Kader Abdolah

Het huis van de moskee

Breda 2014

© Kader Abdolah, 2005

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Martin Kers

‘Dijkcoupure’ (1993) te Reiderwolderpolder van Piet Tuytel

isbn 978 90 445 1940 2

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de negenentwintigste druk, 2011

De mieren

Alef Lam Miem. Er was eens een huis, een oud huis, dat ‘het huis van de moskee’ heette.

Het huis was groot, met vijfendertig kamers. Eeuwenlang hadden daar bloedverwante families in dienst van de moskee gewoond.

De kamers hadden allemaal een functie en een naam die daarbij paste, zoals de koepelkamer, de opiumkamer, de vertelkamer, de tapijtenkamer, de ziekenkamer, de grootmoederkamer, de bibliotheek en de kraaikamer.

Het huis lag achter de moskee en was ertegenaan gebouwd. In een hoek van de binnenplaats was een stenen trap naar het platte dak, waarover je naar de moskee kon gaan.

En er lag een hooz, een zeshoekig bassin, midden op de binnenplaats waar men voor het gebed zijn handen en zijn gezicht waste.

Nu bood het huis ruimte aan de gezinnen van drie neven: Aga Djan, de koopman die leidinggaf aan de traditionele bazaar in de stad, Alsaberi, de imam van het huis die aan het hoofd van de moskee stond en Aga Shodja, de moázen van de moskee.

Het was een vrijdagochtend, het begin van de lente. De zon scheen aangenaam en de tuin rook naar grond, de bomen hadden jong blad. Planten kregen hun eerste knopjes. Vogels vlogen van de ene naar de andere tak en zongen voor de tuin. De twee grootmoeders ruimden de resten van de dode planten van de afgelopen winter op en de kinderen renden achter elkaar aan en verstopten zich achter de dikke bomen.

Een grote groep mieren was van onder de oude muren tevoorschijn gekomen en bedekte de stoep langs de oude cederboom met een bruin bewegend kleed.

Duizenden jonge mieren die voor het eerst de zon zagen en zijn warmte op hun rug voelden, verdrongen elkaar.

De katten van het huis lagen naast de hooz van een afstandje toe te kijken, verbaasd over die bewegende massa. De kinderen stopten met spelen en keken naar het wonder dat op de stoep bewoog. De vogels zongen niet meer, maar daalden neer op de takken van de granaatappelboom en strekten hun nek om de mieren te volgen.

‘Grootmoeder,’ riepen de kinderen, ‘kom kijken!’

De grootmoeders, die aan de andere kant van de tuin bezig waren, reageerden niet.

‘Kom eens kijken, er lopen miljoenen miertjes!’ riep een van de meisjes.

De grootmoeders kwamen.

‘Zoiets heb ik nog nooit gezien’, zei de ene.

‘Nog nooit van gehoord’, zei de ander.

Van verbazing sloegen ze hun handen voor hun mond. De massa mieren groeide met de seconde en bedekte de stoep, zodat het onmogelijk werd om via de stoep bij de voordeur te komen.

De kinderen snelden naar de werkkamer van Aga Djan aan de andere kant van de binnenplaats.

‘Aga Djan! Kom! Help! De mieren!’

Aga Djan deed het gordijn opzij en keek naar buiten.

‘Wat is er?’

‘Wilt u even komen? Straks kunnen we niet meer naar buiten, de mieren lopen naar het huis, miljoenen mieren!’

‘Ik kom.’

Hij sloeg zijn lange aba[1] over zijn schouders, zette zijn hoed op en ging met de kinderen mee.

Aga Djan had al veel meegemaakt in dit huis, maar hij had dit nog nooit gezien.

‘Het doet me aan de profeet Soleiman denken,’ zei hij tegen de kinderen, ‘er moet iets speciaals aan de hand zijn, anders zouden ze niet zo massaal naar buiten komen. Als we goed luisteren, kunnen we ze met elkaar horen praten. Wij begrijpen hun taal niet. De profeet Soleiman kon praten met mieren, ik niet. Volgens mij zijn ze bezig met iets, een soort plechtigheid, of misschien komt het door een verandering in hun nest, veroorzaakt door de lente.’

‘Bedenk iets!’ zei Golebeh, de jongste van de twee grootmoeders. ‘Stuur ze terug naar hun nest, anders lopen ze straks naar binnen.’

Aga Djan knielde in de tuin, zette zijn bril op en bestudeerde de mieren van dichtbij.

Toen bemoeide Golbanoe, de oudste grootmoeder, zich ermee: ‘Lees de soera over Soleiman waarin hij met de mieren spreekt, de mieren die de hele vallei bedekt hadden, zodat Soleiman en zijn leger niet konden passeren. Of neem Al Namal, de soera waarin de profeet met de vogel Hodhod spreekt, op het moment dat de vogel een liefdesbrief van koningin Saba voor hem brengt.’

De kinderen wachtten nieuwsgierig op wat Aga Djan zou doen.

‘Lees Al Namal voordat het te laat is en vraag of de mieren terug willen keren naar hun nest.’

De kinderen keken Aga Djan aan.

‘Lees de liefdesbrief voor, anders zullen de mieren het huis veroveren.’

Er viel een stilte.

‘Haal de koran!’ mompelde Aga Djan.

Shahbal, een van de jongens, liep snel naar de hooz, waste zijn handen, droogde ze met een lapje aan de waslijn af en rende naar de werkkamer van Aga Djan. Hij kwam terug met een oud exemplaar van de koran en overhandigde het aan Aga Djan.

Op zoek naar de soera Al Namal bladerde hij door het boek en stopte op bladzijde 377. Hij boog zich voorover en begon te neuriën:

‘Soleiman zei: Waa gala yaa ayo hannas elmana manegh altair waa gala yaa ayo hannas wa waarthe soleiman dawood wa gaale ya ayohannas olemana mantgal teir wa oteina men kolle sheean enna haza lahowa alfazl almobien waa hashre soleiman djnoede men aldjen walens wal teir fahme yoezeoen hatta eza atoe ala wa ella wa dannamal galat namalato ya ayohallnamal adgalo maskanajom la yahtamanakom soleiman wa djannaho wa hom la yasharoenwaa.’

Iedereen keek, iedereen zweeg, iedereen wachtte om te zien hoe de mieren zouden reageren.

Aga Djan neuriede door en blies over de mieren. De grootmoeders haalden twee komfoortjes en gooiden esfand* in het versvuur, waardoor twee wolken van geurige rook ontstonden. Ze knielden naast Aga Djan op de grond en bliezen de rook naar de mieren terwijl ze mompelden: ‘Soleiman, Soleiman, Soleiman, de mieren, de mieren, de vallei, de vogel Hodhod, de vogel Hodhod, de koningin Saba, Saba, Saba, Saba. Soleiman, Soleiman, Soleiman, Hodhod, mieren, mieren, mieren, mieren.’

De kinderen wachtten in spanning af wat de mieren van plan waren.

Opeens bewogen de beestjes niet meer, het leek alsof ze stonden te luisteren, alsof ze wilden weten wie neuriede en wie die geurige rook over hen heen blies.

‘Nou weg, kinderen! Ze gaan terug! Laat ze met rust!’ zei Golbanoe.

De kinderen gingen naar de bovenverdieping en keken vanachter de ramen of de mieren inderdaad terugkeerden.

Vele jaren later vertelde Shahbal zijn herinnering over die dag aan zijn vrienden toen hij het land verlaten had en in den vreemde woonde. Hij vertelde dat hij met zijn eigen ogen gezien had dat de mieren na het lezen van de soera weer als lange bruine touwen in de gaten van de oude muren waren verdwenen.

[1] Zie voor een verklaring van de woorden met een asterisk de Aantekeningen achterin.

Het huis van de moskee

Alef Lam Raa. Jaren gingen voorbij. Nooit meer waren de mieren zo massaal van onder de oude muren naar buiten gekomen. De gebeurtenis lag alleen nog als een herinnering in het geheugen. In het traditionele huis ging het leven door. ’s Avonds waren de grootmoeders net als alle andere avonden druk bezig in de keuken. Later zou Alsaberi thuiskomen, de imam van de moskee. Dan moesten ze hem gereedmaken voor het avondgebed in de moskee.

De oude kraai vloog over het huis en kraste. Er stopte een koets voor het huis. Golbanoe deed de deur open om imam Alsaberi binnen te laten.

De oude koetsier groette de grootmoeder en reed weg. Hij was de laatste koetsier, want de gemeente had paarden in de stad verboden. Koetsiers kregen een gesubsidieerde taxi van de gemeente als ze een rijbewijs haalden. Maar er was een oude koetsier die er niet in slaagde het rijbewijs te halen. Hij had door bemiddeling van de moskee toestemming van de gemeente gekregen om als koetsier van de moskee te werken. Want Alsaberi vond taxi’s onrein. Het paste niet bij een imam om zich als een gewone burger in een taxi te laten vervoeren.

Alsaberi droeg een zwarte tulband, wat betekende dat hij een nakomeling van de profeet Mohammad was, en hij had een lange bruine aba aan die geestelijken droegen. Hij had net een huwelijksceremonie van een vooraanstaande familie bijgewoond en het huwelijk ingezegend. De kinderen wisten dat ze niet te dicht bij de imam van de moskee mochten komen. Elke avond gingen honderden mensen achter hem staan om te bidden. Niemand mocht hem voor het gebed aanraken.

‘Salam!’ riepen de kinderen dan.

‘Salam!’ antwoordde de imam glimlachend.

Als hij voorheen een tasje met lekkernijen voor de kinderen meebracht, gaf hij het tasje in de handen van een van de meisjes. Dan renden de kinderen weg en liep de imam verder naar zijn bibliotheek. Maar nu de kinderen groter waren, renden ze niet meer naar hem toe. De imam gaf het tasje aan de grootmoeders om de inhoud onder de kinderen te verdelen.

Zodra imam Alsaberi het huis binnenkwam, spoelden de grootmoeders hun handen in de hooz. Ze droogden ze af en gingen naar de bibliotheek om de imam naar de badkamer te brengen.

Alles gebeurde in stilte. De ene grootmoeder pakte voorzichtig de tulband van de imam van zijn hoofd en legde hem op tafel. De andere grootmoeder hielp hem zijn gebedsgewaad af te doen om het vervolgens aan de kapstok te hangen. De imam zelf deed niets. Hij raakte zijn kleren niet aan. De grootmoeders hadden al vaak bij Aga Djan geklaagd: ‘Het kan niet langer zo. Het is niet normaal en ook niet gezond wat hij doet, wat hij eist. In dit huis hebben we nooit zo’n imam gehad. Het is goed dat hij schoon wil zijn, maar hij gaat te ver. Hij raakt zelfs zijn eigen kinderen niet aan. En hij eet alleen met een lepel die hij in zijn zak draagt. Hij zal dit niet lang kunnen volhouden.’

De grootmoeders vertelden alles wat er in het huis gebeurde aan Aga Djan. Ook de geheimen van het huis waar niemand anders achter mocht komen.

De grootmoeders waren eigenlijk niet de echte grootmoeders. Ze waren de bedienden van het huis en ze woonden er al meer dan zestig jaar. Ze waren nog jong toen de vader van Aga Djan ze mee naar huis had genomen en ze waren gebleven. Niemand wist meer waar ze vandaan kwamen, zij praatten nooit over hun verleden. Ze waren nooit getrouwd geweest, maar iedereen wist dat ze allebei heimelijk contact met de oom van Aga Djan hadden. Als hij op bezoek kwam, waren zij van hem.

De grootmoeders hoorden bij het huis, net als de cederboom en de kelders. Een van hen had de imam grootgebracht en de ander Aga Djan. Ze waren de vertrouwelingen van Aga Djan en bewaakten de gewoonten van het huis.

Aga Djan handelde in tapijten en bezat in de stad Senedjan het oudste pand van de bazaar, waar meer dan honderd mannen voor hem werkten. Hij had een groep van zeven tapijttekenaars in dienst die de patronen van de tapijten ontwierpen.

De bazaar is een stad in een stad; men kan het terrein betreden via verschillende poorten. Een wirwar van straten, overdekt door koepelvormige daken. Honderden tegen elkaar aan gelegen winkeltjes.

De bazaars waren door de eeuwen heen de belangrijkste financiële middelpunten van het land geworden. In de panden waren duizenden handelaars gevestigd, die voornamelijk handelden in stoffen, goud, graan, tapijten en bewerkt metaal.

Vooral de tapijthandelaars hadden altijd een cruciale rol gespeeld in de geschiedenis. Door zijn unieke positie had Aga Djan zowel de leiding van de moskee als van de bazaar.

De tapijten van Aga Djans atelier waren altijd versierd met verrassende figuren en ongekende kleuren. Tapijten die het merk van het pand droegen waren goud waard; ze waren dan ook niet voor iedereen bedoeld. Er waren speciale handelaars die ze voor hun eigen klanten in Europa en Amerika lang van tevoren bestelden.

De patronen van de tapijten waren enig in hun soort. Niemand wist hoe ze aan zulke onnavolgbare figuren kwamen en hoe ze de prachtige mengeling van kleuren verzonnen. Het was de kracht van het pand en het geheim van het huis.

De tijd dat ieder huis een eigen badkamer had, was nog niet aangebroken. In de stad waren een paar grote badhuizen. Traditiegetrouw gingen de mannen van het huis naar het oudste badhuis en daar was ook een speciale plek voor de imam van de moskee gereserveerd. Maar imam Alsaberi wilde er niets van weten. Hij wilde geen voet in een badhuis zetten waar tientallen mannen zich aan het wassen waren. Hij werd al ziek bij de gedachte dat hij zich bloot tussen al die andere mannen moest begeven.

Daarom had Aga Djan een metselaar gevraagd om een soort badgelegenheid voor de imam in het huis te maken. Metselaars hadden alleen ervaring met traditionele baden. Daarom had de metselaar een gat in een kamer achter de bibliotheek gegraven en een merkwaardige badkamer voor de imam gemaakt.

Die dag ging Alsaberi zoals altijd in een lange witte onderbroek op de steen zitten en een van de grootmoeders goot een kan warm water over zijn hoofd.

‘Koud,’ riep hij, ‘koud!’

De grootmoeders reageerden niet. Golebeh waste zijn rug met zeep en Golbanoe goot zachtjes water over zijn schouders, zodat er geen druppels water spatten.

Nadat ze de zeep van zijn lichaam af gespoeld hadden, hielpen ze hem in het bad. Het bad was niet diep. Hij ging liggen en verdween voor redelijk lange tijd onder water. Toen hij weer bovenkwam, was zijn gezicht grauw. De grootmoeders hielpen hem overeind. Hij kreeg meteen een grote handdoek over zijn schouders geslagen en een om zijn middel en zo liepen ze met hem naar de kachel. Met tegenzin trok hij zijn natte onderbroek uit en deed snel een nieuwe aan. Ze droogden zijn hoofd, trokken hem zijn hemd aan en stopten zijn handen in de mouwen. Daarna brachten ze hem terug naar de bibliotheek.

Ze zetten hem in zijn stoel en controleerden zijn nagels in het licht. Een van de grootmoeders knipte het hoekje van de nagel van zijn wijsvinger af.

Ze kleedden hem verder aan, deden zijn tulband op, zetten zijn bril op zijn neus en poetsten zijn schoenen met een lapje.

De imam was nu klaar om naar de moskee te gaan. Golbanoe liep naar de cederboom, waar de oude in klok hing, en begon deze te luiden.

De klok was voor de conciërge van de moskee bedoeld; zodra hij de klok hoorde, verscheen hij op het dak, daalde de trap af en liep via de stoep voor de gastenkamer langs naar de bibliotheek.

Hij zag de grootmoeders nooit. Zij gingen achter de boekenkasten staan als hij de bibliotheek binnenkwam, toch groette hij hen altijd. En zij groetten hem terug, vanachter de kasten. De conciërge pakte de boeken die de imam op tafel had klaargelegd en hij begeleidde hem naar de moskee.

De conciërge liep altijd voorop en zorgde ervoor dat er niet opeens een hond op de imam af zou lopen. Hij was de vertrouweling van de imam, de enige behalve de grootmoeders die de imam mocht aanraken, iets aan hem mocht overhandigen of iets van hem mocht aannemen. De conciërge was net zo schoon als de imam zelf. Hij ging ook nooit naar het stadsbadhuis. Hij werd thuis in een grote tobbe door zijn vrouw gewassen.

Er stond een groep mannen voor de moskee te wachten om de imam naar zijn gebedsruimte te begeleiden. Zij waren degenen die altijd op de eerste rij achter de imam baden. Zodra ze de imam zagen aankomen, riepen ze: ‘Gegroet zij Mohammad de profeet!’

Honderden gelovigen die voor het gebed naar de moskee waren gekomen, stonden voor de imam op en maakten de weg vrij voor hem.

Hij ging op zijn plek zitten en de conciërge legde zijn boeken naast hem neer op een tafeltje.

Nu was het wachten op de moázen, de man die op de bovenste tree van de oude islamitische lessenaar van de moskee ging staan en riep: ‘Allaho Akbar! Hajje allal salat!* Allah is groot! Haast je voor het gebed.’

Zodra hij de treden van de lessenaar beklom, wist iedereen dat het gebed begonnen was.

De moázen was de blinde Aga Shodja, een neef van Aga Djan. Hij had een mooie stem. Drie keer per dag klom hij in een van de minaretten van de moskee en riep: ‘Hajje allal salat...’

Hij deed dat één keer ’s ochtends vroeg voordat de zon opkwam, één keer om twaalf uur ’s middags en één keer ’s avonds als de zon onderging. Niemand noemde hem meer bij zijn eigen naam, hij had de eretitel ‘Moázen’ gekregen. Ook thuis noemden ze hem Moázen.

‘Allaho Akbar!’ riep hij.

Iedereen kwam overeind en richtte zich naar Mekka.

Normaal kon een blinde geen moázen worden, want hij moest kunnen zien wanneer de imam zich vooroverboog, wanneer hij zijn voorhoofd op de grond legde en wanneer hij weer overeind kwam. Maar voor Aga Shodja was zicht niet nodig, de imam bad iets harder ten teken dat hij zich vooroverboog of wanneer hij zijn hoofd op de grond legde.

Moázen had een veertienjarige zoon, die Shahbal heette en een dochter, Shahin, die getrouwd was. Zijn vrouw was aan een ernstige ziekte overleden, maar Moázen wilde niet opnieuw trouwen. Wel had hij af en toe contact met een paar vrouwen uit de bergen. Nu en dan deed hij zijn beste pak aan, zette zijn hoed op, pakte zijn wandelstok en verdween voor een poosje. Tijdens zijn afwezigheid was zijn zoon Shahbal de moázen van de moskee, dan klom hij in de minaret en deed de azan*.

Na het gebed bracht een groep mannen van de bazaar imam Alsaberi naar huis.

Aga Djan bleef altijd nog wat langer in de moskee om met de mensen te praten. Hij ging meestal als laatste naar huis.

Deze avond sprak hij nog even met de conciërge over de reparatie van de koepel. Toen hij naar huis liep, hoorde hij zijn neef Shahbal hem roepen.

‘Aga Djan, mag ik u even spreken?’

‘Natuurlijk, jongen!’

‘Hebt u even tijd om mee naar de rivier te wandelen?’

‘Naar de rivier? Maar thuis wachten ze op ons. We gaan eten.’

‘Ik weet het, maar het is belangrijk.’

Samen liepen ze naar de Sefiedgani, die iets verderop rustig stroomde.

‘Ik weet eigenlijk niet hoe ik het moet zeggen; u moet niet meteen reageren.’

‘Vertel, jongen!’

‘Het gaat over de maan.’

‘De maan?’

‘Nee, niet de maan, maar de televisie, de imam.’

‘Televisie? De maan? En de imam? Wat probeer je te zeggen?’

‘Wij, ik bedoel, een imam moet over alles iets weten. Hij moet op de hoogte zijn van de dingen die om hem heen gebeuren. Alsaberi leest alleen de boeken uit zijn eigen bibliotheek, en dat zijn allemaal oude boeken van eeuwen geleden. Hij leest geen krant. Hij weet niets over... over de maan bijvoorbeeld.’

‘Wees eens duidelijk, wat moet Alsaberi over de maan weten?’

‘Overal wordt vandaag over de maan gesproken. Op school, in de bazaar, op straat, maar in ons huis leven zulke onderwerpen niet. Weet u wat er straks gaat gebeuren?’

‘Wat gaat er dan gebeuren?’

‘De mens zal vanavond op de maan landen en u weet er niets van. Misschien is het voor u niet belangrijk en voor Alsaberi ook niet. Maar de Amerikanen willen hun vlag in de grond van de maan gaan steken en de imam van de stad is niet op de hoogte. Je hoort hem er niet over in zijn rede. Hij had er vanavond iets over moeten zeggen, maar hij weet het niet. En dat is niet goed voor onze moskee. In de moskee moet gesproken worden over de dingen die onder de mensen leven.’

Aga Djan wachtte even.

‘Het probleem is dat ik het er met Alsaberi over heb gehad,’ ging Shahbal verder, ‘maar hij wilde er niets van weten. Hij gelooft zulke dingen niet.’

‘Wat moeten we volgens jou doen?’

‘Vanavond is de landing op de maan op televisie te zien. Ik wil dat u en de imam getuige zijn van deze historische gebeurtenis.’

‘Waar?’

‘Op de televisie!’

‘We moeten naar de televisie kijken?’ reageerde Aga Djan verbaasd. ‘De imam van de stad moet naar de televisie kijken? Begrijp je wat je zegt, jongen? Al sinds de opkomst van de televisie hebben we vanaf de preekstoel de mensen ervoor gewaarschuwd. Om niet naar die corrupte sjah te luisteren, om niet naar de Amerikanen te kijken. En nu suggereer je dat wij naar de vlag van de Amerikanen moeten staren. Je weet dat we tegen de sjah zijn en tegen de Amerikanen die de sjah terug hebben gebracht. We hoeven het gezicht van de sjah en de vlag van de Amerikanen niet in ons huis te halen. Waarom wil je ons voor de televisie zetten? De televisie is het machtsmiddel van de Amerikanen, ze bestrijden onze cultuur en ons geloof met die toestellen! Ik heb zoveel rare dingen over de televisie gehoord, vieze programma’s die de geest ziek maken.’

‘Het is niet waar wat u zegt, niet helemaal. Er worden ook veel interessante dingen uitgezonden, zoals vanavond. U moet ernaar kijken! De imam moet ernaar kijken! Als we tegen de sjah zijn, en tegen de Amerikanen, dan moeten we juist naar hun televisie kijken. Vanavond reizen de Amerikanen naar de maan. U bent de belangrijkste man van de stad, u moet het zien. Ik zal een antenne op het dak zetten.’

‘Wil je een antenne op ons huis plaatsen? Morgen zal de hele stad ons belachelijk maken. Iedereen zal zeggen: heb je de antenne op het dak van hun huis gezien?’

‘Ik zal het zo doen dat niemand erachter komt.’

De vraag van Shahbal had Aga Djan verrast. De jongen wist hoe er in het huis werd gedacht, maar hij durfde voor zijn eigen mening uit te komen. En dat was een eigenschap die Aga Djan al vroeg in Shahbal had ontdekt. Hij bewonderde zijn neef daarvoor.

Aga Djan had twee dochters en een zoon. Zijn zoon was vijf jaar jonger dan Shahbal, maar hij had in Shahbal de man gezien die hem later bij de bazaar zou opvolgen.

Hij probeerde hem bij de belangrijke zaken van het huis te betrekken. Hij hield van hem als van zijn eigen zoon en voedde hem op om hem later als zijn opvolger in te zetten.

Shahbal ging na school altijd rechtstreeks naar Aga Djans werkplaats. Aga Djan stelde hem dan op de hoogte van de ontwikkelingen op de bazaar.

Hij vertelde hem over de beslissingen die hij genomen had en de beslissingen die hij wilde nemen en vroeg om zijn advies.

Nu had Shahbal hem aangesproken over de televisie en de maan. Aga Djan vermoedde dat het idee van Nosrat kwam, Aga Djans jongste broer, die in Teheran woonde.

Toen Aga Djan en Shahbal thuis waren, zei Aga Djan tegen de grootmoeders: ‘Ik eet met de imam in de bibliotheek, ik wil hem spreken. Laat niemand ons storen.’

Hij liep naar de bibliotheek, waar de imam op de grond op zijn tapijt zat en een boek las. Aga Djan ging naast hem zitten en vroeg wat hij aan het lezen was.

‘Een boek over Khadidja, de vrouw van Mohammad, ze had in die tijd drieduizend kamelen, ofwel drieduizend bestelwagens als je het naar de moderne tijd vertaalt. Een ongekende rijkdom. Nu begrijp ik het. Mohammad was jong en arm. Khadidja was oud en rijk. Mohammad had haar kamelen nodig, haar bestelwagens om aan zijn missie te beginnen’, zei de imam glimlachend.

‘Zo mag je het niet zeggen’, zei Aga Djan.

‘Waarom niet? Iedere vrouw wilde Mohammad wel als man, dus waarom zou hij voor de oude weduwe Khadidja kiezen? Zij was bijna twintig jaar ouder dan hij.’

De grootmoeders kwamen binnen met twee ronde dienbladen. Ze zetten de dienbladen voor hen op de grond en verdwenen weer.

‘Shahbal heeft het over de maan,’ zei Aga Djan tijdens het eten, ‘hij vindt dat jij ernaar moet kijken.’

‘Naar de maan kijken?’ zei de imam.

‘Hij zegt dat de imam van de stad op de hoogte moet zijn van de ontwikkelingen in het land, in de wereld. Hij heeft er bezwaar tegen dat jij geen kranten leest, alleen de oude boeken uit je eigen bibliotheek.’

De imam zette zijn bril af, maakte hem achteloos met het randje van zijn lange witte overhemd schoon en zei: ‘Shahbal heeft die dingen al tegen mij gezegd.’

‘Luister, zijn kritiek geldt niet alleen jou, maar ook mij, we zijn de afgelopen tijd alleen met het geloof bezig geweest. De moskee moet het ook over andere dingen hebben. Zoals de mannen die vanavond op de maan gaan lopen.’

‘Ik geloof het niet’, zei de imam.

‘Hij denkt dat jij het moet zien. Hij wil een televisietoestel naar de bibliotheek brengen.’

‘Ben jij gek geworden, Aga Djan?’

‘Hij is slim en ik vertrouw hem. Jij weet dat hij een goede jongen is. Het blijft tussen ons, het duurt niet lang. Daarna neemt hij het toestel meteen weer mee.’

‘Maar als de ayatollahs in Qom erachter komen dat we een televisie in huis hebben gehad, zullen ze...’

‘Niemand zal erachter komen. Het is ons huis en het is onze stad, we mogen zelf bepalen hoe we dingen regelen. De jongen heeft gelijk. Hij zegt dat bijna iedereen die in de moskee komt, een televisietoestel heeft aangeschaft. En het is ook waar dat de televisie in ons huis niet toegestaan is, maar we mogen ons niet in de kamers van dit huis opsluiten en onze ogen sluiten voor wat er in de wereld gebeurt.’

Vanachter het gordijn in de keuken zagen de grootmoeders dat Shahbal in het donker een doos naar de bibliotheek bracht.

In de bibliotheek groette Shahbal de imam en Aga Djan. Zonder verder naar hen te kijken, pakte hij het kleine toestel uit en zette het op een tafeltje naast de muur. Hij haalde een lange kabel uit de doos en deed een uiteinde van de kabel achter in de televisie. Het andere uiteinde nam hij mee naar buiten. Daar klom hij de ladder op naar het dak, waar hij eerder een eenvoudige provisorische antenne had geplaatst. Hij schroefde de kabel aan de antenne, verborg hem goed en ging naar beneden.

Hij deed de deur van de bibliotheek op slot, zette twee stoelen voor het televisietoestel en zei: ‘U kunt hier zitten als u wilt.’

Toen de imam en Aga Djan plaatsnamen, zette hij de televisie aan en deed het licht uit.

Hij zette het geluid iets zachter en gaf een korte inleiding: ‘Wat we zo meteen gaan zien, gebeurt op dit moment in de ruimte. De Apollo 11 nadert straks de maan en zal dan gaan landen. Een bijzonder moment. Kijk daar is hij. O, mijn God!’

De imam en Aga Djan bogen zich voorover en keken naar de Apollo op het moment dat hij probeerde te landen. Er viel een diepe stilte.

‘Er is iets aan de hand in de bibliotheek,’ zei Golbanoe tegen Golebeh, ‘iets belangrijks dat zelfs wij niet mogen weten.’

‘De jongen klom op de ladder, ging naar het dak en verstopte daar iets en snelde terug. Ze hebben het licht van de bibliotheek uitgedaan. Wat doen ze daar in het donker?’

‘We gaan kijken.’

Zachtjes liepen ze in het donker naar de bibliotheek.

‘Kijk! Er loopt een snoer van het dak naar binnen.’

‘Een snoer?’

Ze slopen op hun tenen naar het raam, maar de gordijnen waren dichtgetrokken. Voorzichtig passeerden ze het raam en gingen naar de deur. Er scheen mysterieus zilver licht door de kieren heen.

Ze legden hun oren tegen de deur.

‘Onmogelijk’, hoorden ze de imam zeggen.

‘Ongelooflijk’, hoorden ze Aga Djan zeggen.

Ze keken door het sleutelgat en zagen alleen het merkwaardige licht dat de bibliotheek vulde.

Teleurgesteld liepen ze terug en verdwenen in het donker van de binnenplaats.

Norooz, het nieuwe jaar

Met de lente komt het nieuwe Perzische jaar, Norooz.

Norooz, oorspronkelijk een koninklijk feest, werd al in de paleizen van de eerste Perzische koningen groots gevierd bij de komst van de lente.

De mensen beginnen al twee weken van tevoren met een grote schoonmaak in het huis. Om de lente te verwelkomen wordt er tarwe op borden geplant, waaruit sabzeh ontstaat. Er worden nieuwe kleren en schoenen voor de kinderen gekocht om bij de familie, vooral bij de grootouders, op bezoek te gaan.

Alles wordt door de vrouwen geregeld en pas als ze hier klaar mee zijn, besteden ze wat tijd aan zichzelf.

In het huis waren de grootmoeders met een paar hulpen bezig om het huis voor Norooz schoon te maken. De oude kapster was langsgekomen om de vrouwen van het huis mooi te maken. Ze knipte hun haar, epileerde hun wenkbrauwen en gezicht.

Ze deed dat al meer dan vijftig jaar. De eerste keer dat ze langskwam was ze een meisje van een jaar of tien, twaalf. Ze was met haar moeder meegekomen. Later, toen haar moeder stierf, nam ze haar werk over en werd ze een vertrouweling van het huis.

De dag waarop zij kwam was een deel van het huis niet meer toegankelijk voor de mannen. Je hoorde de hele dag gelach van de vrouwen, ze liepen zonder sluier door het huis en liepen met blote benen over de binnenplaats. De grootmoeders verwenden hen met de waterpijp, limonades en andere lekkernijen.

De kapster vertelde hun geruchten uit de stad, ze ging regelmatig bij vrouwen van rijke families langs en daarom wist ze veel over wat er onder die vrouwen speelde. Ze had altijd een oude koffer bij zich waarin ze geurtjes, haarverf, make-up, schaartjes en haarspelden bewaarde die ze te koop aanbood.

Haar spullen waren leuk en anders dan wat je op de bazaar kon kopen. Ze had een zoon die in Koeweit als gastarbeider werkte, en elke keer als hij naar huis terugkwam, bracht hij een koffer vol aparte spullen voor de klanten van zijn moeder mee.

Vandaag was ze speciaal gekomen voor Fagri Sadat, de vrouw van Aga Djan. Fagri Sadat was een geziene vrouw in de kringen van de rijke families in de stad. Soms hielp ze de grootmoeders in de keuken, ze naaide kleren voor haar kinderen en toen die nog klein waren, las ze hun voor. Eigenlijk was het lezen van boeken haar hoofdbezigheid. Vooral de boeken en damesbladen die haar zwager Nosrat voor haar meenam uit Teheran.

Als het mooi weer was, ving ze vogels. Ze haalde met hulp van de grootmoeders de mandval uit de kelder. Het was een grote rieten mand, die speciaal voor de tamoez* was gemaakt, hij zat met een touw aan een lange stok vast. Fagri Sadat strooide voer op de binnenplaats en ging vervolgens bij de hooz in een stoel zitten wachten op de vogels.

De vogels die van achter de bergen kwamen, daalden na verloop van tijd neer op de binnenplaats. Zodra ze op zoek naar het voer de mand in liepen, trok Fagri Sadat aan het touw, de mandval viel dicht en de vogels waren gevangen.

Fagri Sadat bewaarde de vogels een paar dagen in de vogelkamer, voerde ze, praatte ermee, bestudeerde hun veren, maakte schetsen van de motieven van hun veren en liet ze weer vrij.

Als ze met de vogels bezig was, liep en praatte iedereen in het huis op gedempte toon.

De kapster was net klaar met de benen van Fagri Sadat, toen de oude kraai op de rand van het dak ging zitten. Hij kraste hard en kondigde zijn nieuws aan.

Niemand wist hoe oud de kraai was. Maar hij was zeker meer dan een eeuw oud, want Aga Djan had iets over hem in een oud archief van de moskee gelezen. De kraai maakte deel uit van het huis. Hij hoorde bij de koepel, de minaretten, de daken, de oude boom en de hooz waaruit hij dronk.

Fagri kwam overeind en zei: ‘Salam, kraai! Heb je goed nieuws? Wie is er onderweg? Wie zal er langskomen?’

Tegen de avond kwam de conciërge uit de moskee en achter hem liep imam Alsaberi met feestelijke kleren aan. Normaal kwamen ze via de voordeur, maar nu namen ze de trap van de moskee en liepen over het platte dak naar het huis. Misschien kwam het wel door de lente. De daken, die gemetseld waren met een speciale kleisoort uit de woestijn en een mengeling van woestijnplanten, verspreidden een heerlijke geur in de lente.

‘Heb ik nog tijd om een dutje te doen? Ik ben moe’, zei Alsaberi tegen de grootmoeders toen hij op de binnenplaats kwam.

‘Ja,’ zei Golbanoe, ‘u hebt nog wel een halfuur. We wachten op Aga Djan; als hij er is, gaan we met z’n allen in de grote feestkamer eten. Om twaalf uur vannacht komen we allemaal samen op de binnenplaats om het nieuwjaarsgebed te doen. We zullen er straks een paar tapijten uitrollen. Ik zal u op tijd wakker maken.’

Er stopte een taxi voor de deur.

De kinderen snelden naar buiten.

‘Oom Nosrat is er!’ riepen ze.

Fagri Sadat deed het raam van haar kamer op de tweede verdieping open en zag dat Nosrat niet alleen was, maar dat hij een jonge vrouw bij zich had. Ze sloeg haar chador om en ging naar beneden.

Toen Nosrat met de vrouw binnenkwam, viel er een stilte. De jonge vrouw had geen chador om, ze droeg slechts een hoofddoek, waardoor een deel van haar haar zichtbaar was.

De grootmoeders konden hun ogen niet geloven.

‘Hoe durft die schoft een vrouw die zo gekleed gaat mee naar huis te nemen’, zei Golbanoe.

‘Wie is zij?’ vroeg Golebeh.

‘Weet ik veel, een slet.’

Zinat Ganoem, de vrouw van de imam, voegde zich met haar dochter Sediq bij de anderen. Net als de blinde Moázen. Shahbal keek vanachter het raam naar de vrouw. Hij vond het dapper van zijn oom dat hij zo’n vrouw had meegenomen. Hij bewonderde hem omdat hij zich niet aan de gewoonten hield en omdat hij elke keer opnieuw rebelleerde tegen de oude wetten van het huis.

In de zes-, zevenhonderd jaar geschiedenis van het huis was het de eerste keer dat er een vrouw zonder chador of gepaste sluier het huis betrad.

Iedereen keek naar haar. Moesten ze de vrouw verwelkomen of niet? Wat zou Aga Djan ervan vinden?

Het was net donker geworden, maar de grootmoeders zagen in het licht van de lantaarnpaal dat de vrouw een paar doorzichtige nylons aanhad, waardoor haar benen te zien waren.

Nasrin en Ensi, de dochters van Aga Djan, renden vrolijk naar beneden en kusten oom Nosrat.

‘Ik zal haar even voorstellen,’ zei Nosrat, ‘dit is mijn verloofde Shadi.’

Shadi glimlachte en groette de meisjes.

‘O, wat leuk!’ zei Nasrin, de oudste dochter van Aga Djan. ‘Wanneer hebt u zich verloofd, oom? Waarom wisten wij er niets van?’

‘Verloofd? Hoezo verloofd,’ zei Golbanoe tegen Golebeh en ze trok het gordijn dicht, ‘hij liegt, hij trouwt toch met niemand, hij heeft die Teheraanse slet voor zijn plezier meegenomen. Waar is Aga Djan, hij moet dit tegenhouden.’

Fagri Sadat kuste de Teheraanse vrouw en zei: ‘Shadi, wat een mooie naam. Je bent welkom in ons huis!’

‘Waar is Aga Djan? Waar is Moázen?’ vroeg Nosrat. ‘Waar is de imam? En waar is Shahbal?’

‘Aga Djan is nog niet thuis, maar Alsaberi moet in zijn bibliotheek zijn’, zei de vrouw van de imam.

‘Ik ga hem verrassen’, zei Nosrat en hij liep naar de bibliotheek.

Fagri Sadat nam Shadi mee naar de gastenkamer en alle meisjes volgden hen.

De grootmoeders wachtten in de keuken op Aga Djan. Ze hielden de buitendeur in de gaten en zodra hij binnenkwam riepen ze: ‘Nosrat is er!’

‘Wat goed, precies met oud en nieuw. Mijn jonge broer is me dus nog niet vergeten. Ons feest zal nu extra warmte krijgen’, zei hij blij.

‘Maar er is iets’, zei Golbanoe bezorgd.

‘Wat?’

‘Hij heeft een vrouw meegenomen.’

‘En hij zegt dat ze zijn verloofde is’, voegde Golebeh eraan toe.

‘Dat is goed nieuws. Eindelijk is hij wijs geworden.’

‘Wees niet te vroeg blij’, zei Golbanoe.

‘De vrouw heeft geen chador om. Ze draagt slechts een klein hoofddoekje.’

‘En nylons.’

‘Wat zijn dat?’

‘Nylons zijn lange doorzichtige dunne sokken. Als je ze draagt lijkt het alsof je niets aanhebt. Zo’n vrouw heeft hij mee naar huis genomen. God, neem ons onder Uw hoede. Gelukkig was het net donker toen ze arriveerden. Stel dat hij overdag met haar langs de moskee was gelopen, dan zou morgen iedereen in de stad zeggen: er is een vrouw met nylons in het huis van de moskee!’

‘Ik weet voldoende’, zei Aga Djan gerust. ‘Ik zal met hem praten. Ik wil dat jullie haar warm ontvangen, geef haar een paar normale sokken. Geef haar een chador als ze morgen de stad in wil gaan. Jullie hebben toch zoveel mooie chadors in huis. Geef haar een chador als geschenk.’

‘Volgens mij is ze niet zijn verloofde. Hij heeft zomaar een vrouw mee naar huis genomen’, zei Golbanoe.

‘Dat weten we niet,’ zei Aga Djan, ‘laten we hopen dat ze zijn verloofde is. Waar is hij nu?’

‘In de bibliotheek of bij Moázen op de kamer, denk ik.’

Aga Djan wist dat zijn jonge broer niet bad, dat hij altijd tegen het geloof en de gewoonten van het huis rebelleerde. Maar hij hoopte dat Nosrat, nu hij een vrouw meegenomen had, zich zou aanpassen.

‘Het komt wel goed’, zei hij en hij liep naar de kamer van de blinde Moázen.

‘Eten!’ riep Golbanoe.

‘Jongens! Meisjes! Eten!’ riep Golebeh.

Iedereen ging naar de feestkamer.

De mannen liepen in hun feestelijke kleding de ruimte binnen, de vrouwen zaten allemaal al aan de rechterkant van de grote eethoek.

Fagri Sadat stelde de Teheraanse vrouw aan Aga Djan, de imam en Moázen voor.

‘Welkom, mijn dochter!’ zei Aga Djan. ‘We wisten niet dat Nosrat zijn verloofde mee naar huis zou nemen, anders hadden we een feest georganiseerd. Maar goed, op zich is het al een speciaal feest om jou in ons midden te hebben.’

Imam Alsaberi groette haar van een afstandje. Toen Fagri Sadat haar voorstelde aan Moázen, zei ze lachend: ‘We hebben hier een Teheraanse vrouw, ze is anders dan de vrouwen uit onze stad en al helemaal anders dan de vrouwen met wie je in de bergen contact hebt. Ze heet Shadi en ze is beeldschoon. Ze heeft mooie donkere ogen, bruin haar, schitterende witte tanden en een lieve glimlach om haar lippen. En vanavond draagt ze een mooie witte chador met groene bloempjes die ze van de grootmoeders gekregen heeft. Wat wil je nog meer weten?’

‘Ze is dus mooi!’ zei Moázen lachend. ‘Ik had niet anders van Nosrat verwacht.’

De grootmoeders kwamen binnen met een klein komfoor met vuur erin, ze gooiden esfand in het vuur zodat er een heerlijke geurige wolk ontstond. De meisjes brachten het eten uit de keuken.

‘Wachten we niet op Ahmad?’ vroeg Alsaberi.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei Aga Djan, ‘maar toen ik Nosrat zag, vergat ik het je te vertellen. Ahmad belde me op de bazaar. Hij komt niet. Ze hebben hun eigen feest in Qom.’

Ahmad was de zoon van Alsaberi. Hij was nu zeventien en volgde een imamopleiding bij de grote gematigde ayatollah Golpajeghani in Qom.

De grootmoeders hadden een schitterend nieuwjaarsmaal klaargemaakt en iedereen bleef lang aan tafel zitten.

Na het eten werden er zoetigheden gebracht, die speciaal voor het nieuwjaarsfeest waren bereid.

De vrouwen hadden Shadi al in hun midden opgenomen en stelden haar vragen over Teheran en de Teheraanse vrouwen. Shadi had cadeautjes voor hen, nagellak, lippenstift, nylons en chique bh’s. De mannen, die algauw merkten dat ze niet meer welkom waren, trokken zich terug in de gastenkamer.

Het was bijna middernacht toen een van de grootmoeders zei: ‘Dames! Willen jullie je voorbereiden voor het nieuwjaarsgebed?’

Nosrat boog zich naar Shadi.

‘Waar gaan we naartoe?’ zei ze.

‘Straks gaat iedereen bidden, maar dat zegt me niets en daarom doe ik niet mee,’ fluisterde hij in haar oor, ‘ik neem je mee naar de bibliotheek van het huis.’

‘Waarom, wat gaan we daar doen?’

‘Je komt er vanzelf achter’, zei hij en hij pakte haar bij de hand.

Nosrat hield Shadi bij haar arm vast en liep op zijn tenen achter de cederboom langs naar de bibliotheek. Hij deed zachtjes de deur open.

‘Waarom doe je het licht niet aan?’

‘Niet zo hard praten. De grootmoeders horen en zien alles. Als ze merken dat we hier zijn, verschijnen ze plotseling als twee geesten’, zei hij en hij begon de knoopjes van haar bloes los te maken.

‘Niet doen! Niet hier’, fluisterde ze en ze duwde hem zachtjes weg.

Hij pakte haar bij haar middel, drukte haar tegen de boekenkasten en woelde haar rok omhoog.

‘Niet doen, ik vind het eng hier.’

‘Het is niet eng, maar spannend, de oude geest van ons huis verschuilt zich achter deze boekenkasten. Zevenhonderd jaar lang hebben de imams zich in deze ruimte voorbereid voor het gebed, het is een heilige plek, er is veel gebeurd, maar dit nog niet, en ik wil het met je doen. Ik wil iets moois toevoegen aan de geschiedenis van deze kamer.’

‘O, Nosrat’, zuchtte ze.

Hij stak een kaars aan die op het bureau van de imam stond.

‘Waar is iedereen?’ riep Golbanoe vanaf de binnenplaats. ‘Haast je, de imam staat klaar!’

Op de binnenplaats waren twee grote tapijten voor het gebed uitgerold. Alleen Nosrat en zijn Teheraanse vrouw ontbraken.

‘Ik zei het je, hij is een schoft, hij maakt de moskee belachelijk als hij de kans krijgt, maar ik zal dat niet toelaten, hij moet komen voor het gebed!’ zei Golbanoe.

‘Waar kunnen ze zijn?’

Hun blik viel op de bibliotheek.

Ze liepen er zachtjes naartoe. De ramen van de bibliotheek trilden.

Vergisten ze zich?

Nee, zelfs het gordijn bewoog.

De grootmoeders liepen naar de deur, maar durfden hem niet open te doen. Ze knielden voorzichtig voor het raam, keken door een kier van het gordijn naar binnen en zagen dat de oude kaars, die ze nooit aanstaken, brandde.

Met hun handen naast hun ogen keken ze nog aandachtiger naar binnen.

De boekenkasten bewogen in het kaarslicht. Ze schrokken van wat ze zagen en kwamen allebei tegelijk overeind.

Wat moesten ze doen? Aga Djan op de hoogte stellen?

Nee, dat was niet verstandig op zo’n bijzondere avond.

Wat moesten ze dan doen met die onvergeeflijke zonde die Nosrat in de bibliotheek beging?

Zwijgen! zei de ene tegen de andere met haar ogen.

Het was hun plicht om te zwijgen, net als alle andere grootmoeders voor hen soms moesten doen. Ze moesten een groot hart hebben om er alle ondeelbare geheimen van het huis in te kunnen stoppen. Dus ze hadden niets gezien en niets gehoord.

De imam was begonnen met het gebed. Iedereen stond achter hem in de richting van Mekka. De grootmoeders sloten zich ongemerkt bij de vrouwen aan. Er viel een stilte in het huis, je hoorde alleen het gebed van de imam:

‘Allah noeros smawat waal arzo masalo noereh kamach koete fiha...

Hij is licht.

Zijn licht lijkt op een nis met een lampje erin.

Het glas is als een stralende ster.

Hij brandt op olie van een gezegende olijfboom.

De olie geeft bijna uit zichzelf licht.

Licht boven licht.’

Galgal

De meisjes van het huis waren groot geworden en voor enkelen van hen was de tijd gekomen om te trouwen. Maar hoe konden ze trouwen als er nog geen man had aangeklopt om om hun hand te vragen?

In Senedjan kwam nooit een vreemde man op je deur kloppen om om de hand van je dochter te vragen, dat deden vaak de bemiddelaarsters. Een groep oude vrouwen, die ervoor zorgde dat de man in contact kwam met de familie. Dit gebeurde meestal tijdens de koude winteravonden.

Sommige families hadden geen bemiddelaarster nodig. De vrouwen van de familie sloegen dan hun chador om en de mannen zetten hun hoed op. Samen gingen ze onverwachts bij een familie langs die een dochter had, klaar voor het huwelijk.

Families die een volwassen dochter thuis hadden, hielden altijd rekening met onverwachtse klopjes op de deur. Daardoor was iedereen altijd voorbereid op de bezoekers.

Het waren avonden waarop lange gesprekken werden gevoerd over goud en tapijten, die de bruid als bruidsschat mee zou moeten nemen. En over een huis, een lap grond of een som geld die de bruidegom aan zijn bruid moest geven als het huwelijk geen stand zou houden.

Als de mannen tot een compromis waren gekomen, was het aan de vrouwen om de rest van de discussie te voeren, die ging over de kleding van de bruid en over de sieraden die ze zou krijgen tijdens de plechtigheid.

Dameshorloges waren net op de bazaar van Senedjan te koop en daarom wilde iedere bruid wel zo’n modieus horloge hebben.

Op zulke avonden, als het licht lang achter de ramen van de buren brandde, wist je dat ze bezig waren met het voeren van een huwelijksgesprek. In die huizen waren de kamers warm en de ramen beslagen door de rook van de waterpijpen. Maar de lange winternachten werden als beangstigend ervaren door de vele families die wel een volwassen dochter thuis hadden, maar wisten dat niemand van plan was om op hun deur te kloppen.

In het huis van de moskee was de dochter van de imam klaar om te trouwen.

Ze wachtten in stilte; misschien zou er worden aangeklopt, misschien zou de telefoon gaan. Maar de winter was al bijna voorbij en er was nog niemand geweest.

Het was heel moeilijk voor de dochters van het huis om een geschikte man te vinden. Niet iedereen kon hen ten huwelijk vragen. Voor de gewone meisjes van de stad waren er genoeg mannen; een jonge timmerman, een metselaar, een bakker, een ambtenaar van de gemeente, een meester van een basisschool of een jongen die net bij de spoorwegen was aangenomen. Maar zulke mannen waren niet geschikt voor de dochters van het huis dat bij de moskee hoorde.

Het regime van de sjah was corrupt, dus iemand die voor de overheid werkte, kon niet om de hand van de meisjes vragen. Een leraar dan? Dat zou misschien kunnen. Eigenlijk waren alleen de zonen van vooraanstaande handelaars geschikt.

De winter ging voorbij en de jonge vrouwen die door niemand ten huwelijk waren gevraagd, wisten dat ze nog een jaar moesten wachten. Gelukkig trekt het leven zich niet altijd iets van de tradities aan en kiest soms zijn eigen pad. En zo werd er op een nacht toch geklopt.

‘Wie is daar?’ riep Shahbal, de zoon van Moázen.

‘Ik’, klonk de zelfverzekerde stem van een man achter de deur.

Shahbal opende de deur en zag een jonge imam met een opvallende zwarte tulband in het gele licht van de lantaarnpaal staan. Zijn tulband stond een beetje scheef op zijn hoofd en hij rook naar heerlijke rozen. Zijn lange imamgewaad was donker en je merkte dat hij het voor het eerst droeg.

‘Een goede avond’, zei de jonge imam.

‘Goedenavond’, antwoordde Shahbal.

‘Mohammad Galgal is mijn naam!’ zei de imam.

‘Aangenaam! Wat kan ik voor u doen?’

‘Ik wil met imam Alsaberi spreken als dat kan.’

‘Neem me niet kwalijk, maar het is laat en hij wenst geen bezoek meer. U kunt hem morgen in de moskee ontmoeten.’

‘Maar ik wil hem graag nu spreken.’

‘Mag ik weten waar het om gaat, misschien kan ik u verder helpen?’

‘Ik kom voor zijn dochter Sediq. Ik wil het met hem over haar hebben.’

Een moment lang wist Shahbal niet hoe hij moest reageren, toen antwoordde hij beheerst: ‘Daar moet u Aga Djan over spreken. Ik zal hem vertellen dat u er bent.’

‘Ik zal hier wachten’, zei de imam.

Shahbal liet de deur half openstaan en liep naar de werkkamer van Aga Djan, die aan het schrijven was.

‘Er staat een jonge imam voor de deur. Hij zegt dat hij voor de dochter van Alsaberi komt.’

‘Staat hij voor de deur?’

‘Ja. Hij zegt dat hij met de imam wil spreken.’

‘Ken ik hem?’

‘Volgens mij niet. Het is een merkwaardige imam, hij komt duidelijk niet uit de stad. Hij ruikt naar rozen.’

‘Laat hem binnenkomen’, zei Aga Djan, terwijl hij zijn papieren opruimde en overeind kwam.

‘U bent welkom!’ zei Shahbal tegen de imam. ‘Komt u binnen.’

Hij nam hem mee naar de kamer van Aga Djan.

‘Mijn naam is Mohammad Galgal. Een goede avond! Stoor ik niet?’ zei de imam.

‘Nee, helemaal niet. Welkom! Neemt u plaats’, zei Aga Djan, terwijl hij de hand van Galgal schudde.

Aga Djan merkte dat de man inderdaad anders was. Hij vond het aangenaam dat hij net als de imams van zijn huis een zwarte tulband droeg. Het betekende dat hij een nakomeling van de profeet Mohammad was.

Aga Djan was in het bezit van de oudste stamboom van de familie. Deze was op perkament geschreven en de namen van de mannen van de familie liepen terug tot aan die van profeet Mohammad.

De stamboom en de ring van de heilige imam Ali werden in een speciale doos in de oude schatkamer van de moskee bewaard.

‘Drinkt u thee?’ vroeg Aga Djan.

Even later verscheen Golbanoe met een dienblad met daarop thee en dadels en overhandigde het aan Shahbal.

Deze zette een glas thee en het schaaltje dadels voor Galgal neer en wilde de kamer verlaten.

‘Je mag blijven’, zei Aga Djan tegen hem.

Hij ging in een hoek op een stoel zitten.

Galgal stopte een dadel in zijn mond en nam een slok thee. Toen schraapte hij zachtjes zijn keel en zei zonder inleiding: ‘Ik kom om de hand van de dochter van imam Alsaberi vragen.’

Aga Djan, die een slok van zijn thee wilde nemen, zette het glas terug en keek naar Shahbal. Hij had niet verwacht dat de imam zo direct over het onderwerp zou beginnen en bovendien kwam een man normaalgesproken niet in zijn eentje om de dochter van een familie vragen. Traditiegetrouw werd het woord altijd door de vader van de aanstaande bruidegom gevoerd. Maar Aga Djan was een ervaren man. Beheerst zei hij: ‘U bent welkom, maar mag ik u vragen waar u woont en wat u momenteel doet?’

‘Ik woon in Qom en ik heb net mijn imamopleiding afgerond.’

‘Bij welke ayatollah hebt u gestudeerd?’

‘Bij de grote ayatollah Almakki.’

‘Almakki?’ zei Aga Djan verrast. ‘Ik heb de eer gehad om de ayatollah persoonlijk te ontmoeten.’

Toen de naam ‘Almakki’ viel, wist Aga Djan meteen dat de jonge imam bij een revolutionaire stroming tegen de sjah hoorde. De naam Almakki was zowat synoniem voor het geheime religieuze verzet tegen de sjah.

Toch bemoeiden veel jonge imams die van Almakki les hadden gekregen zich niet met politiek, maar wie door hem werd opgeleid, kon verdacht zijn.

Aga Djan vermoedde dat de jonge imam, die zijn tulband een beetje scheef had opgezet en een extra vleugje rozengeur op had gedaan, niet neutraal was. Maar hij zei niets.

‘Wat doet u op dit moment? Hebt u een vaste moskee waar u preekt?’

‘Nee, nog niet, maar ik werk vaak als invaller voor verschillende moskeeën in verschillende steden. Als een imam ziek is of op reis gaat, word ik gevraagd om voor hem in te vallen.’

‘Ik snap het. Dat gebeurt hier ook, maar we hebben een vaste invaller’, zei Aga Djan. ‘Een imam die in het dorp Djirja woont. Hij is heel betrouwbaar, zodra we hem nodig hebben, komt hij meteen.’

Aga Djan wilde vragen waar zijn ouders woonden en waarom hij niemand van zijn familie had meegenomen als hij voor de dochter van Alsaberi kwam. Maar hij vroeg het niet, hij wist dat de jonge imam zou zeggen: ‘Ik ben volwassen en ik mag zelf weten met wie ik trouw. Mijn naam is Mohammad Galgal. En mijn ayatollah heet Almakki. Wat wilt u verder weten?’

‘Hoe komt u bij onze dochter? Hebt u haar ooit gezien?’ zei Aga Djan.

‘Nee, maar mijn zus heeft haar ontmoet. Bovendien heeft ayatollah Almakki me haar aangeraden, hij heeft me een brief voor u meegegeven.’ Hij haalde een envelopje uit zijn binnenzak en overhandigde het aan Aga Djan.

Als hij een brief van de ayatollah bij zich had, had Aga Djan verder niets te vertellen. Als Almakki hem had goedgekeurd, was er geen ruimte meer voor verdere discussie. De zaak was dan afgerond.

Met respect opende Aga Djan de brief. De ayatollah had het volgende geschreven:

In de naam van Allah.

Nu Mohammad Galgal u bezoekt, groet ik u.

Wassalam* Almakki.

Er was iets met de brief, maar Aga Djan wist niet wat. Het was geen goedkeuring en ook geen afkeuring, alleen een bevestiging. De ayatollah was blijkbaar niet onder de indruk geweest, anders had hij dat wel laten merken. Maar de jonge imam had toch een brief van Almakki bij zich en dat betekende veel. Aga Djan deed de brief in zijn la en zei: ‘Ik moet even nadenken wat we verder kunnen doen. Laten we het zo afspreken. Ik zal met imam Alsaberi en zijn dochter over deze ontmoeting praten. Daarna maken we samen een afspraak en komt u met uw familie, met uw vader. Afgesproken?’

‘Akkoord!’ zei Galgal.

Shahbal liet Galgal uit en keerde terug.

‘Wat denk jij, Shahbal?’ vroeg Aga Djan.

‘Ik vind hem apart, hij is scherp. Dat beviel me wel.’

‘Je hebt gelijk. Je zag het aan de manier waarop hij op zijn stoel zat. Hij is niet te vergelijken met die plattelandsimams. Maar ik heb mijn bedenkingen.’

‘Wat voor bedenkingen?’

‘Hij is erg ambitieus en gevaarlijk. De ayatollah heeft in zijn brief niets concreets over hem geschreven. Hij heeft hem wel aangeraden, maar aan de andere kant heeft hij geen woord aan hem besteed. Ik lees twijfel in zijn brief. Galgal is vast niet slecht, maar wel riskant. Is hij geschikt voor onze moskee? Alsaberi is zacht, maar deze jonge imam is hard, denk ik.’

‘Wat bedoelt u daarmee?’

‘Is Alsaberi nog wakker?’

Shahbal keek door het gordijn naar buiten.

‘Er brandt licht in de bibliotheek’, zei hij.

‘Dit blijft voorlopig tussen ons, de vrouwen mogen er nog niets over weten’, zei Aga Djan en hij verliet de kamer om naar de bibliotheek te gaan.

Hij klopte op de deur en ging naar binnen. Alsaberi zat op zijn tapijtje en las een boek.

‘Hoe was je dag?’ vroeg Aga Djan.

‘Gewoon’, zei Alsaberi.

‘Wat ben je aan het lezen?’

‘Een boek over de politieke daden van ayatollahs in de afgelopen honderd jaar. Zo te zien hebben ze nooit stilgezeten, altijd hebben ze iets gevonden om tegen in opstand te komen. Altijd een manier gevonden om de macht in handen te krijgen. Dit boek is als een spiegel waarin ik naar mezelf kijk. Politiek vind ik goed, maar ik kan geen politiek bedrijven. Ik vind mezelf niet geschikt voor zulke daden. Daardoor voel ik me schuldig.’

Alsaberi was ongewoon openhartig. Aga Djan voelde dat hij de imam op een belangrijk moment had bezocht.

‘Ik weet dat Qom niet tevreden is met mij. Ik ben bang dat de mensen naar een andere moskee zullen gaan en onze moskee leegloopt als ik blijf zwijgen.’

‘Daar hoef je niet bang voor te zijn,’ zei Aga Djan, ‘integendeel, er zullen meer mensen komen als ze merken dat onze moskee zich niet met de politiek bemoeit. De mensen die onze moskee bezoeken zijn gewone mensen van de straat. De moskee is hun huis, ze komen heel hun leven al hiernaartoe, ze zullen echt niet gauw weggaan. Daarvoor kennen ze je te goed en hebben ze te veel respect voor je.’

‘Maar de bazaar,’ voegde de imam eraan toe, ‘de bazaar is altijd het middelpunt van de politiek geweest. Dat staat ook in dit boek. De bazaars hebben de afgelopen tweehonderd jaar een beslissende rol gespeeld en de imams hebben ze altijd als wapen gebruikt. Als de koopmannen de bazaar sluiten, weet iedereen dat er iets ongewoons, iets belangrijks aan de hand is. Ik weet dat de bazaar niet tevreden met mij is.’

Aga Djan wist heel goed waar de imam het over had. Hijzelf was ook niet tevreden met Alsaberi, maar hij kon hem niet afzetten omdat de imam een zwak karakter had. Alsaberi was nu eenmaal het hoofd van de moskee en bleef dat tot aan zijn dood. Hij wist dat men op de bazaar klaagde, dat de kooplieden meer beweging van de moskee verwachtten, maar wat kon hij doen, als Alsaberi niet bekwaam was? Laatst hadden de ayatollahs Aga Djan zelfs in Qom uitgenodigd. Ze hadden hem duidelijk gezegd dat de moskee haar houding moest corrigeren. Ze wilden geluiden tegen de sjah en vooral tegen de Amerikanen horen. Aga Djan had hun beloofd dat hij de moskee actiever zou maken, maar hij wist dat Alsaberi er de man niet naar was om dat te doen.

Qom was het centrum van de sjiitische wereld. De grote ayatollahs woonden allemaal in Qom en gaven van daaruit leiding aan alle moskeeën. De moskee van Senedjan was een van de belangrijkste moskeeën in het land. Daarom verwachtten de ayatollahs meer initiatief van deze moskee. Qom stelde vragen, Qom stelde eisen, maar Aga Djan kon met Alsaberi geen verandering in de moskee brengen. Misschien had Almakki daarom de jonge imam naar hun huis gestuurd.

Aga Djan veranderde van gespreksonderwerp en zei: ‘Ik heb een verrassing voor je. En het past goed bij het boek dat je aan het lezen bent.’

‘Wat voor verrassing?’

‘Iemand heeft om de hand van je dochter gevraagd.’

‘Wie is het?’

‘Een jonge imam uit Qom! Een volgeling van ayatollah Almakki.’

‘Almakki?’ zei de imam verbaasd en hij legde zijn boek op het tapijt.

‘Hij is niet bang voor de politiek, goedgekleed, zelfverzekerd en draagt zijn zwarte tulband een beetje scheef’, zei Aga Djan glimlachend.

‘Hoe komt hij bij ons? Ik bedoel, bij mijn dochter?’

‘Iedereen in de stad weet dat je een dochter hebt. En iedereen kan om haar hand vragen, maar ik denk dat deze jonge imam niet alleen voor je dochter komt, maar ook om de moskee en je preekstoel.’

‘Wat!’

‘Je weet dat er altijd politiek in het spel is als Almakki erachter zit.’

‘We moeten goed nadenken voordat we hem antwoord geven. Het moet duidelijk worden of hij onze dochter wil of onze moskee.’

‘Dat doen we, maar ik ben niet bang voor veranderingen. En ik negeer de dingen die op mijn pad komen niet. Ik geloof niet in toeval. Hij klopt niet voor niets op onze deur, hij past heel goed in dit huis. De moskee heeft enkele vurige imams gekend in het verleden. Ik ga naar Qom om er persoonlijk met Almakki over te praten. Als hij hem als persoon, als echtgenoot goedkeurt, ga ik ermee akkoord. Ik ga je zoon, Ahmad, bellen. Hij zit niet op dezelfde imamschool, maar hij zal Galgal zeer waarschijnlijk wel kennen.’

‘Doe wat je wilt, maar wees voorzichtig. Je moet er goed op letten dat het geen politiek-religieus huwelijk wordt. Ik geef mijn dochter niet zomaar aan een imam. We moeten er zeker van zijn dat hij een goede man is. Ik wens haar een goed huwelijk toe. Ik wil haar niet aan de ayatollahs geven.’

‘Je hoeft niet bang te zijn’, zei Aga Djan.

‘Ik voel me de laatste tijd niet goed, droefheid krijgt vaak de overhand in mijn hart. Ik ben banger geworden, bang voor alles, en vooral voor de moskee, soms weet ik niet meer wat ik moet vertellen tijdens het vrijdaggebed.’

‘Je bent moe, ga toch een paar dagen naar Djirja. Neem de grootmoeders mee en rust daar een weekje uit. Het zal hun ook goeddoen. Het is langgeleden dat ze voor het laatst zijn weggeweest. Je pijnigt jezelf met wat je jezelf hebt opgelegd. Niemand wast zich zo vaak, je bent geïsoleerd, zo zul je het niet lang volhouden. Ga naar Djirja, misschien heb je een flinke schoonzoon waar je af en toe op terug kunt vallen als je terugkomt’, zei Aga Djan en hij verliet glimlachend de bibliotheek.

De volgende dag belde Aga Djan naar Qom en sprak met Ahmad.

‘Ken je Mohammad Galgal?’

‘Waar hebt u hem leren kennen?’

‘Hij heeft om de hand van je zus gevraagd.’

‘Dat meent u niet!’ zei hij verbaasd.

‘Ik meen het. Wat voor iemand is hij?’

‘Hij is hier erg bekend, ik ken hem niet persoonlijk. Hij is goedgebekt en heeft overal een mening over. Hij is totaal anders dan alle andere imams. Maar wat hij verder doet, weet ik niet.’

‘Wat denk jij? Is hij geschikt voor je zus?’

‘Wat zal ik zeggen, het is moeilijk, voorzover ik weet is hij een harde kerel. Mijn zus heeft alleen mijn vader als imam gekend. Zij denkt dat alle geestelijken zo zijn.’

‘Wat voor mij belangrijk is, is dat je zus geluk bij hem vindt’, zei Aga Djan.

‘Ik zei het u, hij is een goede, slimme jongen, maar of hij een goede man voor haar zal zijn, durf ik niet te zeggen.’

‘Ik denk dat ik genoeg weet, jongen.’

Vervolgens belde hij de residentie van ayatollah Almakki en maakte een afspraak. Donderdag, in de vroege ochtend, stopte de chauffeur van Aga Djan voor het huis en bracht Aga Djan naar het station.

Aga Djan, die een lange jas droeg en een hoed ophad, stapte bij het station uit en liep de monumentale hal binnen. De directeur van het station zag hem, doofde zijn sigaar en snelde naar hem toe.

‘Een heel goede morgen. Een gezegende reis!’ zei hij beleefd.

‘Ensha Allah*’, zei Aga Djan.

Aga Djan zou reizen met een lange bruine trein die een halfuur eerder helemaal uit het zuiden, vanaf de Perzische Golf aangekomen was en tot aan de grens met Afghanistan richting het oosten ging. De trein stopte onderweg nog bij tientallen stations. Voor Aga Djan zou het een drie uur lange treinreis worden.

In de stationshal stonden vele passagiers en talloze mensen die wachtten op reizigers. Honderden mannen met hoed, vrouwen met lange jassen en opvallend veel vrouwen zonder chador.

Het gezicht van het land was sterk veranderd, hij merkte het steeds meer als hij per trein reisde. De mensen die uit het zuiden kwamen waren vrijer en heel anders dan de mensen uit Senedjan. Je kwam in de trein vrouwen tegen die geen hoofddoek droegen of soms met blote armen liepen. Vrouwen met een hoed, vrouwen met een tas, vrouwen die lachten, die rookten. Aga Djan wist dat al die veranderingen door de sjah kwamen, de sjah die de knecht van de Amerikanen was. Amerika was bezig het geloof van het land te ondermijnen en niemand kon er iets tegen doen.

De stationsdirecteur nodigde Aga Djan uit naar zijn kantoor, bood hem een glaasje verse thee aan en toen het tijd werd voor Aga Djan om te vertrekken, begeleidde hij hem naar een speciale coupé, die bestemd was voor belangrijke passagiers.

Na drie uur reizen kwam de koepel van de tombe van de heilige Fatéme in zicht.

De trein reed het station van Qom binnen. Als je uit de trein stapte, leek het alsof je in een andere wereld was terechtgekomen. De vrouwen waren zwart gesluierd en de mannen hadden allemaal een baard. Waar je ook keek zag je imams.

Aga Djan stapte uit. Overal hoorde je de moázens op de daken van de moskeeën de Koran door luidsprekers voorlezen. Nergens zag je een portret van de sjah, overal hingen grote doeken waarop teksten van de Koran geschreven waren. De sjah zou het nooit in zijn hoofd halen om naar deze stad te reizen. En er was geen Amerikaanse diplomaat die ooit per auto of trein deze stad durfde te passeren.

Qom was het Vaticaan van de sjiieten, de heiligste stad van het land, waar Fatéme, de dochter van de profeet Mohammad, begraven lag. De gouden koepel van haar tombe schitterde als een juweel boven het centrum van de stad.

Aga Djan nam een taxi naar de moskee van ayatollah Almakki. Het was precies twaalf uur ’s middags toen hij voor de moskee uit de taxi stapte.

De ayatollah verscheen met zijn leerlingen, jonge imams die hem naar de gebedsruimte begeleidden. Aga Djan boog zijn hoofd beleefd toen hij Almakki zag. De ayatollah stak zijn hand naar hem uit, Aga Djan schudde die, ging met hem mee naar de gebedsruimte en nam plaats op de eerste rij.

Toen het gebed afgelopen was, knielde Aga Djan naast de ayatollah.

‘Welkom! Wat brengt u hier?’ vroeg de ayatollah.

‘In de eerste plaats wilde ik uw gezegende gezicht zien en ten tweede kom ik vanwege Mohammad Galgal.’

‘Hij was mijn beste leerling. En hij heeft mijn zegen’, zei de ayatollah.

‘Dan weet ik voldoende’, zei Aga Djan, hij kuste hem op zijn schouder en kwam overeind.

‘Maar...’ zei de ayatollah.

Aga Djan ging weer zitten.

‘Hij zoekt altijd zijn eigen weg.’

‘Wat wil de ayatollah daarmee zeggen?’ vroeg Aga Djan.

‘Nou, dat hij niet een van de kudde is.’

‘Ik begrijp het’, zei Aga Djan.

‘Een gezegend huwelijk en een goede reis terug’, zei de ayatollah en hij stak zijn hand weer uit naar Aga Djan.

Aga Djan was blij met wat de ayatollah over Galgal gezegd had, hij had zijn goedkeuring gegeven. Maar diep in zijn hart voelde hij zich toch nog ongerust.

Toen hij weer thuis was, riep hij Shahbal op zijn werkkamer.

‘Shahbal, kun je Sediq laten komen?’

Toen Sediq hoorde dat Aga Djan haar wilde spreken, wist ze meteen dat er iets belangrijks aan de hand was.

‘Neem plaats. Gaat alles goed met je?’ vroeg Aga Djan.

‘Ja, alles is goed.’

‘Luister, mijn dochter. Er heeft iemand om je hand gevraagd.’

Het gezicht van Sediq verkleurde. Zij liet haar hoofd op haar borst zakken.

‘Hij is een imam.’

Ze keek naar Shahbal. Die glimlachte en zei: ‘Een uitmuntende jonge imam!’

Sediq glimlachte.

‘Ik ben naar Qom geweest en heb zijn ayatollah gesproken. Hij was zeer te spreken over hem. Je broer heeft hem ook goedgekeurd. Wat denk jij? Wil je met een imam trouwen?’

Ze zweeg.

‘Zwijgen is niet toegestaan bij een huwelijksaanzoek,’ zei Aga Djan, ‘geef me antwoord.’

‘Het is een knappe imam. Hij draagt een modieus imamgewaad en goed gepoetste lichtbruine schoenen. Over zijn uiterlijk valt niet te klagen’, zei Shahbal glimlachend.

Aga Djan deed alsof hij de toelichting van Shahbal niet gehoord had, maar Sediq hoorde het wel en glimlachte weer.

‘Wat is je antwoord? Zullen we met zijn familie in bespreking gaan?’

‘Laten we dat doen’, zei ze zacht na een lange stilte.

‘Ik moet er nog iets aan toevoegen,’ zei Aga Djan, ‘hij is heel anders dan je vader. Hij is een volgeling van ayatollah Almakki. Zegt die naam je wat?’

Sediq keek naar Shahbal.

‘Hij is geen dorpsimam’, zei Shahbal.

‘Het zal een roerig en soms moeilijk leven voor je worden’, zei Aga Djan. ‘Denk je dat je zo kunt leven?’

Ze dacht na en zei: ‘Wat denkt u?’

‘Aan de ene kant is het een eer om zo’n leven te leiden. Aan de andere kant kan het een hel worden als je er niet achter staat’, zei Aga Djan.

‘Kan ik hem eerst spreken?’

‘Uiteraard!’ zei Aga Djan.

Een week later begeleidde Shahbal imam Galgal naar de gastenkamer, waar een schaal fruit en verse thee klaarstonden.

Vervolgens haalde hij Sediq en stelde haar aan Galgal voor.

Zij groette Galgal en bleef naast de wandspiegel staan. Hij vroeg haar of ze misschien wilde zitten. Ze deed haar chador los, zodat haar gezicht beter te zien was.

Shahbal liet hem alleen en deed de deur zachtjes dicht.

De grootmoeders stonden bij de hooz en hielden alles in de gaten. Fagri Sadat, de vrouw van Aga Djan, had Galgal vanaf de tweede verdieping vanachter haar raam gezien. Zinat Ganoem, de vrouw van Alsaberi, bad op haar kamer voor een gezond huwelijk voor haar dochter. Meer kon ze niet doen, want niemand vroeg haar ooit om haar mening. Haar oordeel telde niet. Fagri Sadat was degene die de beslissingen nam in het huis.

De dochters van Aga Djan stonden verstopt achter de gordijnen, om Galgal nog een keer te kunnen bewonderen als hij de gastenkamer straks verliet.

De ontmoeting tussen Galgal en de aanstaande bruid van het huis duurde een klein uurtje, toen ging de deur van de gastenkamer weer open en trad Sediq naar buiten. Ze zag er gelukkig uit, ze keek naar de grootmoeders en liep naar de bovenverdieping.

Shahbal gaf Galgal een rondleiding over de binnenplaats.

‘Dit zijn de grootmoeders van dit huis.’

Fagri Sadat kwam naar beneden.

‘De vrouw van Aga Djan, de koningin van het huis’, zei Shahbal lachend.

Galgal groette haar zonder haar aan te kijken. De meisjes maakten een voor een kennis met Galgal. Toen hij iedereen ontmoet had, nam Shahbal hem mee naar de bazaar, zodat Aga Djan hem verder kon spreken.

Een paar dagen later ontving Aga Djan imam Galgal en zijn vader thuis in zijn werkkamer, ook Alsaberi was aanwezig. De aard van hun gesprek was anders dan die van traditionele huwelijksgesprekken, er werd geen woord vuilgemaakt aan goud of geld. De bruid zou haar bruidegom een exemplaar van de koran met een gouden omslag geven en ze zou met een witte chador en een dichtbundel van de middeleeuwse dichter Hafiz het huis van haar vader verlaten. Maar iedereen wist dat de rijke families van de stad hun dochter niet met lege handen naar haar nieuwe huis zouden sturen. Ze zouden haar vanzelfsprekend alles meegeven wat ze nodig had. Verder ging het gesprek over de moskee, de bibliotheek, de boeken, de oude kelders, de blinde Moázen en natuurlijk over de oude cederboom van het huis en uiteindelijk werd de dag van het huwelijk vastgelegd.

‘Mobarak ensha Allah*’, zeiden de mannen en ze schudden elkaars handen.

Toen het zover was, kwam Sediq met een zilveren blad met daarop vijf zilveren kopjes thee de kamer binnen.

Het huwelijk zou op de geboortedag van de heilige Fatéme plaatsvinden. Dat was een van de mooiste dagen, het zou mildwarm zijn, maar de wind die uit de bergen kwam zorgde voor aangename verkoeling. Je kreeg de neiging om je bruid in je armen te nemen en onder een dunne zomerdeken te kruipen. In die periode sliep bijna iedereen op de daken. Je zag dan veel witte doorzichtige slaaptenten op de daken staan. Het waren de tenten waarin de bruiden en bruidegoms sliepen.

Er zou een gepast feest komen waarop de belangrijkste families van de stad en de bazaar uitgenodigd zouden worden. Het werd niet zomaar een trouwerij, het was de dochter van imam Alsaberi die ging trouwen. En de bruidegom was niet zomaar een leraar of een ambtenaar van de burgerlijke stand. Het was zelfs geen koopman, maar een imam met een donkere tulband die uit Qom kwam.