Kader Abdolah

Rode wijn

De verhalen van De adelaars en De meisjes en de partizanen gebundeld

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Kader Abdolah 1993, 1995

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Tineke Dijkstra/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 1944 0

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een onbekende trekvogel

Ik werk in het natuurmuseum. Tijdelijk, om werkervaring op te doen. Je kunt niet gewoon thuis blijven zitten. Ik heb tientallen keren gesolliciteerd. Maar ik ben buitenlander en politiek vluchteling. Buitenlanders zijn bekend in Nederland, maar een politiek vluchteling is een vraagteken. Ik wist dat er geen baantje voor mij was. Je moet blijven zoeken, anders word je gek.

Ik werk met Gerrit. Hij is altijd met vogels bezig. Dode vogels. Hij zet ze op. Hij meet schedels, oogkassen, dijbenen, scheenbenen, snavels, kortom, alles van dode vogels.

Er komen weleens mensen bij de portier die een dode vogel op straat hebben gevonden. De portier roept Gerrit dan naar de balie en ik ga altijd mee. Gerrit kijkt alleen naar de handen van de mensen waar de vogel, met zijn kop naar beneden, in ligt. Hij bergt alle dode vogels in de kelder op. In een oude diepvries. De kelder is heel erg oud, donker en benauwd. Het plafond is te laag. Je moet gebogen lopen, met je hoofd naar beneden. Er zijn verschillende opgezette vogels die aan hun poten aan het plafond opgehangen zijn.

Er is ook een versteende vogel die tegen de muur staat. Hij kijkt altijd met huilende ogen naar mij.

‘Een onbekende vogel’, zegt Gerrit.

Gerrit heeft mij nog nooit recht in de ogen gekeken. Hij weet nog niet wie ik ben en waar ik vandaan kom. Maar ik heb hem in deze korte tijd leren kennen. Ik weet dat hij wacht op een vogel, een zeldzame vogel met groene ogen. Maar tot nu toe heeft hij alleen gewone vogels ontvangen. Gewone vogels die ’s morgens, ’s middags en ’s avonds langs de bewolkte hemel van de stad vliegen.

Ik heb een hekel aan opgezette vogels, maar ik doe altijd met Gerrit mee. Ik moet eigenlijk met hem samenwerken. Er is geen andere plek voor mij. Ik heb veel dingen van hem geleerd. Nu kan ik de kunstogen in de oogkassen monteren en weet ik welke van die glazen ogen passend zijn voor een kraai en welke voor een zeldzame vogel met groene ogen.

Vorige week zondag heb ik aan het eind van de dag een heel grote vogel in de buurt van onze woning gevonden. Nee, niet gevonden, maar ontmoet. Er vloog een rij trekvogels in V-vorm over.

Ik bleef kijken. Ik hou van vogels die van ver komen.

De vogel die vooropvloog had een probleem. Hij kón niet meer. Hij deed zijn best, maar het ging niet. Plotseling viel hij. Kop naar beneden en poten naar boven. Hij viel in een bevroren plas. Ik rende naar hem toe. Moeizaam ademhalend keek hij naar mij, met zijn groene ogen vol tranen. Na een paar laatste stuiptrekkingen ging hij dood. Wat voor soort vogel was het? Waar kwam hij vandaan? Ik wist het niet. Alleen Gerrit zou die dingen weten. Hij moest naar het museum. Ik nam hem mee.

Gerrit deed de diepvries open. Het stonk. De doden lagen door elkaar. Bevroren ogen en veren van vogels. Hij stopte hem erin.

‘Waar heb je hem gevonden?’ vroeg Gerrit.

‘Ik heb hem niet gevonden, maar ontmoet. Gezien.’

‘Waar heb je hem gezien?’

‘In de lucht. In de bevroren hemel boven onze woning.’

‘In de lucht? Was hij niet dood?’

‘Nee. Hij vloog met de andere mee.’

‘Andere? Waar zijn de andere?’

‘Ze vlogen huilend door.’

Gerrit dacht een poosje na.

‘Misschien een afgedwaalde trekvogel’, zei hij toen. ‘Ze trekken altijd naar het zuiden, maar soms, heel soms, met slecht weer, kunnen ze afdwalen. Ik ben er niet zeker van. Ik moet hem prepareren. Er zijn veel te veel dingen die moeten gebeuren.’

Hij prepareerde hem. Ik deed er niet aan mee. Hij mat alles op. Hij las verschillende teksten, maar er was geen enkele bekende aanwijzing in de boeken. Geen foto. Geen naam. Geen adres. Geen familie.

Een paar dagen lagen de botten, de veren en de schedel op het bureau van Gerrit. De vierde dag ruimde hij alles op en deed het in een plastic zak. Hij gaf hem aan mij.

‘Onbekend’, zei Gerrit.

Ik verliet het museum met de plastic zak. Buiten regende het. Er vloog een rij trekvogels over, in V-vorm. Maar er was geen begeleider bij.

maart 1991

Het Amerikaanse bedrijf

Ik ben bang voor niemand, maar wel voor Koos en voor thuis. Thuis zitten zonder werk. Koos is mijn chef, mijn directe chef. Ik heb een tijdelijk baantje gevonden bij een voedselbedrijf. Wij produceren voedsel in glazen potten. Ik werk bij de inspectieafdeling.

Ik ben blij met dit baantje en probeer het koste wat het kost te behouden.

‘Wij zijn een Amerikaans bedrijf,’ zei Koos op de eerste dag, ‘je moet alles netjes doen.’

Ik doe mijn best en ken mijn werk, maar Koos vertrouwt me niet. Ik controleer de productie. Koos controleert mij. Hij is altijd boos op mij en ik weet niet waarom.

‘Waarom heb je zo gek gedaan?’ vraagt hij.

‘Wat heb ik gedaan?’

‘Wakker worden! Vandaag is het de 13de, maar jij hebt de 14de geschreven.’

‘Ik zal het goed doen.’

Ik probeer echt alles goed te doen, maar hij vindt altijd wel een foutje van mij.

‘Waarom ben je te laat?’ vraagt hij.

‘Ik ben op tijd.’

Hij kijkt op zijn horloge.

‘Jij bent twee minuten te laat.’

‘Ik probeer op tijd te komen.’

Ik heb een wekker, maar ik heb er een bij gekocht. Ik wind ze allebei op omdat ik bang ben me te verslapen. Ik probeer steeds een paar minuten vóór hem op mijn werk te zijn.

Koos komt binnen, groet me niet, gaat aan zijn bureau zitten en zet de radio aan. Het nieuws van zeven uur. Het gaat allemaal over de oorlog. Het kan ieder moment gebeuren. Voor de oorlog ben ik ook bang, de Golfoorlog.

Hij begint met het controleren van de werklijsten, eerst de papieren die ik heb ingevuld. Ik controleer ze zelf een paar keer voor hij het doet. Maar ik weet dat hij uiteindelijk toch iets zal vinden. Hij draait zich boos naar mij om.

‘Dat mag niet. Wie ben jij? Een tijdelijke kracht! Je moet goed luisteren, wij zijn een Amerikaans bedrijf. Jij mag geen handtekening onder de papieren zetten.’

‘Ik zal het niet meer doen.’

De radio staat de hele dag aan. Iedereen wacht op een aanval. Een grote Amerikaanse aanval. Hij slaat zijn vuist in zijn hand en lachend zegt hij: ‘Straks een harde klap.’

Er is nog geen oorlog, maar ik ben bang voor wat er zou kunnen gebeuren.

Het is vrijdag, 16 januari. Ik ben bezig het overzicht van de dagtotalen op papier te zetten.

‘Wat denk jij?’ vraagt hij.

Een paar seconden begrijp ik hem niet.

‘Niks!’ zeg ik.

‘Ik bedoel de oorlog’, zegt hij.

Ik kijk naar zijn gele tanden en zeg niks.

‘Hoor je me niet?’ vraagt hij agressief.

‘Ik begrijp die dingen niet’, zeg ik verdedigend.

‘Dom van jou. Wat voor een politiek vluchteling ben jij!’

Ik zeg niks.

‘Wacht maar af, dan zul je het begrijpen!’ zegt hij, zijn vuist bewegend.

Ik sta bij het raam van de werkruimte. Koos komt met zijn grote zwarte Amerikaan en stapt lachend uit.

Hij stormt binnen, loopt rechtstreeks naar de radio en zet hem aan.

Ik heb alles al om zes uur thuis gehoord.

‘Het is oorlog!’ zegt hij, met zijn vuist omhoog. ‘Begrijp je het nu?’

Ik zeg niks.

‘Alle vliegvelden, vliegtuigen van jou bestaan nu niet meer. Jouw kop is nu vernietigd’, zegt hij.

Ik kijk naar buiten. Het regent. Er vallen grote druppels op zijn zwarte Amerikaan.

Koos is nu met de oorlog bezig en heeft geen tijd meer om naar mijn foutjes te zoeken. De radio staat de hele dag aan. Ik ben bang voor die radio.

Het is zeven uur, 19 januari. Hij komt binnen en zet zoals gewoonlijk de radio aan.

‘Saddam heeft iedereen opgeroepen de Amerikaanse eigendommen aan te vallen’, zegt de omroeper.

Koos kijkt eerst naar mij en daarna naar zijn Amerikaan op de parkeerplaats.

Ik doe mijn witte werkjas aan en ga aan het werk.

Nu let Koos op mij. Ik voel zijn priemende blik in mijn rug. Ik durf niet alleen in het magazijn, in de werkruimte of in de kantine te blijven. Ik probeer in zijn buurt te zijn. In zijn buurt voel ik me veilig.

Ik durf niet naar zijn Amerikaan te kijken, maar mijn blik vliegt ernaartoe. Ik ben bang iets verkeerds te doen. Ik ben bang dat er iets valt, dat er iets brandt.

Koos is nu bijna een week met de muren en de ramen bezig. Hij maakt iedere dag opnieuw de ruiten schoon. Met een vochtige doek boent hij alle vlekken, alle handafdrukken op de muren van de werkruimte weg. Alle apparaten zijn nu erg schoon, de radio glimt en zijn zwarte Amerikaan schittert op de parkeerplaats.

‘Morgen mag je thuisblijven’, zegt hij. ‘Er komen een paar Amerikanen. Zij zijn heel belangrijk, ze komen alles inspecteren. Alles.’

Ik zeg niks, ga gewoon naar huis.

Thuis is het ook oorlog. De buren praten over de oorlog. In de supermarkt praat iedereen over de oorlog. Overal is de oorlog en ik voel me niet veilig.

Koos zegt niks, maar ik weet dat de Amerikanen niet zijn gekomen. De radio is uit en glimt niet meer. De regen van gisteravond heeft alle ruiten weer vies gemaakt en de Amerikaan staat als een mismoedige, gewonde vogel op de parkeerplaats.

Het is bijna tien uur en ik ben gewoon aan het werk als de deur opengaat. Er komen vier grote mannen binnen. Vier lange mannen. Koos let niet op.

De grootste man komt naar mij toe.

‘Good morning’, zegt hij.

Koos schrikt wakker.

‘Amerikanen’, schreeuwt hij tegen mij.

De Amerikanen en ik. We staan plotseling tegenover elkaar.

Koos stuurt me met zijn ogen naar buiten, maar ik let er niet op. Hij legt de papieren voor de grote Amerikaan op het bureau. Die bekijkt ze niet. Hij kijkt eerst de werkruimte rond en dan naar mij.

Koos is boos. Erg boos. Met zijn ogen stuurt hij me weer weg, maar ik schenk er geen aandacht aan.

De Amerikaan loopt op de afdeling rond. Er ligt een krant, het Algemeen Dagblad, op het bureau van Koos. De kop luidt: ‘De grootste Amerikaanse aanval.’

‘What is your judgement about it?’ vraagt de Amerikaan aan mij.

Een paar seconden begrijp ik hem niet. Ik kijk hem aan, eerst naar zijn rood en geel gekleurde das en dan naar zijn rustige en afwachtende ogen.

Ik heb mijn antwoord klaar, maar er rookt iets op de parkeerplaats. Waar rook is, is vuur. Waar vuur is, is een Amerikaan, denk ik.

Iedereen kijkt naar buiten, maar Koos kijkt naar mij.

april 1991

Een nacht

Als je uit je land vlucht, snijd je je wortels af. Dan neemt de wind je mee, soms hier-, soms daarnaartoe, soms naar een opvangcentrum. Ik moest gewoon ergens slapen, eventjes rust hebben.

‘Kom je hier wonen?’ vroeg een jonge vrouw die voor de deur van het opvangcentrum stond.

‘Als het kan’, zei ik.

‘Ik woon hier ook. Ik ben de enige vrouw die hier woont.’

Ze had een lief gezicht en kauwde losjes op een kauwgompje.

‘Het is vijf uur. Het is al laat, maar … Je moet je daar melden, daar bij die kamer’, zei ze.

Ik klopte op de deur van het kantoor.

‘Kom binnen!’ zei een vrouw.

Ik deed de deur open. Er stond een jonge vrouw met donkere ogen en roodbruin gestifte lippen.

‘Moet ik me hier melden?’

Ik voelde me direct tot haar aangetrokken. Er begon iets warms in mijn lichaam te circuleren.

‘Ja, dat kan, maar de directeur is er niet. Hij moest weg. Misschien komt hij terug, misschien niet’, zei ze.

Ik heb haar eerder gezien, dacht ik. Ik zocht in mijn herinnering.

‘Mag ik je papieren zien?’ vroeg ze.

Waarom komt dit gezicht me zo bekend voor, dacht ik. Ik heb die roodbruine lippen ergens gekust.

‘Ik kan je niet helpen,’ verklaarde ze, ‘ik zei je toch dat de directeur er niet is. Ik werk hier als een … hoe noem je dat … een medewerkster … een serveerster.’

Zij gaf mijn papieren terug en dacht na.

‘… Maar hoelang denk je hier te blijven?’ vroeg ze toen.

‘Eén nacht’, zei ik.

Ze keek mij nadenkend aan.

‘Oké. Ik regel het wel. Als de directeur terugkomt, zal ik hem waarschuwen; als hij niet meer komt, is de nacht al voorbij.’

Ik ging met kloppend hart de kamer uit.

‘Blijf je hier … ja?’ vroeg de jonge vrouw die net voor de deur stond.

‘Ja. Ik blijf hier.’

‘Komt de baas niet terug? Nee?’

‘Nee. Ik denk het niet.’

‘Hoelang wil je blijven?’

‘Eén nacht.’

‘Maar één nacht?’ vroeg ze nadenkend.

Ik ging met haar mee naar de woonkamer. Er zaten mannen aan de ronde tafeltjes te roken, te kaarten, te puzzelen en televisie te kijken.

‘Een nieuwe’, zei ze tegen de anderen.

De mannen keken naar mij. Ik zocht een plaats, maar er was geen stoel vrij.

‘Geeft niks. We gaan handen wassen, straks is het etenstijd.’

‘Woon je al lang in Nederland?’ vroeg ze terwijl we onze handen wasten.

‘Nee, niet zo lang.’

‘Ben je weggelopen? Heb je thuis ruziegemaakt?’ vroeg ze.

‘Ja … Nee … Wat bedoel je?’

Zij bleef denken en zei niks. Ik keek naar haar lieve gezicht en dacht: waarom vraagt ze zo veel?

‘Ben je aan de drank?’ vroeg ze weer.

‘Nee. Hoezo?’

‘Rook je veel?’

‘Nee. Niet zo veel.’

‘Waarom ben je dan hier?’

Juist. Waarom was ik hier? Ik wist het zelf ook niet. Ik was onrustig. Mijn verleden liet me niet los. Ik kon niet meer thuisblijven. Ik kon de anderen niet meer verdragen. Ik moest weg.

Ik had geen antwoord voor haar.

Zij leunde een beetje naar voren en met een geheimzinnige stem zei ze: ‘Mag ik je iets vertellen?’

‘Ja, dat mag.’

‘Ik zit er vol van, snap je?’

‘Nee … Ja. Ik snap je.’

‘Ik wil een geheim aan jou vertellen’, zei ze vol spanning.

‘Een geheim? Aan mij?’

‘Kijk! Ik ben verliefd geworden. Ik heb een vriend gevonden, hier in dit huis. Het is een geheim. Snap je?’

‘Waarom is het een geheim?’

‘Hij is getrouwd. Hij heeft kinderen. Hij is met ruzie van zijn vrouw weggelopen.’

Zij was eindelijk haar geheim aan iemand kwijt. Er was geen spanning meer op haar gezicht te lezen. Even opluchting. Ze lachte en kauwde weer losjes op haar kauwgompje.

‘Leuk hè, nee … niet leuk?’ vroeg ze afwachtend.

Wat moest ik zeggen? Wat moest ik doen? Ik dacht eventjes na. Daarna keek ik naar haar vragende ogen. Ik legde mijn hand op haar schouder.

‘Ja, leuk, erg leuk’, zei ik.

Zij lachte weer.

Opeens hield ze op met lachen en zei: ‘Maar het is pijnlijk hoor.’

‘Waarom pijnlijk?’

‘Ieder moment kan hij teruggaan naar zijn vrouw.’

Er klonken voetstappen in de gang.

‘Hij komt, Bert komt. Ik ga’, zei ze.

‘Hoe heet jij?’ vroeg ik snel.

‘Jolanda’, zei ze gauw.

Ik keek naar de man, naar Bert. Een man die even lang was als ik en er even oud uitzag.

Wij zaten allemaal in de eetzaal. Tien mannen aan elke tafel. Bert zat tegenover mij. Hij keek eventjes in mijn ogen. Ik keek naar mijn bord, mijn bord met een afbeelding van een roodlippige vrouw.

Iedereen wachtte op de serveerster. Zij kwam met een kar vol eten. Mijn blik volgde haar.

‘De baas is er niet, Willemien is de baas’, riep een oude man die naast me zat. De mannen lachten. Willemien gaf iedereen een paar aardappelen, een stuk vlees en wat groente.

Toen ze bij mij kwam, wist zij dat ik naar haar keek en toen ze verderging, wist ze dat mijn blik haar volgde.

Ik prikte met mijn vork in een aardappeltje.

‘Wachten! Niet eten!’ zei Bert met zijn ogen.

Ik moest wachten tot er gebeden was.

‘Even stil zijn!’ zei Willemien.

Iedereen deed de ogen dicht, maar ik keek naar haar.

In de woonkamer rookten de mannen en wachtten op de laatste koffie. Het was bijna negen uur. Ik zat bij het raam en Bert zat tegenover mij. Buiten was het koud. Je kon het door het raam heen voelen.

‘Sigaret?’ vroeg Bert aan mij.

Ik kreeg een sigaretje van hem.

‘Blijf je maar één nacht?’ vroeg hij, toen hij me vuur gaf.

‘Ja’, zei ik.

Willemien kwam lachend met het koffiekarretje binnen.

‘Vannacht is Willemien de baas’, riep de oude man weer.

De mannen lachten slaperig.

‘En ik ga rustig slapen’, maakte de oude man zacht zijn zinnetje af.

Willemien deelde de kopjes rond en schonk ze lachend voor iedereen vol.

Jolanda leunde met wachtende ogen tegen de deur. Bert rookte en blies de rook naar haar toe. Zij keek eerst naar hem en toen naar mij. Haar ogen verraadden haar. Ze vertelden dat er iets stond te gebeuren.

De mannen gingen een voor een naar boven, naar bed. Er was niemand meer. Jolanda stond ook niet meer bij de deur, alleen Willemien was bezig met opruimen.

Ik zat aan het raam en zij wist dat ik nog steeds naar haar keek.

Zij hield op met opruimen.

‘Waarom kijk je zo naar mij’, vroeg ze met een glimlach.

Haar vraag kwam onverwacht. Juist, waarom keek ik naar haar? Hoe kon ik het uitleggen? Moest ik zeggen dat ik op het eerste gezicht verliefd op haar was geworden? Nee, het lag toch iets dieper.

Ik bedacht dat het maar het beste was om eerlijk te zijn.

‘Toen ik je zag, dacht ik dat ik je eerder gezien had’, zei ik.

‘O, nee!’ zei ze lachend.

‘Je ogen, je lippen komen me zo bekend voor dat ik …’

‘O … jaaaaa!’ lachte ze weer.

Op dat moment kwam Jolanda binnen. Willemien hield op met lachen en ging weg.

‘Iedereen is naar bed. Ga je niet slapen?’ vroeg Jolanda aan mij.

‘Ja. Ik ga zo.’

Ik bleef, in gedachten verzonken, alleen achter in de woonkamer. Buiten op straat maakten mensen ruzie. Een man en een vrouw. Ik keek door het raam naar buiten.

‘Blijf! Blijf bij mij’, zei de jonge man.

Haar hakken klikten, ze rende weg.

‘Blijf bij mij’, riep de man.

Ik herinnerde me een oosters liedje: ‘Ba man beman emshab. Man be to ehtijadj daram. Beman ba man.’ (Vannacht wil ik je bij mij hebben. Ik heb je nodig, blijf bij mij …)

Het werd weer stil buiten. Ik moest naar bed. Toen ik opstond, kwam Willemien weer terug.

‘Ga je naar bed?’ vroeg ze.

‘Dat moet’, zei ik.

‘Weet je waar je moet slapen?’ vroeg ze.

‘Nee, nog niet.’

‘Je slaapt boven bij Bert op de kamer.’

Voor de deur bleef ze stilstaan en liet me haar rustig bekijken.

‘Welterusten’, zei ik kalm.

‘Welterusten’, zei ze, terwijl ze naar mij bleef kijken.

Boven op de gang was het stil, alle deuren waren dicht. Ik zocht naar Berts kamer.

‘Hier! Kom maar!’ fluisterde hij.

Ik ging naar binnen. Hij zat op zijn bed en rookte in het donker.

Ik ging op het bed zitten dat voor mij bestemd was. Het rook erg naar alcohol.

‘Wie heeft hier geslapen?’ vroeg ik.

‘Die oude man die in de eetzaal naast je zat.’

‘O, die man?’

‘Ja, hij was hele nachten wakker. De hele week wakker. Hij kon niet slapen. Hij zat op zijn bed en keek als een uil naar de deur.’

‘Waarom kon hij niet slapen?’

‘Weet ik veel.’

Ik dacht na over die oude man. Bert onderbrak mijn gedachten.

‘Een sigaretje misschien?’

‘Doe maar.’

Ik kreeg een sigaretje van hem. Hij gaf me een vuurtje. Zijn handen trilden. Ik wilde in zijn ogen kijken, maar hij keek niet naar mij.

Ik lag in bed. Net als andere nachten kon ik niet slapen. De donkere warme ogen van Willemien hadden langzaam de herinneringen teruggebracht. Ik dacht aan de vrouw in mijn land van wie ik hield. De laatste jaren had ik niet geleefd, niet genoten, niet gezien, alleen gevochten met een dictatoriaal regime. Ik had alleen arrestaties en dood gezien, vermoorde vrienden en kameraden, van wie ik hield.

Ik wist niet hoe ver weg mijn gedachten waren, toen ik iemand in de gang hoorde. Bert bewoog onrustig in zijn bed. Eventjes was het doodstil, maar even later hoorde ik weer luide voetstappen in de gang.

Iemand stond achter de deur van onze kamer. De deur zwaaide zachtjes krakend open.

Er verscheen een vrouw. Ze bleef even stil en riep toen zacht: ‘Hé … sss … Hé!’

Haar gezicht kon ik niet zo goed zien, maar toch herkende ik Jolanda.

‘Kom eventjes’, zei ze.

Ik keek naar Bert. Hij lag stil.

‘Kom maar’, riep ze weer.

Ik dacht dat Bert sliep en wilde hem wakker maken. Ik stapte mijn bed uit.

‘Kom maar!’ fluisterde Jolanda.

‘Ikke?’ vroeg ik verbaasd.

‘Ja. Kom maar.’

Weifelend ging ik naar haar toe.

‘Wat is er?’

‘Kijk … Kijk,’ fluisterde ze, ‘het kan misschien maar één keer gebeuren, één nacht. Snap je?’

Ik snapte het niet. Ik was zo slaperig, zo dromerig, dat ik het niet kon snappen.

‘Mijn kamertje is beneden. Daar kan het niet. Snap je?’ zei ze met haar trillende stem.

‘Nee. Ik snap het niet.’

‘We gaan samen slapen. Snap je? Ik met Bert.’

Ik keek naar haar ogen die in het donker brandden.

‘Hij heeft me nodig. Het kan misschien maar één keer gebeuren. Eén nacht. Snap je?’

‘Ja. Ik snap het. Kom maar binnen. Ik ga meteen naar buiten.’

Ineens omhelsde ze me en drukte haar trillende, warme lippen op mijn wang.

Ik ging de gang in en liep naar het raam.

Er was niemand op straat. Ver weg klonk rustige muziek.

Ik stond daar naar buiten te kijken, te denken. Als je vlucht, vlucht je alleen weg van het gevaar en denk je nergens aan. Zodra je een veilige plaats vindt, merk je dat je alles kwijt bent. Dan beginnen de nachtmerries en grijpt je verleden je vast. Je zit zo in de knoop dat je de zin in het leven kwijtraakt. Je verliest je gevoel voor liefde en je vergeet dat je in je eigen land van een vrouw hield, een vrouw met donkere warme ogen en roodbruine lippen als Perzische kersen.

Buiten klonken weer de hakken. De vrouwelijke hakken die ik eerder op straat gehoord had. Ik deed voorzichtig het raam open. De vrouw die was weggelopen, kwam nu terug. Ze ging langzaam naar de man die nog steeds op haar wachtte.

De man spreidde zijn armen en zij legde haar hoofd op zijn borst.

Ik neuriede het oosterse liedje: ‘Ba man beman. Aker bemani man aram gaham gabid.’ (Blijf bij mij, als je blijft kan ik rustig slapen.)

De muziek kwam nog steeds van ver. Ik dacht: Jolanda en Bert hebben tenminste één nacht met elkaar geslapen, één nacht die misschien nooit herhaald kan worden. Zo is het leven.

De vrouw van wie ik in mijn land hield, kon ook één keer, één nacht bij mij komen. Die nacht was de eerste en de laatste keer dat ze bij mij was en daarna konden we elkaar nooit meer zien.

Soms kan een nacht zo lang zijn als het leven en soms zo kort als een klap.

Als ik het kan, zal ik morgen aan Jolanda vragen hoelang het voor haar was.

‘Kun je niet slapen?’ fluisterde een vrouw achter mij.

Ik keek om, het was Willemien.

‘Heb je gehuild?’ vroeg ze met haar zorgzame ogen.

‘Ik? Huilen?’

Ik veegde over mijn ogen met de rug van mijn hand.

Willemien kwam naast me staan. De rustige muziek klonk nog steeds in de straat.

september 1991

Nachtmerrie

Toen ik in het natuurmuseum werkte, was Pieter een collega van mij. Hij was altijd met foto’s en dia’s van de dieren bezig.

Soms, als ik hem wat wilde vragen, ging ik naar hem toe in zijn werkruimte.

Hij had verschillende foto’s van beesten aan de muren gehangen, enge beesten als schorpioenen en slangen.

‘God, Pieter! Wat een akelige koppen hebben ze! Hoe kun je hier werken? Droom je niet van ze?’

Als ik bij hem was, moest ik vlak naast hem zitten. Dichtbij, want zijn werkruimte was te klein.

Ik ging meestal op maandag naar hem toe. Dan was er geen publiek en dus weinig te doen.

Op een dag, toen ik weer eens naar hem toe ging, zei hij: ‘Pas op! Niet zo dicht bij me zitten!’

‘Waarom niet?’

‘Ik heb een ei in mijn zak.’

‘Wát heb jij in je zak?’

‘Een ei, een bevrucht ei’, zei hij.

‘Bevrucht ei? Wat voor een ei?’

‘Een slangenei.’

‘Een ei van een slang? Jij bedoelt die enge beesten die zo kruipen en zo bewegen?’

‘Ja’, zei hij lachend.

‘Wat doet het in jouw zak?’

‘Niks. Ik broed het uit.’

‘Uitbroeden? Wat bedoel je nou …?’

‘Niks. Gewoon uitbroeden.’

‘Je bedoelt dat het barst en dat er dan een slangetje naar buiten kruipt?’

‘Ja, een slangetje naar buiten …’

‘In jouw zak?’

‘Dat kan.’

‘En dan?’

‘Wat dan?’

‘Nee, kijk. Ik bedoel … hoe kan dat? Nou … hoe …? Waar heb je het gevonden, of … gekregen?’

‘Ik heb het niet gevonden en niet gekregen. Ik heb het gered’, zei hij.

‘Gered?’

‘Ja. Dit ei en nog een paar andere eieren waren van een slang, ze moesten eigenlijk al uit zijn, maar de slang heeft de eieren opgegeten. Dit ei is het enige dat ik heb kunnen redden.’

Ik begreep hem niet.

‘Maar waarom heb je het ei in je zak gestopt?’

‘Ik kon het niet alleen laten. Als het uitkomt en ik ben er niet bij, dan gaat het beestje dood’, zei hij.

Een ei van een slang in de zak van Pieter! Ik kreeg een vreemd gevoel. Ik kon niet meer bij hem zitten. Ik moest weg. Weg van zijn griezelige werkruimte.

Slangen. Waar, wanneer had ik voor de eerste keer in mijn leven een slang gezien? Welke herinneringen had ik aan slangen?

Toen ik klein was, woonden wij aan een rivier, de Sefiedgani. Aan één kant stonden allemaal lage, armoedige huizen en aan de andere kant lagen de druiventuinen.

Aan de kant van de tuinen zag je meestal kleurige, akelige slangen die van het ene gaatje naar het andere kropen. Je hoorde het enge geritsel tussen de struiken en je zag dat ze geheimzinnig tussen de druiventakken kropen en op je wachtten.

Iedere dag werd er wel een nieuw verhaal verteld over de slangen.

‘Een kind is door een geelkoppige slang doodgebeten.’

‘De slang is door de vader van het kind kapotgestoken.’

‘Een gele slang is in het kinderledikantje gekropen.’

‘Een slang heeft zich in de jaszak van een boer verstopt.’

‘De boer heeft hem kapotgeslagen.’

‘De slangen komen wraak nemen!’

Op een dag kropen honderden kleurige enge slangen naar de rivier en zwommen snel naar de huizen toe. Iedereen nam een schop en rende naar de rivier om ze tegen te houden.

Kinderen schrokken zich dood en vluchtten weg. Weg van de huizen en van de slangen.

Je was altijd bang, je leerde de zakken van je jas te controleren voor je hem aandeed. Je keek iedere keer goed onder de deken voor je in bed stapte en je schudde meestal je schoenen leeg voor het geval dat er misschien een slangetje in gekropen was.

Later vergat ik de slangen en de verhalen, tot ik mijn land moest ontvluchten. Toen kwamen ze in mijn nachtmerries weer terug. Elke nacht kroop een slang uit de zak van mijn jas naar buiten en bewoog zich geheimzinnig in mijn bed.

‘Ik ben jarig. Kom je bij mij thuis?’ vroeg Pieter een paar dagen later.

‘Ja, dat vind ik leuk’, zei ik.

Ik had eigenlijk geen zin, maar ik was wel benieuwd naar zijn woning.

Het waaide en het was koud toen ik naar zijn huis ging. Hij woonde op de vierde verdieping van een oud huis aan de rivier.

Ik kocht een bos bloemen op het station, een soort bloemen met een vreemde, vetachtige geur.

Ik belde bij zijn huis aan.

‘Is er iemand thuis?’

‘Kom binnen’, riep Pieter.

Ik ging naar binnen. Hij was bezig. Hij bedekte iets met een groene stof.

‘Hartelijk gefeliciteerd, Pieter. Ben je alleen?’

‘Ja … Nee, eigenlijk niet. Kom binnen.’

Hij had geen net overhemd aan, maar hij droeg wel een nieuwe zwarte das met gekke, kleurige, kromme lijntjes.

‘Zal ik even koffie halen?’ vroeg Pieter.

Ik stond voor het raam en keek naar buiten.

De rivier stroomde langzaam. Ik zag aan de overkant van de rivier lage huizen en weilanden. Er liep een spoorlijn in een bocht door de weilanden weg. De gele treinen kwamen langs en gingen de bocht door.

Ik draaide me om en keek het kamertje rond. Op een plankje aan de muur stonden een paar oude boeken. Ik ging even in de boeken snuffelen. Ze hadden allemaal vreemde titels met letters die ik niet kon lezen, een soort indiaans schrift. Ik pakte een boek en bladerde erin, allemaal teksten en plaatjes van slangen, enge slangen, die ik zelfs in mijn nachtmerries nog nooit had gezien, zwarte lichamen, gele koppen, rode staarten, lange en gespitste, roze tongen en scherpe, witte tanden.

Mijn hart klopte snel. Ik deed het boek dicht.

‘God … Pieter! Hoe kun je hier slapen!’

Het kamertje rook vetachtig, een geur die ik ook in mijn land weleens had geroken.

Daar, in dat hoekje, stond een bak, eronder een tafeltje en eroverheen een groene, satijnen doek. Ik wilde de doek een beetje wegschuiven en eronder kijken, maar Pieter kwam binnen met koffie.

Ik wilde vragen wat er in het bakje zat en waar de boeken vandaan kwamen, maar ik durfde niet en ik begreep niet waarom.

‘Ga maar zitten!’ zei hij.

Ik schrok van zijn manier van kijken.

Zijn stem klinkt anders, dacht ik.

Ik zat op het stoeltje. Het enige stoeltje dat in de kamer was.

‘Nou!’ zei hij.

Wat nou? dacht ik.

Ik dacht dat de bak trilde, dat hij bewoog. Ik kon mijn ogen er niet van afhouden.

Ineens bewoog hij zo duidelijk, dat ik bang was dat hij om zou vallen.

‘Je koffie wordt koud’, zei Pieter.

‘Ja, maar …’

‘Wat maar?’

Ik zei niks. Pieter houdt me in de gaten, dacht ik.

Ik pakte het kopje en nam een slok. De koffie smaakte vies, vettig.

‘Geen suiker?’ vroeg Pieter.

De bak trilde weer. Ik keek angstig naar de bak.

‘Wat is er met jou?’ vroeg Pieter.

‘Daar. Wat zit er onder die doek?’

‘Niets bijzonders.’

Hij stak zijn hand uit en trok het groene satijn er in één keer af. Er verscheen een geelkoppige slang. Ik schrok en stond meteen op.

‘Ga zitten! Hij is lief’, zei Pieter.

De slang keek me recht in de ogen. Hij kroop in het rond en opende zijn bek en liet me zijn scherpe tanden zien. Het was geen feest, geen verjaardag, maar een nachtmerrie.

‘Hij doet niks, hij is lief, ga toch zitten’, zei Pieter met een glimlach.

‘Is dit de slang die al zijn eieren kapot heeft gebeten?’

‘Ja’, knikte hij.

‘Ik moet weg’, zei ik.

‘Ga zitten!’ zei Pieter.

‘Nee … Ik ga weg.’

Hij wilde me tegenhouden, maar ik deed de deur open en liep snel de trappen af en rende naar buiten.

De gele treinen kropen door de bocht aan de andere kant van de rivier en passeerden de lage huizen.

Ik ademde diep en vluchtte weg.

april 1991