Naomi Klein

De shockdoctrine

De opkomst van rampenkapitalisme

Uit het Engels vertaald door Dick Lagrand en Marjolijn Stoltenkamp

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Shock Doctrine, The Rise of Disaster Capitalism, verschenen bij Alfred A. Knopf, Canada

Oorspronkelijke tekst © Naomi Klein 2007

Eerste Nederlandstalige uitgave © Dick Lagrand, Marjolijn Stoltenkamp en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 1715 6

NUR 740/730/680

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

HOOFDSTUK 1
==
==

1 - Het martellaboratorium

Ewen Cameron, de CIA en het maniakale streven de menselijke geest te vernietigen en te reconstrueren

Hun geest is als een schone lei die door ons beschreven kan worden.

– Dr. Cyril J.C. Kennedy en dr. David Anchel over de voordelen van elektroshocktherapie, 1948[1]

Ik ging naar het slachthuis om dit zogenoemde elektrische slachten te observeren en ik zag dat de varkens bij de slapen werden vastgegrepen met grote metalen tangen die aangesloten waren op een elektrische stroom (125 volt). Zodra de varkens door de tangen werden gegrepen, raakten ze bewusteloos, verstijfden, en vervolgens begonnen ze na een paar seconden heftig te stuiptrekken, net als de honden waarmee we experimenteerden. Tijdens deze periode van bewusteloosheid (epileptisch coma) doorstak de slager de dieren moeiteloos en liet het bloed weglopen.

– Ugo Cerletti, een psychiater, in de beschrijving van zijn ‘uitvinding’ van elektroshocktherapie, 1954[2]

‘Ik praat niet meer met journalisten’, zegt de gespannen stem aan de andere kant van de lijn. En dan een minuscule opening: ‘Wat wilt u?’

Ik bedenk dat ik ongeveer twintig seconden heb om dat duidelijk te maken, en dat zal niet eenvoudig zijn. Hoe leg ik uit wat ik van Gail Kastner wil, hoe verklaar ik wat me naar haar toe heeft gebracht?

De waarheid maakt een veel te bizarre indruk: ‘Ik schrijf een boek over shock. Over hoe landen in een shocktoestand raken – door oorlogen, terreuraanslagen, staatsgrepen en natuurrampen. En over hoe ze daarna opnieuw shocks ondergaan – toegebracht door grote ondernemingen en politici die de angst en desoriëntatie van die eerste shock misbruiken om een economische shocktherapie door te drijven. En over hoe mensen die zich tegen deze shockpolitiek durven te verzetten zo nodig voor een derde keer worden geshockt – door politie, soldaten en ondervragers in de gevangenis. Ik wil met u praten omdat u volgens mij tot de meest geshockte mensen behoort die nog in leven zijn, omdat u een van de weinige mensen bent die de geheime experimenten van de CIA met elektroshocks en andere “speciale ondervragingstechnieken” hebben meegemaakt. En ik heb trouwens goede redenen om ervan uit te gaan dat het onderzoek, dat in de jaren vijftig op McGill University met u werd gedaan, nu wordt toegepast op gevangenen in Guantánamo Bay en in de Abu Ghraib.’

Nee, dat kan ik beslist niet zeggen. Dus in plaats daarvan zeg ik het volgende: ‘Ik ben onlangs in Irak geweest en ik probeer te begrijpen welke rol marteling daar speelt. Ze vertellen ons dat die te maken heeft met informatie verwerven, maar ik denk dat er meer aan de hand is – ik denk dat het ook te maken heeft met het plan een modelland op te bouwen, met het wissen van de menselijke geest en vervolgens te proberen die van de grond af aan te reconstrueren.’

Er valt een lange stilte, en vervolgens hoor ik in het antwoord een andere intonatie, nog steeds gespannen, maar … is het opluchting? ‘U hebt zojuist precies aangegeven wat de CIA en Ewen Cameron me hebben aangedaan. Ze hebben geprobeerd mijn geest uit te wissen en die te reconstrueren. Maar het heeft niet gewerkt.’

Nog geen vierentwintig uur later klop ik op de deur van het appartement van Gail Kastner in een naargeestig bejaardentehuis in Montreal. ‘De deur is open’, zegt een nauwelijks hoorbare stem. Gail had me gezegd dat ze de deur van het slot zou halen omdat opstaan moeilijk voor haar is. Het zijn de minuscule breuken langs haar wervelkolom die pijnlijker worden nu de artritis toeslaat. Haar rugpijn is slechts een van de dingen die haar herinneren aan de drieënzestig keer waarmee een shock van 150 tot 200 volt haar frontale hersenkwabben binnendrong, waarbij haar lichaam op de tafel heftig begon te stuiptrekken, en dat veroorzaakte breuken, verstuikingen, bebloede lippen en gebroken tanden.

Gail begroet me vanuit een blauwe pluchen leunstoel. Die kan op twintig manieren worden aangepast, zo hoor ik later, en dat doet ze voortdurend, net als een fotograaf die probeert zijn lens scherp te stellen. In deze stoel brengt ze haar dagen en nachten door, zoekend naar een goede houding, terwijl ze wakker probeert te blijven om aan wat ze haar ‘elektrische dromen’ noemt te ontsnappen. Dan ziet ze ‘hem’: dr. Ewen Cameron, de allang overleden psychiater die de shocks heeft toegediend en die haar op andere manieren heeft gekweld, vele jaren geleden. ‘Vannacht heb ik tweemaal bezoek gehad van het hooggeplaatste monster’, kondigt ze aan zodra ik binnenstap. ‘Ik wil u niet van streek brengen, maar het komt door uw telefoontje dat me zo plotseling overviel en al de vragen die u me hebt gesteld.’

Het dringt tot me door dat het heel goed mogelijk is dat ik hier eigenlijk niet hoor te zijn. Dit gevoel wordt sterker als ik in het appartement rondkijk en besef dat er geen plaats voor me is. Het ligt helemaal vol met wankele, torenhoge stapels papieren en boeken, waarin desondanks een zekere orde is aangebracht: in alle boeken zijn vergeelde papiertjes aangebracht. Gail maakt een gebaar naar het enige onbezette plekje in de kamer, een houten stoel die ik over het hoofd heb gezien, maar ze krijgt een lichte paniekaanval als ik om een vierkante decimeter ruimte vraag voor de cassetterecorder. Van de tafel naast haar stoel kan geen sprake zijn: daar liggen ongeveer twintig lege sigarettendoosjes, Matinee Regular, opgestapeld in een perfecte piramide. (Gail had me aan de telefoon gewaarschuwd dat ze een kettingrookster was: ‘Sorry, maar ik rook. En ik eet weinig. Ik ben dik en ik rook. Ik hoop dat u het niet erg vindt.’) Ik krijg de indruk dat Gail de binnenkant van de doosjes zwart heeft gemaakt, maar als ik beter kijk, besef ik dat het een uiterst compact, minuscuul handschrift is: namen, getallen, duizenden woorden.

In de loop van de dag die we al pratend doorbrengen, buigt Gail zich vaak voorover om iets op een stukje papier of een sigarettendoosje te schrijven – ‘een aantekening voor mezelf,’ legt ze uit, ‘anders zou ik het nooit onthouden.’ De stapels papier en sigarettendoosjes zijn voor Gail meer dan een ongebruikelijk archiefsysteem. Ze zijn haar geheugen.

Haar geheugen heeft Gail haar hele leven in de steek gelaten; feiten gaan onmiddellijk in rook op, herinneringen, als ze er zijn (en vele zijn verdwenen), zijn als kiekjes die op de vloer zijn uitgestrooid. Soms heeft ze een voorval perfect onthouden – dat noemt ze ‘een geheugenflard’ – maar als ik haar naar een datum vraag, zit ze er soms wel twintig jaar naast. ‘In 1968’, zegt ze dan. ‘O nee, 1983.’ En dus maakt ze lijstjes en bewaart ze alles als bewijs dat het allemaal echt gebeurd is. Aanvankelijk verontschuldigt ze zich voor de rommel. Maar later zegt ze: ‘Hij heeft me dit aangedaan! Dit appartement hoort ook bij die marteling!’

Jarenlang was Gail volkomen verbijsterd door haar afwezige geheugen en haar eigenaardigheden. Ze wist bijvoorbeeld niet waarom een kleine elektrische schok van een apparaatje om een garagedeur te openen een oncontroleerbare paniekaanval veroorzaakte. Of waarom haar handen trilden wanneer ze de stekker van een haardroger in het stopcontact stak. En ze begreep al helemaal niet waarom ze de meeste gebeurtenissen uit haar volwassen leven wel had onthouden, maar bijna niets meer wist van de tijd voordat ze twintig werd. Ze kwam vaak iemand tegen die zei haar als kind te hebben gekend. ‘Dan zei ik: “Ik weet wie je bent, maar ik kan je niet helemaal plaatsen.” Ik deed alsof.’

Gail dacht dat het allemaal met haar wankele psychische gezondheid te maken had. Toen ze tussen de twintig en veertig jaar was, had ze geworsteld met depressiviteit en verslaving aan pillen en had ze soms zulke ernstige inzinkingen dat ze volkomen apathisch in een inrichting terechtkwam. Ze hadden er ook toe geleid dat haar familie haar in de steek liet, waardoor ze zo alleen kwam te staan en zo radeloos werd dat ze overleefde door vuilnisbakken bij levensmiddelenwinkels te doorzoeken.

Er waren ook aanwijzingen dat zich al vroeg een nog erger trauma had voorgedaan. Voor haar familie de banden met haar verbrak, hadden Gail en haar tweelingzus vaak ruzie over een periode waarin Gail nog veel zieker was en waarin Zella voor haar moest zorgen: ‘Je hebt geen idee wat ik heb doorstaan’, zei Zella altijd. ‘Je plaste op de vloer van de woonkamer, zoog op je duim, brabbelde als een baby en wilde de fles van mijn baby hebben. Dat moest ik allemaal verdragen!’ Gail had geen idee wat ze van de beschuldigingen van haar tweelingzus moest denken. Op de vloer plassen? Om de fles van haar neefje vragen? Ze wist niet meer of ze ooit echt zulke rare dingen gedaan had.

Toen ze tegen de vijftig liep, kreeg Gail een relatie met een man die Jacob heette en die ze haar boezemvriend noemt. Jacob had de Holocaust overleefd en werd ook in beslag genomen door vragen over geheugen en over verlies. Voor Jacob, die meer dan tien jaar geleden is overleden, waren de zo onverklaarbaar ontbrekende jaren van Gail intens verontrustend. ‘Er moet een oorzaak zijn’, zei hij over de hiaten in haar leven. ‘Er moet een oorzaak zijn.’

In 1992 kwamen Gail en Jacob langs een kiosk waar ze een grote sensationele krantenkop zagen: ‘Experimenten met hersenspoeling. Schadevergoeding voor slachtoffers’. Ze keek het artikel door en enkele woorden vielen haar onmiddellijk op: ‘babygebrabbel’, ‘geheugenverlies’, ‘incontinentie’. ‘Ik zei: “Jacob, koop die krant”.’ In het nabijgelegen café lazen ze een ongelooflijk verhaal over hoe de CIA (Central Intelligence Agency) in de jaren vijftig een arts uit Montreal financieel had ondersteund om bizarre experimenten op zijn patiënten uit te voeren: hij hield ze wekenlang in slaap en in isolement, en diende vervolgens sterke elektroshocks toe, naast experimentele medicinale cocktails, waaronder het psychedelische middel lsd en het hallucinaties opwekkende middel PCP, dat bekendstaat als angel dust. De experimenten – waardoor patiënten terugkeerden naar een preverbale infantiele toestand – waren uitgevoerd in het Allan Memorial Institute van de McGill University onder supervisie van de directeur ervan, dr. Ewen Cameron. De financiering van Cameron door de CIA was aan het einde van de jaren zeventig aan het licht gekomen door een verzoekschrift op basis van de Freedom of Information Act dat hoorzittingen in de Amerikaanse Senaat uitlokte. Negen voormalige patiënten van Cameron hadden zich aaneengesloten en de CIA, evenals de Canadese regering, die het onderzoek van Cameron ook had gefinancierd, voor de rechter gedaagd. Tijdens langgerekte rechtszaken betoogden de advocaten van de patiënten dat bij de experimenten alle medische ethische normen waren geschonden. Ze hadden Cameron geraadpleegd om genezing te zoeken voor vrij milde psychologische klachten – een postnatale depressie, angst en zelfs huwelijksproblemen – en waren zonder hun voorkennis of instemming gebruikt als proefkonijnen om de dorst naar informatie van de CIA over hoe de menselijke geest onder controle kon worden gebracht te lessen. In 1988 trof de CIA een schikking en keerde 750.000 dollar schadevergoeding uit aan de negen eisers, destijds de meest omvangrijke schikking die de inlichtingendienst ooit had getroffen. Vier jaar later stemde de Canadese regering toe 100.000 dollar te betalen als schadevergoeding aan andere patiënten die bij de experimenten betrokken waren geweest.[3]

Cameron heeft niet alleen een centrale rol gespeeld bij de ontwikkeling van de hedendaagse Amerikaanse marteltechnieken, maar zijn experimenten geven bovendien een uniek inzicht in de logica die aan het rampenkapitalisme ten grondslag ligt. Net als de vrijemarkteconomen die ervan overtuigd zijn dat alleen een grootschalige ramp – een grote verwoesting – de weg voor hun ‘hervormingen’ kan vrijmaken, zo was Cameron ervan overtuigd dat hij een gebrekkige psyche kon vernietigen en wissen en vervolgens een nieuwe persoonlijkheid op die hem voortdurend ontgaande schone lei kon opbouwen.

Toen Gail die krantenkop las, wist ze hier niets van. Ze was zich in de loop der jaren vaag bewust geweest van een verhaal over de CIA en McGill, maar ze had er geen aandacht aan besteed – ze had met het Allan Memorial Institute nooit iets te maken gehad. Maar nu ze met Jacob in het café zat, concentreerde ze zich op wat de ex-patiënten over hun leven vertelden – het geheugenverlies, de regressie. ‘Toen besefte ik dat deze mensen hetzelfde hadden doorgemaakt als ik. Ik zei: “Jacob, dit moet de reden zijn.”’

In de shockwinkel

Gail Kastner schreef naar het Allan Institute en vroeg om haar medische dossier. Eerst werd haar gezegd dat ze dat niet hadden, maar ten slotte kreeg ze het, alle 138 pagina’s. De arts die haar had opgenomen, was Ewen Cameron.

De brieven, aantekeningen en tabellen in het medische dossier van Gail vertellen een hartverscheurend verhaal dat evenzeer ging over de beperkte keuzemogelijkheden van een achttienjarig meisje in de jaren vijftig als over regeringen en artsen die hun macht misbruiken. Het dossier begint met de beoordeling van Gail bij haar opname door dr. Cameron: ze studeert verpleegkunde op McGill en blinkt uit in haar studie; Cameron beschrijft haar als een ‘tot nu toe redelijk evenwichtig persoon’. Ze lijdt echter aan angst die, zoals Cameron ronduit noteert, werd veroorzaakt door haar agressieve vader, een ‘intens verontrustende’ man die zijn dochter ‘herhaaldelijk psychologisch mishandelde’.

Volgens hun vroegste aantekeningen lijken de verpleegsters Gail aardig te vinden; ze praat met hen over het verpleegwerk en ze noemen haar ‘opgewekt’, ‘vriendelijk’ en ‘netjes’. Maar gedurende de maanden waarin Gail met onderbrekingen door hen werd verpleegd, onderging ze een radicale persoonlijkheidstransformatie die nauwgezet in haar dossier is gedocumenteerd: na enkele weken ‘vertoonde ze kinderlijk gedrag, gaf ze uitdrukking aan bizarre ideeën, werd ze klaarblijkelijk gehallucineerd [sic], was ze destructief’ en vertellen de aantekeningen dat deze intelligente jonge vrouw nu niet verder kon tellen dan tot zes; daarna is ze ‘manipulerend, vijandig en bijzonder agressief’; vervolgens is ze passief en lusteloos en herkent ze haar familieleden niet meer. Haar uiteindelijke diagnose is ‘schizofrenie … met uitgesproken hysterische trekken’ – en die is veel ernstiger dan de ‘angst’ die ze tentoonspreidde toen ze werd opgenomen.

De metamorfose had zonder twijfel iets te maken met de behandelingen die ook allemaal in haar dossier worden opgesomd: grote doses insuline die tot een aantal coma’s leidden, vreemde combinaties van pepmiddelen en kalmeringsmiddelen, lange perioden waarin ze met behulp van medicijnen in slaap werd gehouden en acht keer zo veel elektroshocks als in die tijd gebruikelijk was.

De verpleegsters maken vaak opmerkingen over haar pogingen aan haar artsen te ontsnappen: ‘Ze probeert weg te komen … beweert dat ze slecht wordt behandeld … weigerde haar ect na een injectie te hebben gekregen.’ Deze klachten werden onveranderlijk opgevat als aanleiding tot nog een tocht naar wat de jongere collega’s van Cameron ‘de shockwinkel’ noemden.[4]

De zoektocht naar de schone lei

Na haar medische dossier een paar maal te hebben gelezen, werd Gail Kastner een soort archeoloog van haar eigen leven en verzamelt en bestudeert ze alles wat mogelijk kan verklaren wat er in het hospitaal met haar gebeurd is. Ze vernam dat Ewen Cameron, een Amerikaan van Schotse afkomst, in zijn beroep de hoogste top had bereikt: hij was president van de American Psychiatric Association, president van de Canadian Psychiatric Association en president van de World Psychiatric Association. In 1945 was hij een van slechts drie Amerikaanse psychiaters aan wie werd gevraagd een verklaring af te leggen over de geestelijke gezondheid van Rudolf Hess tijdens de oorlogstribunalen in Neurenberg.[5]

Toen Gail met haar onderzoek begon, was Cameron allang overleden, maar hij had tientallen wetenschappelijke artikelen en gepubliceerde lezingen nagelaten. Er waren ook diverse boeken uitgegeven over de financiering door de CIA van experimenten in verband met de controle van de menselijke geest, werken die een overvloed aan details bevatten over de relatie van Cameron met de inlichtingendienst.[6] Gail had ze allemaal gelezen, relevante passages aangestreept, tijdslijnen gemaakt en de gegevens gecombineerd met haar eigen medische dossier. Ze begon te begrijpen dat Cameron aan het begin van de jaren vijftig de gebruikelijke freudiaanse benadering van gesprekstherapie, bedoeld om de diepere oorzaken van de psychische stoornissen van zijn patiënten te ontdekken, was gaan afwijzen. Zijn ambitie was niet zijn patiënten beter te maken, maar hen te herscheppen met behulp van een methode die hij had bedacht en die hij ‘een psychisch offensief’ noemde.[7]

Volgens zijn gepubliceerde artikelen uit die tijd meende hij dat hij patiënten uitsluitend gezond nieuw gedrag kon aanleren door hun geest binnen te dringen en ‘oude pathologische patronen af te breken’.[8] De eerste stap was ‘patronen verwijderen’ en had een verbluffend doel: de psyche laten terugkeren naar een toestand waarin ze, zoals Aristoteles had gezegd, ‘een schrijftablet was waarop nog niets geschreven staat’, een tabula rasa.[9] Cameron meende dat hij die toestand kon bereiken door de hersenen met alles tegelijk aan te vallen wat hun normale functioneren kon verstoren. Het was een shock and awe-oorlog tegen de psyche.

Aan het einde van de jaren veertig kwam onder psychiaters in Noord-Amerika en Europa de elektroshock steeds meer in zwang. Een shock veroorzaakte minder duurzame schade dan chirurgische lobotomie, en leek te helpen: hysterische patiënten werden vaak rustiger en in sommige gevallen leek de stroomstoot de betrokkene helderder van geest te maken. Maar dit waren slechts observaties, en zelfs de artsen die de techniek hadden ontwikkeld, konden geen wetenschappelijke verklaring geven van hoe ze werkte.

Ze waren zich niettemin bewust van de bijwerkingen ervan. Men betwijfelde niet dat ect tot geheugenverlies kon leiden; dat was verreweg de meest voorkomende klacht die met de behandeling in verband werd gebracht. De andere gerapporteerde bijwerking, nauw verwant aan geheugenverlies, was regressie. In tientallen klinische onderzoeken merkten artsen op dat patiënten onmiddellijk na de behandeling op hun duim zogen, zich oprolden in een embryonale houding, moesten worden gevoed en om hun moeder huilden (waarbij ze dokters en verpleegsters vaak voor hun ouders aanzagen). Dit gedrag verdween meestal snel, maar in sommige gevallen, wanneer grote hoeveelheden shocks werden toegediend, vermeldden artsen dat hun patiënten tot een volledige regressie waren vervallen en niet meer wisten hoe ze moesten lopen en praten. Marilyn Rice, een econoom die halverwege de jaren zeventig een beweging voor patiëntenrechten tegen ect aanvoerde, heeft boeiend beschreven hoe ze de uitwissing van haar geheugen en een groot deel van haar kennis door middel van elektroshocks heeft ervaren. ‘Nu weet ik hoe Eva zich moet hebben gevoeld toen ze als volwassen vrouw uit een rib werd geschapen, zonder welke geschiedenis dan ook. Ik voel me even leeg als Eva.’[10]

Voor Rice en anderen betekende die leegte een onherstelbaar verlies. Aan de andere kant keek Cameron in dezelfde leegte en zag iets anders: de schone lei, ontdaan van slechte gewoonten, waarop nieuwe patronen konden worden geschreven. Voor hem betekende ‘massaal verlies van alle herinneringen’, veroorzaakt door intensieve ect, geen betreurenswaardige bijwerking, maar de essentie van de behandeling, de sleutel om de patiënt terug te brengen naar een vroegere ontwikkelingsfase, ‘lang voordat schizofreen denken en gedrag op het toneel verschenen’.[11] Zoals oorlogszuchtige haviken eisen dat landen ‘naar het stenen tijdperk’ worden gebombardeerd, zo beschouwde Cameron shocktherapie als een middel om zijn patiënten terug te bombarderen naar hun babytijd, om hen een volledige regressie te laten ondergaan. In een artikel uit 1962 beschreef Cameron de toestand waartoe hij patiënten als Gail Kastner wilde terugbrengen: ‘Er is niet alleen sprake van het verdwijnen van de voorstelling van ruimte en tijd, maar ook van elk besef dat die er wel zou moeten zijn. Tijdens deze fase kan de patiënt een verscheidenheid aan andere verschijnselen vertonen, zoals het vergeten van een tweede taal of elk besef van zijn burgerlijke staat. Bij verder voortgeschreden gevallen kan hij soms niet meer zonder ondersteuning lopen en zelf eten en kan hij tweeledige incontinentie vertonen … Alle aspecten van zijn geheugenfunctie zijn ernstig ontwricht.’[12]

Om ‘de patronen van zijn patiënten te verwijderen’ gebruikte Cameron een betrekkelijk nieuw apparaat, de Page-Russell geheten, dat wel zes achtereenvolgende schokken kon toedienen in plaats van één enkele schok. Hij raakte gefrustreerd omdat zijn patiënten zich nog steeds leken vast te klampen aan de restanten van hun persoonlijkheid en dus desoriënteerde hij hen nog meer met pepmiddelen, kalmerende middelen en hallucinaties opwekkende middelen: chloorpromazine, barbituraten, sodium amytal, distikstofmonoxide, desoxyn, Seconal, Nembutal, Veronal, Melicone, Thorazine, largactil en insuline. In een artikel uit 1956 schreef hij dat deze middelen dienden om ‘hem [de patiënt] te ontremmen, zodat zijn verdedigingsmechanismen verzwakken’.[13]

Zodra een ‘complete patroonverwijdering’ was bereikt en de vroegere persoonlijkheid in voldoende mate was uitgewist, kon het psychische offensief beginnen. Dat hield in dat Cameron op de band opgenomen boodschappen voor zijn patiënten afspeelde: ‘Je bent een goede moeder en huisvrouw en anderen verkeren graag in je gezelschap.’ Cameron was een behaviorist en meende dat zijn patiënten zich anders zouden gaan gedragen als hij hen zover kon krijgen de boodschappen op de bandjes in zich op te nemen.[14]

Omdat de patiënten zo onder de medicijnen zaten en zo vaak waren geshockt dat ze in een vrijwel vegetatieve toestand verkeerden, konden ze niets anders doen dan naar de boodschappen luisteren – wekenlang, zestien tot twintig uur per dag; bij één geval speelde Cameron 101 dagen lang continu een boodschap af.[15]

Halverwege de jaren vijftig kregen enkele onderzoekers bij de CIA belangstelling voor de methode van Cameron. De hysterie van de Koude Oorlog was begonnen en de inlichtingendienst had onlangs een geheim programma uitgebracht dat gewijd was aan het onderzoek van ‘speciale ondervragingstechnieken’. In een vrijgegeven memorandum van de CIA werd verklaard dat het programma ‘talrijke ongebruikelijke ondervragingstechnieken onderzocht en testte, waaronder psychologische pesterijen en zaken als ‘totale isolatie’, naast ‘het gebruik van drugs en chemische stoffen’.[16] Het programma kreeg aanvankelijk de codenaam Project Bluebird, vervolgens Project Artichoke en ten slotte werd het in 1953 MKUltra genoemd. Gedurende de tien jaar daarna zou MKUltra 25 miljoen dollar kosten aan onderzoek naar nieuwe manieren om gevangenen die ervan verdacht werden communisten en dubbelspionnen te zijn tot bekentenissen te dwingen. Bij het programma waren tachtig instellingen betrokken, waaronder vierenveertig universiteiten en twaalf ziekenhuizen.[17]

Het ontbrak de personen die eraan meewerkten niet aan creatieve ideeën over hoe informatie moest worden onttrokken aan mensen die daar liever over zwegen – het probleem was middelen te vinden om deze ideeën te testen. De activiteiten van Project Bluebird en Project Artichoke leken gedurende de eerste paar jaar op die in een tragikomische spionagefilm waarin CIA-agenten elkaar hypnotiseerden en lsd in de drankjes van hun collega’s deden om te zien wat er zou gebeuren (ten minste eenmaal zelfmoord) – om nog maar te zwijgen van het martelen van mensen die ervan verdacht werden een Russische spion te zijn.[18]

De tests hadden meer weg van noodlottige studentengrappen dan van serieus onderzoek en de resultaten boden niet de wetenschappelijke zekerheid waar de inlichtingendienst naar zocht. Daarvoor hadden ze grote aantallen proefpersonen nodig. Een aantal van dergelijke proeven werd uitgevoerd, maar dat was riskant: als bekend werd dat de CIA gevaarlijke drugs testte op Amerikaanse burgers, zou het hele programma kunnen worden stilgelegd.[19] Op dat punt kreeg de CIA belangstelling voor Canadese onderzoekers. De relatie begon op 1 juni 1951 tijdens een bijeenkomst van inlichtingendiensten en academici uit drie landen in het Ritz-Carlton Hotel te Montreal. Het thema van de bijeenkomst was de toenemende bezorgdheid van westerse inlichtingendiensten dat de communisten op de een of andere manier hadden ontdekt hoe ze krijgsgevangenen moesten ‘hersenspoelen’. Het bewijs was het feit dat Amerikaanse soldaten die in Korea waren gevangengenomen ogenschijnlijk bereidwillig voor camera’s verschenen en kapitalisme en imperialisme hekelden. Volgens de vrijgegeven notulen van de bijeenkomst in het Ritz Hotel waren de aanwezigen – Omond Solandt, voorzitter van de Defence Research Board van Canada, sir Henry Tizard, voorzitter van het British Defence Research Policy Committee en twee vertegenwoordigers van de CIA – ervan overtuigd dat het dringend nodig was dat de westerse mogendheden ontdekten hoe de communisten deze opmerkelijke bekentenissen uitlokten. Met die noodzaak in gedachten was de eerste stap ‘een klinisch onderzoek bij echte patiënten’ uitvoeren om te zien hoe hersenspoeling zou kunnen werken.[20] Het door de westerse mogendheden geformuleerde doel van dit onderzoek was niet controle over de psyche op gevangenen toe te passen, maar om westerse soldaten voor te bereiden op de dwangtechnieken waarmee ze geconfronteerd konden worden als ze gegijzeld werden.

Natuurlijk had de CIA ook andere belangen. Zelfs in besloten bijeenkomsten zoals die in het Ritz Hotel zou het, zo kort nadat onthullingen over martelingen van de nazi’s wereldwijd walging hadden gewekt, onmogelijk zijn openlijk toe te geven dat de inlichtingendienst belangstelling had voor het ontwikkelen van eigen alternatieve ondervragingsmethoden.

Een van de mensen die de vergadering in het Ritz bijwoonden, was dr. Donald Hebb, hoofd van de psychologische faculteit op de McGill University. Volgens de vrijgegeven notulen probeerde Hebb het mysterie van de bekentenissen van de soldaten te ontsluieren en vermoedde hij dat de communisten gevangenen manipuleerden door hen streng te isoleren en hun van zintuiglijke indrukken te beroven. De hoofden van de inlichtingendiensten waren onder de indruk, en drie maanden later had Hebb een onderzoekssubsidie van het Department of National Defence van Canada in handen om een reeks geheime experimenten uit te voeren over zintuiglijke deprivatie. Hebb betaalde een groep van drieënzestig studenten van McGill 20 dollar per dag om in een kamer te worden geïsoleerd, waarbij ze een donkere bril droegen, een koptelefoon op hadden die witte ruis te horen gaf en hun handen en armen waren bedekt met kartonnen omhulsels om hun tastzin te belemmeren. Dagenlang dreven de studenten in een zee van leegte, zonder zich met ogen, oren en handen te kunnen oriënteren; ze leefden binnen hun steeds levendiger wordende verbeeldingswereld. Om te zien of deze deprivatie hen ontvankelijker maakte voor ‘hersenspoeling’, begon Hebb opnames af te spelen van stemmen die spraken over het bestaan van spoken, of over de onoprechtheid van de wetenschap – ideeën die de studenten naar eigen zeggen laakbaar vonden voordat het experiment was begonnen.[21]

In een vertrouwelijk rapport over de bevindingen van Hebb concludeert de Defence Research Board dat zintuiglijke deprivatie duidelijk extreme verwarring bij de proefpersonen veroorzaakt, evenals hallucinaties, en dat ‘zich gedurende en onmiddellijk na de periode van zintuiglijke deprivatie een aanzienlijke tijdelijke verzwakking van de verstandelijke efficiëntie voordeed’.[22] Bovendien maakte de honger naar prikkels hen verrassend ontvankelijk voor de ideeën die op de bandjes naar voren werden gebracht en sommigen kregen inderdaad een belangstelling voor occulte verschijnselen die tot weken na het beëindigen van de experimenten duurde. Het was alsof de verwarring door zintuiglijke deprivatie hun psyche gedeeltelijk uitwiste en alsof de zintuiglijke prikkels hun patronen vervolgens herschreven.

Een kopie van het belangrijkste onderzoek van Hebb werd naar de CIA gestuurd, en daarnaast werden eenenveertig kopieën naar de Amerikaanse marine en tweeënveertig kopieën naar het Amerikaanse leger verzonden.[23] Bovendien volgde de CIA de bevindingen rechtstreeks via Maitland Baldwin, een van de onderzoeksassistenten van Hebb, die rapport aan de inlichtingendienst uitbracht zonder dat Hebb het wist.[24] Deze intense belangstelling was nauwelijks verrassend: Hebb bewees op zijn minst dat intensieve isolatie duidelijk een schadelijke invloed had op het denkvermogen en mensen ontvankelijker maakte voor suggestie – ideeën van onschatbare waarde voor welke ondervrager dan ook. Uiteindelijk besefte Hebb dat zijn onderzoek niet alleen grote mogelijkheden bood om gevangengenomen soldaten te beschermen tegen ‘hersenspoeling’, maar dat het ook kon dienen als een soort handboek voor psychologische marteling. In het laatste interview dat hij voor zijn dood in 1985 gaf, zei hij: ‘Toen we verslag uitbrachten aan de Defence Research Board, was het duidelijk dat we geweldige ondervragingstechnieken hadden beschreven.’[25]

In het rapport van Hebb staat dat vier proefpersonen ‘spontaan opmerkten dat het een vorm van marteling was zich in het apparaat te bevinden’, en dat betekende dat hen dwingen daar nog twee of drie dagen te laten blijven nadat ze hun grenzen hadden bereikt, een duidelijke schending van de medische ethiek betekende. Hebb was zich bewust van de beperkingen die daardoor aan het experiment werden opgelegd en schreef dat ‘meer uitgesproken resultaten’ niet beschikbaar waren omdat ‘het niet mogelijk is proefpersonen te dwingen dertig tot zestig dagen in zintuiglijke isolatie te verblijven’.[26]

Voor Hebb was dat niet mogelijk, maar het was wel degelijk mogelijk voor zijn collega van McGill en academische aartsrivaal, dr. Ewen Cameron. (Toen Hebb later zijn academische fijnzinnigheid even achterwege liet, noemde hij Cameron ‘misdadig dom’.)[27] Cameron had zichzelf er al van overtuigd dat gewelddadige vernietiging van de psyche van zijn patiënten de noodzakelijke eerste stap was op hun weg naar psychische gezondheid en dat dit dus geen schending van de eed van Hippocrates inhield. Wat hun instemming betreft, waren zijn patiënten aan hem overgeleverd; het gebruikelijke toestemmingsformulier gaf Cameron een absolute macht om behandelingen uit te voeren, tot aan volledige frontale lobotomie toe.

Hoewel hij al jaren contact onderhield met de inlichtingendienst, kreeg hij in 1957 zijn eerste onderzoekssubsidie van de CIA, witgewassen door een mantelorganisatie die de Society for the Investigation of Human Ecology heette.[28] En toen de dollars van de CIA binnenstroomden, begon het Allan Memorial Institute meer op een macabere gevangenis dan op een hospitaal te lijken.

Allereerst verhoogde hij de dosering van de elektroshocks drastisch. De beide psychiaters die de controversiële Page-Russell-elektroshockmachine hadden uitgevonden, adviseerden vier behandelingen per patiënt, in totaal vierentwintig shocks per persoon.[29] Cameron begon de machine tweemaal per dag bij zijn patiënten te gebruiken, dertig dagen lang; dat betekende het schrikwekkende aantal van 360 shocks per patiënt, veel meer dan zijn vroegere patiënten, onder wie Gail, hadden gekregen.[30] Aan het al duizelingwekkende assortiment medicijnen dat hij zijn patiënten toediende, voegde hij meer experimentele bewustzijnsveranderende middelen toe die voor de CIA van bijzonder belang waren: lsd en PCP.

Hij voegde ook andere wapens toe aan zijn arsenaal dat een schone lei van de psyche moest maken: zintuiglijke deprivatie en langgerekte slaapperioden, een tweeledig proces waarvan hij beweerde dat het ‘de defensiemechanismen van de persoon verder zou ondermijnen’, zodat hij ontvankelijker werd voor zijn op de band opgenomen boodschappen.[31] Toen de dollars van de CIA binnenkwamen, gebruikte Cameron het subsidiegeld om de oude paardenstallen achter het ziekenhuis om te bouwen tot isoleercellen. Ook verbouwde hij de kelder ingrijpend, zodat die een vertrek kreeg die hij ‘de isolatiekamer’ noemde.[32] Hij maakte de kamer geluiddicht, leidde witte ruis naar binnen, deed het licht uit en zette al zijn patiënten een donkere bril en ‘rubberen trommelvliezen’ op, en bedekte eveneens hun handen er armen met kartonnen hulzen om ‘hen te verhinderen hun lichaam aan te raken – zodat hun zelfbeeld wordt ondermijnd’, zoals hij het in een artikel uit 1956 formuleerde.[33] Maar terwijl de studenten van Hebb minder intensieve zintuiglijke deprivatie na een paar dagen ontvluchtten, stelde Cameron zijn patiënten daar wekenlang aan bloot en sloot hij een van hen vijfendertig dagen lang in de isoleercel op.[34]

Cameron hongerde de zintuigen van zijn patiënten verder uit in de zogenoemde slaapkamer, waar ze twintig tot vierentwintig uur per dag in een door drugs veroorzaakte sluimertoestand werden gehouden, door de verpleegsters om de twee uur werden gekeerd om doorliggen te voorkomen en alleen wakker werden gemaakt om te eten en naar de wc te gaan.[35] Patiënten werden vijftien tot dertig dagen in deze toestand gehouden, al rapporteerde Cameron dat ‘sommige patiënten zijn behandeld met ten hoogste vijfenzestig dagen van onafgebroken slaap’.[36] Het ziekenhuispersoneel kreeg de instructie patiënten niet toe te staan te praten en geen informatie te geven over hoelang ze in het vertrek zouden moeten blijven. Om ervoor te zorgen dat niemand uit deze nachtmerrie kon ontsnappen, gaf Cameron aan één groep patiënten kleine doses van het medicijn curare, dat verlamming veroorzaakt, zodat ze letterlijk gevangenzaten in hun eigen lichaam.[37]

In een artikel uit 1960 zei Cameron dat er ‘twee belangrijke factoren’ zijn die het ons mogelijk maken ‘een voorstelling van tijd en ruimte te handhaven’, waardoor we, met andere woorden, weten waar we zijn en wie we zijn. Deze twee vermogens zijn ‘(a) onze voortdurende zintuiglijke indrukken, en (b) ons geheugen’. Cameron vernietigde het geheugen met elektroshocks; met zijn isoleercellen elimineerde hij zintuiglijke prikkels. Hij was vastbesloten zijn patiënten te dwingen hun besef van waar ze zich in tijd en ruimte bevonden volledig te verliezen. Omdat Cameron besefte dat sommige patiënten merkten hoe laat het was op basis van de maaltijden, gaf hij de keuken opdracht het allemaal door elkaar te gooien, de etenstijden te veranderen en soep bij het ontbijt en havermout bij het avondeten te serveren. ‘Door de perioden tussen de maaltijden te variëren en gerechten niet op de verwachte tijd op te dienen waren we in staat deze structurering te doorbreken’, rapporteerde hij voldaan. Ook al deed hij zijn uiterste best, toch ontdekte hij dat een van zijn patiënten een verbinding met de buitenwereld in stand had gehouden door ‘het uiterst zachte brommen’ van een vliegtuig op te merken dat elke morgen om negen uur over het ziekenhuis vloog.[38]

Voor iedereen die op de hoogte is van de verklaringen van mensen die martelingen hebben ondergaan, is dit detail hartverscheurend. Wanneer je aan gevangenen vraagt hoe ze maanden of jaren van isolement en onmenselijkheid hebben overleefd, vertellen ze vaak over het luiden van kerkklokken in de verte, of over de islamitische oproep tot gebed, of over kinderen die in een nabijgelegen park aan het spelen zijn. Wanneer het leven is ingekrompen tot de vier muren van de gevangeniscel, wordt het ritme van deze geluiden een soort reddingslijn, een bewijs dat de gevangene nog steeds een mens is, dat er een wereld bestaat buiten de marteling. ‘Viermaal hoorde ik de vogels tjilpen bij het opkomen van de zon – zo wist ik dat het vier dagen duurde’, zei een overlevende van de laatste dictatuur van Uruguay, toen hij aan een bijzonder meedogenloze periode van marteling terugdacht.[39] De onbekende vrouw in de kelder van het Allan Memorial Institute die zich inspande om door een waas van duisternis, drugs en elektroshocks de motor van een vliegtuig te horen, was geen patiënte die aan de zorg van een arts was toevertrouwd; ze was in alle opzichten een gevangene die gemarteld werd.

Er bestaat een aantal duidelijke aanwijzingen dat Cameron heel goed besefte dat hij de omstandigheden waarin marteling plaatsvindt, nabootste en dat hij als felle anticommunist genoegen schepte in de gedachte dat zijn patiënten deel uitmaakten van de strijd van de Koude Oorlog. In een interview in 1955 in een populair tijdschrift vergeleek hij zijn patiënten openlijk met krijgsgevangenen die ondervraagd werden; hij zei dat ze ‘net als gevangenen van de communisten, de neiging hadden zich [tegen de behandeling] te verzetten en dat dit verzet moest worden gebroken’.[40] Een jaar later schreef hij dat het doel van patronenverwijdering ‘in feite het “ondermijnen” van defensiemechanismen’ was en merkte hij op dat ‘de psychische crisis waarin iemand terechtkomt die aanhoudend wordt ondervraagd daarmee overeenkomsten vertoont’.[41] In 1960 gaf Cameron niet alleen lezingen over zijn onderzoek naar zintuiglijke deprivatie voor andere psychiaters, maar ook voor een militair publiek. In een lezing op de Brooks Air Force Base te Texas maakte hij er geen aanspraak op schizofrenie te genezen en gaf hij in feite toe dat zintuiglijke deprivatie ‘de belangrijkste symptomen van schizofrenie teweegbrengt’ – hallucinaties, intense angst, verlies van contact met de werkelijkheid.[42] In aantekeningen voor de lezing vermeldt hij dat zintuiglijke deprivatie wordt gevolgd door ‘een overdosis van zintuiglijke prikkels’, een verwijzing naar zijn toepassing van elektroshocks en zijn eindeloos herhaalde boodschappen op geluidsbanden, een voorafschaduwing van latere ondervragingstactieken.[43]

Het werk van Cameron werd tot 1961 door de CIA gefinancierd, en jarenlang was niet duidelijk wat de Amerikaanse regering met dit onderzoek deed, áls ze er al iets mee deed. Aan het einde van de jaren zeventig en in de jaren tachtig, toen het bewijs dat de CIA de experimenten had gefinancierd eindelijk in hoorzittingen van de Senaat en vervolgens door de baanbrekende, collectieve rechtszaak van patiënten tegen de inlichtingendienst aan het licht kwam, neigden journalisten en wetgevers ertoe de versie van de CIA van de gebeurtenissen te aanvaarden – dat ze onderzoek deed naar technieken voor hersenspoeling om gevangengenomen Amerikaanse soldaten te ‘beschermen’, waarbij de pers voornamelijk aandacht besteedde aan het sensationele detail dat de regering lsd-trips had gefinancierd. Toen het schandaal eindelijk losbarstte, hield het grotendeels in dat de CIA en Ewen Cameron met hun experimenten onbekommerd en zonder reden levens hadden verwoest – het onderzoek bleek nutteloos te zijn geweest: ondertussen wist iedereen dat hersenspoeling een mythe uit de Koude Oorlog was. Op haar beurt steunde de CIA deze versie van het verhaal actief, omdat ze veel liever werd bespot als een stelletje blunderende sciencefictionclowns dan dat ze ervan werd beschuldigd een martellaboratorium op een gerespecteerde universiteit te hebben gefinancierd – dat ook nog eens effectief bleek te zijn. Toen John Gittinger, de psycholoog van de CIA die het eerst contact met Cameron had gelegd, gedwongen werd om een getuigenis af te leggen tijdens een hoorzitting van de gehele Senaat, noemde hij de steun aan Cameron ‘een domme fout … een verschrikkelijke fout’.[44] Toen tijdens de hoorzittingen aan Sidney Gottlieb, de voormalige directeur van MKUltra, werd gevraagd te verklaren waarom hij opdracht had gegeven tot het vernietigen van alle archieven van het programma dat 25 miljoen dollar had gekost, antwoordde hij dat ‘het project MKUltra geen resultaten van werkelijk positieve waarde voor de inlichtingendienst had opgeleverd’.[45] In de onthullingen over MKUltra uit de jaren tachtig, zowel in de vorm van onderzoeksverslagen van de officiële pers als boeken, worden de experimenten consequent beschreven als ‘controle van de psyche’ en ‘hersenspoeling’. Het woord ‘marteling’ wordt bijna nooit gebruikt.

De wetenschap van de angst

In 1988 deed The New York Times een baanbrekend onderzoek naar de Amerikaanse betrokkenheid bij marteling en moorden in Honduras. Florencio Caballero, een ondervrager bij het beruchte en meedogenloze Batallion 3-16, vertelde de Times dat hij met vierentwintig collega’s naar Texas was gebracht en door de CIA was getraind. ‘Ze leerden ons psychologische methoden – het bestuderen van de angsten en zwakheden van de gevangene. Laat hem staan, laat hem niet slapen, geef hem geen kleren en houd hem in isolement, zet ratten en kakkerlakken in zijn cel, geef hem onsmakelijk eten, dien hem dode dieren op, gooi koud water over hem heen, verander de temperatuur.’ Eén techniek noemde hij niet: elektroshock. Inés Murillo, een vierentwintigjarige gevangene die door Caballero en zijn collega’s werd ‘ondervraagd’, vertelde de Times dat ze zo vaak was geshockt dat ‘ik door de shock schreeuwde en op de grond viel. Dat geschreeuw ontsnapt gewoon aan je mond … ik begon rook te ruiken en besefte dat ik brandwonden kreeg van de schroeiplekken van de shocks. Ze zeiden dat ze me zouden martelen tot ik gek werd. Ik geloofde hen niet. Maar vervolgens spreidden ze mijn benen en maakten de draden vast aan mijn geslachtsorganen.’[46] Murillo zei ook dat er iemand anders in de kamer was: een Amerikaan die vragen doorgaf aan de ondervragers en die de anderen ‘Mr. Mike’ noemden.[47]

De onthullingen leidden tot hoorzittingen van het Select Committee on Intelligence van de Senaat, waar Richard Stolz, de adjunct-directeur van de CIA, bevestigde dat ‘Caballero inderdaad een cursus had gevolgd over gebruikmaken van menselijke bronnen of ondervraging’.[48] De Baltimore Sun diende een verzoek in op basis van de Freedom of Information Act waarin werd gevraagd om het cursusmateriaal dat werd gebruikt om mensen als Caballero te trainen. De CIA heeft jarenlang geweigerd dit vrij te geven; ten slotte, onder bedreiging van een rechtszaak en negen jaar nadat het oorspronkelijke verhaal was gepubliceerd, kwam de inlichtingendienst op de proppen met een handboek met de titel Kubark Counterintelligence Interrogation. De titel was een codenaam: ‘Kubark’ is volgens The New York Times ‘een cryptisch woord – “KU” is een willekeurige lettergreep en “BARK” is het codewoord waarmee de inlichtingendienst destijds zichzelf aanduidde.’[49] Het handboek is een geheime handleiding van 128 bladzijden over de ‘ondervraging van verzet biedende bronnen’ die duidelijk is gebaseerd op het onderzoek waartoe MKUltra opdracht had gegeven – en de experimenten van Ewen Cameron en Donald Hebb hebben er overal hun sporen in nagelaten. De methoden variëren van zintuiglijke deprivatie tot moeilijk vol te houden lichaamshoudingen, blinddoeken en pijn doen. (In de handleiding wordt van meet af aan erkend dat veel van deze tactieken illegaal zijn en instrueert ondervragers om van tevoren ‘de goedkeuring van het hoofdkwartier te vragen … onder elk van de volgende omstandigheden: 1. Als lichamelijk schade moet worden toegebracht. 2. Als medische, chemische of elektrische methoden of materialen moeten worden gebruikt om inschikkelijkheid op te wekken’.)[50]

De handleiding dateert uit 1963, het laatste jaar van het MKUltraprogramma; destijds was het twee jaar geleden dat er een einde kwam aan de door de CIA gefinancierde experimenten van Cameron. In het handboek wordt beweerd dat ‘het vermogen tot verzet van een weerstand biedende bron wordt gebroken’ als de technieken op de juiste manier worden toegepast. Dit was, zo blijkt, het werkelijke doel van MKUltra: niet het onderzoek naar hersenspoeling (dat was louter een bijkomstig project), maar het ontwerp van een op de wetenschap gebaseerd systeem om informatie te ontlokken aan ‘weerstand biedende bronnen’.[51] Met andere woorden: marteling.

Op de eerste bladzijde van het handboek staat dat er ondervragingsmethoden in worden beschreven die zijn gebaseerd op ‘uitvoerig onderzoek, waaronder wetenschappelijke navorsingen, uitgevoerd door specialisten in nauw verwante onderwerpen’. Dit is een nieuw tijdperk van verfijnde nauwkeurige marteling – niet de bloederige onnauwkeurige kwelling die sinds de Spaanse inquisitie gangbaar was geweest. In een soort voorwoord zegt het handboek: ‘De inlichtingendienst die in staat is relevante moderne kennis op zijn problemen toe te passen, heeft een grote voorsprong op een inlichtingendienst die zijn geheime werk op achttiende-eeuwse wijze uitvoert … het is niet meer mogelijk om zinvol over ondervraging te discussiëren zonder naar het psychologische onderzoek te verwijzen dat in de afgelopen tien jaar is uitgevoerd.’[52] Wat volgde, was een gids om persoonlijkheden te ontmantelen.

De handleiding bevat een uitvoerig deel over zintuiglijke deprivatie dat verwijst naar ‘een aantal experimenten op de McGill University’.[53] Daarin wordt beschreven hoe isoleercellen moeten worden gebouwd en er wordt opgemerkt dat ‘het onthouden van prikkels tot regressie leidt door de betrokkene van contact met een buitenwereld te beroven en hem dus te dwingen zich op zijn innerlijk te richten. Tegelijkertijd wekt het bewust geplande aanbod van prikkels tijdens de ondervraging bij de aan regressie onderhevige betrokkene de neiging de ondervrager als een vaderfiguur te zien’.[54] Het verzoek op basis van de Freedom of Information Act leidde ook tot een bijgewerkte versie van het handboek, die voor het eerst in 1983 werd gepubliceerd om in Latijns-Amerika te worden gebruikt. ‘Het raam moet hoog in de muur worden aangebracht en verduistering moet mogelijk zijn’, staat er.[55]

Dit is precies waar Hebb bang voor was, namelijk dat zijn methoden voor zintuiglijke deprivatie zouden worden gebruikt als ‘formidabele ondervragingstechnieken’. Maar het werk van Cameron en zijn recept voor het ‘ontwrichten van de voorstelling van ruimte en tijd’ vormt de kern van de formule van Kubark. Het handboek beschrijft een aantal technieken die waren bijgeslepen de patronen te verwijderen van de patiënten in de kelder van het Allan Memorial Institute: ‘Het principe is dat de sessies zo moeten worden gepland dat ze het besef van chronologische ordening van de bron verstoren … Sommige ondervraagden kunnen tot regressie worden gebracht door een aanhoudende manipulatie van de tijd, door klokken voor of achter te laten lopen en door op zonderlinge tijdstippen maaltijden te serveren – tien minuten of tien uur nadat voor het laatst voedsel was gegeven. Dag en nacht worden door elkaar gegooid.’[56]

Wat meer dan welke afzonderlijke techniek ook tot de verbeelding van de auteurs van Kubark sprak, was dat Cameron zich op regressie richtte – op de gedachte dat volwassenen, door ze te beroven van hun besef van wie ze zijn en waar ze zich in tijd en ruimte bevinden, kunnen veranderen in afhankelijke kinderen, van wie de geest een onbeschreven beïnvloedbaar blad is. Steeds opnieuw komen de auteurs op het thema terug. ‘Alle technieken die worden gebruikt om bij ondervraging een obstakel te doorbreken, het hele spectrum, van eenvoudige isolatie tot hypnose en narcose, zijn in essentie middelen om het proces van regressie te versnellen. Naarmate de ondervraagde vanuit een volwassen functioneren terugvalt naar een infantielere toestand, verdwijnen zijn aangeleerde of gestructureerde persoonlijkheidstrekken.’ Op dat moment komt de gevangene in een toestand van ‘psychologische shock’ of ‘schijndood’ waar we eerder op hebben gewezen – de door de folteraar zo gewenste situatie waarin de bron ‘veel ontvankelijker is voor suggestie en veel eerder meewerkt’.[57]

Alfred W. McCoy, historicus op de University of Wisconsin, die de ontwikkeling van martelmethoden sinds de inquisitie heeft gedocumenteerd in zijn boek A Question of Torture: CIA Interrogation from the Cold War to the War on Terror, beschrijft de tot een shocktoestand leidende formule van zintuiglijke deprivatie, gevolgd door een overdaad aan prikkels, van de handleiding van Kubark als ‘de eerste echte revolutie in meer dan drie eeuwen van meedogenloze pijnwetenschap’.[58] En volgens McCoy zou die niet hebben kunnen plaatsvinden zonder de experimenten op de McGill University in de jaren vijftig. ‘Wanneer de experimenten van dr. Cameron, die voortbouwen op de eerdere doorbraak van dr. Hebb, worden ontdaan van hun bizarre excessen, hebben ze de wetenschappelijke basis gelegd voor de psychologische martelmethode in twee stadia van de CIA.’[59]

Waar de methode van Kubark ook maar werd onderwezen, doken bepaalde duidelijke patronen op, die allemaal bedoeld waren om een shocktoestand te veroorzaken, te verdiepen en te handhaven: gevangenen worden gearresteerd op een zo schrikwekkende en desoriënterende manier als maar mogelijk is, laat in de avond of bij een overval vroeg in de ochtend, zo luidt de instructie in het handboek. Ze krijgen onmiddellijk een kap over het hoofd of worden geblinddoekt, ze worden uitgekleed en geslagen, en vervolgens onderworpen aan de een of andere vorm van zintuiglijke deprivatie. En van Guatemala tot Honduras, van Vietnam tot Iran en van de Filipijnen tot Chili is de toepassing van elektroshocks alomtegenwoordig.

Dit was natuurlijk niet allemaal te wijten aan de invloed van Cameron of MKUltra. Marteling wordt altijd geïmproviseerd, en is een combinatie van een aangeleerde techniek en het menselijke geweldsinstinct dat overal oplaait waar straffeloosheid heerst. Halverwege de jaren vijftig gebruikten Franse soldaten in Algerije routinematig elektroshocks tegen vrijheidsstrijders, vaak met behulp van Franse psychiaters.[60] In deze periode gaven Franse hoge militairen cursussen op de ‘anti-oproer’-school te Fort Bragg in North Carolina, waarin ze leerlingen trainden in de Algerijnse technieken.[61] Het is echter ook duidelijk dat het speciale model van Cameron, namelijk het toedienen van zeer grote hoeveelheden shocks, niet alleen om pijn te veroorzaken, maar ook met het specifieke doel gestructureerde persoonlijkheden uit te wissen, indruk maakte op de CIA. In 1966 stuurde de inlichtingendienst drie psychiaters naar Saigon, gewapend met een Page-Russell, hetzelfde elektroshockapparaat waarnaar de voorkeur van Cameron uitging; het werd zo agressief gebruikt dat een aantal gevangenen om het leven kwam. Volgens McCoy ‘waren ze in feite onder oorlogsomstandigheden aan het testen of de technieken voor ‘patroonverwijdering’ van Ewen Cameron menselijk gedrag werkelijk konden wijzigen’.[62]

Voor medewerkers van de Amerikaanse inlichtingendienst was zo’n praktische benadering zeldzaam. Vanaf de jaren zeventig speelden Amerikaanse geheime agenten het liefst de rol van mentor of trainer – niet die van directe ondervrager. Getuigenverklaringen van Midden-Amerikaanse slachtoffers van marteling in de jaren zeventig en tachtig staan vol verwijzingen naar geheimzinnige Engelssprekende mannen die cellen in en uit lopen, vragen stellen of tips geven. Dianna Ortiz, een Amerikaanse non die in 1989 werd ontvoerd naar een gevangenis in Guatemala, heeft verklaard dat de mannen die haar verkrachtten en met brandende sigaretten bewerkten zich schikten naar een man die Spaans sprak met een zwaar Amerikaans accent en die ze hun ‘baas’ noemden.[63] De man van Jennifer Harbury werd gemarteld en vermoord door een Guatemalteekse officier die op de loonlijst van de CIA stond; zij heeft veel van deze gevallen gedocumenteerd in haar boek Truth, Torture and the American Way.[64]

Hoewel de rol van de Verenigde Staten door achtereenvolgende regeringen in Washington werd gesanctioneerd, moest ze in deze vuile oorlogen op grond van voor de hand liggende redenen geheim blijven. Marteling, of ze nu lichamelijk of psychologisch is, schendt onmiskenbaar het algemeen geldende verbod op ‘elke vorm van marteling of wreedheid’ van de Conventies van Genève; ook de Uniform Code of Military Justice van het Amerikaanse leger zelf verbiedt ‘wreedheid jegens’ en ‘onderdrukking van’ gevangenen.[65] De handleiding van Kubark waarschuwt de lezer op bladzijde 2 dat de technieken ervan ‘een ernstig risico op toekomstige rechtszaken’ met zich meebrengen en de versie van 1983 is: ‘Gebruik van geweld, psychische marteling, bedreigingen, beledigingen of blootstelling aan onaangename en onmenselijke behandeling van welke aard dan ook als hulpmiddel bij ondervraging is door de wet verboden, zowel nationaal als internationaal.’[66] Simpel gezegd: wat ze onderwezen, was illegaal en vanzelfsprekend geheim. Als iemand ernaar vroeg, gaven Amerikaanse agenten hun studenten in ontwikkelingslanden les in moderne professionele politiemethoden – ze konden niet verantwoordelijk worden gesteld voor de ‘excessen’ die zich buiten hun lessen voordeden.

Op 11 september 2001 werd deze eis tot aannemelijke ontkenbaarheid overboord gegooid. De terroristische aanslag op de Twin Towers en het Pentagon was anders dan de shock die in beeld werd gebracht op de bladzijden van de handleiding van Kubark, maar de effecten ervan vertoonden opvallende overeenkomsten: diepe desoriëntatie, extreme angst en verontrusting en collectieve regressie. Net als de ondervrager van Kubark die zich als vaderfiguur voordeed, maakte de regering van Bush onmiddellijk van die angst gebruik door de rol van een alles behoedende ouderfiguur te gaan spelen die klaarstond om ‘het vaderland’ en zijn kwetsbare bevolking met alle nodige middelen te verdedigen. De verandering in het Amerikaanse beleid, die werd samengevat in de beruchte uitspraak van vicepresident Dick Cheney over ‘in het duister werken’, gaf niet aan dat deze regering tactieken aanvaardde die afkeer zouden hebben gewekt bij wat menselijker eerdere regeringen (zoals al te veel Democraten hebben beweerd door te wijzen op wat de historicus Garry Wills de Amerikaanse mythe van ‘oorspronkelijke onschuld’ noemt).[67] De veelzeggende verandering hield eerder in dat alles wat voorheen bij volmacht was uitgevoerd, met genoeg afstand om bewustheid daarvan te ontkennen, nu rechtstreeks zou worden gedaan en openlijk zou worden verdedigd.

Ondanks al het gepraat over uitbesteed martelen was de werkelijke vernieuwing van de regering van Bush dat martelen voortaan ‘binnen’ werd uitgevoerd: gevangenen werden in door Amerikanen geleide gevangenissen door Amerikaanse burgers gemarteld en door middel van ‘buitengewone uitlevering’ rechtstreeks naar derde landen getransporteerd in Amerikaanse vliegtuigen. Dat maakt het regime van Bush zo anders: na de aanslagen van 11 september durfde het het recht op te eisen schaamteloos te martelen. Dat stelde de regering bloot aan vervolging wegens misdaden – een probleem dat ze aanpakte door de wetten te veranderen. De keten van gebeurtenissen is welbekend: de toenmalige minister van Defensie Donald Rumsfeld verordonneerde, gemachtigd door George W. Bush, dat in Afghanistan gearresteerde gevangenen niet onder de Conventies van Genève vielen omdat ze ‘vijandelijke strijders’ waren, geen krijgsgevangenen; deze visie werd bevestigd door de toenmalige juridisch adviseur van het Witte Huis, Alberto Gonzales (die daarna minister van Justitie werd).[68] Vervolgens keurde Rumsfeld een reeks speciale ondervragingspraktijken goed die in de War on Terror konden worden gebruikt. Hieronder vielen de methoden die uiteengezet waren in de handboeken van de CIA: ‘gebruikmaken van isolerende voorzieningen voor ten hoogste dertig dagen’, ‘deprivatie van licht en auditieve prikkels’, ‘de gedetineerde kan tijdens transport en ondervraging een kap worden opgezet’, ‘verwijdering van kleding’ en ‘gebruikmaken van individuele fobieën van gedetineerden (zoals angst voor honden) om hen onder druk te zetten’.[69] Volgens het Witte Huis was martelen nog steeds verboden – maar om nu als marteling te worden gekwalificeerd, moest de toegebrachte pijn ‘even hevig zijn als de pijn die gepaard gaat met ernstige lichamelijke aandoeningen, zoals het uitvallen van organen’.[70] Volgens deze nieuwe regels stond het de Amerikaanse regering vrij de methoden toe te passen die ze in de jaren vijftig onder een dikke laag geheimhouding en ontkenbaarheid had ontwikkeld – pas nu gebeurde het allemaal openlijk, zonder angst voor rechtsvervolging. Dus publiceerde de Intelligence Sciences Board, een adviserende tak van de CIA, in februari 2006 een rapport dat door een ervaren ondervrager van het ministerie van Defensie was geschreven. Daarin werd openlijk verklaard dat ‘zorgvuldig lezen van de handleiding van Kubark essentieel is voor iedereen die bij ondervraging is betrokken’.[71]

Een van de eerste mensen die met de nieuwe orde werd geconfronteerd was José Padilla, een Amerikaanse burger en een voormalig bendelid. Hij werd in mei 2002 gearresteerd op de luchthaven O’Hare in Chicago en werd ervan beschuldigd van plan te zijn een ‘vuile bom’ te maken. Hij werd niet aangeklaagd en voor de rechter gebracht, maar in plaats daarvan geclassificeerd als vijandelijke strijder, wat hem van alle rechten beroofde. Nadat Padilla naar de Amerikaanse marinegevangenis te Charleston in South Carolina was overgebracht, kreeg hij, zo zei hij, een injectie met óf lsd óf PCP en werd hij onderworpen aan intensieve zintuiglijke deprivatie: hij werd opgesloten in een piepkleine cel met verduisterde ramen en kreeg geen klok of kalender. Telkens wanneer hij de cel verliet, werd hij geboeid, kreeg hij een donkere bril op waardoor hij niets meer kon zien en werden alle geluiden onhoorbaar gemaakt door middel van een zware koptelefoon. Padilla werd 1307 dagen onder deze omstandigheden gevangen gehouden en contact met wie dan ook, behalve zijn ondervragers, werd hem verboden; terwijl hij werd ondervraagd, werden zijn uitgehongerde zintuigen gebombardeerd met licht en keiharde dreunende geluiden.[72]

Aan Padilla werd in december 2006 een hoorzitting toegestaan, al waren de beschuldigingen in verband met de ‘vuile bom’ waarvoor hij was gearresteerd ingetrokken. Hij werd ervan beschuldigd contacten met terroristen te hebben, maar hij kon weinig doen om zich te verdedigen: de regressietechnieken in de stijl van Cameron waren er volledig in geslaagd de volwassene die hij ooit was geweest te vernietigen, en juist daarvoor waren ze ontworpen. ‘De uitvoerige martelingen waaraan Mr. Padilla is blootgesteld, hebben hem zowel lichamelijk als psychisch beschadigd’, zei zijn advocaat tegen de rechtbank. ‘De wijze waarop de regering Mr. Padilla heeft behandeld, heeft hem van zijn persoonlijkheid beroofd.’ Een psychiater die hem onderzocht, kwam tot de conclusie dat ‘[hij] het vermogen mist aan zijn eigen verdediging mee te werken’.[73] De door Bush benoemde rechter hield vol dat Padilla in staat was voor de rechtbank te verschijnen. Dat hij een gewone rechtszaak kreeg, maakt de zaak van Padilla uitzonderlijk. Duizenden andere gevangenen in door de Amerikanen bestuurde gevangenissen hebben aan soortgelijke marteling blootgestaan zonder dat de daders in een publiek aansprakelijk konden worden gesteld in een gewone rechtszaak.

Mamdouh Habib, een Australiër die gevangen werd gehouden in de beruchtste Amerikaanse gevangenis, heeft gezegd dat ‘Guantánamo Bay een experiment is … en datgene waarmee geëxperimenteerd wordt, is hersenspoeling’.[74] Sterker nog, op basis van de getuigenissen, rapporten en foto’s uit Guantánamo krijg je de indruk dat het Allan Memorial Institute van de jaren vijftig naar Cuba is getransporteerd. Wanneer gevangenen pas gedetineerd zijn, worden ze onderworpen aan intensieve zintuiglijke deprivatie, met kappen, brillen die geen licht doorlaten en zware koptelefoons. Ze worden maandenlang in isolatiecellen vastgehouden en er slechts uitgehaald om hun zintuigen te laten bombarderen met blaffende honden, stroboscooplampen en eindeloze bandjes met huilende baby’s, schetterende muziek en miauwende katten.

Voor veel gevangenen waren de effecten ongeveer gelijk aan die in het Allan Memorial Institute in de jaren vijftig: totale regressie. Een van de vrijgelaten gevangenen, een Britse staatsburger, vertelde zijn advocaten dat momenteel een hele afdeling van de gevangenis, Delta Block, gereserveerd is voor ‘ten minste vijftig’ gedetineerden die voortdurend in een waantoestand verkeren.[75] In een vrijgegeven brief van de FBI aan het Pentagon werd een belangrijke gevangene beschreven die ‘langer dan drie maanden [werd] onderworpen aan intensieve isolatie’ en die ‘blijk gaf van gedrag dat overeenkwam met dat van een extreem psychisch trauma (praten met niet-bestaande mensen, zeggen stemmen te horen, urenlang in elkaar gedoken in een cel zitten met een laken om zich heen)’.[76] James Yee, voorheen een islamitische geestelijke verzorger die in Guantánamo werkte, heeft gezegd dat de gevangenen in Delta Block de klassieke symptomen van extreme regressie vertoonden. ‘Als ik stopte met tegen hen te praten, reageerden ze daarop als kleine kinderen en kraamden volstrekte onzin uit. Velen van hen zongen luidkeels kinderliedjes en herhaalden hetzelfde liedje steeds opnieuw. Sommigen stonden boven op hun stalen bedden, stelden zich kinderachtig aan en deden me denken aan een spel over “de koning van de berg” dat ik met mijn broertjes speelde toen we klein waren.’ De situatie verergerde aanzienlijk in januari 2007, toen 165 gevangenen werden overgeplaatst naar een nieuwe vleugel van de gevangenis, Camp Six geheten, waar de stalen isolatiecellen geen menselijk contact toelieten. Sabin Willett, advocaat van verscheidene gevangenen in Guantánamo, waarschuwde dat, als de situatie zo bleef, ‘je een gekkenhuis krijgt’.[77]

Mensenrechtengroeperingen wijzen erop dat Guantánamo, hoe afschuwelijk ook, in feite de beste Amerikaanse ondervragingsinstantie in het buitenland is, omdat er in beperkte mate toezicht wordt uitgeoefend door het Rode Kruis en advocaten. Onbekende aantallen gevangenen zijn verdwenen in het netwerk van de zogenoemde black sites in de hele wereld of zijn door middel van ‘buitengewone uitlevering’ door Amerikaanse geheime agenten overgebracht naar buitenlandse gevangenissen. Gevangenen die uit die nachtmerrie tevoorschijn zijn gekomen, verklaren dat ze zijn geconfronteerd met het volledige arsenaal van shocktactieken in de stijl van Cameron.

De Italiaanse geestelijke Hassan Mustafa Osama Nasr werd in Milaan van de straat geplukt door een groep geheime agenten van de CIA en de Italiaanse geheime politie. ‘Ik begreep niets van wat er gebeurde’, schreef hij later. ‘Ze begonnen me in mijn maag te stompen en me op mijn hele lichaam te slaan. Ze omwikkelden mijn hele hoofd en gezicht met breed plakband en knipten gaten bij mijn neus en mond, zodat ik kon ademen.’ Ze namen hem mee naar Egypte, waar hij veertien maanden lang in een cel zonder licht verbleef en waar ‘kakkerlakken en ratten over me heen liepen’. Nasr bleef tot februari 2007 in Egypte gevangenzitten, maar slaagde erin een handgeschreven brief van elf kantjes naar buiten te smokkelen waarin hij de mishandelingen die hij onderging, beschrijft.[78]

Hij schreef dat hij herhaaldelijk werd geconfronteerd met marteling door middel van elektroshocks. Volgens het verslag in The Washington Post werd hij ‘vastgebonden aan een ijzeren rek dat “the Bride” werd genoemd en bestookt met elektrische verdovingspistolen’ en eveneens ‘vastgebonden op een natte matras op de vloer. Terwijl een van de ondervragers op een houten stoel zat die op de schouders van de gevangene rustte, draaide een andere ondervrager een knop om en stuurde elektrische schokken door de spiraal van de matras’.[79] Volgens Amnesty International werd hij eveneens geshockt aan zijn testikels.[80]

Er zijn redenen om aan te nemen dat deze elektrische marteling van door Amerika opgepakte gevangenen niet incidenteel voorkomt, een feit dat in bijna alle discussies over de vraag of de VS in feite martelen of louter aan ‘creatieve ondervraging’ doen over het hoofd wordt gezien. Jumah al-Dossari, een gevangene in Guantánamo die meer dan twaalf keer heeft geprobeerd zelfmoord te plegen, gaf aan zijn advocaat een schriftelijke verklaring dat, toen hij in Kandahar in Amerikaanse hechtenis zat, ‘de ondervrager een klein apparaatje bij zich had dat op een mobiele telefoon leek, maar het was een apparaatje om elektrische schokken mee toe te dienen. Hij begon me schokken te geven in mijn gezicht, op mijn rug, op mijn ledematen en op mijn geslachtsdelen’.[81] En Murat Kurnaz, oorspronkelijk uit Duitsland, werd in een door de Amerikanen geleide gevangenis in Kandahar met een soortgelijke behandeling geconfronteerd. ‘Het was aan het begin, dus er waren absoluut geen regels. Ze hadden het recht om wat dan ook te doen. Ze sloegen ons voortdurend. Ze gaven ons elektroshocks. Ze duwden me met mijn hoofd onder water.’[82]

[1] Cyril J.C. Kennedy en David Anchel (april 1948). Regressive Electric-Shock in Schizophrenics Refractory to Other Shock Therapies, Psychiatric Quarterly, 22, nr. 2, 318.

[2] Ugo Cerletti (september 1954). Electroshock Therapy, Journal of Clinical and Experimental Psychopathology and Quarterly Review of Psychiatry and Neurology, 15, 192-93.

[3] Judy Foreman (30 oktober 1998). How cia Stole Their Minds, Boston Globe; Stephen Bindman (18 november 1992). Brainwashing Victims to Get $100,000, Gazette (Montreal).

[4] Gordon Thomas (1989). Journey into Madness (p. 148). New York: Bantam Books.

[5] Harvey M. Weinstein (1990). Psychiatry and the CIA: Victims of Mind Control (p. 92, 99). Washington D.C.: American Psychiatric Press.

[6] Dit zijn onder andere het met de Governor Generalprijs bekroonde In the Sleep Room van Anne Collins, The Search for the Manchurian Candidate van John Marks, The Mind Manipulators van Alan Scheflin en Edward Option jr., Operation Mind Control van Walter Bowart, Journey into Madness van Gordon Thomas, A Father, a Son and the CIA van de psychiater Harvey Weinstein, de zoon van een van de patiënten van Cameron.

[7] D. Ewen Cameron (1956). Psychic Driving, American Journal of Psychiatry, 112, nr. 7, 502-509.

[8] D. Ewen Cameron en S.K. Pande (15 januari 1958). Treatment of the Chronic Paranoid Schizophrenic Patient, Canadian Medical Association Journal, 78, 95.

[9] Aristoteles (1952). On the Soul, Book iii. In Aristotle I: Great Books of the Western World. Dl. 8, p. 662. Mortimer J. Adler (red.). (Vertaald in het Engels door W.D. Ross). Chicago: Encyclopaedia Britannica.

[10] Berton Rouché (9 september 1974). As Empty as Eve, The New Yorker.Zelfs tegenwoordig, nu ect verfijnd is en procedures bevat om de veiligheid en het welzijn van patiënten te waarborgen en een respectabele en vaak effectieve behandeling voor psychosen is geworden, blijft tijdelijk verlies van het kortetermijngeheugen een bijwerking. Sommige patiënten vermelden nog steeds dat hun langetermijngeheugen eveneens is aangetast.

[11] D. Ewen Cameron (1960). Production of Differential Amnesia as a Factor in the Treatment of Schizophrenia, Comprehensive Psychiatry, 1, nr. 1, 32-33.

[12] D. Ewen Cameron, J.G. Lohrenz en K.A. Handcock (1962). The Depatterning Treatment of Schizophrenia, Comprehensive Psychiatry, 3, nr. 2, 67.

[13]Cameron. Psychic Driving. 503-504.

[14] Als Cameron ook maar iets minder invloedrijk was geweest op zijn vakgebied, zouden zijn geluidsbanden met een ‘psychisch offensief’ ongetwijfeld als een ongepaste grap zijn afgedaan. De gedachte eraan kwam bij hem op door een reclameboodschap over de ‘Cerebrophone’, een grammofoon voor naast het bed met kussens als luidsprekers, waarvan werd beweerd dat dit ‘een revolutionaire methode was om een vreemde taal te leren terwijl u slaapt’. Thomas, Journey into Madness (p. 129).

[15] Weinstein, Psychiatry and the CIA (p. 120).

[16]cia (31 januari 1975). Memorandum for the Record, Subject: Project artichoke. (www.gwu.edu/~nsarchiv).

[17] Alfred W. McCoy (winter 2005). Cruel Science: cia Torture & Foreign Policy. New England Journal of Public Policy, 19, nr. 2, 218.

[18] Alfred W. McCoy (2006). A Question of Torture: CIA Interrogation, from the Cold War to the War on Terror (p. 22, 30). New York: Metropolitan Books.

[19] Onder degenen die in deze experimenteerperiode lsd kregen toegediend, bevonden zich Noord-Koreaanse krijgsgevangenen; een groep patiënten van een drugsontwenningscentrum in Lexington, Kentucky; zevenduizend Amerikaanse soldaten in Maryland’s Edgewood Chemical Arsenal; en gedetineerden van de Vacavillegevangenis in Californië. Ibid. (p. 27, 29).

[20] ‘[Een] anoniem, met de hand geschreven briefje dat in het archief is aangetroffen geeft de identiteit prijs van dr. Caryl Haskins en commandant R.J. Williams als vertegenwoordigers van de cia bij de bijeenkomst.’ David Vienneau (14 april 1986). Ottawa Paid for ’50s Brainwashing Experiments, Files Show. Toronto Star; Minutes of June 1, 1951, Canada/us/uk Meeting Re: Communist ‘Brainwashing’ Techniques during the Korean War. Bijeenkomst in het Ritz-Carlton Hotel, Montreal (1 juni 1951). 5.

[21] D.O. Hebb, W. Heron en W.H. Bexton (1953). Annual Report, Contract drb X38, Experimental Studies of Attitude.

[22]Defense Research Board Report to Treasury Board (3 augustus 1954). Vrijgegeven, 2.

[23] Distribution of Proceedings of Fourth Symposium, Military Medicine (1952). Vrijgegeven.

[24] Zuhair Kashmeri (18 februari 1984). Data Show cia Monitored Deprivation Experiments, Globe and Mail (Toronto).

[25]Ibid.

[26]Hebb, Heron en Bexton, Annual Report, Contract drb x38, 1-2.

[27] Juliet O’Neill (27 november 1986). Brain Washing Tests Assailed by Experts, Globe and Mail (Toronto).

[28] Thomas, Journey into Madness (p. 103); John D. Marks (1979). The Search for the Manchurian Candidate: The CIA and Mind Control (p. 133). New York: Times Books.

[29] R.J. Russell, L.G.M. Page en R.L. Jillett (5 december 1953). Intensified Electroconvulsant Therapy, Lancet, 1178.

[30] Cameron, Lohrenz en Handcock. The Depatterning Treatment of Schizophrenia. 68.

[31]Cameron. Psychic Driving. 504.

[32] Thomas, Journey into Madness (p. 180).

[33] D. Ewen Cameron e.a. (1961). Sensory Deprivation: Effects upon the Functioning Human in Space Systems, Symposium on Psychophysiological Aspects of Space Flight (p. 231). Bernard E. Flaherty (red.). New York: Columbia University Press; Cameron. Psychic Driving. 504.

[34] Marks, The Search for the Manchurian Candidate (p. 138).

[35] Cameron en Pande. Treatment of the Chronic Paranoid Schizophrenic Patient. 92.

[36] Cameron. Production of Differential Amnesia as a Factor in the Treatment of Schizophrenia, 27.

[37] Thomas, Journey into Madness (p. 234).

[38] Cameron e.a. Sensory Deprivation. 226, 232.

[39] Lawrence Weschler (1990). A Miracle, a Universe: Settling Accounts with Torturers (p. 125). New York: Pantheon Books.

[40] Vraaggesprek verschenen in het Canadese tijdschrift Weekend, geciteerd in Thomas, Journey into Madness (p. 169).

[41]Cameron. Psychic Driving. 508.

[42] Cameron citeerde een andere onderzoeker, Norman Rosenzweig, om zijn thesis te onderbouwen. Cameron e.a. Sensory Deprivation. 229.

[43] Weinstein. Psychiatry and the CIA (p. 222).

[44] Project mkUltra, The cia’s Program of Research in Behavioral Modification (3 augustus 1977). Joint Hearings Before the Select Committee on Intelligence and the Subcommittee on Health and Scientific Research of the Committee on Human Resources, Amerikaanse Senaat, 95ste Congres, 1ste Zitting. Geciteerd in Weinstein, Psychiatry and the CIA (p. 178).

[45]Ibid. (p. 143).

[46] James LeMoyne (5 juni 1988). Testifying to Torture, The New York Times.

[47] Jennifer Harbury (2005). Truth, Torture and the American Way: The History and Consequences of U.S. Involvement in Torture (p. 87). Boston: Beacon Press.

[48] Senate Select Committee on Intelligence (16 juni 1988). Transcript of Proceedings before the Select Committee on Intelligence: Honduran Interrogation Manual Hearing (Box 1 cia Training Manuals, Folder: Interrogation Manual Hearings, National Security Archives). Geciteerd in McCoy, A Question of Torture (p. 96).

[49] Tim Weiner (9 februari 1997). Interrogation, C.I.A.-Style, The New York Times; Steven M. Kleinman (december 2006). kubark Counterintelligence Interrogation Review: Observations of an Interrogator, februari 2006. In Intelligence Science Board, Educing Information (p. 96). Washington D.C.: National Defense Intelligence College.

[50] Central Intelligence Agency (juli 1963). Kubark Counterintelligence Interrogation (p. 1 en 8). Volledige vrijgegeven handboek verkrijgbaar bij de National Security Archives. (www.gwu.edu/~nsarchiv). Nadruk toegevoegd.

[51] Ibid. (p. 1, 38).

[52] Ibid. (pp. 1-2).

[53]Ibid. (p. 88).

[54]Ibid. (p. 90).

[55] Central Intelligence Agency. Human Resource Exploitation Training Manual – 1983. Volledige vrijgegeven handboek verkrijgbaar bij de National Security Archives. (www.gwu.edu/~nsarchiv). De versie uit 1983 is duidelijk aangepast aan gebruik bij opleidingen, compleet met toetsen en vriendelijke geheugensteuntjes (‘verwissel de batterijen aan het begin van elke sessie’). Ibid.

[56] Central Intelligence Agency (juli 1963). Kubark Counterintelligence Interrogation (pp. 49-50, 76-77).

[57]Ibid. (p. 41, 66).

[58] McCoy, A Question of Torture (p. 8).

[59]McCoy. Cruel Science. 220.

[60] Frantz Fanon (1965; 1967 herdr.). A Dying Colonialism (p. 138). (Vertaald in het Engels door Haakon Chevalier). New York: Grove Press.

[61] Pierre Messmer, van 1960-1969 Franse defensieminister, zegt dat de Fransen door de Amerikanen werden gevraagd om in de vs soldaten te trainen. In reactie daarop kwam generaal Paul Aussaresses, Frankrijks meest notoire en berouwloze marteldeskundige, naar Fort Bragg en onderrichtte Amerikaanse soldaten omtrent ‘arrestatie-, ondervragings-, martel’-technieken. Death Squadrons: The French School (2003). Documentaire. Regie: Marie-Monique Robin. Idéale Audience.

[62] McCoy, A Question of Torture (p. 65).

[63] Dianna Ortiz (2002). The Blindfold’s Eyes (p. 32). New York: Orbis Books.

[64] Harbury. Truth, Torture and the American Way.

[65] Verenigde Naties (goedgekeurd 12 augustus 1949). Verdrag van Genève betreffende de behandeling van krijgsgevangenen. (www.ohchr.org); Uniform Code of Military Justice, Subchapter 10: Punitive Articles, Section 893, Article 93. (www.au.af.mil).

[66] Central Intelligence Agency. Kubark Counterintelligence Interrogation (p. 2); Central Intelligence Agency. Human Resource Exploitation Training Manual – 1983.

[67] Craig Gilbert (17 september 2001). War Will Be Stealthy, Milwaukee Journal Sentinel; Garry Wills (1987). Reagan’s America: Innocents at Home (p. 378). New York: Doubleday.

[68] Katharine Q. Seelye (29 maart 2002). A Nation Challenged, The New York Times; Alberto R. Gonzales (25 januari 2002). Memorandum for the President. (www.msnbc.msn.com).

[69] Jerald Phifer (11 oktober 2002). Subject: Request for Approval of Counter-Resistance Strategies, Memorandum for Commander, Joint Task Force 170, 6. Vrijgegeven. (www.npr.org).

[70] U.S. Department of Justice, Office of Legal Counsel, Office of the Assistant Attorney General (1 augustus 2002). Memorandum for Alberto R. Gonzales, Counsel to the President. Onder druk van zowel wetgevers in het Congres en de Senaat als van het Hooggerechtshof werd de regering van Bush gedwongen haar standpunt enigszins te matigen toen het Congres de Military Commissions Act van 2006 goedkeurde. Maar hoewel het Witte Huis het nieuwe wetsontwerp gebruikte om te verkondigen dat het van alle toepassing van marteling had afgezien, vertoonde het nog veel zwakke punten die agenten van de cia en contractanten de ruimte gaf door te gaan met zintuiglijke deprivatie en zintuiglijke overbelasting in de stijl van Kubark, evenals met andere ‘creatieve’ methoden, waaronder gesimuleerde verdrinking (‘te water laten’). Voordat Bush de wet ondertekende, voegde hij een ‘verklaring bij ondertekening’ toe waarmee hij zijn recht bevestigde ‘de betekenis en toepassing van de Geneefse Conventies te interpreteren’ zoals hij juist acht. The New York Times noemde dit ‘de unilaterale herschrijving van de traditie en de wetgeving van meer dan tweehonderd jaar’ Military Commissions Act of 2006, Subchapter vii, Sec. 6. (thomas.loc.gov); Alfred W. McCoy (4 december 2006). The U.S. Has a History of Using Torture, History News Network, George Mason University. (www.hnn.us); The Imperial Presidency at Work (15 januari 2006). The New York Times..

[71]Kleinman. kubark Counterintelligence Interrogation Review (p. 95).

[72] Dan Eggen (19 november 2006). Padilla Case Raises Questions about Anti-Terror Tactics, The Washington Post.

[73] Curt Anderson (4 december 2006). Lawyers Show Images of Padilla in Chains, Associated Press; John Grant (12 december 2006). Why Did They Torture José Padilla, Philadelphia Daily News.

[74]aap (6 februari 2007). us Handling of Hicks Poor: pm, Sydney Morning Herald.

[75] Shafiq Rasul, Asif Iqbal en Rhuhel Ahmed (26 juli 2004). Composite Statement: Detention in Afghanistan and Guantánamo Bay (p. 95). New York: Center for Constitutional Rights. (www.ccr-ny.org).

[76] Adam Zagorin en Michael Duffy (20 juni 2005). Inside the Interrogation of Detainee 063, Time.

[77] James Yee en Aimee Molloy (2005). For God and Country: Faith and Patriotism under Fire (pp. 101-102). New York: Public Affairs; Tim Golden en Margot Williams (8 april 2007). Hunger Strike Breaks Out at Guantánamo, The New York Times.

[78] Craig Whitlock (10 november 2006). In Letter, Radical Cleric Details cia Abduction, Egyptian Torture, The Washington Post.

[79]Ibid.

[80] Amnesty International (16 november 2006). Italy, Abu Omar: Italian Authorities Must Cooperate Fully with All Investigations. Openbare verklaring. (www.amnesty.org).

[81] Jumah al-Dossari (16 december 2005). Days of Adverse Hardship in U.S. Detention Camps – Testimony of Guantánamo Detainee Jumah al-Dossari. Amnesty International.

[82] Mark Landler en Souad Mekhennet (4 november 2006). Freed German Detainee Questions His Country’s Role, The New York Times.