgens konden uitdelen aan de vrouwen die de lessen bleven bijwonen. Ik dacht dat dit voor hen een sterke prikkel zou zijn om te blijven komen. Sindsdien werden de vrouwen aan het einde van de week naar huis gestuurd met zeep, rijst of andere basale levensbehoeften – en werden mijn klassen snel groter!

Een van mijn leerlingen was een huisvrouw uit het naburige vluchtelingenkamp waar aan vrouwen geen les in lezen en schrijven werd gegeven. Ze was heel leergierig, maar haar man werkte niet mee. Hij zei tegen haar dat zij voor de kinderen moest zorgen terwijl hij de hele dag in de steenfabriek werkte. Maar als haar man op zijn werk was, liet ze de zorg voor de kleine kinderen aan de oudste kinderen over en volgde heimelijk mijn lessen. Ze leerde binnen zes maanden lezen en schrijven zonder dat haar man iets vermoedde.

Later begon ze zelf les te geven aan vrouwen in haar kamp en kreeg ze daar wat geld voor. Toen haar man het ontdekte, was hij niet boos, maar juist blij dat zijn vrouw hielp met geld verdienen om rond te kunnen komen. Sindsdien heeft deze man andere vrouwen aangemoedigd onderwijs te volgen.

Mijn werk als lerares had ook invloed op mijn eigen familie. Mijn moeder had als kind nooit de kans gehad naar school te gaan, dus besloot ze bij mij in de klas te gaan zitten. Het was een bijzondere ervaring om mijn moeder te helpen met lezen en schrijven. Ik behandelde haar net zo als de andere leerlingen, die soms nog ouder waren dan zij.

Ik hield van lesgeven, maar ik was nog jong en wilde zelf ook graag verder leren. Ik wilde vooral graag Engels leren, maar de enige Engelse lessen werden jammer genoeg op dezelfde tijd gegeven als de mijne, aan de andere kant van de hal. Voordat ik ’s avonds naar huis ging, liep ik de hal door en ging het lege lokaal voor de Engelse les binnen, in de hoop dat er nog wat woorden op het schoolbord stonden. Als dat zo was, schreef ik ze over en probeerde ik ze te begrijpen.

Mijn ervaring in de vluchtelingenkampen heeft me veel over het Afghaanse volk geleerd. Ik zag met mijn eigen ogen leed en onrecht en merkte hoe belangrijk onderwijs is. Deze ervaringen hebben mijn ideeën over de wereld beïnvloed. Bovendien las ik veel.

Mijn vader houdt van lezen en heeft me altijd aangemoedigd zo veel boeken te lezen als ik maar kon. Hij citeerde vaak het gezegde: ‘Zeg me wat je leest en ik zeg je wie je bent.’ Op een keer bracht hij een cadeautje voor me mee uit een tweedehandsboekwinkel: het was een boek dat hij in de gevangenis had gelezen en dat hij erg waardeerde. Hij wees me op belangrijke boeken waaraan ik het meest zou hebben voor de vorming van mijn leven en mijn ideeën. Hij had een mooie verzameling boeken in het Farsi, en ik bleef tot diep in de nacht wakker om bij het licht van onze gaslamp te lezen.

Vooral The Epic of Resistance van Ashraf Dehghani had een bijzonder sterke invloed op me. Ze had dit boek geschreven om de verschrikkingen van de Iraanse gevangenissen aan de kaak te stellen, waarin zij en vele anderen als politieke gevangenen opgesloten waren geweest. Dehghani’s standvastigheid ten overstaan van mishandeling en onrecht heeft me altijd geïnspireerd. De moeder en Mijn universiteiten van Maxim Gorki en een groot aantal romans van Jack London herinner ik me ook nog goed, vooral White Fang.

Ik was ook dol op poëzie en nam de verrukkelijke taal van Iraanse en Afghaanse dichters gretig in me op. Daarnaast ontdekte ik een grote Afro-Amerikaanse dichter, Langston Hughes, wiens veelzeggende werk licht werpt op het onrecht dat de zwarte Amerikanen hebben doorstaan. Bertolt Brecht heeft inspirerende woorden geschreven voor sociale activisten uit de hele wereld, en ik leerde veel van zijn gedichten uit mijn hoofd, bijvoorbeeld passages als:

Er zijn mensen die een dag lang strijden en dat is goed.

Er zijn mensen die een jaar lang strijden en dat is beter.

Er zijn mensen die jarenlang strijden, en dat is nog beter.

Maar er zijn ook mensen die hun hele leven strijden.

Dat zijn degenen die onmisbaar zijn.

Ik hing zelfs een gedicht van Brecht, ‘Loflied op het onderwijs’, aan de muur voor vrouwen die bang waren dat het voor hen te laat was om nog iets te leren.

Leer de belangrijkste dingen!

Voor de mensen voor wie die tijd is aangebroken

is het nooit te laat!

Leer het abc. Dat is niet genoeg,

maar leer het! Verlies de moed niet!

Maak een begin! Je moet alles weten.

Jij moet de leiding overnemen.[1]

Ook biografieën fascineerden me. Ik las over Mohammed Mossadeq, de democratisch gekozen leider van Iran die in 1953 met medewerking van de Verenigde Staten ten val werd gebracht. Ik maakte kennis met het leven van Mahatma Gandhi, Che Guevara, Patrice Loemoemba, Bhagat Singh, Saeed Sultanpur, Victor Jara en anderen. Het verhaal van het leven van Nelson Mandela raakte me diep. Hij heeft zevenentwintig jaar in de gevangenis gezeten, maar zijn onderdrukkers hebben hem nooit gebroken en zijn ideeën veranderden niet. Gevangenismuren vormden geen belemmering voor zijn vastberadenheid; zijn biografie was een openbaring voor me.

Er waren niet veel films in het kamp, maar ik weet nog dat ik een videofilm van Spartacus heb gezien, het verhaal van een slavenopstand in de tijd van de Romeinen. Het is een van de oudste en belangrijkste verhalen over opstand in de geschiedenis, en toont het belang aan van tot het einde toe doorvechten, ook wanneer alles je tegenzit. De film heeft een onvergetelijke indruk op me gemaakt.

Een andere film waarvan ik erg heb genoten en die mijn leven in feite heeft veranderd, was The Gadfly, een verhaal over romantiek en revolutionaire heroïek dat zich afspeelt in Italië. Ik was zestien of zeventien toen ik de film voor het eerst zag, en ik heb hem daarna minstens nog tweemaal bekeken. Ik genoot ook van het boek waarop de film is gebaseerd, geschreven door Ethel Lilian Voynich. Het personage Arthur (de ‘Gadfly’ uit de titel) ontroerde me: hij werd gemotiveerd door liefde voor zijn land en toewijding aan de strijd, zelfs ten koste van de relatie met zijn eigen vader.

In die tijd luisterde ik ook naar muziek op cassettebandjes. Ik was vooral fan van Daruish, een Iraanse vrijheidlievende zanger, en ik had al zijn albums in mijn bezit.

Dit alles – de omstandigheden in het kamp, mijn werk als lerares, de boeken die ik las – veranderde mijn waarneming van de wereld, en ik nam de woorden van Brecht ter harte. Ik wilde iets doen. Ik wilde me liever dan wat dan ook inzetten om de situatie van het Afghaanse volk te verbeteren.

Tijdens de burgeroorlog waren taliban aan het trainen in de moskeeën van Pakistan en stuurden ze soldaten die moesten vechten tegen de voormalige krijgsheren van de moedjahedien. Ze waren van plan met behulp van de Pakistaanse regering hun eigen versie van een islamitische staat in Afghanistan te vestigen. In december 1996 verdreven ze de krijgsheren en grepen ze de macht; in 1998 hadden ze bijna 95 procent van het land onder controle. De taliban beloofden ons volk veiligheid. De Afghanen waren zo uitgeput door de jaren van oorlog en anarchie dat ze de nieuwe regering opnieuw verwelkomden in de hoop dat ze positieve veranderingen zou doorvoeren. Maar helaas vervloog die hoop al snel. De taliban begingen dezelfde misdaden als hun broeders, de jihadi. En hun veiligheid was de veiligheid van een kerkhof.

In het kamp volgden we het nieuws uit de buitenwereld via de radio. Berichten over de laatste gruweldaden in Afghanistan maakten me altijd terneergeslagen. We kregen ook regelmatig informatie over de intifada in Palestina en over de Palestijnse kinderen, die dapper vochten tegen de agressie van de Israëlische troepen.

Ik vroeg aan mijn vader: ‘Waarom komen we niet uit Palestina, waar zelfs kinderen zo dapper zijn?’

‘Als je dat zo voelt,’ antwoordde hij, ‘waarom zou je dan geen Palestijnse in je eigen land worden?’

Dit raakte me diep. Ik dacht dagenlang na over wat hij had gezegd. Ik wilde iets doen om een einde te maken aan wat er in Afghanistan gebeurde, en misschien wees mijn vader me de weg.

Omstreeks 1998 ontmoette ik de oprichters van de Organization for Promoting Afghan Women’s Capabilities (opawc) voor het eerst. Ze waren nog maar pas begonnen, en nog niet geregistreerd als een officiële ngo, maar zagen er verlangend naar uit meer werk in Afghanistan te doen. Ze hadden van anderen gehoord dat ik lesgaf in de vluchtelingenkampen en stelden me van hun plannen op de hoogte. Ze wilden de gezondheidszorg en het onderwijs voor vrouwen en meisjes – de belangrijkste en grootste slachtoffers van armoede – verbeteren. Ze wilden zich allereerst richten op de verbetering van het onderwijs voor vrouwen en zochten naar vrijwilligers.

Deze leidsters van de opawc haalden me ertoe over me bij hen aan te sluiten. Na twaalf jaar onderwijs wilde ik heel graag naar de universiteit om mijn opleiding voort te zetten, maar in Pakistan was dat financieel onmogelijk. Ik geloofde in de doelstellingen van de opawc, en voor deze organisatie werken leek me een goed alternatief om mijn opleiding voort te zetten. Mijn denken had zich nog niet in politieke zin ontwikkeld, maar ik onderschreef de gedachte van activisme om aan de noden van het volk tegemoet te komen.

Dus sloot ik me bij de opawc aan en ging ik voltijds aan het werk als sociale activist. De organisatie zocht iemand die in de provincie Herat onderwijs kon geven aan meisjes, in weerwil van de verordeningen van de taliban. Ik besloot dat ik dit project op me wilde nemen en de risico’s ervan wilde aanvaarden. Op dat moment nam ik de achternaam Joya aan om mijn familie te beschermen.

Op een paar maanden na had ik zestien jaar in ballingschap geleefd. Het moment was aangebroken om naar Afghanistan terug te keren.

[1] De vertalingen van het lied en het gedicht zijn van de hand van de vertaalster. Afkomstig uit het lied ‘In Praise of Fighting’ uit The Mother (1930) van Bertolt Brecht en uit het gedicht ‘In Praise of Learning’ van Bertolt Brecht uit Selected Poems of Bertolt Brecht, vertaling en introductie door H.R. Hays, New York, Grove Press; en Londen, Evergreen Press. Copyright 1949. Eerste Grove-uitgave 1959.