Markéta Pilátová

Mijn lievelingsboek

Uit het Tsjechisch vertaald door Edgar de Bruin

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het ministerie van Cultuur van Tsjechië

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Má nejmilejší kniha, verschenen bij Torst

Oorspronkelijke tekst © Markéta Pilátová, 2012/2013

Nederlandse vertaling © Edgar de Bruin en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Irene Lamprakou/Arcangel Images

isbn 978 90 445 1884 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik heb geen naam. Ze noemen me Hij die tatoeëert. Ze komen bij me omdat mijn tatoeages perfect zijn. De naalden dringen langzaam door in de huid en de kleur zuigt zich als een indringer met een lading pijn vast in het weefsel terwijl ik zit te vertellen, om ze af te leiden. Ik kan het me niet veroorloven mijn klanten te vervelen. En dus ben ik de beste verteller. Het is een kwestie van leven en dood.

Ik woon in de Grote Stad. Ergens ver aan de einder glanzen de ruiten van wolkenkrabbers, met glas waarvan gezegd wordt dat het zo glad als babybilletjes is. En er wordt ook beweerd dat op de daken nachtenlang de neonharten van de Grote Stad kloppen. Elke dag neem ik me voor om er een kijkje te gaan nemen. Hier bij ons in de Grote Rand likken de vuurtjes elke avond aan de lemen muren van de krotten. Mensen dansen in het schijnsel en hun licht gebogen benen schuiven traag in het ritme van de tango de afgrond van melancholie in, waarvandaan ze weer naar het licht worden getrokken door sambagedruis en het keffen van kogels, die zich met hun regen veel gulziger dan mijn naalden in de huid boren. In de stank van uitlaatgassen wordt hondenvlees gerookt. Langs de ramen waggelen bedachtzaam processies van boetelingen, met grote zwarte gettoblasters op hun schouders en in hun gestrekte handen pakken wit poeder om op het altaar van de Heilige Moeder des Doods te leggen.

Het vaakst kloppen drugsverkopers, die we narcos noemen, op mijn golfplaten deur. Kent u ze? Vast wel. Ze zijn toch overal. Net zoals overal het gave witte poeder is. Voor de zekerheid bekijk ik niet al te aandachtig hun onverstoorbare gezicht dat aan een waterslang op de bodem van diepe grotwateren doet denken. Hun tentakels zijn als samengevlochten internetkabels en al dragen ze niet langer die belachelijke snorretjes en netjes gekamde pony’s van hun vaders en grootvaders, een pistool is altijd wel binnen handbereik. Ik hoef maar één saai verhaal te vertellen om in Hij die sterft te veranderen. Dus ik pas goed op. Ik neem nooit geld aan voor mijn werk. Tegen eten en kleding tatoeëer en vertel ik. Geld baart haat en haat betekent hier bij ons de lucht van opgedroogd bloed op een muur. En hoe beter ik vertel, hoe meer klanten ik krijg. Ze willen de beelden uit mijn verhalen op hun lijf getatoeëerd hebben. Wat kan een verteller zich nog meer wensen? Elke dag spreek ik mijn dank voor deze gave uit bij het beeld van de Heilige Moeder. Ik raak de glazen mantel aan en staar peinzend in de oogkassen van haar benen schedel.

In plaats van een pistool heb ik mijn lievelingsboek binnen handbereik. Het is stukgelezen, de pagina’s zijn broos als de botten van oude vrouwen. Er staan verhalen in die de tijd zijn doorgekomen, ze zijn aan de Heilige Moeder ontsnapt, langs haar heen geglipt. Ze zijn mijn garantie dat ik nog een tijdje zal leven, nog een tijdje zal verbazen, want dit soort verhalen kennen ze hier nog niet. Het levens- en doodswater, ach, sinds ik de narcos dat verhaal uit mijn lievelingsboek heb verteld, zijn ze ernaar op zoek. En dan het sprookje van de Witte slang. Ik zou er ook zo graag van willen proeven. Een keer maar weten waarover de ratten het voor mijn hut hebben, horen wat de gieren op mijn golfplaten dak krijsen.

Maar het verhaal dat ik u nu ga vertellen heb ik stukje bij beetje van verschillende mensen gehoord en een aantal stukjes krijg ik misschien nog te horen. Maar ik vind nu al dat er een les in zit. Ook u zult na afloop naar mij toe komen en zeggen: ‘Jij, Hij die tatoeëert, tatoeëer de slang Haré op mijn buik.’ En dat doe ik dan.

De terugkeer van Michael

I

‘Goedemorgen’, zegt de man in het witte pak. Hij spreekt het op een holle manier uit, waarmee hij de aandacht trekt van de medewerker die in spijkerbroek achter een grillig krakende triplex tafel zit. De medewerker schenkt gewoonlijk weinig aandacht aan de bezoekers die slangen naar het Slangeninstituut brengen en in ruil voor vier stuks een ampul tegengif meekrijgen.

‘Wat komt u brengen?’ vraagt hij ongeïnteresseerd aan de man in het wit die hem aanstaart. Nu pas ziet de medewerker dat het een oud mannetje is met opvallend brede schouders, door ouderdom tot een ongemakkelijke stand gekromd, en met een gezicht onder een netwerk van rimpels. Het hele wezen van het oude mannetje ademt een eigenaardig soort kilte, want de medewerker merkt hoe die kille uitstraling alle receptoren in zijn hersens overweldigt. Het is bedwelmend en tegelijk voelt hij een onaangename opwinding, alsof een zwerm bloedzuigers in zijn hoofd fluistert. Het gelispel van hun stemmen sluipt stilletjes zijn hersens binnen en aangenaam verkoelende sneeuwvlokjes dalen zachtjes op al zijn gedachten neer.

Hij schrikt wakker. Die stierenschouders, de vorm van zijn mond, de puntige neus. Maar dat is toch Michael! Mijn god, de Grote Michael Vidal in eigen persoon. Hoe is dat mogelijk? Nee, het is onmogelijk! Michael is immers dood. Hij had het Slangeninstituut opgericht en er meer dan een halve eeuw succesvol met ijzeren vuist over geregeerd. Al die koloniale, witgekalkte gebouwen met zware groene luiken had hij zelf ontworpen. En toen is hij begraven op de begraafplaats van de Grote Stad. Hij ligt in een deftige tombe met een marmeren engel die streng zijn knokige vinger naar de hemel heft en met zijn blote voet op de kop van een witte slang staat. De medewerker is bij zijn begrafenis geweest. Het was een warme dag, de palmbladeren ritselden en streelden de zinderende geuren van blauwe jasmijn. Plotseling was een wolkbreuk komen opzetten die paraplu’s uit handen rukte, de stammen van de acacia’s waren op slag veranderd in naakte glibberige armen en iedereen moest over troebele slootjes stappen die bliksemsnel zomaar ergens vandaan waren opgeweld en de grond onder onoplettende voeten wegvoerden. Nu nog kan hij zich de eindeloze rijen voor de geest halen, allerlei mensen die door Michael Vidal en zijn Slangeninstituut zijn gered. Het is zeker op een vrijdag geweest, alle medewerkers van het instituut hadden vanwege de begrafenis vrijaf gekregen en de bladerloze ipé-bomen stonden geel in bloei. Dwars door de regen kwam ergens van ver het geluid van een bandoneon en een sambatrommel. De medewerker keek in gedachten opnieuw naar het lijk in de kist. Het leek niet op deze stokoude dwerg in zijn witte pak. In de zwarte, rechthoekige kist deed hij denken aan een koning. Grijzend en alwetend. Zijn grootsheid werd aantoonbaar onderstreept door de rijen rouwgasten. Desondanks is hij er zeker van dat de gebogen gestalte die nu voor hem staat de Grote Michael is.

‘Mag ik u hartelijk begroeten, señor Michael, excuses dat ik u niet meteen heb herkend’, verontschuldigt hij zich beleefd.

‘Ach ja, ook dáár worden we een dagje ouder’, legt de oude man uit. ‘En rap ook’, voegt hij eraan toe.

‘Eh … wat bedoelt u met dáár?’ waagt de medewerker te vragen.

‘Nou, gewoon dáár!’ herhaalt Michael ongeduldig op zijn vertrouwde autoritaire toon, die de medewerker nog zo goed kent. Vanuit de veterinaire faculteit had hij hier destijds stage gelopen en de dokter had hem persoonlijk uitgelegd hoe hij te werk moest gaan bij het op sterk water zetten van dode slangen. ‘Wat mínder formaline’, had hij tegen hem gezegd. ‘Eh … hoeveel mínder?’ ‘Mínder verdomme’, had de Grote Michael hem met zijn donderende stem verzengd.

‘Dokter Vidal, wat komt u hier doen, als ik vragen mag?’

‘Dat moet je dus inderdaad vragen wanneer zich hier een lijk bij je aandient dat bovendien nog oud is geworden ook’, zet Michael hem opnieuw op z’n nummer. ‘Eh … nou wel, waarom bent u gekomen, kan ik soms iets voor u doen?’ De medewerker voelt nog steeds hoe de eigenaardige uitstraling van Michaels kilte zijn hersenverbindingen aan de gang houdt. Was dat niet zo geweest dan was hij zeker in shock op het morsige bureau ingestort, of was het park in gehold waarin het Slangeninstituut stond, om te roepen dat Michael was teruggekeerd. Maar dat kan dokter Vidal niet toestaan. De medewerker mag niet instorten of weghollen. Daarom koelt de straling de receptoren af tot het benodigde niveau van bezonnenheid. Anders treedt er kortsluiting op. Een eeuwenoud trucje dat hij dáár heeft geleerd.

Dokter Vidal pakt de hand van de medewerker. De aanraking van Michaels gerimpelde huid roept in hem een gevoel van ultieme zachtheid en tederheid op. Dezelfde sensatie kreeg hij elke keer als hij een slang in zijn hand hield. Er gaat voor hem niets boven de aanraking van een slangenhuid. Zachte ontroering schiet door zijn hoofd. Ja, en daar heeft deze stokoude lelijke dwerg juist op gerekend. Hij weet dat op de man niets zo kalmerend werkt als deze slangenaanraking. ‘Ik herinner me jou nog heel goed – van alle stagiairs liep jij er het meest de kantjes van af. Daarom zit je nu hier en neem je de nieuwe aanwas van slangen in ontvangst.’ De medewerker bedenkt dat Michael zelfs dáár geen steek veranderd is. Nog altijd dat meedogenloze brein dat kil de situatie analyseert. ‘Ja, dat klopt, ik ben inderdaad een toonbeeld van een loser op het gebied van slangen.’ Hij probeert een grapje te maken, maar op zo’n onbeholpen kruiperige toon dat alle humor eruit vervliegt.

‘Precies, een slangenloser, ha. Hoe heet je? En denk erom; niet beledigd zijn, want je weet toch dat ik geen enkele voornaam kan onthouden, ik haalde vroeger zelfs de namen van mijn kinderen door elkaar. Dus hoe heet je nou verdikkie ook al weer?’ bromt de oude man in het witte pak korzelig. ‘Yan’, antwoordt de medewerker gedwee. ‘Oké, Yan, één ding moet ik je nageven: je hebt inlevingsvermogen. Tenminste, toen je hier de kantjes ervan afliep, had je dat. Jouw inlevingsvermogen heeft niets van doen met of je intelligent bent of niet. Je hebt gewoon iets met slangen. Daarom kun je ze op sterk water zetten. Ik zou je nooit die taak hebben toevertrouwd als ik niet aan mijn water voelde hoe goed je de dood van een slang aanvoelt.’ ‘Dank u, dokter.’ Meer komt er niet uit. Met enige opwinding beseft hij dat dit het eerste complimentje ooit is dat hij van de gevreesde wetenschapper heeft gekregen. Hij is zich er tevens van bewust dat Michael voor zijn dood nooit dit soort woorden over zijn lippen zou hebben gekregen. Hoe weet de dokter dat eigenlijk zo zeker, piekert hij. Al gauw krijgt hij een verklaring. ‘Er zit een zekere ernst in je. En je bent duidelijk thuis in morele kwesties’, vervolgt de gerimpelde man. ‘Señor Michael, u weet toch heel goed dat ik nooit naar de mis ging, dus hoe kan ik thuis zijn in morele kwesties?’ Hij probeert er zwakjes tegen in te gaan, op dezelfde kruiperige toon als daarnet. ‘Flikker toch op met je mis! Je snapt gewoon wat deugt en wat niet. Misschien heeft het iets te maken met dat zeldzame inlevingsvermogen van je, waarmee je zelfs de slangen in een oude verfemmer weet te ontroeren wanneer je daar watten gedrenkt in ether in smijt en dat euthanasie noemt. Ha.’

‘Hmmm … en … bent u hier vanwege mijn inlevingsvermogen of mijn moraal, dokter?’ probeert de medewerker achteloos te achterhalen. ‘Jazeker, daarom’, bevestigt de wetenschapper verstrooid. Hij krabt ondertussen nerveus op zijn hoofd. ‘Zoals je weet was ik uitsluitend geïnteresseerd in wetenschap. Slangengif. De eindeloze mogelijkheden om onderzoek te doen op het vlak van farmaceutische toepassingen. Geen mythologische kul. Slangen op het hoofd van Medusa, bewakers in de tuin van de Hesperiden en meer van dat soort onzin, je weet wel … Maar ja … dáár is het anders’, verzucht het energieke, oude mannetje berustend aan het einde van zijn monoloog. ‘Dáár moeten we huiswerk doen.’

‘Pardon, u … u moet dáár uw huiswerk doen?’ vraagt de medewerker oprecht verschrikt. Het idee alleen al dat de gerenommeerde dokter Michael netjes huiswerk moet inleveren, is zo absurd dat hij zich verslikt. ‘Ja, en daarom ben ik dus hier, je moet me met mijn huiswerk helpen. Het gaat namelijk om de moraal. Om de slangenmoraal. Verdomme nog aan toe.’

De dagdroom van de medewerker Yan

Ik loop door een onafzienbaar en ondoorgrondelijk landschap. Er valt dichte sneeuw en ik word gevolgd door een witte slang. Ik kan niet zien om wat voor soort het gaat. Het is erg koud, ik weet niet hoeveel graden onder nul het is, maar op een bepaald punt heeft exact inzicht geen zin meer, omdat het ons helemaal niets zegt.

De sneeuwjacht in mijn dagdroom wordt krachtiger. De slang, die een tijdlang traag achter me aan heeft gekropen, versnelt plotseling. Hij praat tegen me. Hij zegt dat er een omslag in het weer op komst is en er na de sneeuwjacht een echte storm losbreekt. Hij opent zijn bek en verzwelgt me. Ik weet dat hij me wil beschermen voor de minuscule ijssplinters die in mijn gezicht prikken. Zonder verzet laat ik me verzwelgen.

Yans dagdroom wordt opgeroepen door een hoofdstuk in de syllabus over de primitieve vaardigheden van sjamanen, die het in een droom worden verzwolgen door een slang als een heel gunstig teken beschouwen. Ze schetsten daarvan met leem afbeeldingen op grotwanden. Yan heeft werkelijk een heel bijzonder beroep, waarbij het gebrek aan kennis van de geesteswetenschappen hem parten speelt. En omdat de verlegen Yan op zijn werk een hoop vrije tijd heeft, schildert hij stiekem in het magazijn en heeft tevens besloten om een schriftelijke cursus kunstgeschiedenis te volgen.

Zijn werk op het Slangeninstituut, opgericht door een van de briljantste koppen van de eeuw, dokter Michael Vidal, behelst het in ontvangst nemen van dode of levende slangen die door de mensen hier worden gebracht. Giftige soorten, wurgslangen, soms zelfs een anaconda van tachtig kilo. Sommige daarvan doen nog levend dienst als demonstratie-exemplaren voor allerlei groepen brandweerlieden, reddingswerkers, padvinders of verpleegsters. Kortom, mensen die te maken hebben met verwondingen door slangen. De minder gelukkige onder de slangen die niet als levend voorbeeld of voor wetenschappelijke proeven kunnen dienen, worden door Yan gedood en naar het magazijn achter het kantoor gebracht voor hun eeuwige slaap.

Yan maakt gebruik van de modernste ict, maar ook van de oude kaartenbakken van het allang opgedoekte ministerie van Publieke Hygiëne. Behalve dat hij zijn tekeningen op de kaartjes krabbelt – fantasiebloemen, schelpen en mensengezichten, waarvan hij de schaduwen altijd met speeksel bevochtigt, waar hij daarna met een inktpotlood overheen gaat – noteert hij er ook het gewicht en de lengte van de slangen op of maakt beknopte aantekeningen over wat er in hun ingewanden zit, voor hij euthanasie toepast. De Grote Aartsengel Michael, zoals hij door zijn ondergeschikten op het instituut werd genoemd, eiste krenterig van iedereen strikt hergebruik zodat niemand het nog uit zichzelf waagde om maar het kleinste reepje papier weg te gooien. Deze roze vergeelde, van vocht kromgetrokken kaartjes had Michael opgeëist van een portier die net van plan was geweest om ze voor vernietiging in een vrachtwagen te laden. In plaats daarvan wierp de dokter de last op zijn sterke rug en nam die mee naar zijn kantoor. Zijn ogen twinkelden er inhalig bij. Nu zit Yan er dagdromend zijn tekeningen en uittreksels uit syllabi op te kalken. Over twee dagen zou hij zijn eigen handschrift niet meer kunnen ontcijferen.

II

Ernaast, achter het kleine huisje waarin zich het kantoor en het magazijn met de dode slangen bevinden, is een nog veel kleiner huisje met maar één vertrek. Op z’n dooie gemak staat daar een versleten biljart. Er klinkt het lichte getik van glanzende ballen die tegen elkaar stoten. Yans collega’s en ook hijzelf zijn verzot op deze vorm van ontspanning. Heel eigenaardig wat een invloed Aartsengel Michael op hen uitoefende, zelfs wat vrije tijd betrof. Voor hem was biljarten de edelste aller sporten en vaak speelde hij in dat poppenhuisje met hoge regeringsambtenaren om grote bedragen. Alles wat hij won stak hij in moderne wetenschappelijke apparaten en nieuwe behandelmethoden voor het ziekenhuis dat bij het Slangeninstituut hoort.

Als de ambtenaren waren vertrokken, kwamen diep in de nacht andere spelers. Met hen speelden de medewerkers van het instituut echter nooit, met hen speelde alleen Vidal zelf. Hij verwelkomde hen met meer egards en tegelijk veel hartelijker dan de ambtenaren. Ze hadden kille, lege blikken, onbewogen gezichten en onder de perfect zittende kostuums de huid getatoeëerd met schedels, sterren en mysterieuze tekens. Het waren narcos. De dokter sprak hun taal, ruw als een oude borstel, en dronk onverdunde sterke drank van rietsuiker met grof gehakte stukken munt en ijs. Vlak voordat ze het huisje binnenstapten, knoopte de Grote Vidal altijd zijn overhemd los zodat je daaronder een zware gouden ketting kon zien bungelen. Na zijn dood was niemand meer in staat om nog maar een stuiver te winnen van die hoge omes. En Vidals rare vriendjes kwamen niet meer langs.

Bij de man, die in het schijnsel van het beeldscherm achter het triplex bureau zit te dromen, komen de herinneringen aan Michael weer boven. Dat komt vast doordat hij zo-even echt met hem heeft gesproken. De dokter is dood, en toch heeft Yan met hem gesproken. Hij weet het, het was geen dagdroom, hij heeft het niet verzonnen, noch erover in de syllabus gelezen.

Het klosje van Yans herinneringen wordt langzaam afgewikkeld. Hij weet nog precies op wat voor manier Michael, die net zo goed met links als met rechts kon biljarten, de keu van hand wisselde. Hup. Links. Rechts. Tik. En het langgerekte, vermoeide gezicht van zijn tegenspeler. Het weifelende neertellen van bankbiljetten. In de blauwachtige, prikkende rook van nachtelijke sigaretten pakt Michael uit een plastic doos naast de biljarttafel Haré. Het is een jiboia, een dikke wurgslang, die als hij honger heeft eerst in zijn prooi bijt, zich er dan bliksemsnel omheen slingert en hem uit alle macht fijnknijpt. Haré heeft een ongewoon verkoelende huid. Misschien hield Aartsengel Michael daarom zo van hem. Of nog steeds? Hij vertoonde zich niet met hem in het openbaar, noch voerde hij met hem een nummertje op voor journalisten. Hij gebruikte hem uitsluitend als afschrikking tegenover zijn biljartslachtoffers, omdat hij van hen obolen voor de wetenschap moest aftroggelen. Voor Michaels wetenschap. Als hij over een bepaalde stoot nadenkt, neemt hij eerst Haré in zijn hand, kijkt in zijn smalle ogen en vindt in het tongelen kennelijk de oplossing. Hij legt de slang in de draagbare plastic doos, stroopt de mouwen van zijn spierwitte overhemd op en hup. Links. Rechts. Tik. Een triomfantelijke glimlach, een teleurgesteld gezicht. Opnieuw een aai voor Haré. Sigarettenrook. Vreselijke muziek, waar geen einde aan lijkt te komen, uit de bakelieten bandrecorder met vergeelde knoppen.

De twee indiaanse vrouwen van Michael kijken toe. Ze zijn verschillend. En toch lijken ze op elkaar. Als twee afbeeldingen van hetzelfde thema uit verschillende tijdperken. Beiden zijn onweerstaanbaar. Dus heeft Michael ze allebei. In het huis met twee ingangen. In het huis voor twee vrouwen. Stil en eerbiedig kijken ze toe bij het partijtje biljarten. Het gaat om een fors bedrag. Het zweet gutst van de rug van de dokter. De ambtenaren en de medewerkers van de Aartsengel trekken opgewonden aan hun sigaret. Het gaat om de ontwikkeling van een nieuw serum. Nu. De bal gaat zonder haast in de vereiste richting. Michael streelt Haré. Haré tongelt.

III

‘Weet je nog hoe we vroeger in dat huisje hierachter hebben gebiljart?’ vraagt de dokter. Het is hem met inspanning van al zijn vriendelijke krachten gelukt om ergens in Yans onbewuste reacties de juiste snaar te raken. Zoals wanneer de pijn van een verkrampte spier over is, maakt het Yan nu helemaal niets meer uit of hij wel of niet met een dode aan het praten is. Eindelijk kan dokter Michael ophouden met het aanspreken van zijn voorraad ‘kille uitstraling’.

‘Wie zou kunnen vergeten hoe u daar hebt gebiljart! Zoiets vergeet je nooit meer!’ ‘Ja, dat biljarten, daar gaat het zo’n beetje om’, zegt Michael neerslachtig. ‘Hoezo? We spelen niet meer om geld, want dan zouden de verliezen groter zijn dan de winst. Sinds u niet meer onder ons bent, leggen we weleens een biljartje, puur uit verveling, maar … het is gewoon niet meer wat het was’, verontschuldigt Yan zich haastig voor de slechte zaken.

‘Herinner je je ook nog Haré?’ vervolgt de dokter afgemeten. Op slag beseft hij dat hij niet naar zo’n toon mocht afglijden, om Yan niet opnieuw nodeloos af te schrikken. ‘Ja, Haré, was heerlijk koel. Ik heb u altijd willen vragen of die koelte u onder het spelen kalmeerde, of geluk bracht of zoiets …’ vraagt Yan gretig en nu met duidelijk meer durf. Jéézus christus, kreunt dokter Michael in gedachten. Die idioot gaat nu na elke zin een volgende stomme vraag stellen en straks zitten we hier mijn gevoelens bij een slangenhuid te ontleden. Godverklote! vloekt de dokter, maar enkel ergens binnen in zijn barse en arrogante essentie. Hij telt tot tien en zegt: ‘Haré werkte inderdaad kalmerend. Hij is toch al een tijd niet meer in het instituut, hè?’ vaart hij uit tegen de verstijfde Yan. ‘Eh … nou … nee. Hoe weet u dat? Ja, dáár weet u het vast wel, nietwaar, ja, ik weet het, sorry …’ hakkelt Yan opnieuw geschrokken. ‘Nee, Yan, dat geeft niet, ik weet dat het ingewikkeld ligt’, zegt Michael terwijl hij dapper zijn echte gevoelens probeert te onderdrukken. Voor de zekerheid telt hij nog eens tot tien. ‘Het gaat ook om onze collega, die net zo goed kon biljarten als ik. Otto is ook verdwenen, toch?’ De dokter wil het gesprek een zetje geven. ‘Ja, hij heeft direct na uw begrafenis ontslag genomen, het verbaasde ons allemaal, maar hij was, u weet wel … impulsief. En het klopt, Haré is ook verdwenen – mag ik roken, dokter? Ik weet dat u er een hekel aan hebt, maar ik moet echt even tot mezelf komen’, verzoekt Yan na een langere pauze. Klotejunkie! grijnst Michael geërgerd ergens op de uiterste rand van zijn geduld in gedachten, maar hardop zegt hij: ‘Ja, goed, goed, steek maar zo’n kankerstok op als je daar rustig van wordt.’

Het motregent. Dat bijzonder weerzinwekkende weer, dat in alle poriën kruipt en een vlies van vocht en zweet op je huid vormt, vindt Yan juist fijn. Hij haalt een verfrommeld pakje Marlboro uit zijn zak, strijkt een vochtige lucifer af – zijn lucifers zijn om een of andere mysterieuze reden altijd vochtig, wat hij ook doet. Ook nu laat de lucifer een slijmerige rode veeg op het strijkvlak achter. Dokter Michael kijkt geamuseerd toe. Dan begint de sigaret aarzelend te gloeien. Yan zuigt het eerste microscopische nicotinedeeltje op en vervalt even in gedachten. Voor zijn dromerige aard zijn zulke onverhoedse momenten in gedachten zo vanzelfsprekend dat hij niet eens de verbolgenheid van Michael opmerkt. Yan denkt na en voelt zich goed. Voor het eerst doet dokter Michael aardig tegen hem. Hij heeft eronder geleden dat de wetenschapper, toen hij nog gewoon leefde, hem negeerde. Hij was alleen maar bezig met zijn grote dingen. Zonderlingen en niet al te hard werkende dagdromers interesseerden hem niet. Toch wilde Yan na zijn opleiding heel erg graag bij hem op het instituut komen werken.

Hij was ervan doordrongen geraakt toen Michael een keer college had gegeven over de ontwikkeling van slangenserums. In een smetteloze witte jas, gebruikmakend van een moderne lichtaanwijzer en een laptop, had hij op Yan de uitwerking gehad van een schot uit een glanzend elegant pistool. Het scherpe geluid van het schot had hem wakker gemaakt en tot zijn eigen verrassing was hij op de grauwe universiteitsgang op de dokter afgestapt en had hem gevraagd of hij stage mocht lopen op het befaamde Slangeninstituut.

Yan rilt onwillekeurig bij de herinnering aan de universiteitsgang, waar op gammele, kale pluchen fauteuils onder een laag stof langharige, ziekelijke studenten rondhingen. Dat bebrilde volk van toekomstige wetenschappers riep in hem een merkwaardig gevoel van ongedurigheid op. Temeer daar hij besefte dat hij weliswaar samen met hen colleges liep en tijdens practica muizen ontleedde, maar er niet bij hoorde. Het liefst doolde hij in de Grote Stad door openbare bibliotheken van twijfelachtige reputatie. Daar voelde hij zich thuis.

De ontmoeting met de Grote Michael betekende voor hem de bevrijding uit zijn eigen lethargie, waarin hij was vervallen ergens aan het begin van zijn niet al te wilde puberteit. Hij veronderstelde daar tot in lengte van dagen toe veroordeeld te zijn. Hij zag in dat hij niet in staat was de modderige aggregatietoestand van zijn ziel zelf steviger te maken. Nadat hij was ingewerkt en gewend geraakt aan het frenetieke ritme van Michaels gehele team, kreeg hij door dat hij hier nergens in kon uitblinken. Nooit had hij een idee, hij was ook niet geordend en het enige waar hij echt goed in was, was de omgang met dieren. Onbewust voelde hij aan wanneer de proefdieren nerveus waren of zich in de juiste apathische toestand bevonden om zich vrijwillig te laten mishandelen. Die vrijwilligheid fascineerde hem. Paarden die geduldig aan grote ijzeren ringen waren vastgebonden, moesten toch op z’n minst misselijk en koortsig worden wanneer ze meerdere keren per maand slangengif kregen ingespoten. Van hun zweet werden vervolgens zeldzame antiserums gemaakt, maar dat konden de paarden immers niet meer weten, of toch wel? Zijn eigen tekortkomingen en middelmatigheid dreven Yan echt tot wanhoop. Al die klamme ontevredenheid over zijn falen veranderde echter op de dag dat Otto voor het eerst het instituut betrad.

IV

Nou ja, wat heet betrad. Eerder waggelde hij naar binnen. Op zijn behaarde benen gepropt in een korte kakibroek leek hij op een kruising tussen een beer en een orang-oetan. En je moest er vrede mee hebben dat dit kolossale beest voor je neus Otto Struncowski heette.

Otto belandde op het instituut ondanks het hardnekkige, maar vruchteloze verzet van dokter Michael. Uiteindelijk gaf hij toe aan een of andere moderne oekaze van het ministerie van Volkgezondheid. Bureaucraten, die niet biljartten, gaven de Grote Michael opdracht om in zijn kleine ziekenhuis, waar door slangen gebeten patiënten werden verpleegd, een psychiater aan te stellen die zou toezien op het herstel. ‘Idioten, dat stelletje geitenneukers is geweldig in het geven van opdrachten, maar ik moet zelf die stomme zieleknijper betalen!’ had destijds dokter Michael zich op de vergadering van de Raad van Bestuur over de nieuwe oekaze geuit.

Niettemin werden Otto’s overwinningen aan het biljart een nieuwe belangrijke inkomstenbron voor het instituut. Hij kon veel beter biljarten dan de Grote Michael. Al zorgde hij er wel voor om het in Michaels bijzijn niet te laten merken; zijn overwinningen doseerde hij nauwkeurig om de score van de baas niet te overtreffen. Hij sprak met niemand over psychiatrie. De patiënten in het kleine ziekenhuis vermaakte hij met verhalen uit zijn zeer vertellenswaardige leven en niemand vertelde hem over zijn psychische problemen, omdat Otto iemand anders toch niet aan het woord zou laten komen. Het enige waar hij de patiënten altijd naar vroeg waren hun dromen. Zijn vraag stelde hij terloops: ‘En wat hebt u vandaag gedroomd?’ Hij becommentarieerde de dromen die de mensen hem vertelden niet, noch analyseerde hij ze, hij noteerde ze slechts af en toe in een klein boekje met een zwart elastiek eromheen. Als enige van het instituut mocht hij in bijzijn van de Grote Michael, een farizeïsche niet-roker, op sjekkies sabbelen tussen zijn met een rossige baard omkranste, grote, vlezige lippen. Toen Otto voor het eerst het instituut zag – wanhopig verbleekte betonnen slangenhokken en het huis met twee ingangen voor de twee vrouwen van Michael – zei hij: ‘Het lijkt wel een roman.’ ‘Een roman?’ vroeg de dokter dreigend, omdat hij alles wat naar kunst zweemde verafschuwde. ‘Ja, natuurlijk, een roman’, antwoordde de nieuwe psychiater peinzend.

Yan werd verliefd op Otto. En Otto op Yan. Nooit hebben ze elkaar verteld hoe het zover was gekomen. Otto was een keer in het vertrek waar Yan met een stok met twee ijzeren, licht verroeste punten een ratelslang in bedwang probeerde te houden. Otto was juist een verward verhaal aan het vertellen over zijn oom die in de bajes belandde omdat hij met tante had gewed dat hij op het plein van het bergdorpje al zijn kleren zou uittrekken. Tante weigerde hem te geloven, maar oom trok zijn onderbroek uit. Waarop hij door de zedenpolitie werd opgepakt. ‘Otto, wij hebben hier nooit zedenpolitie gehad’, merkte Yan op. ‘Hm, dat kan wel zijn, maar mijn oom was dus net bezig zijn onderbroek uit te trekken en toen …’ en toen keek Yan Otto aan. Otto keek Yan aan, de halfopgerookte sigaret viel tussen zijn vlezige lippen vandaan en ze hoefden elkaar nooit meer iets uit te leggen. De computers in het vertrek hielden op met zoemen, de plastic dozen met stinken. En de liefde glipte tussen hen in, zoals Haré tussen de handen van de dokter gleed en tongelde.

Een liefde waar iedereen van wist, omdat, zoals Yan had gezegd, er in hun land nooit zedenpolitie had bestaan en omdat Otto een heel duidelijk beeld van hun relatie had. Dat was belangrijk. Yan kon zich desondanks niet aan de indruk onttrekken dat hij iets deed wat niet deugde. De onzekerheid kon hij echter van zich afschudden toen hij bij toeval het volgende gesprek opving bij het passeren van een laag, in een vrolijke kleur geschilderd raam van het ziekenhuis. Een van de patiënten nam kennelijk met Otto een absurd verhaal door, of Otto leverde commentaar op een pikante mop. Dat was Otto’s diagnostische methode. Altijd als hij een afgezaagde mop had verteld, begon hij hem te analyseren vanuit de meest uiteenlopende kroeg-filosofische perspectieven, waar hij bonte beelden uit de paperbacks bij voegde die hij in de zakken van zijn witte jas met zich mee sleepte. Het vaakst citeerde hij uit de beduimelde uitgave van Slavische sprookjes, die hij als kind misschien wel honderd keer had gelezen en gehoord en die hij altijd als een talisman bij zich droeg. De patiënt giechelde als een zestienjarige bakvis en Otto filosofeerde omstandig: ‘Homoseksualiteit, dat is toch ouwe koek, meneer González, het maakt toch niet uit, jongen of meisje, allebei hebben ze wel wat, kinderen of geen kinderen, huwelijk of geen huwelijk, dat kun je nooit helemaal oplossen, toch, ook al begin je daar op je twaalfde over te piekeren.’ Yan hoorde het karakteristieke smakken waarmee Otto zijn vochtige peuk van de ene mondhoek naar de andere schoof. Otto ging verder: ‘Uiteindelijk komt het puur op de relatie neer, tussen twee wezens die zich met elkaar verbinden en daarna nooit meer helemaal los van elkaar komen, of misschien na een tijd wel, en dan keren ze weer naar elkaar terug, en zo steeds weer opnieuw, u kent het wel, meneer González. Als in dat sprookje hier, bijvoorbeeld.’ Otto bladerde in Slavische sprookjes. ‘Ja, dat wel, natuurlijk, wie zou het niet kennen, dokter, ja, iedereen kent het, het is een leuk boek’, sloot de patiënt hun symposium af. Yan stond bij het raam, glimlachte zacht en herhaalde tevreden voor zichzelf als het Onzevader: jongen of meisje, huwelijk of geen huwelijk, kinderen of geen kinderen, het maakt allemaal niet uit.

Otto was ook de enige op het instituut en misschien wel op de hele wereld die zich niet ergerde aan Yans ‘eh …’ aan het begin van elke zin. Integendeel. Hij zag er een directe aansporing in om er elk moment in te kunnen breken om zelf de aangevangen zin te vervolgen. Yan had er niet de minste moeite mee dat Otto hem voortdurend onderbrak. Hij hield juist daarom van hem. Hij sprak niet graag, en als iemand hem dat karweitje uit handen kon nemen, was hij zielsgelukkig. Die twee pasten bij elkaar als een grote handschoen die het gladde, schuchtere handje van een verlegen meisje omklemt.

V

Nu zit Yan achter zijn bureau, van verwarring wrijft hij in zijn bezwete handen, wat naast het vreselijke ‘eh’ een ander kenmerk van zijn lethargie is. Er is hier niemand om de zin voor hem af te maken waar hij zich geen raad mee weet. ‘Eh … dokter, u weet toch dat Otto en ik, eh … minnaars waren.’ ‘Dat weet toch iedereen, niet dan?’ beaamt de dokter. ‘Ja, dat bedoel ik, en nu Otto is verdwenen, dus nadat hij me heeft verlaten, kan ik hem niet zomaar gaan zoeken.’

‘Waarom dan wel niet?’ wil de dokter weten, die van liefdesperikelen nog meer de zenuwen krijgt dan van kunst. ‘Omdat Otto heeft gezegd dat hij tijd voor zichzelf nodig had’, barst Yan bijna in huilen uit. Mijn god, denkt dokter Michael verschrikt. ‘Otto heeft gezegd dat hij tijd voor zichzelf nodig had.’ ‘Dat heb je net ook al gezegd’, dondert Michael aartsengelachtig. ‘Ja precies, en als hij tijd voor zichzelf nodig heeft, dan kan ik hem toch niet gaan zoeken, dat spreekt toch voor zich, snapt u, als ik dat zou doen, hem zoeken voor hij terugkomt, eh … nou … dan zou er iets stuk worden gemaakt’, legt Yan uit. Hij wrijft in zijn handen, ze zijn nu zo bezweet dat er stilletjes dunne draadjes zout vocht vanaf druipen. Het is echt een beklagenswaardige aanblik. Vanuit zijn vochtige ogen, die aan Otto’s laatste kus terugdenken, dringen zich tranen naar buiten en de bezwete handen sluiten er zich bij aan, alsof het mogelijk is met al die nattigheid Otto terug te halen.

‘Oké, dat is het dan, Otto heeft tijd voor zichzelf nodig. Waarom eigenlijk?’ De dokter probeert systematisch te werk te gaan, zoals hij gewend was in die lange jaren van zijn wetenschappelijke carrière. Hij heeft nooit kunnen bevroeden dat hij na zijn dood als huiswerk zou krijgen om voor speurneus te spelen die op zoek moest naar een psychiater van de verkeerde kant. Godverdomme.

‘Otto wilde zijn werk afmaken. Toen hij vertrok, zei hij dat hij iets in de pc moest rammelen om poen te verdienen, nou, eh … u weet wel hoe hij praatte, hij heeft vast meer gezegd, maar ik kreeg, nadat ik begreep dat hij me wilde verlaten, een inzinking en kan me dus niks meer herinneren’, zegt Yan vol zelfmedelijden.

‘En wat moest die lul daar dan in rammelen?’ vraagt de dokter en hij spuugt op de kantoorvloer. ‘Volgens mij werkte hij aan iets wat met dieptepsychologie te maken had, ik weet niet precies waar het om ging, maar ongeveer een maand daarvoor betrapte ik er hem af en toe op dat hij naar de dozen met slangen zat te staren, en ook dat hij best vaak op de computer zat te tikken, en … en eh, het vreemdste vond ik dat hij helemaal niet las.’ ‘O, dus hij had een opdracht voor een of ander dieptegeleuter, nou, wie had dat kunnen denken, hè’, verbaast dokter Michael zich oprecht. Er zijn echter te veel irrationele zaken op de wereld waarmee hij zich, toen hij nog leefde, beslist niet van plan was geweest bezig te houden. ‘En ook, nu zult u, eh, dokter, echt kwaad worden’, zegt Yan op een lichte klikspaantoon. ‘Nou, goed, ik zal het zeggen, voor hij wegging, weet u, hij bedoelde het vast niet verkeerd, maar hij ging veel met Stinkende Hugo om.’ Het is eruit.

VI

‘O’, stoot de werkelijk stomverbaasde dokter uit. En hij lucht nogmaals zijn hart: ‘O, die vuile, vieze, gore klootzak, die imbeciel, die zwerver, die kuttekop, die kúúút’, tiert de gekwetste dokter en hij gaat maar door.

Stinkende Hugo is een jonge, elegante dokter in pak, die in een huis achter het instituut woont. Hij schijnt alle finesses van mysterieuze natuurgenezingsrituelen te beheersen, hij heeft een docentschap algemene geneeskunde en verdient bergen geld, waar de dokter toen hij nog leefde onverholen jaloers op was, omdat hij altijd voor zich zag wat hij daarmee in de wetenschap zou kunnen doen. Alle winsten bij het biljarten vielen vergeleken met Hugo daarbij in het niet. Grote Michael haat hem echt. Bovendien is hij geen zwerver. Hij wordt Stinkende Hugo genoemd omdat er van tijd tot tijd een vreselijke stank uit zijn schoorsteen komt. Misschien is Hugo dan juist een liefdeselixer aan het brouwen, of slangensoep of hagedissenhuiden aan het looien, het valt niet te zeggen – die lucht weet echter iedereen te lokken die zich in de nabijheid van zijn prachtige huis durft te begeven. De glazen veranda bezaaid met bloempotten met minicactussen, de betonnen muren, de houten vloeren, vrijwel geen meubels en vooral geen twee ingangen, noch twee vrouwen of hun eeuwig blèrende kroost. Dat is de ware reden voor de haat van de dokter. Rijke stinkerd Hugo heeft geen kinderen en is niet getrouwd.

Hij heeft wel een vriendin. ‘Dit is Pula, mijn vriendin’, had hij de iele vrouw met lang haar voorgesteld die als een elektrische vonk door zijn grote, lege huis schoot.

‘Waarom staat jullie huis eigenlijk naast het instituut?’ heeft Yan aan Pula gevraagd nadat hij onverwacht is langsgekomen. Hij was begonnen met Hugo en Pula om te gaan toen hij verliefd was geworden op Otto, die bij hen kind aan huis was. Hij moet nu een hoop dingen op een rijtje krijgen en de enige die hem met ‘de kille uitstraling’ kan helpen is Stinkende Hugo.

‘Het instituut staat juist naast ons huis’, verbetert Pula Yan chagrijnig. ‘Hugo’s huis stond hier al een halve eeuw voor pappie hier met zijn slangen opdook en de belendende percelen kocht. Hugo’s vader had hier een klein houten huisje neergezet, Hugo heeft dat later verbouwd, maar dat weet niemand meer en iedereen denkt nu dat Hugo hier natuurgeneeskunde kwam uitoefenen, omdat hij er in de nabijheid van zo veel slangen munt uit wilde slaan, wat een gemeen broodjeaapverhaal is’, zegt Pula. Ze geeft nijdig een klap in haar handen. Yan is bang dat ze vervalt in een van haar twee bekende toestanden: frenetiek door het huis rennen om hem iets te drinken aan te kunnen bieden of integendeel twee uur zitten zwijgen en naar een cactus staren. Maar gelukkig heeft hij zich vergist. Pula voelt aan dat Yan iemand nodig heeft om zijn hart bij uit te storten en dus wacht ze aandachtig op zijn biecht.

‘Michael is terug’, zegt Yan uiteindelijk.

‘Ik weet het’, antwoordt Pula kalm.