Kader Abdolah

De koning

Een roman

Breda 2011

Uitgeverij De Geus

© Kader Abdolah, 2011

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © David Henderson/Trevillion Images

Kaart © Hester Schaap

isbn 978 90 445 1939 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Opgedragen aan de twee voornaamste Perzische minister-presidenten in de tweede helft van de negentiende eeuw:

Mirza Abolghasem Ghaemmagham Farahani

en

Mirza Tagi Khan Amir Kabir

De belangrijkste personages

De sjah

Mahdolia, de moeder van de sjah

Tadj Olsultan, de dochter van de sjah

Mirza Kabir, de grootvizier, minister-president

Sjeeg Agasi, spirituele vizier van de sjah

Djamal Khan, de leider van de verzetsgroep

Mirza Reza, rechterhand van Djamal Khan

Inleiding

In de Perzische theehuizen werden in de afgelopen duizend jaar altijd verhalen verteld over de oude koningen. De vertellers speelden met de tijd en lieten hun fantasie de vrije loop om de geschiedenis krachtig en kleurrijk te kunnen weergeven. Ze verplaatsten gebeurtenissen, lieten hier en daar wat weg en voegden er soms iets aan toe.

Ze borduurden voort op de vertelkunst van de grote middeleeuwse Perzische vertellers. Toen veertien eeuwen geleden het Perzische Rijk ten onder ging, betekende dat ook het einde van de verhalen. De Perzen waren in hun trots gekrenkt.

Maar het leven bracht de dichter Ferdosi voort. Hij schreef een groot boek, dat Sjahname, de koningsverhalen, heette. Om de talrijke gebeurtenissen in het voorbije koninkrijk te kunnen omvatten, creëerde Ferdosi de held Rostam. Hij liet Rostam zo’n negenhonderd jaar leven. Zo kon hij het verloren erfgoed weer aan de vergetelheid ontrukken.

De verteller van deze roman treedt in de voetsporen van die dichter.

1. De koningen

*

In den beginne was er de Koe en de Koe was bij God, die de naam Ahuramazda droeg.

De Koe gaf nog geen melk. Ahuramazda zegende de Koe: ‘We hebben niemand als baas over jou aangesteld, Wij hebben jou voor hen geschapen die op de viervoeters passen en voor degenen die hun weilanden verzorgen.’

Een paar duizend jaar later bracht het leven de mens Kiomaars voort. Op een avond toen Kiomaars bij zijn grot stond, keek hij naar de sterren, naar de maan, die licht wierp op de koeien en de mensen in de oneindige weilanden. Hij dacht: Iemand moet leiding geven aan dit mysterie.

Toen hij op een zonnige namiddag weer bij de opening van de grot stond, verschenen er onverwachts donkere wolken en begon het onophoudelijk te regenen. Kolkende rivieren vernielden de weilanden en sleurden de mensen en de koeien met zich mee.

Kiomaars dacht: Iemand moet de rivieren leiden.

Een andere dag zag hij de mannen vechten en elkaar met stokken doodslaan. Hij zag dat de vrouwen bang waren en de kinderen huilden en zei tot zichzelf: ‘Iemand moet leiding geven aan die mannen, en de vrouwen en kinderen beschermen.’

Op een ochtend, de zon was net opgekomen, kreeg hij van de vrouwen en hun kinderen een kroon van jonge takken en geurige bloemen. Hij zette de kroon op zijn hoofd, strekte zijn armen uit naar de lucht en sprak de volgende woorden: ‘Ahuramazda! Verleen mij uw kracht opdat ik leiding mag geven aan alles wat stilstaat en alles wat beweegt op aarde.’

Daarna daalde hij de bergen af.

Kiomaars regeerde zevenhonderd jaar. Vele koningen volgden na hem. Een van hen was Astyages, de koning van de Meden, die heerste over de Perzen. Astyages droomde dat uit de buik van zijn dochter Mandana een druiventak groeide die een schaduw over heel de wereld zou werpen. Hij vroeg zijn droomuitleggers naar de betekenis. Ze zeiden dat zijn dochter, die de vrouw van een prins van de onderworpen Perzen was, een zoon zou baren die de koning van zijn troon zou stoten.

Astyages gaf het bevel om de zoon van zijn dochter direct na zijn geboorte te doden, maar het kind, dat de naam Cyrus kreeg, werd heimelijk bij een herder te vondeling gelegd. Later, toen Cyrus volwassen was, doodde hij Astyages en werd hij de nieuwe koning.

Cyrus veroverde in zijn tijd heel de wereld. Hij liet een tablet van klei achter met de volgende tekst in spijkerschrift: ‘Ik ben Cyrus, koning van de wereld, grote koning, machtige koning, koning van Babylon, koning van Sumer en Akkad, koning van de vier windstreken.

Alle koningen, gezeten op tronen, van de Opper-Zee tot de Beneden-Zee en zij die in verafgelegen gebieden leven, en de koningen van het Westen die in tenten wonen, brachten allemaal hun dierbare schatten voor mij. En in Babylon kusten zij mijn voeten.’

Kambudje, de zoon van Cyrus, volgde zijn vader op. Na Kambudje kwamen er nog drie koningen totdat Dariush de Derde aan de macht kwam. Hij stichtte een sterk rijk waarin de zon nooit onderging en liet een netwerk van nieuwe wegen aanleggen die alle hoeken van zijn koninkrijk met elkaar verbonden. Hij besloot Griekenland te veroveren. Met een leger van Indiërs, Ethiopiërs, Moschiërs, Thraciërs, Kissiërs en Assyriërs landde hij in de haven van Athene.

Griekenland schrok van zijn goddelijke aanwezigheid. De Grieken wisten dat ze de oorlog nooit zouden winnen, maar de goden gingen aan hun kant staan. Geheel onverwacht braken ze het almachtige leger van de Perzen en de koning vluchtte.

Met zijn vlucht bracht Dariush de Derde de oosterse goden in verlegenheid. Ze hadden liever gezien dat hij sneuvelde, dat hij gevangengenomen werd of in stukken werd gehakt. Alles behalve vluchten. Een oude spreuk die goed past bij zijn daad luidt: een dode leeuw is nog een leeuw, een gewonde leeuw is een leeuw, en een in een kooi gevangen leeuw, blijft een leeuw. Maar een leeuw die vlucht voor zijn vijand is geen leeuw.

Sindsdien hebben de goden de Perzische koningen de rug toegekeerd en is de neergang van het Rijk begonnen.

Later geselde Alexander de Grote het Perzische Rijk. Hij stak alle paleizen in brand en roofde de onmetelijke koninklijke schatkisten om daarna naar India te trekken en ook dat land aan zich te onderwerpen.

Enkele eeuwen daarna vielen de mohammedanen met hun versgeschreven Koran het verzwakte Perzische Rijk binnen. Ze wisten in drie weken de macht te grijpen. De afgezette koning Yazdgerd pakte zijn paard en galoppeerde naar de verste oostelijke grens, naar Herat. Daar zou hij zijn uiteengevallen leger weer op de been brengen om de Arabieren uit zijn land te verdrijven. Diep in de nacht zocht hij uitgeput een rustplaats bij een molen. De molenaar wurgde hem in zijn slaap en stal zijn koninklijke gewaad en juwelen. Zo zette een molenaar een punt achter het grote Perzische Rijk.

Weer later trok Dzjengis Khan van het oosten naar het westen, waarbij hij het land van de Perzen vernielde zodat er niets meer overbleef van hun oude glorie. Pas in de tijd van de Safaviden richtte het land zich weer op. Het was slechts voor een korte periode van glorie. Het land raakte in verval. De stammen vochten met elkaar om de macht.

Aan het begin van de negentiende eeuw wist een van die stammen de heerschappij te veroveren.

Dit verhaal gaat over een koning van deze stam: prins Naser.

2. Prins Naser

*

Er was eens een Perzische prins die later toen hij koning was Parijs bezocht.

Tijdens een bijeenkomst met Franse ondernemers ontmoette hij ingenieur Gustave Eiffel. Maar ze kwamen niet op het idee om een bezoek aan de hoge ijzeren toren te brengen. Noch het stadsbestuur noch de Parijse bevolking was blij met dat metalen onding.

De prins heette officieel Naser Mohammad Fatali Mozafar. Het waren de voornamen van zijn vader, grootvader, overgrootvader en zijn betovergrootvader.

Zijn moeder, Mahdolia, was een machtige vrouw.

De prins had 374 broers, want zijn vader had in zijn lange leven 1.200 vrouwen gehad. 1.235 om precies te zijn.

Teheran was tijdens het bewind van de grootvader van de prins de hoofdstad van het land geworden. Vroeger was het een groot dorp aan de voet van het Alborzgebergte. Razendsnel groeide het uit tot een stad met betoverende paleizen. De bazaar fungeerde als het kloppende hart van de stad.

In het noorden van de stad woonden prinsen in bijzondere landhuizen, en in het centrum hadden de rijke handelaren ruime huizen gebouwd voor hun grote families. De rest van de bewoners werkte voor de handelaren van de bazaar, of ze hadden kleine winkels en werkplaatsen waar ze handarbeid verrichtten. Er was ook een massa werkloze mensen die uit de dorpen naar Teheran waren gekomen om hun geluk te zoeken.

In die tijd werd Perzië in het noorden begrensd door Rusland, in het oosten door India en in het zuiden door de Perzische Golf, waarover de Britten met hun grote schepen op en neer naar India voeren.

Het land zat bekneld tussen twee grootmachten. Nu de oude koning dood was en een nieuwe koning de troon ging bestijgen, probeerde zowel Rusland als Engeland een deel van de macht naar zich toe te trekken.

Hoewel de overleden koning 375 zonen had, waren slechts acht van hen belangrijk. Het waren de zonen wier moeder uit dezelfde stam kwam als die van de koning. Overeenkomstig de traditie had de vader van de sjah zijn zonen als wali, gouverneur, van de belangrijkste landsdelen benoemd. De kroonprins werd altijd de wali van Tabriz.

Prins Naser was de kroonprins. Zijn moeder Mahdolia was de nicht van de koning en zijn lievelingsvrouw. Ze had een bijzondere status in het koninklijk huis. Ze was de meest directe bloedverwant van de koning.

Naar traditie zetelde de kroonprins in Tabriz. Deze stad, die gelegen was nabij de grens met Rusland, was de op een na belangrijkste stad van het land.

Op zijn sterfbed had de koning geregeld dat zowel Rusland als Engeland de kroonprins als zijn opvolger zou erkennen en steunen. Prins Naser was volwassen en had genoeg levenservaring opgedaan toen hij sjah werd, maar de werkelijke macht was in handen van zijn bekwame vizier Mirza Kabir.

Na het overlijden van de koning begeleidden de Russen de kroonprins met honderden paarden en koetsen vanaf Tabriz naar Teheran, waar zijn kroning zou plaatsvinden. Dat wekte irritatie bij de Britten. Ook zij wilden nadrukkelijk deelnemen aan de verplaatsing van de macht.

De vizier Mirza Kabir wist het zo te regelen dat een Britse legerbrigade de prins vanaf de stad Ghazwin naar Teheran zou begeleiden. De Britse ambassade nam daar genoegen mee. Men liet weten dat Engeland als gebaar de ceremoniële kosten voor zijn rekening zou nemen. Tijdens een uitgebreide, en sierlijke ceremonie in het Gholestanpaleis zette de prins de kroon van zijn vader op zijn hoofd, besteeg de troon en kreeg de officiële titel sjah Naser. De Russische en Britse vertegenwoordigers in Teheran feliciteerden hem en ze overhandigden hem persoonlijk de geschenken uit Moskou en Londen.

Er werd veertig dagen feestgevierd in Teheran. De bazaar was versierd en de legermuzikanten speelden uitbundig dag en nacht op het bazaarplein. Midden in de stad stonden verschillende tenten waar de mensen mochten komen eten.

Terwijl de sjah feestvierde, bestuurde Mirza Kabir het land. Precies op de eenenveertigste dag na de troonsbestijging, ging de vizier naar het paleis om met de sjah over de belangrijkste staatszaken te praten. Aan het einde van een lang gesprek attendeerde hij de sjah op een nijpende kwestie: ‘Hoewel de Britten en de Russen met uw overleden vader een overeenkomst hebben bereikt om u te steunen, steunen ze ook uw broers bij het behartigen van hun belangen in India.’

‘Welke broers?’

‘Alle zeven. Ze zijn in opstand gekomen. Ze roepen hun onafhankelijkheid uit. De drie broers die in de grensgebieden regeren, Mozafar Khan aan de Russische grens, Mohammad Khan en Djafar Khan aan de grenzen met Afghanistan en India, hebben openlijk contact met de Britten. Het land dreigt uit elkaar te vallen.’

‘Waarin bestaat die steun?’ zei de sjah bezorgd.

‘Ze zijn door de Russen en de Britten van geld en wapens voorzien.’

‘De verraders’, riep de sjah.

De vizier maande hem, als opperbevelhebber van het leger, de opdracht te geven om de verzetshaarden direct met harde hand te doven. Nadat de sjah het bevel ondertekend had, boog de vizier voor hem, stopte het papier in zijn leren tas en liep naar de binnenplaats, waar zijn paard voor hem gezadeld was.

Na de lange feestperiode kon de sjah eindelijk rusten. Hij trok zich terug in de officiële slaapplaats, waar een bijzonder bed stond waarin alle koningen van zijn stam hun nachten hadden doorgebracht.

3. De harem

*

De sjah had een zware erfenis gekregen van zijn vader.

De situatie in het land was slecht, de schatkist was leeg, het leger verkeerde in een armzalige staat, de bevolking was grotendeels analfabeet en leefde in armoede en onzekerheid. En altijd dreigde er oorlog aan de grens met India, waar de Britten de macht in handen hadden.

Het waren allemaal kwesties die de sjah tijdens zijn koningschap zou moeten aanpakken, maar hij wist niet hoe en hij liet het liever aan zijn vizier over. Mirza Kabir had wel een plan, een groots plan waar hij de instemming van de sjah voor nodig had. Zolang de sjah met zijn eigen zaken bezig was, had de vizier zijn handen vrij om voorbereidingen te treffen die nodig waren om zijn ideeën wat betreft hervormingen en de ontwikkeling van het land te realiseren.

De eerste zorg van de koning was de huisvesting van zijn vrouwen. Zijn vader had meer dan 1.200 vrouwen in zijn harem gehad, maar sjah Naser had er slechts 230. Ze waren nu al ruim twee weken onderweg om van de Russische grensstad Tabriz naar Teheran te komen.

De sjah ontving Ghadje Bashi, de baas van zijn harem. De vader van deze man was een trouwe knecht van de overleden koning geweest en hij had zijn zoon, toen hij nog een kind was, laten castreren zodat deze later als eunuch in de harem zou kunnen werken. Toen de jongen volwassen was, stuurde de oude koning hem naar Tabriz om in de harem van de kroonprins dienst te doen. Zijn trouw bezorgde hem later de titel Ghadje, een hoge koninklijke onderscheiding voor een eunuch.

Ghadje Bashi kreeg rechtstreeks opdrachten van de sjah en na de sjah had hij het voor het zeggen in de harem. Alles wat de vrouwen nodig hadden, werd door hem verzorgd. Zonder zijn toestemming mocht geen enkele vrouw een stap buiten de harem zetten. Ghadje bewaakte de toegang. De sjah kon via een doorgang van de harem naar zijn slaapkamer gaan.

Ghadje was nu door de sjah ontboden om verslag uit te brengen over de nieuwe huisvesting. De sjah stond midden in de spiegelzaal toen zijn hofmeester, een zwijgzame man in een lange zwarte strakke jas, vroeg of hij Ghadje Bashi mocht binnenlaten. De sjah knikte.

Ghadje had als gevolg van de castratie een lelijk, gelig, onbehaard gelaat gekregen. Dat hij zijn wenkbrauwen epileerde maakte hem er niet knapper op. Hij droeg een onafscheidelijke vuile donkerblauwe jas en een witte ongewassen sjaal. Ghadje wist alles over de lichamen en de geheimen van de vrouwen van de sjah. De sjah accepteerde dat hij stonk en onaangenaam was, alleen zo hielden de vrouwen afstand van de man. Onder zijn arm had Ghadje een stok, waarmee hij brutale vrouwen in het gareel hield. De sjah stond hem toe die stok onder zijn arm te houden in zijn bijzijn.

Aan zijn dikke leren riem droeg Ghadje altijd een ring met talloze sleutels. Iedereen kon hem, door het rinkelen van de sleutels, aan horen komen.

Binnen deed Ghadje zijn pet af, boog en bleef voor de deur staan.

‘Vertel, Ghadje, waar zijn de vrouwen?’ riep sjah Naser.

‘Ze zijn vlak bij Teheran, ik verwacht ze rond de middag in het paleis.’

‘Het was een lange reis, ze zullen zeker erg moe zijn’, zei de sjah.

‘Ze zijn nu zeventien dagen onderweg. Het was zwaar met de kinderen erbij, maar ze hebben onderweg goed kunnen uitrusten in de tenten.’

‘Laat ze feestelijk onthalen nu we de troon bestegen hebben’, zei de sjah.

‘Alles is geregeld, majesteit. Straks als ze aankomen is er een groot feest. Ze zijn niet moe, ze hebben gisteravond in een grote karavanserai net buiten Teheran geslapen en de grote hamam van de harem is gereed.’

De reis was voor de vrouwen onvergetelijk geweest. Normaal mochten ze alleen korte pelgrimstochten maken. De rest van hun leven verbleven ze binnen de vier muren van de harem. Ze waren nu te paard dwars door het land getrokken, gehuld in hun zwarte chador met hun blauwe nikab. Hun kinderen werden in koetsen vervoerd en de bedienden reden op muilezels achter hen. Een gewapende colonne van het leger begeleidde de stoet. Ze naderden nu de grote poort van Teheran en de ordebewakers maakten de weg vrij voor de bijzondere karavaan. Een ruiter blies op zijn legertrompet en riep: ‘Mensen, gedraag je. De harem van de sjah rijdt de stad binnen.’

Een grote groep muzikanten met trommels en trompetten stond klaar. Aan beide kanten van de weg verdrongen nieuwsgierige mensen zich. Jongens klommen in bomen en mannen zochten naar een verhoging. Sommige vrouwen stonden op de daken om van daar alles goed te kunnen zien.

Voorop reden militairen, daarna kwamen de gesluierde vrouwen van de sjah. In een oneindige rij passeerden ze de toeschouwers en niemand wist hoe te reageren. Er was een stilte gevallen waarin je alleen het geluid van de paardenhoeven en wielen van de koetsen en karren op de stenen hoorde. Af en toe klonk het gelach van een jongen die ergens in een boom zat. Het was indrukwekkend; de vrouwen van de sjah als zwarte silhouetten met een blauwe nikab op paarden die waren versierd met kleurrijke stoffen.

Aan die versiering kon je zien hoe belangrijk de vrouw was. De eerste paarden droegen over en langs hun hoofd zijde met vele schitterende kraaltjes. Hun benen waren bekleed met speciale ornamenten, en hun staarten waren met kraaltjes gevlochten. De vrouwen op die paarden kwamen uit dezelfde stam als de sjah.

Een groep gecastreerde jongemannen die als knecht in de harem werkten, sloot de rij. Deze mannen gedroegen zich vrouwelijk. Toen ze langsliepen brak de stilte en iedereen begon te lachen en naar hen te wijzen.

De vrouwen werden in het paleis feestelijk ontvangen. Vrouwelijke muzikanten begeleidden haremzangeressen die vrolijke welkomstliedjes zongen.

Nu er geen vreemde mannen meer waren, konden de vrouwen hun nikab en chador afdoen. Ze praatten met elkaar, lachten en schudden het stof van hun kleren. Ze waren nieuwsgierig naar hun nieuwe verblijf.

Onaangekondigd verscheen de sjah met de koningskroon op zijn hoofd boven aan de trappen. Zodra de vrouwen hem zagen, begonnen ze te gillen van geluk. De sjah was opgelucht en vrolijk dat zijn vrouwen allemaal gezond waren aangekomen, en daalde de trappen af.

De kinderen renden naar de sjah. Hij opende zijn armen. Hij omarmde hen niet, maar gebaarde naar Ghadje om hen mee te nemen en met lekkernijen te verwennen.

De vrouwen omringden de sjah, feliciteerden hem en bewonderden zijn gouden kroon. Men beweerde dat het dezelfde kroon was die Cyrus, de koning der koningen, had gedragen.

De sjah genoot van de aandacht van de mooiste vrouwen van het land. De vrouwen lachten en klaagden vervolgens bij hem over hun lange reis. De sjah liefkoosde hen en streek langs hun wangen en hals. Na een tijdje trok hij zich terug.

De teleurgestelde vrouwen schreeuwden door elkaar, tot Ghadje riep: ‘Dames!’

Ze zwegen meteen, want als hij sprak gaf hij de woorden van de sjah door: ‘Dames! Jullie hebben gezien dat de majesteit blij was dat jullie allemaal gezond aangekomen zijn. En naar zijn tevredenheid is alles goed voor jullie geregeld. Wat ik van jullie verwacht is dat jullie de regels naleven. Hier in Teheran en vooral hier in deze harem gaat alles er anders aan toe dan daar in Tabriz. Dit paleis is het belangrijkste en mooiste paleis van het land. En jullie harem is de indrukwekkendste van het hele land. De majesteit is geen kroonprins meer, hij is nu koning, dé koning. Mijn woord is dus het koningswoord. En het koningswoord is Gods woord. Daarom vraag ik jullie om je te gedragen en strikt naar mij te luisteren. Zonder mijn toestemming verlaat nog geen mug de harem en zonder mijn toestemming komt geen mug de harem binnen. Over de rest kom ik nog te spreken. Jullie kamers zijn gereed, de bedden zijn opgemaakt en de hamam is warm. Neem de tijd en rust goed uit.’

Hij vroeg alle vrouwen die kinderen hadden, bij hun zonen en dochters te gaan staan en liet hen als eerste naar binnen. Vervolgens stuurde hij de vrouwen zonder kinderen een voor een de harem in, waar ze door bedienden naar hun kamers werden geleid.

De vrouwen keken met verbazing naar hun nieuwe onderkomen. Het was een gigantisch ovaal gebouw met drie verdiepingen en meer dan honderd kamers. Er waren ontelbare gangen die van de ene ruimte naar de andere liepen en vele overdekte binnenplaatsen, waarop tientallen kamers uitkwamen. Theekamers, rustkamers, leeskamers, zorgkamers, eetkamers, muziekkamers, massagekamers, waterpijpkamers, vertelkamers, een kapsalon en een heel grote hamam, waar meer dan honderd vrouwen tegelijk konden baden. Omdat er meer kamers dan vrouwen waren, kreeg iedereen genoeg ruimte.

Achter het gebouw bevond zich een grote tuin met fruitbomen, lange lanen met geurige bloemen en lig- en zitbanken in de schaduw onder de bomen. Het gebouw was een groot doolhof, waar nieuwkomers de eerste weken verdwaalden totdat ze de weg naar hun kamer blindelings konden vinden. In het midden lag een grote vijver met kleurrijke vissen en daaromheen stonden houten ligbanken. Overal lagen magistrale tapijten en alles was met kleurige fijne zijde versierd.

De vrouwen met kinderen kregen ruime woningen aan de achterkant van het gebouw en de jonge vrouwen die recent aan de harem waren toegevoegd, hadden een kamer aan de lange grote gang op de eerste verdieping. Zo hoefde de sjah niet onnodig ver de harem in te lopen als hij met een van hen wilde slapen.

De meeste vrouwen in de harem kwamen van het platteland. De sjah had hen tijdens zijn reizen tussen de toeschouwers opgemerkt en meegenomen. De vrouwen waren eerst heel gelukkig dat de sjah voor hen koos en ze dachten dat het geluk als een adelaar op hun schouder had gezeten. Eenmaal in de harem speelde de sjah een paar nachten met hen, raakte ze aan, beet ze, kneep ze in hun hals, borsten en dijen om hen vervolgens wreed te nemen. Daarna keerde hij meestal niet meer bij hen terug. Deze jonge analfabete vrouwen kwamen terecht in een ingewikkeld labyrint van geloof, bijgeloof, ziektes, roddels, machtsspel, vrouwenlist, spionage en duistere politieke praktijken.

Dag en nacht zaten ze gevangen. Ze doodden de tijd door zich op te maken, waterpijp te roken, te eten en onderling te ruziën.

Toen de vrouwen hun ruimtes ingericht hadden, ging Ghadje voor de toegang zitten. De verhuizing was tot zijn vreugde zonder problemen verlopen. Een jonge knecht bracht hem een waterpijp. Ghadje leunde op een kussen en keek naar de vrouwen, die zich voorbereidden op de avondmaaltijd.

Het werd geleidelijk donker. De bedienden staken de kaarsen in de lantaarns aan. Er hing een zweem van droefheid over de harem. Een kat, de poes van de sjah, sloop naar binnen en sprong op een verhoging. In de schemering bekeek ze de vrouwen.

4. De grootvizier

*

Grootvizier Mirza Kabir had na de goedkeuring van de sjah een paar eenheden van het leger naar de oostelijke en zuidwestelijke provincies gestuurd om de opstandige halfbroers van de sjah te arresteren.

Toen de vader van de sjah zijn einde voelde naderen, had hij Mirza Kabir nadrukkelijk gevraagd om zijn zoon bij te staan totdat hij in staat was om de macht geheel in eigen hand te nemen.

De vader van Mirza Kabir was de eerste vizier van de overleden koning geweest. De jonge Mirza Kabir had in die tijd zijn vader geassisteerd. Later volgde hij zijn vader op als vizier van de oude koning. Hij was heel goed op de hoogte van de toestand van het land. Mirza Kabir was geliefd bij het volk, maar in hogere kringen had hij vele vijanden, onder wie de corrupte prinsen en politici. Hij volgde de ontwikkelingen in Rusland, Engeland en Frankrijk en wist dat zijn eigen land ver achtergebleven was in vergelijking met de westerse landen. De werkloosheid, het analfabetisme, de ziektes en de grote armoede in Perzië gingen hem aan het hart. Hij had bovendien niet kunnen voorkomen dat een kleine elite zich verrijkte en aanzienlijke macht had.

Een van zijn invloedrijkste tegenstanders was Mahdolia, de moeder van de kroonprins. Zij had een schaduwkabinet gevormd met vele oude ervaren politici. Ook had Mahdolia banden met geestelijken die beweerden dat ze in contact stonden met goddelijke krachten.

De vizier had er alles aan gedaan om de macht van Mahdolia te beperken. Hij probeerde corrupte mensen bij de oude koning te weren. Hij wilde de macht centraliseren om het land bestuurbaar te maken. Maar het was hem niet gelukt.

Als grootvizier van sjah Naser zag Mirza Kabir een nieuwe kans om zijn plannen te verwezenlijken.

Hij wilde het land een eigentijds gezicht geven. Hij was van plan om bedrijven te stichten, wegen aan te leggen, ziekenhuizen te bouwen en een westers onderwijssysteem in te voeren, maar hij wist dat hij zijn dromen alleen kon realiseren als de sjah ermee instemde. Van de heersende elite hoefde hij geen steun te verwachten. Zij stonden achter Mahdolia, de moeder van de sjah, om hun eigen zakken te vullen. Ze hadden onder het bewind van de vader van de sjah goed voor zichzelf gezorgd en bezaten huizen, kastelen en zelfs hele dorpen. De vizier had de toekomstige sjah zo opgeleid dat hij zou meegaan in de vernieuwingsplannen.

Mahdolia wilde de man dwarsbomen. Zij was erop uit zijn invloed op haar zoon te beperken. Daarom kleineerde ze haar zoon voortdurend met opmerkingen als: ‘Je bent jezelf niet, je bent de slaaf van je meester.’

‘Je bent de koning, maar je gedraagt je als een loopjongen van die man. Wees niet zo onderdanig.’

‘Die vizier gebruikt je voor zijn eigen plannen.’

‘Vergeet niet, hij moet jou gehoorzamen, niet andersom.’

Mirza Kabir kwam uit een gezaghebbende onafhankelijke familie waarvan de mannen altijd een grote literaire en politieke invloed op het land hadden gehad.

Tot vijf generaties terug had die familie een vizier voortgebracht die het land diende. Ook Mirza Kabir probeerde volkomen in dienst van het vaderland te handelen. Naar traditie had de sjah alle macht in handen. De vizier was ondergeschikt aan hem. Hij moest de sjah altijd voorzichtig van gebeurtenissen en ontwikkelingen op de hoogte brengen.

Op een dag, nadat de sjah zijn baard netjes had laten bijknippen, praatte de vizier hem bij.

‘Majesteit, we leven in een roerige tijd. In het noorden staat Rusland paraat om ons rijk binnen te vallen. In het oosten wacht het Britse leger. Zij zullen elk voorwendsel aangrijpen om via ons land hun aanwezigheid in India veilig te stellen.

Het koningschap is een zwaar ambt. Ik heb u onderwezen over het verleden van het land, ik heb openlijk zowel de sterke als de zwakke kanten van uw voorgangers met u besproken. Ik ben lang in Rusland geweest en ik ben op de hoogte van de veranderingen in Engeland. Een staatsman is nu meer dan ooit verantwoordelijk voor het welzijn van zijn onderdanen. De tijd dat mensen genoeg hadden aan een koe en een stukje grond en schapenwol om te spinnen ligt bijna achter ons. De wereld is vooruitgegaan, maar wij staan stil. Net als Engeland en Rusland moeten we fabrieken bouwen. Zo kunnen we duizenden mensen werk geven. We zullen onze slimme jonge mannen naar Frankrijk, Engeland en Rusland moeten sturen om hen daar te laten studeren. Onze kinderen moeten leren lezen. Daarom willen we een zevental scholen in Teheran stichten. De Fransen gaan ons helpen met een nieuw onderwijssysteem.’

‘Is dat alles?’ zei de sjah ironisch.

‘Ik wil dat de sjah achter deze plannen staat. Leg uw oor niet te luisteren bij hen die geen verstand van zaken hebben.’

‘Over wie heeft de vizier het?’ reageerde de sjah geïrriteerd.

Zowel de vizier als de sjah wist wie er bedoeld werden. Maar ze spraken de namen niet uit.

‘Het Perzische Rijk is als een doodzieke patiënt aan u en mij overgedragen. Regeer als een Russische tsaar en als een Britse koning. Niet zoals uw voorvaderen. Ik vraag u met klem om uw harem beperkt te houden. De vrouwen die u hebt zijn genoeg voor de eeuwigheid.’

‘De vizier mag zich niet met onze privézaken bemoeien. Het is beter dat de vizier zijn grenzen kent’, zei de sjah. In zijn achterhoofd hoorde hij de verwijten van zijn moeder.

‘De majesteit moet de vizier verontschuldigen, hij doet zijn plicht. Van uw vader heb ik de opdracht gekregen om hard en eerlijk tegen u te zijn. En u te attenderen op uw plichten.’

‘Wij zijn nu de koning en de vizier heeft geen verplichting meer om ons op te voeden’, antwoordde de sjah.

‘Ik voed u niet op. Het contact tussen de vizier en de sjah moet duidelijk, zuiver en zakelijk blijven. Ik vraag de majesteit alleen geen beslissingen te nemen zonder overleg met zijn vizier.’

‘Stop met deze belediging, de vizier praat met de sjah. Pas op uw woorden. Wij bepalen wat wij bepalen moeten.’

‘De vizier zal het nooit in zijn hoofd halen om de koning te beledigen. Integendeel, ik waardeer uw scherpzinnigheid. U leest uitstekend Frans, we hebben Franse boeken voor de majesteit besteld. Ze gaan over de verbazingwekkende veranderingen in Europa. De majesteit moet op de hoogte blijven.’

‘We moeten niets’, zei de sjah.

‘Zeker, de sjah moet niets, maar de sjah mag weten dat miljoenen van zijn onderdanen op het platteland als slaven voor de grootgrondbezitters werken. Ze hebben niets, terwijl hun meesters in paradijselijke kastelen wonen.

De sjah moet niets, maar de sjah mag weten dat buiten de muren van zijn paleis duizenden arme mensen elke dag vechten voor hun bestaan terwijl de prinsen een droomleven leiden in Teheran.

De sjah moet niets, maar de sjah mag weten dat hij niet meer kan regeren zoals in de tijd van zijn vader en grootvader. Doet u dat toch, dan vrees ik dat het afgelopen kan zijn met uw dynastie. U weet dat ik serieus ben. De sjah moet zich verre houden van de krachten die ons tegenwerken. Ik heb uw hulp nodig om het land te vernieuwen, ik denk dat u in de nabije toekomst een reis naar Engeland of Frankrijk moet maken.’

De sjah zweeg. Hij hield van reizen en hij reisde veel door zijn land. Eerder was hij twee keer in Rusland geweest. Maar als koning durfde hij het land niet te verlaten. Hij kende de geschiedenis en wist wat er kon gebeuren als de sjah afwezig was.

‘De sjah mag erover nadenken’, voegde de vizier toe.

De sjah luidde zijn belletje. De hofmeester kwam en de sjah gebaarde hem de vizier naar buiten te begeleiden.