Martin Hendriksma

Lutine

De spannendste Nederlandse goudjacht ooit

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Martin Hendriksma, 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Science & Society Picture Library/SSPL/Getty Images

Kaart binnenwerk © www.marinemuseum.nl

isbn 978 90 445 1914 3

NUR 402

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1
==
==

Een oranje krokodil

Het is een dag om goud te vissen.

Een noordoostelijk briesje streelt de vlaggen. Het zeewater dat gister nog op de kade beukte, trekt zich terug uit de haven. Doodtij. In het slik spitten scholeksters naar kokkels en mosselen.

Ik daal de steigertrap af naar de Tempest. Mijn rubberzolen slippen op de dunne, slijmerige sporten waaraan jaren Waddenzee zit vastgekoekt. Patrick reikt me een hand en trekt me vanaf het kleine achterdek aan boord.

‘Welkom’, zegt hij, en hij draait zich weer om. Hij is jonger dan ik dacht. Vijfentwintig, hooguit. T-shirtje, spijkerbroek. Vast een oud-student van de Zeevaartschool hier op het eiland. Een man van de zee. Hij moet mijn coltrui en windjack belachelijk vinden.

‘Ik zal je je plek aan boord wijzen.’

Patrick gaat voor de hoge, ondiepe kajuit in. Achter het raam zijn drie kleine zitplaatsen.

‘Hier hadden we je gedacht. Heb je straks in elk geval goed zicht.’

Ik zet mijn plastic tas neer en schuif op een langwerpige leren kruk zonder armleuningen: alsof je op een paard zit. De raamstijlen naast me zijn bekleed met een dikke laag schuimpolyester die straks op zee de ergste klappen moet opvangen. Patrick bestijgt de middelste kruk en plant zijn schoenen wijdbeens onder het dashboard dat bestaat uit een rond stuur, tientallen metertjes waarvan ik de betekenis niet ken, en twee radarschermen. Hij geeft me een koptelefoon en tikt op de motor.

‘Maakt zo meteen nogal herrie.’

Ik schuif de koptelefoon over mijn oren en duw het aanhangende microfoontje voor mijn mond. Patrick start de motor die zacht bromt, als het snorren van een koffiemolen. Op het achterschip gooit zijn maat de trossen los.

Hij kijkt opzij om te beduiden: we gaan.

Een maand geleden maakte ik met zijn reder een afspraak. Voor tweehonderd euro konden ze me naar het wrak van de Lutine brengen, mailde hij. Kort onderzoek ter plaatse en terugtocht inbegrepen. Tegen de tijd dat ik op Terschelling was, zouden we bellen voor een precieze dag en tijd. ‘Ook het weer speelt bij jouw verzoek een belangrijke rol. Je ligt daar bij het wrak midden in de gronden, een lastig gebied. We zullen de Tempest nemen. Die kan de Noordzee aan.’

The Tempest … Ik dacht aan het gelijknamige toneelstuk van William Shakespeare, dat opent met een gruwelijke schipbreuk tijdens storm op zee. De Terschellinger Tempest vond ik een paar minuten later op de website van de Koninklijke Nederlandse Reddings Maatschappij. Ongeveer tien meter lang, knaloranje. Wat opviel was de lange platte boeg die op driekwart overging in een kajuit met grote, vierkante ruiten. Een soort krokodillenkop, drijvend op een dikke laag kussens. Samen met het oranje gaf het de Tempest iets karikaturaals, iets van een varende stripfiguur. Ik ging de Noordzee op in een oranje krokodil.

Boven de rampplek waar de Lutine in oktober 1799 tijdens een zware storm verging, zou Patrick de motor stoppen. Tien minuten kreeg ik daar om alle benodigde details te noteren. Afstand tot de kust, waterdiepte, stroming, nog aanwezige merktekens … Tien minuten die me zouden verbinden met alle goudzoekers die de afgelopen twee eeuwen in dit gebied vanaf viskotters, baggermolens, werkeilanden en in zee gezakte torens naar de lading van de Lutine hadden gevist. De strandingsplek van het Britse fregat was het best onderzochte stuk zeebodem ter wereld. Maar elke bergingspoging leek het raadsel van de ramp slechts te vergroten. Het raadsel van het goud waarmee de Lutine was volgestouwd en dat op een klein deel na nooit was gevonden. Experts rekenden voor dat er nog een slordige tachtig miljoen euro aan goud op de zeebodem lag. Tachtig miljoen![1]

De zee had in de loop der eeuwen een laag van zeven meter sedimentatie over het wrak uitgespoeld, die bijna alle goudvissers tot wanhoop had gedreven. Meer dan twintig officiële expedities waren er geweest. De laatste was die van de Harlinger tandarts Ane Duijf, zomer 2010. Tijdens twintig jaar onderzoek had hij met sonarapparatuur exact in kaart gebracht hoe het goud over de zeebodem lag verspreid. Die zomer meerde zijn werkeiland pal boven de schatkamer. Op de vaste wal in Harlingen stonden geldwagens paraat die het goud naar de kluizen van De Nederlandsche Bank konden transporteren.

Na Duijfs terugtocht in oktober 2010 volgde slechts stilte. Er gingen geruchten over kabelbreuken en storm op zee, niet over goudstaven. De lezing die Duijf in een regionaal museum zou geven werd geschrapt. Aan interviews deed hij niet meer.

Weer had de zee gewonnen. Of hield Duijf dingen achter?

Het water is spiegelglad als wij langs de steiger varen. Kokmeeuwen vechten om de landingsrechten op een meerpaal. Patrick maakt contact met de havendienst in de cockpit van de Brandaris.

‘We gaan een uurtje de Noordzee op’, klinkt zijn stem in mijn koptelefoon.

‘Oké, tot straks.’

Tussen twee pieren door varen we de Waddenzee op, een blinkende plaat zilver. Het is druk op het water. Ik zie plezierjachten met roomwitte zeilen, motorkruisers, een viskotter en de veerboot van Doeksen als een plompe reus te midden van kabouters.

Patrick voert de snelheid op. De knopenteller schiet naar dertig mijl: bijna zestig kilometer per uur. De koffiemolen wordt een drilboor. Zonder koptelefoon is communicatie kansloos.

Terwijl we langs de andere boten razen, langs het monument voor de zeevarenden die nooit van zee zijn teruggekeerd, voel ik voor het eerst het water. De rimpeling in de golven die leidt tot een voorzichtig trillen van de Tempest. Nu al genoeg om mijn pen in het notitieboekje af en toe uit te doen schieten. Hoe moet dat straks op volle zee? Schrijven zal onmogelijk zijn.

Ik werp mijn notitieboekje ergens in de diepte naast me en klem mijn benen om mijn paard.

Mijn fascinatie voor de Lutine was begonnen in het Wrakkenmuseum op Terschelling, het gekste museum van Nederland. Je betaalt daar in het dorp Formerum naar je lengte. Hoe langer, hoe meer. Maar kom je boven de twee meter, dan mag je gratis naar binnen. Geen wonder: de op de vliering van een soort pannenkoekenboerderij getoonde collectie laat zich het best gebukt bekijken. Wie eenmaal binnen is geweest, mag de hele week gratis terug. Daar maakte ik dankbaar misbruik van.

De vitrines van het Wrakkenmuseum oogden wat troebel en de lampjes schenen flauw, maar dat versterkte de bekoring. Het leek alsof het uit zee opgedoken porseleinen theekopje nog te drogen lag. Of er plasjes water schemerden onder elke kanonskogel. Behalve pannenkoek rook je soms het zeezout, dan werd de krappe vliering ineens kajuit.

Het museum beschikt ook over een collectie duikerspakken waarmee rond 1860 naar het goud van de Lutine werd gedoken. Groot genoeg om een reus naar de zeebodem af te vaardigen. Met hun vaalbruine kleur en koperen helm, waarin ogen en mond waren uitgespaard, leken de duikerspakken op minzame beren. Ook zonder duiker stonden ze fier overeind: een rij wachters die de mysteriën van de zee in zich droeg, zonder er ook maar iets van prijs te geven.

Beneden, in het restaurantdeel van het Wrakkenmuseum, liggen multomappen ter inzage waarin eigenaar en verwoed amateurduiker Hille van Dieren al zijn krantenknipsels over de reddingspogingen van het Lutinegoud heeft geplakt. Wazige foto’s tonen de kade van Terschelling in de jaren dertig van de afgelopen eeuw, propvol publiek. Vette krantenkoppen voeren de verwachting op. Het hele land leek besmet met goudkoorts.

Van achter mijn cappuccino voelde ik al bladerend het Lutinevirus opkomen. Het virus dat zo veel bergers had besmet en nooit meer had verlaten. Bij veruit de meesten betrof het goudzucht waar alles (werk, gezin, gezondheid) voor moest wijken. Een enkeling werd geheel in beslag genomen door het raadsel van de ramp: waarom was uitgerekend dit goed uitgeruste fregat met zijn ervaren bemanning vlak boven Terschelling vergaan?

Een medicijn kende het virus niet. De levens van bergers en onderzoekers waren getekend door bankroeten, ziektes en vreemde verdachtmakingen. Die Lutineramp, die had zich in hun persoonlijk leven nog eens herhaald. Slechts een paar bergers vonden een deel van het goud – en waren meteen schatrijk.

Ze tergde je, die Lutine. Je was gek eraan te beginnen. Tegelijk schreeuwde dit mysterie erom nu eens met alle moderne middelen tot op de bodem van de zee te worden uitgezocht – en opgeschreven.

Dus ging ik daar in het Wrakkenmuseum voor de bijl.

Het afgelopen half jaar had ik onderzoek gedaan. De Lutinearchieven doorgespit in Londen, Amsterdam, Den Haag en op Terschelling, en de originele scheepsjournalen uit 1799 in handen gekregen. Ik kreeg contact met nazaten van goudzoekers en had boeken over de Franse beginjaren van de Lutine ontdekt. Deels bekend, deels nieuw materiaal dat me in staat stelde om de raadsels die al twee eeuwen rond de Lutine cirkelden een voor een te lijf te gaan en – hopelijk – op te lossen.

Maar hoe kon ik de ramp tot in detail beschrijven als ik niet zelf de onheilsplek had bezocht? De natuurkrachten die goudzoekers tot wanhoop hadden gedreven – ik moest ze zelf ook ervaren hebben voordat ik ook maar één geloofwaardige letter over de Lutine kon opschrijven. Ik moest naar dat wrak.

We stuiven langs het uitgestrekte strand van de Noordvaarder, bespikkeld met plukjes toeristen, een enkele huifkar. Vroeger was het een losse zandbank, door diepe geulen afgesneden van Terschelling. De vissersvloten van Urk en Volendam gebruikten de bank als uitvalsbasis voor de Noordzee wanneer de Zuiderzee was leeggevist.

Dunne golfjes trekken sporen over de zee die door de Tempest bruut worden doorkliefd. Ik zie de boeg, zes meter voor me, al licht op en neer deinen. De rust van het water is schijn. Als de Noordzee het kerkhof is van de oceaan, dan bevindt de guillotine zich vlak boven de Wadden.

Patrick wijst op zijn dieptemeter: dertien meter. ‘Zo meteen …’ roept hij in de koptelefoon, ‘zo meteen komt de bodem als een muur op ons af.’

We varen het zeegat in tussen Vlieland en Terschelling, Engelschhoek noemen ze het hier. Naast ons sluit de Noordvaarder af met een zielig rijtje duin dat de westenwinden heeft kunnen doorstaan. Daar spoelden de meeste lijken van de Lutineopvarenden aan. De drie uit zee geviste officieren, herkenbaar aan de epauletten op hun schouders, kregen een ereplek op de begraafplaats in Vlieland. De rest werd in massagraven gekieperd, waaraan het meertje Dodemanskisten in de bossen boven West-Terschelling zijn naam zou hebben ontleend. Een mythe, en bepaald niet de enige.

Overal op Terschelling kwam ik de Lutine tegen. De twee op de Waddenzee gerichte kanons[2] die eilandbezoekers in de haven verwelkomen – opgedoken van de Lutine. Het scheepsmodel in de ontvangsthal van het gemeentehuis. Vakantiehuisjes en restaurants waren naar de Lutine genoemd. De plaatselijke slijter hield zelfs een plankje vrij voor Lutinebeerenburg, ‘extra zacht’. Het schip was een beeldmerk van Terschelling, net zo vakkundig uitgevent als de cranberry, vuurtoren de Brandaris en Sil de strandjutter.

‘Nu moet je opletten’, zegt Patrick. Pakweg honderd meter voor ons lijkt het stille zeewater vanuit het niets te worden opgezweept. ‘Daar gaan we!’

Net op tijd zoek ik steun bij het raam. De Tempest komt los uit het water, vliegt door de lucht en landt bijna diagonaal op de rug van de volgende golf. Meteen smijt de zee ons weer de lucht in, gevolgd door een eindeloze val. Mijn paard lijkt op hol geslagen. De horizon tolt, alles tolt, en mijn maag tolt mee.

Patrick monstert de landrot naast zich en mindert vaart. We springen nog steeds, maar nu een stuk minder ver – gecontroleerd. Met mijn benen leer ik de klappen van het water tijdig op te vangen.

‘Die dertien meter water van zonet wordt door de zandbanken samengeperst’, schreeuwt hij in mijn oor. ‘Weet je hoe diep het hier is?’

‘Vijf meter’, gok ik.

‘Tachtig centimeter. We kunnen nog maar net varen, want we hebben zeventig diepgang.’

‘Kunnen ze het hier niet … uitbaggeren?’ roep ik. Een golf spat op onze boeg uiteen.

‘Hebben ze geprobeerd met betonblokken op de bodem … Die moesten de route van de scheepvaart vrijhouden van zand. Niet gelukt. De doorgaande route naar zee is nu langs het Stortemelk bij Vlieland. Kijk, daar.’

Patrick heeft de ruitenwissers aangezet. Een straaltje water spoelt het zout weg dat het glas vertroebelt. De zee om ons heen is leeg, verlaten.

‘Zo meteen houden de golven op omdat het water weer dieper wordt. Dan kunnen we in bijna rechte lijn naar het wrak varen.’

Patrick wijst op zijn radar. De plek waar Ane Duijf zijn werkeiland in de zeebodem had gepoot, staat als een klein vierkantje op zijn kaart.

‘Daar gaan we zo stoppen.’

Even later zet hij de motor af en plant zijn vinger op het radarscherm. Ik zie het, we liggen nu exact in het hart van Duijfs werkeiland, opgebouwd boven het achterschip van de Lutine. De plek waar volgens de overlevering het goud in het fregat was opgeslagen.

De zee stuwt de Tempest op en laat hem weer zakken in een lome cadans. Aan stuurboord ligt Vlieland. Het Vuurboetsduin, met 35,5 meter het hoogste punt van de Wadden, is een molshoop aan de horizon. Aan bakboordzijde licht de zon de goudgele vlakte van de Noordvaarder op.

Ik vraag Patrick de afstanden vanaf de Tempest zo exact mogelijk op te meten. Hij trekt een lijntje over het radarscherm naar de noordkust van Vlieland.

‘Precies drie mijl.’

Dan een lijn naar de uiterste punt van de Noordvaarder, Terschellinger grondgebied.

‘Ook precies drie mijl.’

Ik staar uit het raam. Hier, op deze plek, dreef de enige overlevende van de Lutine een nacht rond op een losgeslagen stuk wrak. Hij had geen idee hoe ver hij van de kust was verwijderd. De Brandaris voerde ’s nachts geen licht en het duinvuur, dat vaak als alternatieve vuurtoren werd ontstoken, was door de storm vast uitgeblazen.

Pas bij het ochtendgloren, toen zijn redders met hun kotters tegen de wind in naderbij probeerden te komen, ontdekte hij hoe dicht hij onder de Nederlandse kust was. In kalm water een goed uur zwemmen.

Ik tuur in de zee, zoek een glimp van de bodem onder de voortdurend aanrollende golven, een stuk booreiland dat Duijf is vergeten mee te nemen. Maar al wat ik zie is groengrijs water, een tikje drabbig, en hier en daar getooid met een toef schuim.

De enige overlevende was door loodsen uit Vlieland met pijn en moeite van het wrak getild en overgedragen aan de Britten. Een dag later hadden de loodsen hem aan boord herkend toen ze drinkwater brachten. Maar de enige man die kon vertellen over de gebeurtenissen aan boord van de Lutine, was kort na die tweede ontmoeting met zijn redders spoorloos verdwenen. De archieven die ik had doorgeploegd en familiestambomen op internet boden nieuwe aanknopingspunten. Stel dat ik zijn verdere lotgevallen kon traceren; stel dat er nog nazaten waren …

Ik hijs me op van mijn paard om het beter te kunnen zien.

Water, doodgewoon water.

Of toch niet? Zie ik daar in de diepte van de zee iets schemeren, ergens op de bodem in het zand? Een stuk scheepstouw, een schoen, zoals die hier tot op de dag van vandaag soms met duizenden aanspoelen op de stranden.

In The Tempest gebruikt Shakespeare magie als motor van het verhaal. De luchtgod Ariël leert Prospero hoe hij de zee kan bestieren en tot bondgenoot kan maken. Zo zet hij de geschiedenis naar zijn hand.

Feiten heb ik eerst nodig, keiharde feiten. Daarna verbeelding om ze aaneen te rijgen, zodat er uit al dat gejutte materiaal een verhaal oprijst met een rode draad en, wie weet, een moraal. Dan heb je het goud al bijna in handen.

Ik gooi mijn been over mijn paard en laat mijn voeten zakken tot op de scheepsbodem. Met mijn tas in de hand wankel ik naar het achterdek van de Tempest. Een zilte voorjaarswind slaat me in het gezicht.

De zee is leeg, op een enkel booreiland na in de verte.

Water, doodgewoon water. Prospero’s zee.

‘Kiezen op elkaar’, fluister ik, ‘en duiken!’

[1]Verklarende noten, waaronder de bronvermelding, zijn per hoofdstuk gegroepeerd achter in dit boek opgenomen.

[2]Het meervoud van een scheepskanon is ‘kanons’. Bij de artillerie (op het land dus) spreekt men van ‘kanonnen’.

Hoofdstuk 2
==
==

Tussen Nelson en Napoleon

In de publiekshal van het gemeentehuis van Terschelling herkende ik haar meteen aan de sierlijke lijn van haar romp. Aan de achttien kanons aan weerszijden, die hun loop een krappe centimeter uit de geschutspoorten staken. Maar bovenal aan de witte fee onder de scheepslantaarn op het achterdek, haar frêle rug gebogen tegen de scheepskajuit en haar benen losjes zwevend boven het roerblad, diep beneden. De fee die model stond voor de naam van het schip: la Lutine.

Het scheepsmodel was schitterend, tot in de kleinste details een weergave van het origineel. Zelfs de bemanning ontbrak niet. Twee leden van de marine verdrongen zich achter een kanon en op het achterdek postte een officier in uniform strategisch bij de bezaansmast. Ik boog mijn knieën om door de raampjes van de rijkversierde kapiteinskajuit een blik op de gasten rond de eettafel te werpen. Tevergeefs. Het kunstlicht weerspiegelde in de vitrine – ik zag alleen mijn eigen hoofd.

‘We mogen ’m helaas niet openmaken, meneer’, hoorde ik een van de baliedames achter me zeggen. ‘Dan komt er stof op het schip.’

Ik zocht een naambordje van de maker, maar dat ontbrak. De baliedames wisten zijn naam ook niet. Ze belden het halve gemeentehuis af, tot een medewerker vanuit een van de kantoren naar de balie kwam geslenterd. Hij kende de scheepsmaker: Dirk de Hek uit Arnhem.

Een paar maanden later mailde ik De Hek of ik hem wat mocht vragen over zijn scheepsmodel, een telefoontje van tien minuten volstond. Hij reageerde dezelfde avond. ‘Je komt precies op het juiste moment! Er is momenteel iets bijzonders gaande met het schaalmodel van de Lutine. Ik heb een voorstel: bel mij om een afspraak te maken en kom naar Arnhem, waar je alle informatie kunt inzien.’

De echte Lutine kwam op 9 september 1779 van de werf van Toulon, de zuidelijkste stad van de Côte d’Azur. Een spoedbestelling door het Franse hof. Een jaar eerder had Frankrijk de oorlog verklaard aan de Britten. De reden lag in Noord-Amerika: daar wilden de dertien Britse koloniën zich onder de naam Verenigde Staten losmaken van moeder Engeland. De Fransen beschouwden dit nieuwe land als een potentieel aantrekkelijke handelspartner en steunden het Amerikaanse initiatief. Een nieuwe oorlog met Groot-Brittannië, de zoveelste, namen ze op de koop toe.

De bouw van de Lutine maakte deel uit van een order van twaalf fregatten, hulpschepen die dankzij hun snelheid en wendbaarheid de zwaarder bewapende maar logge linieschepen op zee bijstonden. In de marinewereld gold het linieschip als een ‘man’, en een fregat als een ‘vrouw’. Dat zag je terug aan de benaming van de schepen. Een linieschip heette Robuste, Mont Blanc of Léopard – namen die de vijand ontzag dienden in te boezemen. Voor een fregat volstond la Modeste (bescheiden), la Prudente (voorzichtig) of la Sensible (gevoelig). Geen namen waarmee je de oorlog won. Daarbij vergeleken klonk la Lutine (de fee, maar ook: de kwelgeest) nog krijgshaftig.

Een vrouw dus, maar geen doetje. De Franse marine voorzag haar fregatten door de jaren heen van steeds zwaarder geschut. De Lutine behoorde tot de ‘12’-klasse, wat wilde zeggen dat haar kanonskogels twaalf pond wogen – mits die kanons ook werden geplaatst. De net benoemde kapitein Joseph de Flotte had zich daar meteen bij het hof in Parijs over beklaagd. Hij telde op zijn Lutine slechts tweeëndertig van de mogelijke zesendertig kanons. ‘Niets lijkt me essentiëler dan dat er vier kanons op het voorschip worden bijgeplaatst.’

Als de vijand zich aan loefzijde bevond, schreef De Flotte, en de Lutine moest laveren om hem te benaderen, kwam zij geregeld slecht uitgerust onder vijandelijk vuur te liggen. ‘Ik hoop, Monseigneur, dat u mijn observaties als juist beoordeelt’, besloot De Flotte. ‘Ze zijn ingegeven door ijver en het verlangen om uw goedheid waard te zijn.’

Over het antwoord van de Monseigneur tastte ik lange tijd in het duister. In de publicaties over de Lutine bleef haar Franse tijd steevast onderbelicht. Niemand citeerde de scheepsjournalen die aan boord door de officieren werden bijgehouden. Ze leken verdwenen of lagen ergens diep weggestopt en vergeten in een archiefkast.

In de maritieme berichten, vaste rubriek van de kranten uit die tijd, ving ik soms een glimp op van haar werkzaamheden. ‘De nieuwe fregatten la Serieuse en la Lutine liggen aan de kade’, luidde een bericht van november 1779. ‘Ze wachten op orders om onder zeil te gaan.’

Ik had de hoop op additionele bronnen al bijna opgegeven, toen ik tegen een eersteklasgetuige opliep. Zijn naam: Jean-Jacques Cotignon.

Hij werd in 1761 geboren in Poussignol, een door de geschiedenis opgeslokt gehucht in de Nivernais, het hart van de Bourgogne. Jean-Jacques was het zesde en jongste kind van een welgesteld gezin, waarvan de moeder achttien maanden na zijn geboorte overleed. Misschien droeg het gemis aan vrouwelijke zorg en aandacht eraan bij dat hij al vroeg een voorkeur ontwikkelde voor typisch masculiene hobby’s als het duelleren en de jacht. Een raadsman van de familie adviseerde hem de marine. Varen en vechten, dat leek Jean-Jacques wel wat.

Zijn ervaringen noteerde hij steeds gedetailleerder in een geheim privéjournaal dat zich uitstrekte van 1779 tot 1790, toen de Franse Revolutie de gezagsverhoudingen binnen de marine in de war schopte. Dat het journaal de revolutie overleefde was een klein wonder. In 1791 had de koningsgezinde Cotignon een vooraanstaand lid van de revolutionaire strijdkrachten beledigd. Heel Brest eiste het hoofd van deze verrader van de republiek. Cotignon zag tijdig in dat duelleren dit keer geen kans op ontsnapping bood. Via de haven van de Bretonse stad kon hij ternauwernood vluchten naar Bordeaux, het journaal onder een van zijn armen geklemd.

Ruim tien jaar nadien reeg hij de losse aantekeningen aaneen tot een avonturenverhaal. Hij wilde zijn gloriejaren minutieus vastleggen. Al die zaken in kaart brengen die landrotten nooit konden begrijpen, laat staan doorvoelen. Ja, zijn boek moest doortrokken zijn van de zee. Een kleine Franse uitgeverij ontdekte het manuscript en bracht het in 1974 in een genummerde oplage van vierhonderdvijftig exemplaren op de markt.

Cotignon bood me twee grote voordelen. Hij schreef met de ambitie van een ontdekkingsreiziger: zijn eigen geestdrift over de exotische oorden die hij had bezocht wilde hij op zijn lezers laten overslaan. En hij had in Toulon zijn tweejarige opleiding tot garde de la marine juist voltooid toen de Lutine daar het dok verliet en wachtte op haar bemanning.

Tijdens zijn wandelingen langs de kade van de Middellandse Zee, het scheepstuig klepperend in de mistral, noteerde Cotignon gretig elk detail van de schepen die voor anker lagen. De driedekkers le Terrible en le Majestueux met hun sierlijk gestulpte galerijen en ruim honderd kanons. Le Dictateur en le Suffisant, hetzelfde laken een pak. Daarnaast dobberde een dozijn fregatten. ‘Van al die schepen waren la Pléijade en la Lutine het meest geavanceerd en wij wachtten ongeduldig tot het hof de commandanten zou toewijzen.’

Parijs bezorgde hem goed nieuws: een aanstelling op la Lutine. Zo beklom Jean-Jacques in september 1779 als achttienjarige, kersvers afgestudeerde luitenant de valreep van het net opgeleverde fregat. Allebei waren ze met spoed klaargestoomd voor de oceanen.

In het adelborstenklasje was navigeren op zee niet veel meer dan meetkunde. Een kwestie van rond het middaguur de zon schieten met de sextant en daar dan wat formules op loslaten. Nu maakte de jongen uit de Nivernais voor het eerst deel uit van een marineschip in vol bedrijf.

‘Zonder onderbreking wordt gewerkt aan onze bewapening’, schreef hij. De noodkreet van Lutinekapitein De Flotte aan het Parijse hof leek succes te hebben. Midscheeps verrees een platform voor twee mortieren, een op een fregat weinig gebruikelijk type kanon waarvan de kogels bij contact met het doelwit explodeerden. ‘We wachten nog op onze bestemming. Men vertelde ons dat het Amerika zou zijn, wat ons plezierde omdat daar de oorlog woedt.’

Ieder bemanningslid van de Lutine kreeg zijn vaste plek aan boord. De matrozen dicht op elkaar in tweepersoonshangmatten, overdag tot een soort borstwering opgedoekt als bescherming tegen verdwaalde kogels. De kapiteins en officieren in hun privéhutten op het achterschip. Daar zetelde de chirurgijn met zijn tangen, messen en duistere drankjes; de aalmoezenier die voorging in gebed, de hofmeester wakend over de rantsoenen, de stuurman en kapitein De Flotte. En daar ergens mocht ook Jean-Jacques Cotignon zijn bed uithangen. De hutten van de luitenants waren bezemkasten vergeleken met die van de kapitein, maar afgezet tegen de matrozen, met z’n honderden zij aan zij bungelend op het tussendek, was het een ongekende luxe.

Cotignon beklaagde zich over zijn lage gage, niet eens genoeg om zich fatsoenlijke kledij aan te schaffen plus ‘alle andere noodzakelijkheden aan boord’. Hij benaderde een bevriend legerofficier aan wal, relatie van de familie, die meteen zijn portemonnee trok en ‘me zoveel munten liet pakken als ik wilde’.

De laatste dagen voor vertrek besteedden Cotignon en zijn oud-schoolgenoot De Boussière aan de jacht op kwartels in de heuvels boven de kust. Met succes. ‘We schoten genoeg om niet alleen onze borden te vullen, maar ook die van de kapitein, zeer tevreden dat hij echte jagers aan boord had.’

Over de uiteindelijke afvaart van la Lutine las ik in zijn memoires verdacht weinig. Het nieuws zal Cotignon zwaar zijn gevallen: geen oorlog voeren tegen de Britten voor de kust van Amerika, maar samen met de fregatten la Pléijade en le Montreal een handelskonvooi van tientallen schepen begeleiden richting de snikhete Oriënt.

Nog voor ik de bel van de Arnhemse rijtjeswoning had ingedrukt, zwaaide de deur al open. Ik verwachtte een stugge knutselaar, maar Dirk de Hek, begin vijftig, bleek een enthousiast verteller. Zijn werk als orthopedisch instrumentmaker had hij gaandeweg ingeruild voor zijn grote liefde: de scheepsbouw. Altijd schaalmodellen. Een echt schip, dat was zo groot, ‘dan moet je samenwerken met anderen’. Hij kende ze niet, de scheepsbouwers die net zo precies waren als hij.

De Lutine was een toonbeeld van zijn gedegen aanpak. De gemeente Terschelling had hem er in 2006 over benaderd, vertelde De Hek. Het gemeentebestuur zocht ‘een stuk kunst’ voor in de ontvangsthal van het nieuwe gemeentehuis, een werk dat een link legde met de geschiedenis van het eiland. Daar leek een schaalmodel van de Lutine bij uitstek geschikt voor: alle eilanders kenden het schip, het benadrukte het maritieme verleden van het eiland en dat het ‘kunst’ werd, dat kon je gerust aan De Hek overlaten. Als professioneel modelbouwer werkte hij geregeld in opdracht van musea. Bovendien was zijn vader op Terschelling geboren: het verhaal van de Lutine was hem met de paplepel ingegoten.

‘Ik wilde de opdracht graag aannemen,’ zei De Hek, ‘maar alleen als ze me de tijd gunden een reconstructie van het schip te maken, geen snelle replica aan de hand van schilderijen of pentekeningen.’ Dat bleek precies de wens van de gemeente.

Een relatie hielp De Hek aan een kopie van het originele scheepsontwerp van Joseph Marie Blaise Coulomb uit 1778. We schoven onze koffiekopjes opzij en vouwden de tekeningen uit over zijn eettafel, dezelfde tekeningen die de scheepmakers op de werf van Toulon dik tweehonderd jaar vóór ons op hun tekentafels hadden uitgespreid. Op alle schetsen dook linksonder een poppetje op dat de lengte van de gemiddelde Franse matroos aangaf. ‘De mensen waren toen wel twintig centimeter kleiner. Nu zouden we op de Lutine voortdurend ons hoofd stoten.’

De meeste tekeningen bestonden uit dwarsdoorsneden van de dekken. Op andere waren details van het schip in klare lijn uitgewerkt: de boegspriet met leeuwenkop, de reddingsboten die waren verzonken in het hoofddek of de achtersteven met de fee. ‘Als je de dwarsdoorsneden achter elkaar legt, is er iets geks mee aan de hand’, zei De Hek. Zijn wijsvinger priemde her en der op de tekeningen. ‘Ze sluiten niet helemaal op elkaar aan. Er zitten zelfs fouten in. Dat deden die Franse ontwerpers vast bewust. Als de tekeningen ooit in handen zouden vallen van de vijand, zou die er niets mee kunnen.’

Vergeleken met Jean-Jacques Cotignon was kapitein De Flotte stukken mededeelzamer over de afvaart van de Lutine. Die werd ‘penibel’ toen een sterke najaarswind opstak, waardoor de Pléijade haar geplande positie aan de kop van het konvooi niet kon innemen. De Lutine sloeg van haar ankers en dreigde de Montreal aan te varen. Een zooitje, kortom. Het hele konvooi zette daarom maar koers naar een meer beschutte haven, die van Marseille.

Amper waren ze van wal gestoken of het eerste Engelse ‘kapersschip’ doemde op aan de horizon. ‘Zodra ze ons hadden herkend, probeerden ze te vluchten’, schreef Cotignon. ‘Toch kregen we hen steeds beter in het vizier en begonnen onze kanons af te schieten. Plotseling draaide de wind van oost naar noordwest en wakkerde aan. We reefden de zeilen. De vijand gooide al zijn kanons in zee om het schip lichter te maken en spoedig raakte hij uit zicht. Daarop staakten wij de achtervolging.’

Om het drieënveertig meter lange schip met zijn drie masten en tuigage goed te leren kennen, ontwikkelden de jonge luitenants hun eigen spel met een gevangen eekhoorn. Het dier werd aan boord losgelaten en moest door een van de luitenants zo snel mogelijk worden gegrepen. Tot in de hoogste ra’s klommen ze de eekhoorn na, terwijl kapitein De Flotte vanaf het benedendek geamuseerd toekeek. ‘In het begin kostte het ons een hele dag,’ schreef Cotignon, ‘maar na verloop van tijd hadden we ’m telkens binnen een uur te pakken.’

Via Tunis en Tripoli (‘la côte de Barbarie’) trok het konvooi in slakkengang naar Malta. Handelsbrikken voeren met minder zeil dan fregatten en ook de zeemanskunsten van de kapitein bleven vaak achter bij die van de marine. Liep er eentje averij op, dan moest die koopvaardijboot door de Lutine, sluitschip van de hele karavaan, worden opgepikt. Dat betekende in de praktijk uren dobberen.

Ook dan kon een educatief spel verlichting brengen. Men hing een hoed op de punt van de gijnbalk die vervolgens met was werd besmeerd en buiten boord gehangen. Daarna mochten de voor de gelegenheid poedelnaakte luitenants en matrozen proberen de hoed over het gladde hout te grijpen. De zeldzame winnaar kreeg een fles goede wijn, een schaap of een kwartel. ‘Van de honderd keer dat iemand het probeerde, viel er honderd keer iemand in de zee. (…) Het leerde ons om vertrouwd te raken met het water.’

‘De grond op Malta is erg droog’, schreef Cotignon toen ze er dan eindelijk waren afgemeerd. ‘Er groeit niks behalve katoen.’ Met een groepje officieren kuierde hij over het landgoed van de plaatselijke grandseigneur, een lusthof. Rijpe meloenen en sinaasappelen hingen voor het grijpen; in de kriskras door de tuin aangelegde kanalen wemelde het van kleine rode vissen. Het officierencorps kocht op Malta een zeug met elf biggetjes die stuk voor stuk op het menu belandden. De zeug overleefde de trip en werd bij terugkeer in Toulon voor zes keer haar aanschafprijs verkocht.

Aan Saloniki voer het konvooi snel voorbij. Daar heerste de pest. Men week uit naar Smyrna, het tegenwoordige Izmir aan de oostkust van de Egeïsche Zee. Oh, die binnenkomst in elke vreemde haven! Cotignon zette zich met de andere luitenants op de boegspriet, ieder voorzien van een hoorn, fluit of ander muziekinstrument. Bemanningslid De Combles, altijd in voor een geintje, stelde zich meteen achter hen in zijn narrenpak op: met zijn klompen aan te paard, driest zwaaiend met een zweep. Terwijl de Lutine de haven binnenviel en de hoeren en handelaren zich met hun bootjes op de rede verdrongen, bliezen Cotignon en zijn maten de wangen bol voor hun ‘duivelse symfonie’.

Geruime tijd lagen ze in Smyrna voor anker, een aangename stad, doordrenkt van oosterse sfeer. ‘Je ziet hier karavanen met zeven- à achthonderd kamelen arriveren, waarvan elk twee zware balen met katoen draagt.’ Cotignon vond het zachtmoedige dieren, die kamelen, al zette een van hen de tanden in zijn arm.

De plaatselijke Franse consul introduceerde het officierencorps van de Lutine bij zijn collega-consuls van Spanje, Zweden en de Republiek. ‘We werden voor het ene na het andere bal uitgenodigd’, schreef Cotignon. Ook kapitein De Flotte van la Lutine hield van een feestje. Twee keer per week mochten hooggeplaatste gasten aanschuiven voor een diner in de salle du conseil in het achterschip, gevolgd door een bal waarvoor alle in Smyrna beschikbare dames een invitatie kregen, behalve – vanwege de oorlog – de Britse. Het gelakte parket van de kapiteinskajuit bood een perfecte dansvloer. En die kanons aan de zijkant, ach, die duwde je gewoon wat opzij.

Ik begon me af te vragen of het woord ‘werken’ voorkwam in de functieomschrijving van een Franse luitenant. Of herinnerde Cotignon zich in plaats van de hondenwacht, de eerste nachtdienst op het schip die iedere luitenant bij toerbeurt draaide, liever de feesten en braspartijen of de dagen dat hij met zijn maat De Boussière de natuur introk, de musketten bungelend om hun schouders? Rond Smyrna telde hij massa’s eenden, patrijzen, aalscholvers, wintertalingen, zelfs enkele pelikanen. De vijgenbomen zaten zo volgepakt met houtsnippen dat je voor elk geschoten exemplaar slechts een stuiver kreeg. Kapitein De Flotte had geen jaagtalent. Hij knalde per abuis zijn eigen jachthond neer.

De bevolking van Smyrna bestond hoofdzakelijk uit Turken, een enkele Griek en een garnizoen janitsaren, soldaten van de lokale grandseigneur. ‘Robuuste mannen, behendig en van top tot teen bewapend. In het algemeen ziet men sowieso geen Turk, hoe arm ook, die aan zijn ceintuur niet ten minste vier geweren, een kromzwaard en een dolk heeft hangen.’ Elke dag slenterden grote groepen vrouwen over de boulevards van de stad: harems die werden begeleid door een eunuch, een gecastreerde man. ‘De vrouwen zijn volledig gesluierd en wee diegene die het woord tot hen richt of slechts naar hen kijkt … Hij wordt ter plekke afgeslacht.’ Gelukkig waren er in Smyrna genoeg Europese dames voorhanden ‘om naar te vluchten’.

Een incident markeerde de gespannen verhoudingen langs de Middellandse Zee. Een kleine en jongensachtige Franse graaf uit Cotignons gezelschap werd door een passerende Turk in zijn billen geknepen. De graaf ontstak in woede, waarna onmiddellijk tientallen Turken met getrokken zwaard aansnelden. Cotignon en zijn Franse gezelschap werden teruggedrongen in een doodlopende steeg. Hun einde leek nabij. ‘Als enige van ons droeg ik een zwaard,’ schreef Cotignon, ‘en besloot ik me te verdedigen.’ Het wonder geschiedde: de Turken trokken zich terug. De Franse consul die dit nieuws ter ore kwam, raadde zijn gasten aan nooit meer ongewapend aan wal te gaan. ‘Voor een Turk is een Fransman minder waard dan een dier.’

Op een website voor modelscheepsbouwers kon je de ontwikkeling van De Heks Lutine in een slideshow volgen. De eerste foto’s toonden het uit multiplex vervaardigde, lelieblanke karkas, een soort ruggengraat waar de ruim dertig spanten als ribben haaks in konden worden geplaatst. Om de welving van de scheepshuid van de Lutine te reconstrueren, had elke rib een iets afwijkende ronding – millimeterwerk.

De Hek had de scheepshuid er latje voor latje omheen gebogen, de dekken in het frame gemonteerd en de drie masten geplaatst. Daarna kon hij met de afwerking beginnen, het meeste werk. De geschutspoorten en kanons, de kaapstaander waarmee de ankers omhoog werden getakeld, de rijkversierde salle du conseil van de kapitein boven de achtersteven – zelfs aan het lange touw bij de boeg was gedacht, het allemanseind dat de bemanning na het poepen uit zee viste en langs hun billen haalde.

‘Mij verbaasde vooral de hoeveelheid kanons op de bovendekken’, zei De Hek. ‘Daar moet zo’n hoog en rank schip behoorlijk instabiel van worden.’

De fee, la lutine, op het achterdek noemde De Hek een toevalstreffer. De familie van zijn oma kwam uit de buurt van Bordeaux. Zij had ooit een broche geërfd, die na haar dood naar zijn moeder was overgegaan. Toen hij de achtersteven van de Lutine monteerde, had De Hek die broche er nog eens bij gepakt. Een fee, zag hij. En nog wonderlijker: de fee had exact de juiste maten. Hij belde zijn moeder. Ze had er geen enkel bezwaar tegen dat het familie-erfstuk uit de negentiende eeuw eindigde op de achtersteven van de Lutine. ‘Ik geloof dat ze er zelfs wel trots op was.’

Het grote aantal slecht uitgeruste schepen belette het konvooi de Griekse archipel te verlaten. Aanhoudende tegenwind maakte de gewenste bestemming Constantinopel, het huidige Istanbul, onmogelijk. Het konvooi belandde in Makronisos, een klein eiland op ongeveer dertig mijl uit de kust van Athene. De eerste twee pogingen om van land te steken mislukten vanwege de chaos die de valwind onder de deelnemers aanrichtte.

Via het koude Constantinopel (‘een immense stad, misschien wel groter dan Parijs!’) waar sneeuw door de straten joeg, trok het konvooi verder naar Caïro, een soort Smyrna in het kwadraat: nóg meer consuls, nóg meer feesten. Cotignon haalde dankbare herinneringen op aan een bal superbe dat de hele nacht duurde. Samen met andere Franse marineschepen werden op de Nijl saluutschoten afgevuurd ter ere van Lodewijk XVI, de koning in het verre Parijs die hen als beschermheer van de marine tot dit mooie leven in staat stelde.

Meteen na die passage kantelde de toon in Cotignons memoires. In mijn verbeelding zag ik hem krom van nijd in zijn kasteel zitten, het haardvuur opgepord, de meid had het glas wijn op zijn secretaire zojuist bijgeschonken. Met de gruwelbeelden van het einde van de koninklijke familie voor ogen – vermoord door hun eigen onderdanen – veegde Cotignon de scheepsaantekeningen opzij, stak zijn ganzenveer diep in de inktpot en kraste zijn ongenoegen uit over het papier. ‘Arme Fransen! Op die momenten van feest en glorie die de liefde voor onze koning markeren, denk ik aan de wijze waarop u de vader hebt vermoord en de zoon hebt laten sterven te midden van de grootste misère in het cachot. Ik ril als ik het me herinner. Onze natie die glorieerde in de ogen van alle andere landen (…), die het meest hield van haar koningen, en vervolgens tot barbarij verviel en werd geminacht door een ieder. O, Lodewijk, o mijn koning, ik hou altijd van u en ik betreur uw lot mijn hele leven.’

Woede en onbegrip – het spatte van het papier. Niet alleen over het lot van Lodewijk, ook over dat van hemzelf. Het Ancien Régime, dat een kleine laag van geestelijkheid en edelen macht en rijkdom had gebracht en de derde stand, het volk, vrijwel elke invloed op het bestuur ontzegde, stond in 1780 op het punt van instorten. Tien jaar later moest Cotignon als een dief in de nacht zijn marine in Brest ontvluchten. Het feest was voorbij.

Hoe gedetailleerd Cotignons memoires ook waren; ze schetsten onvermijdelijk het scheepsleven van de première classe, voor wie een trip naar de Oriënt alleen leek te bestaan uit jagen, dineren en dansen. Af en toe een schotenwisseling met de vijand of een eekhoornjacht als verzetje. De wereld beschouwd vanuit het achterschip, domicilie van de officieren.

Hoe beleefde het tussendek dezelfde trip; de matrozen die de dekken schrobden of oude lagen verf moesten afkrabben als hun officieren op de wal aan de zwier gingen? Terwijl Cotignon na terugkomst van de Lutine in Toulon zijn luitenantsleven zou verlengen voor de kust van India en in de Caribische Zee, zette de groeiende onrust in zijn vaderland de vastgeroeste verhoudingen stilaan op hun kop.

De onafhankelijkheidsstrijd van de dertien Verenigde Staten, door Lodewijk XVI vanwege handelsbelangen gesteund, keerde zich binnen een paar jaar als een boemerang tegen hem. Het Franse volk voelde zich geïnspireerd door de Amerikaanse vrijheidsidealen. Als de Amerikanen zich konden ontdoen van een corrupte Britse bezetter, dan kon het Franse volk ook afrekenen met de eigen autocratische vorst.

Een reeks strenge winters in de jaren tachtig van de achttiende eeuw zette de verhoudingen op scherp. In grote delen van Frankrijk heerste hongersnood. De bevolking verdacht speculanten ervan graanvoorraden voor de bevolking achter te houden tot de prijzen de gewenste recordhoogtes bereikten. Lodewijk en zijn ministers werden als medeplichtigen gezien.

Het vormde de kiem van de Franse Revolutie, gevoed door de ideeën die in verlichte Parijse kringen de ronde deden. De absolute macht van Lodewijk, alleen verantwoording schuldig aan God, wilden ze inruilen voor een parlement dat was gebaseerd op vertegenwoordiging van het volk. De geest kwam uit de fles. Op 14 juli 1789 bestormde een volksmassa de Parijse gevangenis de Bastille, symbool van koninklijke macht en willekeur. Het aantal bevrijden stelde teleur: een graaf, vier valsemunters en twee krankzinnigen (die daarna meteen weer moesten worden opgesloten), maar de toon was gezet.

De laatste Lodewijk, numero zestien, eindigde niet in het familiepraalgraf maar onder de guillotine. De Franse aristocratie vluchtte met paard-en-wagen naar voorlopig veiliger oorden als Portugal, Hamburg of de Republiek. Jean-Jacques Cotignon ontsnapte met een boot op het nippertje aan de burgerwoede.

Nee, dan zijn kapitein. Joseph de Flotte, nota bene de republikeinse beginselen toegedaan, werd in augustus 1791 onder valse voorwendselen naar een burgerfeest gelokt. Bij de poort van het Arsenal, de marinebasis in Toulon, wachtte een groepje mannen hem op; kerels die hij niet direct herkende. Vanuit het niets trokken ze hun sabels en sloegen op hem in. De Flotte bemachtigde het musket van een naburige soldaat en schoot drie van zijn aanvallers dood, maar tegen hun overmacht was hij niet opgewassen. Hij stierf.

Zijn moordenaars staken het met modder en bloed bevlekte lichaam van de eerste Lutinekapitein op een lantarenpaal.

Dirk de Hek had zijn schip klaar, nu moest zijn Lutine alleen nog worden getuigd. Kilometers en kilometers touw moesten er op de echte Lutine aan boord zijn geweest. Hoe had De Hek dat zo precies kunnen reconstrueren? Op de tekeningen van Coulomb, voor ons op tafel, zag ik er geen sprietje van terug.

‘De gemeente wilde geen Lutine in vol zeil’, zei hij. ‘Dat zou met het kunstlicht in de ontvangsthal snel schaduwen geven, niet mooi. Maar ik wilde mijn Lutine zo maken dat je de zeilen er later alsnog in zou kunnen hangen. Dus heb ik elk blok en elke katrol nagemaakt. Daarvoor moet je een ervaren zeiler zijn; feilloos het onderscheid weten tussen het staande want, de tuigage die dient om de masten te stutten, en het lopende want, de touwen die met de stand van de zeilen variëren.’

Het lopende want kon alleen functioneren dankzij een uitgekiend stelsel van boeilijnen, schoten, gordingen, brassen enzovoort waarmee de tuigage al naar gelang de behoefte van de stuurman kon worden gevierd of aangesjord. De Hek bouwde het tot in de kleinste details na.

Toen de Lutine volledig was getuigd, pronkte zij nog een jaar in zijn Arnhemse huiskamer. ‘De nieuwbouw van het gemeentehuis liep vertraging op. Je weet: dingen gaan op Terschelling niet zo snel.’

Op 22 augustus 2008 voltrok zich de officiële opening van het gemeentehuis, in aanwezigheid van de burgemeester en de Friese commissaris van de koningin. Niet zonder trots viste De Hek de uitnodiging uit een plakboek en toonde me de foto’s waarop hij door de heren in het zonnetje werd gezet.

Terschelling was een mooi ‘stuk kunst’ rijker.

Na de revolutie bleef het takenpakket van de Lutine ongewijzigd: konvooibegeleiding op de Middellandse Zee. Wel wisselden de vijanden waartegen koopvaardijvloot en marineschepen moesten worden beschermd voortdurend. Europa was een lappendeken van staten en staatjes, onderling verbonden door tijdelijke, opportunistische coalities. Het minste of geringste incident kon de verhoudingen keren. Het deed me denken aan een spelletje risk in de finale fase, waarin de meeste deelnemers hun aanvankelijke opdracht zijn vergeten en slechts worden gestuurd door het geluid van ketsende dobbelstenen – zo veel en zo hard mogelijk.

En toch rees uit al die kruitdampen een overheersend beeld: de vrees van de Europese koningshuizen dat het revolutionaire vuur vanuit Frankrijk zou overslaan. Dan was het met hun macht en rijkdom gedaan. Toen Lodewijk in 1793 werd vermoord, had vrijwel heel Europa zich achter de Eerste Coalitie geschaard, opgericht tegen de nieuwe Franse machthebbers. Oostenrijkse troepen vielen het land bij Valenciennes in het noorden binnen, Spanjaarden trokken de Pyreneeën over, Sardijnen vochten in de Alpen en de Britten sloten met hun marine alle Franse kustplaatsen af. De tijden van eekhoornjacht en paalglibberen – ze leken op de Lutine voorgoed voorbij.

In de Vendée ten zuiden van Bretagne brak de contrarevolutie uit. Het protestante volk kon zich vinden in de ideeën van de revolutie, niet in de wijze waarop hun koning was afgeslacht. Het protest sloeg over naar Toulon. Contrarevolutionairen veroverden de marinehaven, compleet met alle daar afgemeerde schepen.

Ook de Lutine.

Het vergt niet veel voorstellingsvermogen om het belang van Toulon voor de revolutionaire troepen in te zien. Van de vier Franse marinebases lag de stad als enige aan de Middellandse Zee. Viel de vloot in handen van de met de contrarevolutionairen heulende Britten, dan kon het jaren duren voordat Parijs zijn zuidflank, en daarmee zijn toegang tot Afrika en de Levant, weer op orde had. Toulon was cruciaal.

Aan Britse zijde werd commandant lord Hood bijgestaan door de vijfendertigjarige Horatio Nelson, kapitein van de Agamemnon. Hun Franse tegenstrevers stonden onder aanvoering van artilleriekapitein Napoleon Bonaparte. Hij was slechts vierentwintig jaar, maar zijn reputatie was hem al vooruitgesneld. Napoleons troepen hadden korte metten gemaakt met het contrarevolutionaire verzet in Avignon en Marseille, al waren dat onschuldige protestbeweginkjes vergeleken met de troepenmacht die hem nu in Toulon met musketten en kanonnen opwachtte.

‘Een officier van een schip uit Marseille vertelde dat er in Frankrijk nog slechts twee soorten mensen bestaan’, schetste Nelson de toestand aan Londen. ‘De ene dronken en gek, de ander met afschuw op het gezicht en rammelend van de honger. Niets kan hen nog tot rede brengen. Vrede met Engeland, dat willen ze.’

Toch leken de kansen voor het duo Hood-Nelson beperkt. De opmars van Napoleon had het opstandige Toulon geïsoleerd. De stad werd alleen nog aan de noordzijde gedekt door de achthonderd meter hoge bergrug rond de Mont Caume. Als Napoleon daar doorstootte, kon hij vanaf de heuvels prijsschieten.

Hood moest iets verzinnen, en dat deed hij. Hij bouwde het nieuwe fort Mulgrave in de baai aan de zuidzijde van de stad. De gehele vesting doopte hij zelfverzekerd om tot Klein-Gibraltar. Hij stuurde Nelson met de Agamemnon op pad naar de onafhankelijke koninkrijken Sardinië en Napels om daar nieuwe troepen los te peuteren.

‘We liggen de hele nacht ongestoord in de baai, en niets is fijner dan het zicht op de Vesuvius’, schreef Nelson. Intussen zeulden Napoleons troepen vijftig batterijen van elk zes kanonnen de heuvels op. Nu hadden ze Hood van drie zijden onder vuur. Alleen de zuidkant, de zee, behoorde de Engelsen nog toe.

Hood deed het enige wat hem resteerde: op 22 oktober nam hij het commando over van de gehele contrarevolutionaire vloot in de haven van Toulon. De Lutine gaf hij in handen van kapitein James Macnamara. Met twee twaalfduims mortieren krikte Hood het fregat op tot een bombardeerschip. Ook werden nog eens veertien kanons op de dekken geïnstalleerd. Matrozen kwamen over van het Britse linieschip Robust – mits ze beschikbaar waren. ‘Geen mensen van de Robust’, noteerde Macnamara op 7 november, ‘maar een groep slaven aan het krabben.’

Napoleon rukte verder op. De gevangengenomen generaal O’Hara opende al onderhandelingen over een vrijwillige overgave van de Britten. Tevergeefs. In de nacht van 16 december startten Napoleons troepen hun grote aanval op Toulon.

‘Ik zag een zware kanonnade en een aanval met musketten op fort Mulgrave’, schreef Macnamara in het eerste Britse scheepsjournaal van de Lutine. ‘Toen het daglicht aanbrak, bleek de vijand diverse heuvels rondom Toulon te hebben bezet.’

Zo snel mogelijk de zee op, het leek de enige optie om aan het kanonvuur te ontsnappen. Macnamara kreeg van Hood bevel de Britse logge munitieschepen te laten zinken. Nadat de bemanning van boord was gehaald werd die klus door de Lutine geklaard. Om acht uur ’s avonds probeerde ook Macnamara van wal te gaan, maar in de chaos van schepen in de haven bleek het onmogelijk de ankers te hijsen.

‘Troepen en Franse immigranten schepen zich in’, noteerde Macnamara op donderdag 19 december. Beschoten vanaf twee forten zeilde de Lutine nu de haven uit. Een dag later was ze tegen de middag eindelijk buiten kanonbereik van Napoleons revolutionaire troepen.

Met tienduizend vluchtelingen aan boord trok de Britse vloot de Middellandse Zee op. ‘Alle ellende die burgeroorlogen met zich meebrengen, is vermenigvuldigd in Toulon’, noteerde Nelson. ‘Vaders zijn hier aan boord zonder hun gezinnen, gezinnen zonder vaders. In het kort: het is allemaal afschuwelijk.’

Zo werd het Beleg van Toulon een eclatante zege voor Napoleon. Op 19 december 1793 marcheerden zijn troepen de stad binnen en vermoordden tweeduizend achterblijvers die de Britse boot hadden gemist. Hun stad werd voor straf de titel van provinciehoofdstad ontnomen en kortstondig omgedoopt tot Port la Montagne. Drie dagen na zijn overwinning bevorderde Parijs Napoleon tot brigadegeneraal.

En Nelson? Die kon bogen op een oorlogsbuit van zestien schepen, waaronder de Lutine. Vierendertig minder bruikbare Franse schepen waren in brand gestoken. ‘De verwoesting van de vloot, het Arsenal en de haven van Toulon is de komende jaren een groot voordeel voor Engeland.’

Napoleon won. Maar de Franse marine was voorlopig alle tanden in de onderkaak kwijt.

Ik had Dirk de Hek het verhaal over de eerste Lutinejaren in grote lijnen verteld.

Wie het originele Franse schip wilde zien, voordat de Britten het op de werf van Woolwich grondig zouden verbouwen, kon gelukkig nog terecht in het Terschellinger gemeentehuis.

‘Jaja’, knikte De Hek. Hij begon wat te draaien op de bank. ‘Wanneer was je daar ook alweer, in dat gemeentehuis?’

‘Een maand of vier geleden.’

‘Stond de Lutine toen nog op haar plek?’

Ik knikte.

De Hek boog zich naar me toe. ‘Daarna is er iets gebeurd wat je niet zult geloven.’

In staccatozinnen begon hij het mij te vertellen. Hoe hij deze zomer op een dag was gebeld door een ambtenaar van de gemeente Terschelling met ‘een ernstige mededeling’. Voor een of andere persconferentie moest de ontvangsthal van het Terschellinger gemeentehuis worden ontruimd. Ook de Lutine diende tijdelijk te verhuizen.

‘De vaste bode was met vakantie’, vertelde De Hek. ‘Daarom is het transport waarschijnlijk verricht door mensen met minder kennis van zaken.’

Bij het verrijden van de vitrine was de plexiglazen kast ingestort. De gevolgen liet De Hek me op een paar foto’s zien die de ambtenaar hem na het telefoongesprek had toegezonden: twee van de drie masten van de Lutine waren gebroken, het touwwerk hing in slappe lussen omlaag. De voet waarop het schip balanceerde was dwars doormidden. De Hek: ‘Het moet echt een grote klap zijn geweest.’

Toen hij van de eerste schrik was bekomen, bood De Hek aan de schade ter plekke te komen repareren. In een dag of vijf moest dat wel te doen zijn. Desnoods kon hij zijn werkzaamheden uitvoeren in de publiekshal. Was dat geen leuke manier om inwoners en badgasten bij de historie van het eiland te betrekken?

Het bleef vervolgens stil op de mail. De gemeente Terschelling, zo had hij via via begrepen, schoof de verantwoordelijkheid voor het ongeluk naar de vitrinekastbouwer. Er zou al langer een kleine barst in de kast hebben gezeten, die tijdens het transport was gaan scheuren. De kast was volgens de gemeente gewoon slecht gelijmd. Eerst moest de bouwer daarom met een schadevergoeding over de brug komen. De onderhandelingen verliepen moeizaam.

Toen wij elkaar spraken, inmiddels drie maanden na het incident, had De Hek op zijn voorstel nog steeds niks van de gemeente Terschelling gehoord. Zo langzamerhand was hij de wanhoop nabij. ‘Een gemeente hoort toch voor dit soort gevallen verzekerd te zijn? Zo ga je toch niet met kunstvoorwerpen om?’

Hij had gelijk. De originele Lutine, zei ik, had het bombardement van Napoleon doorstaan, maar twee eeuwen later was ze op Terschelling door onzorgvuldig handelen alsnog zwaar beschadigd.

‘Ja,’ gniffelde De Hek, ‘schrijf dat maar eens precies zo op.’