Raj Patel

De waarde van niets

Waarom alles zo veel meer kost dan we denken

Vertaald uit het Engels door Meile Snijders

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Value of Nothing: How to reshape market society and redefine democracy, verschenen bij Portobello

Oorspronkelijke tekst © Raj Patel 2009

Nederlandse vertaling © Meile Snijders en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © iStockphoto

isbn 978 90 445 1948 8

nur 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

(een)

De tekortkoming

Ik zie een viervoudig visioen

En een viervoudig visioen is me gegeven;

Het is viervoudig in mijn hoogste vreugd

En drievoudig in de zachte paradijselijke nacht

En altijd tweevoudig. Dat God ons behoede

voor de enkelvoudige visie en de slaap van Newton!

– william blake, strofe uit een ‘briefgedicht’ aan

Thomas Butts

Als oorlog Gods manier is om Amerikanen wat aardrijkskunde te leren, dan is recessie zijn manier om iedereen wat economische kennis bij te brengen.

De grote ontrafeling van de financiële sector heeft aangetoond dat de knapste wiskundigen ter wereld, gesteund door de meest draagkrachtigen, geen geoliede machine voor permanente voorspoed hadden gebouwd, maar een onontkoombaar op de ondergang afstevenende narrenkar vol deals, derivaten en dubbele risico’s. De recessie is niet ontstaan door een tekort aan economische kennis, maar door een teveel van één bepaalde soort: de doorgeschoten geest van het kapitalisme. De schittering van de vrije markt heeft ons blind gemaakt voor andere manieren om de wereld te zien. Zoals Oscar Wilde meer dan een eeuw geleden schreef: ‘Tegenwoordig kennen mensen van alles de prijs, maar van niets de waarde.’ De prijzen zijn wispelturige graadmeters gebleken: toen in 2008 de financiële markt instortte, deden zich in datzelfde jaar crises in de voedsel- en olieprijzen voor, en toch lijken we niet in staat om onze wereld te zien of op waarde te schatten, anders dan door de vertekenende bril van de markt.

Eén ding is duidelijk: het denken dat ons in deze ellende deed belanden, zal ons er vast niet uit halen. Het is misschien een troost dat zelfs de meest gerespecteerde geesten zich nu het hoofd moeten breken over hun foute inschattingen. De pijnlijkste bekentenis van onvermogen was misschien te horen voor de Commissie van Supervisie en Overheidshervormingen van het Huis van Afgevaardigden, waar Alan Greenspan op 23 oktober 2008 het failliet van zijn wereldbeeld beschreef.

Greenspan was in zijn rol van voorzitter van de Amerikaanse centrale bank een erkend regulator van de wereldeconomie. Hij was een trots lid van de vrijemarktbrigade en een volgeling van Ayn Rand, een schrijfster die nauwelijks bekend is buiten de Verenigde Staten, maar in dat land lang na haar dood in 1982 nog steeds veel invloed heeft. Haar roman Atlas in staking uit 1957, waarin zakentycoons zich heldhaftig verzetten tegen de gesel van overheids- en vakbondsbemoeienis, staat weer op de bestsellerlijst. Ze was cheerleader voor een extreem liberale school van het vrijemarktkapitalisme, die ze ‘objectivisme’ noemde, en ze meende dat altruïsme gelijkstond aan ‘moreel kannibalisme’. Greenspan trad vanwege deze eigenwijze filosofie toe tot haar kringetje en kreeg daar vanwege zijn kleding en zijn vrolijke manier van doen de bijnaam ‘de begrafenisondernemer’. Toen Greenspan koos voor een carrière bij de overheid, was dat zoiets als een hippie die bij het Korps Mariniers gaat, een misstap die zijn voormalige vrienden hem nooit zouden vergeven. Desondanks bleef Greenspan in grote lijnen trouw aan Rands filosofie. Hij bleef geloven dat egoïsme uiteindelijk de best mogelijke resultaten voor iedereen zou opleveren en dat beperkingen in welke vorm ook altijd tot rampen zouden leiden.

Eind 2008 werd Greenspan naar het Congres geroepen om te getuigen over de financiële crisis. Hij was gedurende een lange periode de veelgeprezen president van de centrale bank geweest en het Congres wilde weten wat er fout was gegaan. Greenspan zag er uitgeput uit toen hij zijn verklaring voorlas. Hij had een onderkin en zijn vel hing los om hem heen, alsof de kracht die zijn huid ooit strak had gehouden, helemaal op was. Maar hij sloeg zich er met verve doorheen. In de eerste ronde zei hij dat het lag aan de informatie waarmee hij had gewerkt. Als de input beter was geweest, dan hadden de economische modellen beter gewerkt en de voorspellingen beter geklopt. Hij zei het als volgt:

Er werd een Nobelprijs toegekend voor de ontdekking van het prijsmodel waarop een groot deel van de vooruitgang in de derivatenmarkten is gebaseerd. Dit moderne model voor risicomanagement werd decennialang gebruikt. Maar vorig jaar zomer stortte het hele intellectuele bouwwerk in omdat de data die in de modellen voor risicomanagement waren ingevoerd, over het algemeen slechts de afgelopen twintig jaar bestreken, wat een euforische periode was. Als in de modellen ook de historische perioden van stress waren meegenomen, zouden de kapitaaleisen een stuk hoger zijn geweest en zou de financiële wereld er naar mijn mening op dit moment een stuk beter aan toe zijn.[1]

Dit argument komt neer op: als je er rotzooi in stopt, komt er rotzooi uit. Het model werkte goed, maar de veronderstellingen over de data en de risico’s waren alleen op de goede perioden uit het verleden gebaseerd, en dus klopten de resultaten niet. Henry Waxman, Greenspans kwelgeest in de commissie, verleidde hem in de volgende opmerkelijke ondervraging tot een verstrekkender conclusie:

waxman: Mijn vraag voor u luidt als volgt: u hing een ideologie aan, u geloofde in een vrije concurrerende markt, en u verklaarde: ‘Ik hang inderdaad een ideologie aan. Naar mijn mening zijn vrije, concurrerende markten veruit de beste manier om de economie te organiseren. Pogingen om te reguleren zijn nooit op een betekenisvolle manier geslaagd.’ Dat hebt u zelf gezegd. U bezat het gezag om de onverantwoordelijke leenpraktijken te voorkomen die tot de hypotheekcrisis hebben geleid. U kreeg van veel anderen het advies om dit te doen. En nu betaalt onze hele economie de prijs. Hebt u het gevoel dat u door uw ideologie werd aangemoedigd om besluiten te nemen die u achteraf liever niet had genomen?

greenspan: Tja, u weet wat een ideologie is. Het is een conceptueel raamwerk met [sic] de manier waarop mensen met de werkelijkheid omgaan. Iedereen hangt een ideologie aan. Je hebt een ideologie nodig om te kunnen bestaan. De vraag is, of deze klopt of niet. En tegen u zeg ik, ja, ik heb de tekortkoming geconstateerd. Ik weet niet hoe significant of permanent deze is, maar ik ben er erg van streek over.

waxman: U hebt een tekortkoming geconstateerd?

greenspan: Ik heb een tekortkoming geconstateerd in het model dat ik beschouwde als de belangrijke functionerende structuur die zogezegd definieert hoe de wereld werkt.

waxman: Met andere woorden, u ontdekte dat uw opvatting van de wereld, uw ideologie, niet klopte, niet werkte.

greenspan: Precies. Dat is precies de reden dat ik zo geschokt was, want ik leefde al veertig jaar of langer met behoorlijk veel bewijzen dat het uitzonderlijk goed werkte.

Voor alle duidelijkheid: de tekortkoming was niet iets onbeduidends dat met slordige data-input te maken had. Noch was zij een groter probleem van de orde van de ‘Zwarte zwaan’, zoals door de schrijver Nassim Taleb is beschreven: het probleem dat men geen rekening houdt met onwaarschijnlijke gebeurtenissen die, als ze zich onverhoopt toch voordoen, catastrofale gevolgen hebben. Greenspans tekortkoming was veel fundamenteler. Zij had te maken met de manier waarop de wereld was georganiseerd, met de sociologie van de markt. En Greenspan is de enige niet. Larry Summers, economisch adviseur van de president, moet met een soortgelijke vergissing leren leven – zijn idee dat de markt altijd vanzelf weer zijn evenwicht vindt, ‘heeft een fatale deuk opgelopen’.[2] Hank Paulson, de minister van Financiën onder Bush, haalde al even berustend zijn schouders op. Zelfs Jim Cramer van het programma Mad Money van de zender cnbc gaf toe verslagen te zijn: ‘De enige die zoiets zou hebben goedgekeurd, was Karl Marx.’[3] De fans van de vrije markt worden de een na de ander ‘gecorrigeerd’, om de taal van de markt te gebruiken.

Weinig mensen hebben opgemerkt hoe ver Greenspans bekentenis ging. Op de opiniepagina’s van de financiële pers vind je volop analyses die overeenkomen met Greenspans openingsstrategie, wijze verhalen over de incorrecte manieren waarop risico’s werden doorgerekend (en die waren ook incorrect), over het gebrek aan regulering, waardoor de paniek terugsloeg op het financiële stelsel (zoals inderdaad gebeurde), over de bonuscultuur die handelaren beloonde die de financiële risico’s naar de verre toekomst verschoven (wat ze deden) en over de ideologen van de vrije markt die een veiliger beleid afschaften dat rampen had kunnen voorkomen (en dergelijk beleid werd inderdaad afgeschaft). Maar dat zijn allemaal reacties van het soort: we hadden het kunnen verhelpen als we het beter hadden gepland. Ik weet niet of we kunnen begrijpen wat Greenspans bekentenis werkelijk voor ons betekent. Het zou een te grote schok zijn als de beleidsmatige fundamenten van overheid en economie geen van alle bleken te kloppen, zonder dat er iets is om ze te vervangen.

Het is alsof je op een dag wakker wordt en bent veranderd in een grote kakkerlak.[4] Dat is het uitgangspunt van Franz Kafka’s novelle De gedaanteverwisseling. In de eerste zin komt een jonge vertegenwoordiger genaamd Gregor Samsa, na een nacht vol boze dromen, bij het ontwaken tot de ontdekking dat hij een enorme kakkerlak is geworden. Gregor Samsa’s reactie is onthullend en vertelt ons meer over onszelf dan we misschien leuk vinden. Want wat doet Samsa als hij ontdekt dat hij een kakkerlak is? Hij kruipt niet schreeuwend zijn kamer uit, gaat niet diep liggen nadenken over hoe dit heeft kunnen gebeuren, waarom hij die gedaanteverwisseling heeft ondergaan en of hij misschien binnenkort weer in iets anders verandert. Wat hij vooral denkt, is: arme ik, straks raak ik mijn baan nog kwijt.

Precies op die manier reageren we ook op deze economische crisis. Hoewel er nog niemand is ontwaakt in de gedaante van een insect, bevinden we ons wel plotseling in een wereld die op zijn kop lijkt te staan, waar alles waarmee we eerder ons voordeel konden doen, in zijn tegendeel is veranderd. Greenspans ‘tekortkoming’ heeft verregaande consequenties – om die volledig te begrijpen, zouden we de manier waarop we ons leven leiden, compleet moeten veranderen. We zouden niet alleen onze verwachtingen over de maatschappij en onze economie moeten bijstellen, en daarbij meer rekening moeten houden met de menselijke natuur, maar ook onze ideologie ten aanzien van de uitwisseling van goederen en diensten moeten veranderen.

Prijzen spelen een belangrijke ideologische rol in Greenspans wereld. Ze zijn een manier om de collectieve behoeften en middelen van onze kleine planeet te zien en te doorgronden. Dit is Friedrich Hayeks economische filosofie, waarin de prijzen de voelsprieten zijn die behoeften en verlangens signaleren. Sciencefictionfans weten waarschijnlijk al hoe dat eruitziet. In The Matrix zien bevrijde mensen (en de programma’s die op hen jagen) de wereld in zijn ruwe vorm, als een digitale regen van symbolen en tekens. Dit is de sciencefiction van de economische feiten. Cijfers die over een scherm flitsen, dat is waar de meesters van het universum naar staren. Hun ogen schieten van het ene naar het andere scherm, ze proberen zo de wereld te doorgronden en er hun voordeel mee te doen. In The Matrix stonden de tekens voor de echte wereld en verborgen ze meer dan dat ze onthulden. Het probleem is dat deze onbetrouwbare digitale tickertape nu ook een belangrijk rekwisiet is geworden in het drama van de moderne handel.

Neem het lot van Volkswagen, dat er eind oktober 2008 kort in slaagde om de onderneming met de hoogste beurswaarde ter wereld te zijn, zonder ook maar één auto extra te verkopen. De economie bevond zich nog steeds in een vrije val en de handelaren op de beursvloer hadden weinig vertrouwen in Volkswagen. Ze keken naar hun computerschermen en concludeerden dat Volkswagen net als iedere andere autofabrikant een moeilijke tijd tegemoet ging. Stelt u zich voor dat u een aandelenhandelaar bent die in uw botten voelt dat de aandelenprijs alleen maar kan zakken. Een manier om toch wat te verdienen, is om vandaag aandelen Volkswagen te verkopen en ze weer terug te kopen als de prijs is gedaald. Omdat u niet rondloopt met aandelen Volkswagen die uit uw jaszakken puilen, wendt u zich tot iemand bij wie dat wel het geval is, bijvoorbeeld een institutionele belegger. U leent zijn aandelen, tegen een bepaalde prijs, en belooft alles weer snel terug te geven. De institutionele belegger is tevreden omdat hij geld verdient aan het uitlenen van aandelen, die hij in hun geheel weer terugkrijgt. U bent tevreden omdat u zijn aandelen kunt verkopen en kunt wachten tot de prijs is gezakt, waarna u ze weer terugkoopt en met de winst niet alleen de institutionele belegger betaalt, maar ook de volgende afbetaling verricht voor uw jacht in Monaco. Deze praktijk heet ‘short gaan’.

Het probleem was dat de concurrent van Volkswagen, Porsche, stilletjes bezig was om aandelen Volkswagen te kopen, met de bedoeling om 75 procent van het bedrijf in handen te krijgen. Op een gegeven moment kwam aan het licht dat Porsche al zo veel aandelen had opgekocht dat er weinig meer van het bedrijf over was om te verhandelen. Omdat Porsche alsmaar kocht, zakte de prijs van Volkswagenaandelen niet. Handelaren verkochten hun geleende aandelen aan Porsche en raakten in paniek toen Porsche aankondigde de aandelen te willen houden. Dit leidde tot een short squeeze, waarbij beleggers probeerden hun slecht doordachte gokje af te dekken dat ze gefinancierd hadden met aandelen die niet van hen waren. Ze hadden gegokt dat de prijs van de Volkswagenaandelen zou dalen, zoals die van alle andere autofabrikanten tijdens de recessie. Toen duidelijk werd dat de aandelenprijs de zwaartekracht trotseerde, ondanks het feit dat Volkswagen het niet goed deed op de automarkt, haastten de speculanten zich om hun aandelen terug te kopen voordat de prijs nog verder zou stijgen.

Door hun gezamenlijke aankopen werd de prijs van de aandelen nog verder opgestuwd. Deze steeg dermate dat Volkswagen in de dax30-index van grootste ondernemingen op de Duitse beurs terechtkwam. Dit leidde tot een volgende aanval van koopzucht, deze keer niet door gokkers op de aandelenmarkt, maar door hun absolute tegenpolen: conservatieve institutionele beleggers. Pensioenfondsen beleggen bijvoorbeeld met het doel om op lange termijn opbrengsten te genereren. Ze hebben liever dat beleggingen langzaam maar zeker in waarde toenemen dan dat ze risico nemen op korte termijn. Een van de manieren om hun portfolio’s in evenwicht te houden, is om alleen aandelen van de grootste ondernemingen te kopen, ondernemingen die gegarandeerd minder vatbaar zijn voor de schokken waaraan aandelen onderhevig zijn, en die bij de, zeg, bovenste dertig concerns horen waarvan de aandelen op de open markt worden verhandeld. Toen Volkswagen werd opgenomen in de dax30 rende er een kudde institutionele beleggers achteraan. Ze kochten Volkswagenaandelen tegen elke prijs die werd gevraagd. En waar leidde dit toe? Dat de prijs in een week omhoogschoot van 200 tot 1000 euro per aandeel en de waarde van het bedrijf steeg met 300 miljard euro. Hierdoor was Volkswagen korte tijd groter dan Exxon-Mobil (met een boekwaarde van slechts 343 miljard). En daar hoefde het bedrijf geen vinger voor uit te steken.

Uiteindelijk werden de regels voor de dax veranderd, kwam de prijs tot rust en kocht Volkswagen in 2009 Porsche. Je kunt dit verhaal makkelijk vertellen alsof de institutionele beleggers een verschrikkelijke stommiteit begingen, want ze beschikten over onvoldoende informatie over de omvang van de markt en de regels van het spel voor de korte en de lange termijn waren in elkaar verstrikt geraakt. Maar kijk nog eens goed. Aan deze versie van het verhaal ligt een concept ten grondslag dat geldt voor ieder verhaal van overvloed en een daaropvolgende crash. Het idee van een zeepbel berust op de gedachte dat als deze barst, de dingen weer terugkeren naar hun normale toestand, waarin de prijs weer een accurate afspiegeling is van de waarde. Dit is het verhaal dat na elke gebarsten zeepbel wordt verteld, van de South Sea Bubble in 1720 tot de hypothekencrisis in 2008. Iedereen is het erover eens dat de wereldeconomie uiteindelijk weer haar oude evenwicht hervindt – maar dat is een algemeen aangenomen verhaal waarin zeepbellen de uitzondering vormen op de succesvolle standaardprocedures om de waarde in te schatten. Als die procedures zelf tekortschieten, zoals Greenspan suggereert, dan is ons geloof in een geleidelijke terugkeer op aarde misplaatst, omdat we geen vaste grond onder onze voeten hebben en die er ook nooit geweest is.

Er is een verschil tussen de prijs en de waarde van iets, en daar kunnen economen niets aan doen, want dit probleem is inherent aan het idee van prijzen die winst moeten opleveren. We hebben een ongemakkelijk gevoel over deze kloof. De onzekerheid over prijzen maakt de reclame voor MasterCard amusant. U kent hem wel: lidmaatschap golfbaan 240 euro, les 50 euro, golfclub 110 euro, het plezier dat u eraan beleeft, onbetaalbaar. Maar de onderliggende grap is: de prijs is geen maatstaf voor de waarde. Deze prikkelende intuïtieve gedachte is nu entertainment. Een bewoner van een andere planeet zou het vast vreemd vinden dat een van de populairste televisieprogramma’s in tientallen landen, The Price is Right (in Nederland: Prijzenslag), draait om de vraag wat iets waard is. In deze show krijgen kandidaten verschillende duurzame consumentenproducten te zien en moeten ze raden voor hoeveel geld deze in de winkel te koop zijn. Het is veelzeggend dat je niet wint door correct te antwoorden hoe nuttig ze zijn of hoeveel het kost om ze te produceren – prijzen zijn een slechte leidraad voor het nut en de productiekosten. Je wint als je intuïtief hebt leren inschatten wat bedrijven ervoor denken te kunnen vragen.

In de wereld van het fondsbeheer zijn sommige mensen rijk geworden door systematische verwarring over de vraag wat iets precies waard is. De salarissen van handelaren zijn gebaseerd op de winsten die ze behalen boven op de verwachte winsten bij het risico dat ze nemen, de zogenoemde ‘alfa’ die ze eraan toevoegen. Denk aan het opwerpen van een munt, waarbij de kans op winst 50 procent is. Ik wed om 1 euro dat hij op ‘kop’ zal vallen en als dat gebeurt, krijg ik 2 euro. Op lange termijn verwacht ik dat de inzet van een euro één euro zal opleveren, omdat de munt slechts één van de twee keer op kop valt. Maar als ik anderhalve euro binnenhaal, dan gebeurt er iets magisch. En deze magie betaalt zich uit in munten die ik mag houden, in bonussen en een hoger salaris. Het is moeilijk om deze truc te volbrengen, omdat er slechts een handvol manieren zijn om bij fondsbeheer voor extra waarde te zorgen. Ik kan ondergewaardeerde aandelen kiezen die het beter doen dan werd verwacht, ik kan innovaties tot stand brengen die de regels van het spel veranderen, ik kan nieuwe, op maat gemaakte producten creëren die worden gewaardeerd door beleggers. Je zou dus verwachten dat alfa zelden voorkomt, en dat klopt ook, maar de wens om goed geld te verdienen, leverde veel namaakalfa op door gokjes die consequent goede opbrengsten leken op te leveren, hoewel er een kleine kans op catastrofale verliezen zat ingebouwd. Als de verwachte waarde van dit verlies was meegerekend, zou er geen sprake zijn van alfa. Maar het risico werd genegeerd en de bonussen vloeiden. De corpsballen die de economie runden en profiteerden van de slechte regulering, verdienden miljoenen. Ze werden vandaag betaald voor resultaten die volgens hen in de toekomst zouden plaatsvinden. Ze gebruikten een mark to model-rekenmodel waarmee ze vandaag konden boeken wat ze volgens hen in de toekomst zouden verdienen.[5] Deze praktijk werd gerechtvaardigd met de verklaring dat ‘markten het best op de hoogte zijn’.

Dat markten het best op de hoogte horen te zijn, is een betrekkelijk recent geloofsartikel. Er was veel ideologische en politieke inzet nodig om dit tot de overheid te laten doordringen en daar tot standaardwijsheid te laten uitgroeien. Het idee dat markten slim zijn, vond zijn hoogtepunt in de ‘hypothese van de efficiënte markt’, die in de jaren zestig voor het eerst werd geformuleerd door Eugene Fama, een promovendus aan de Business School van de University of Chicago. Het idee had enorm veel invloed als ideologische basis voor financiers – net zoals Atlas in staking, maar dan met wiskundige vergelijkingen.

De hypothese houdt in dat alle huidige informatie en toekomstverwachtingen in de prijs van effecten zijn verwerkt. Dat is iets anders dan zeggen dat de echte toekomstige prestaties in de prijs zijn verwerkt – nee, de prijs weerspiegelt alleen de huidige opvattingen over de kansen dat de effecten goed of slecht gaan presteren. In de prijs zit een gok ingebouwd. We weten nu dat het oog van de markt voor risico’s gevaarlijk bijziend is, maar de hypothese verklaart waarom economen de volgende grap leuk vinden:

Vraag: Hoeveel economen van de Chicago Business School zijn er nodig om een lichtpeertje te verwisselen?

Antwoord: Niet één. Als het lichtpeertje vervangen had moeten worden, had de markt daar allang voor gezorgd.

Het probleem met de hypothese van de efficiënte markt is dat ze niet werkt. Als de hypothese klopte, dan zou er geen reden zijn om in onderzoek te investeren, omdat de markt dat als bij toverkracht al zou hebben gedaan. De economen Sanford Grossman en Joseph Stiglitz toonden het falen van de hypothese al in 1980 aan. In honderden onderzoeken, waarvan de invloedrijkste werden geschreven door Eugene Fama zelf, werd er vervolgens op gewezen hoe onrealistisch de hypothese is.[6] Markten kunnen zich irrationeel gedragen – beleggers kunnen als een kudde achter een aandeel aan rennen en de waarde opdrijven op manieren die niets meer te maken hebben met het aandeel dat wordt verhandeld.[7]

Ondanks uitgebreide economische bewijzen die aantoonden dat de hypothese niet klopte, werd het idee van de efficiënte markt mateloos populair bij overheden.[8] Alan Greenspan was niet de enige die de hypothese als een ‘gemakkelijke onwaarheid’ beschouwde. Door de regelgevers aan te sporen om te doen alsof de hypothese waar was, konden handelaren gigantisch aan het gokken slaan. Een tijdlang stroomde het geld binnen. Halverwege de jaren negentig zag de Financial Times ruimte voor een maandelijks supplement getiteld ‘How to spend it’ (Waaraan geven we het uit), om vermogender lezers ideeën aan de hand te doen om van hun geld af te komen. Ook de middenklasse profiteerde van de bloeiperiode van het voorgaande decennium en werd de zeepbel in gezogen toen huizen van een dak boven het hoofd veranderden in een financieel product, en in koren op de molen van de financiële sector. Maar gewone huiseigenaren hadden veel minder macht dan banken, en overheden stelden de financiële sector in staat om de bloemetjes buiten te zetten door te beloven de scherven op te ruimen. En ze hebben zich aan hun woord gehouden. Toen het systeem de soep in draaide vanwege al die gokkende financiers, bleef hun winst buiten schot. De winst was geprivatiseerd, de risico’s waren genationaliseerd. De wereld heeft duur betaald voor hun rijkdom, maar toch hadden de grootste hedgefondsbeheerders in 2009 hun op twee na beste jaar ooit. George Soros beleeft, in zijn eigen woorden, ‘een erg goede crisis’ en de directie van Goldman Sachs kan zich verheugen op het grootste bedrag aan bonussen dat in de honderdveertigjarige geschiedenis van het bedrijf zal worden uitgekeerd.[9]

Dit suggereert dat achter de retoriek van de ‘vrije markt’ activiteiten schuilgaan die niets te maken hebben met markten. De werknemers van Goldman Sachs doen het goed omdat hun bedrijf een paar trucs heeft uitgehaald die erg ver af staan van de vrije markt. Matt Taibbi van het blad Rolling Stone onthulde onlangs op typerend geestdriftige wijze hoe Goldman Sachs de Amerikaanse regering had omgekocht. In het economisch team van de regering-Obama heeft Wall Street een generatie functionarissen die de financiële wereld goedgezind is, zoals minister van Financiën Tim Geithner, die tijdens zijn periode als voorzitter van de Federal Reserve Bank van New York een historische lening van 29 miljard dollar regelde om JPMorgan Chase ertoe te bewegen om Bear Stearns over te nemen, en Larry Summers, die 5,2 miljoen dollar verdiende door een paar jaar lang één dag per week voor een groot hedgefonds op Wall Street te werken. Door hun nieuwe baan in het Witte Huis zijn ze de tarzans van de economische jungle. Wall Street heeft reden om tevreden te zijn. Goldman had zwaar in aig geïnvesteerd, een negentig jaar oude verzekeringsreus die bijna failliet was vanwege de divisie Financiële producten. Bij de reddingsoperatie van aig werd de 13 miljard dollar die Goldman had geïnvesteerd volledig tegen nominale waarde terugbetaald, terwijl beleggers in Chrysler waarschijnlijk maar 29 cent terugontvangen voor iedere geïnvesteerde dollar.[10]

Iedereen die zich bekommert om de democratie, zou zich zorgen moeten maken over het gebrek aan een duidelijke scheidslijn tussen Wall Street en de overheid. Dit is op zijn minst een serieuze reden om te betwijfelen of de instellingen die de crisis hebben gefaciliteerd in staat zijn om hun rotzooi op te ruimen. Nassim Taleb beschrijft deze absurditeit als volgt: ‘Mensen die (met een blinddoek om) achter het stuur van een schoolbus zijn gaan zitten en deze aan barrels hebben gereden, zouden nooit meer een nieuwe bus moeten krijgen.’[11] Het probleem is dat onze economie en in bredere zin onze politici niet echt aan democratische controle onderhevig zijn en de buschauffeurs daarom altijd zijn opgeleid door dezelfde rijschool.[12]

Ondanks het feit dat de overheid door Wall Street in gijzeling wordt gehouden, gebruiken politici nu weer een woord dat ze al meer dan een generatie niet gebruikt hebben: ‘regulering’. Het is waar dat Goldman Sachs en anderen flink verdienen aan de crisis, maar desondanks hebben steeds meer politici het gevoel dat de markt te veel de vrije teugel werd gelaten. Naomi Klein toont in haar vernietigend kritische boek De shockdoctrine aan hoe van rampen een aanleiding werd gemaakt voor een rabiaat vrijemarktbeleid. Deze analyse biedt een goede verklaring voor het tijdperk van na de Tweede Wereldoorlog en het huidige, voortdurende financiële geplunder, van Californië tot Wall Street en de City in Londen. Maar het publiek en sommige politici zien nu in dat de huidige economische crisis te wijten is aan het falen van het vrijemarktdenken en geen reden is voor nog meer van hetzelfde. Politici over de hele wereld lijken nu als reactie op de publieke verontwaardiging bereid om de markt te reguleren en te beteugelen. De vraag is of ze dat kunnen en, als dat het geval is, in wiens belang de regulering zal zijn.

Vanaf het begin leidt de vrije markt tot onvrede, maar zelden had die ontevredenheid een breed maatschappelijk draagvlak, zelden gaf een grote groep mensen de vrijemarktpolitiek de schuld van hun omstandigheden en eiste men verandering. De New Deal in de Verenigde Staten en de naoorlogse verzorgingsstaat in Europa waren deels het resultaat van een samenspel van sociale krachten die nieuwe markten zochten en de verhoudingen tussen individu en maatschappij wilden veranderen. Nieuw aan de crisis is dat deze door en door internationaal is en de hele wereld raakt,[13] en zich voordoet op het laatste moment waarop we een klimaatcrisis nog kunnen voorkomen. Maar de reikwijdte en omvang van beide crises geven aan hoe diep de vrijemarktcultuur in onze maatschappij is verankerd. Om te begrijpen hoe we in de eenentwintigste eeuw door deze crises zullen worden beïnvloed, moeten we begrijpen hoe het allemaal begon en ons afvragen waarom de markten hun huidige vorm hebben gekregen.

De grote transformatie

In de weekenden en vakanties hielp ik vaak mijn ouders in hun buurtsuper. Het leukst vond ik het om vakken te vullen, want dan werd ik naar het magazijn gestuurd, waar ik in het labyrint van dozen en schappen op zoek moest naar snoepgoed, dat ik moest prijzen met de prijstang. De prijstang – of het prijspistool – was een mechanisch plastic ding, ongeveer zo groot als dit boek. Als ik de trekker overhaalde, drukte het de ingestelde prijs af op een stickertje en spuugde dat vervolgens uit. Vele gelukkige uren lang stond ik de trekker over te halen, zwaaide ik met het pistool alsof het een Glock voor jonge kapitalisten was. Ik zat te klieren door met willekeurige prijzen te schieten, door bijvoorbeeld de prijs van de Marsrepen op te schroeven tot £ 999,99. Het leukst vond ik het om de prijs op £ 0,01 te zetten en het stickertje op mijn broertje te ‘schieten’.

Als tienjarige werd ik geprikkeld door het soort humor dat ook een zinnetje als ‘Joe zou zijn moeder verkopen om naar de voetbalwedstrijd te kunnen gaan’ grappig maakt. Hoewel Joe heel graag de wedstrijd wil zien en zijn moeder de belangrijkste persoon in zijn leven is, kan hij haar niet echt verkopen. Het idee dat ik mijn broertje voor één penny zou kunnen verkopen, of voor een ander bedrag, vond ik ontzettend grappig. Maar het idee dat er overal prijzen op geplakt kunnen worden, is niet alleen iets waar onze politici en zakelijke elites weg van zijn, het kan ook tot rampen leiden.

In 1920 zorgden twee Duitse professoren, Karl Binding en Alfred Hoche, voor veel opwinding met de uitgave van hun boek Freigabe der Vernichtung Lebensunwertem Lebens (Permissie om mensen te doden die het leven niet waard zijn). Ze betoogden daarin dat ‘ongeneeslijke idioten, menselijke lege hulzen, nutteloze eters, die alleen maar ballast vormen’ afgedankt zouden moeten worden, zodat de natie alsmaar grotere hoogten zou kunnen bereiken. Ze onderbouwden hun betoog met een uitgebreide berekening van de zorgkosten, die volgens hen bestonden uit een ‘enorm kapitaal in de vorm van eten, kleding en verwarming, dat om volkomen onproductieve redenen ten laste komt van het nationaal product’.[14] Hun berekeningen waren vlekkeloos, maar hun conclusies weerzinwekkend.

Het onmiddellijke bezwaar is dat het gruwelijk is om een mensenleven uit te drukken in geldelijke waarde. Toch doen overheden en het bedrijfsleven dat: de Britse overheid en de Amerikaanse gezondheidszorg berekenen wat een behandeling kost in verhouding tot het aantal levensjaren dat ermee wordt gewonnen, omdat ze willen proberen met de schaarse middelen zo veel mogelijk levens te redden. De hoogleraren Joseph Stiglitz en Linda Bilmes schatten de kosten van de Amerikaanse mensenlevens die tijdens de oorlog in Irak verloren zijn gegaan, in met behulp van het standaardbedrag dat door actuarissen en de overheid wordt gebruikt, namelijk 7,2 miljoen dollar per leven. Op basis daarvan bedragen de totale kosten van de oorlog voor de Verenigde Staten meer dan 3000 miljard dollar. Als je alleen de waarde van het verlies aan mensenlevens op Irak toepast, bedragen de kosten van de oorlog voor Iraakse burgers 8600 miljard dollar. Het is nog steeds nogal smakeloos, al zegt niemand echt dat hij een mensenleven wil inruilen voor 7 miljoen dollar.[15] Maar Binding en Hoche gingen nog een stap verder. Zij meenden dat niet alle mensenlevens evenveel waard waren, en dat de maatschappij zich een hoop geld kon besparen door geesteszieken te doden. Ten slotte stelden ze de overheid voor om hun aanbevelingen over te nemen en uit te voeren. Dit vormde natuurlijk de intellectuele basis voor het nazisme, maar de praktijk om mensen te veranderen in handelsgoederen met levens die volgens winstmaatstaven gekocht of beëindigd konden worden, bleef niet beperkt tot het nazisme. Het grootste deel van Europa en de Verenigde Staten profiteerde in een of andere vorm van de slavernij.

Maar de tijden zijn veranderd en hoewel mensenhandel in de eenentwintigste eeuw nog wijdverbreid is (de omzet ervan werd in 2006 geschat op 42 miljard dollar), zijn er nauwelijks nog plaatsen op de wereld waar men daar nog positief tegenaan kijkt. Er bestaan geen legale markten meer waar mensen worden verhandeld en men is het er algemeen over eens dat dit goed is. Er gelden nu zelfs verboden op bepaalde manieren om onszelf te verkopen. We mogen bijvoorbeeld niet zomaar onze organen verkopen. Weggegeven is oké. Verkopen niet.

Uit de geschiedenis van de slavernij blijkt niet alleen dat ideeën over wat op de markt mag worden aangeboden kunnen veranderen, maar ook dat decreten die bepalen wat op de markt thuishoort, herroepen kunnen worden. Ooit was slavernij toegestaan, nu niet meer. Er is, met andere woorden, niets natuurlijks aan het kopen en verkopen van dingen met de bedoeling om winst te maken en het aan de markt over te laten om hun waarde te bepalen. Voordat handelsgoederen gekocht en verkocht kunnen worden, moeten ze objecten worden waarvan mensen denken dat ze gekocht en verkocht kunnen worden. De meeste dingen die we kopen en verkopen, waren niet altijd handelsgoederen op de manier waarop we er tegenwoordig tegenaan kijken. Land, muziek, arbeid, zorg, mensen en voedsel hadden vroeger een andere functie. Ze werden handelsgoederen door gecompliceerde, gelaagde processen, waarna ze werden uitgewisseld in markten met zeer specifieke kenmerken. In 1944, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, publiceerde de Hongaarse dissident Karl Polanyi in Groot-Brittannië een bijzonder inzichtelijk onderzoek van hoe dit werkte.

Polanyi’s boek, The Great Transformation, is een geschiedenis van het achttiende- en negentiende-eeuwse Engeland, waarin hij uitgebreid ingaat op een merkwaardig stukje achttiende-eeuwse historie, de Speenhamlandwetten. Dit waren ‘armenwetten’, bedoeld om de ergste armoede op het platteland te verlichten met behulp van een financiële tegemoetkoming die was gerelateerd aan de broodprijs. Maar Polanyi’s betoog gaat over veel meer dan een pre-Victoriaans sociaal vangnet – hij concludeert dat markten en de omringende maatschappij met elkaar zijn verbonden. In tegenstelling tot Greenspans filosofie zegt Polanyi dat het kapitalisme de maatschappelijke instituties op een heel speciale manier nodig heeft. Om te zorgen dat markten kunnen werken, moet de maatschappij toestaan dat bepaalde zaken handelsgoederen kunnen worden die binnen de economie gekocht en verkocht kunnen worden. Vandaar de titel van Polanyi’s boek: de ‘transformatie’ houdt in dat de machtigste groepen in de maatschappij land en arbeid in ‘fictieve handelsgoederen’ wisten te veranderen, dat wil zeggen goederen die heel anders waren dan de goederen die voorheen op markten werden uitgewisseld.

Het klinkt misschien vreemd om land en arbeid als fictief voor te stellen, omdat salaris en huur de kern van het huidige arbeidzame leven zijn, maar dat is dan ook een teken van hoe ingrijpend de transformatie is geweest. De maatschappelijke ordening werd er zo totaal door getransformeerd dat het onmogelijk is geworden haar op een andere manier te zien. Met andere woorden, niet alleen de maatschappij veranderde door de transformatie, ook wij veranderden, doordat de manier veranderde waarop we aankijken tegen de wereld en onze plaats daarin.

De grote transformatie ging gepaard met een enorme maatschappelijke omwenteling. Om land te kunnen kopen en verkopen, moesten de mensen die dit eerder gebruikten worden verdreven. Dit gebeurde soms door het met geweld af te bakenen. Keuterboeren werden van gemeenschappelijk land verjaagd en naar steden gestuurd, waar ze wellicht wat konden verdienen door hun arbeid te verkopen en vraag genereerden door consumenten te worden. Met andere woorden, bij de grote transformatie werden de sociale regels voor het gebruik van land en werk herschreven, en door deze transformatie kon aan geheel nieuwe dingen een prijs worden verbonden en een eigenaar worden toegekend. Dit proces is nog steeds aan de gang. De bedenkers van nieuwe financiële producten werken in de (nu zwaar onder vuur liggende) voorste linie van dit transformatieproces, evenals de bedenkers van de emissiehandel, opgezet om de opwarming van de aarde tegen te gaan, maar waarmee het recht om te vervuilen een handelsgoed werd.

Polanyi biedt niet alleen een manier om te begrijpen waarom de economie en de maatschappij deel uitmaken van dezelfde verzameling processen, maar ook waarom we ten onrechte denken dat de markt en de maatschappij afzonderlijke entiteiten zijn. De cultuur van de door winst gemotiveerde markten, door Polanyi ‘de mythe van de zelfregulerende markt’ genoemd, blijkt de maatschappij veel harder nodig te hebben dan wordt gedacht – maar de mythe dat de economie en de maatschappij twee afzonderlijke dingen zijn, moet flink worden gepropageerd als men wil dat de zelfregulerende markt zich uitbreidt. We vinden het waarschijnlijk geen goed idee als de ene helft van een Siamese tweeling de andere opereert, maar de mythe van de markt voedt het geloof dat de tweeling niet alleen is gescheiden, maar dat de een de dokter is en de ander de patiënt.

In tijden van crisis wordt het veel makkelijker om door de mythe heen te kijken. Het falen van de banken had tot een totale economische ineenstorting kunnen leiden als de publieke sector er niet was geweest om de zaak op te vangen. Het kapitalisme kan zichzelf niet redden, net zomin als het op de eigen schouders kan gaan staan. De markt is altijd al afhankelijk geweest van de maatschappij, en daarom betekent ‘te groot om failliet te gaan’ alleen maar ‘zo groot dat de maatschappij het wel weer overeind zet als het omvalt’. De logica van het laisser faire heeft altijd behoefte aan een sociale basis en daarom verdeelt Polanyi onze manier van leven niet in ‘een overheid en een vrije markt’ – hij ziet alleen een ‘marktmaatschappij’.

Op dezelfde manier is de marktmaatschappij ingebed in de natuurlijke wereld, wat eveneens wordt ontkend door de mythe van de zelfregulerende markt. De menselijke beschaving is afhankelijk van de ecologie van de aarde, ook al exploiteren we die letterlijk dood – volgens sommige schattingen is het percentage diersoorten dat uitsterft door menselijke activiteiten gestegen tot duizend keer het normale niveau.[16] Door de meedogenloze inlijving van de natuurlijke wereld hebben we onze planeet vernietigd en als we het gefluister van klimaatwetenschappers mogen geloven, is het waarschijnlijk al te laat om er iets tegen te doen.[17] Door het onophoudelijke streven naar economische groei en systematische onderschatting van de ecosystemen die onze planeet in leven houden, is de mens een vernietiger van andere soorten geworden. In de woorden van Herman Daly, een van de pioniers van de ecologische economie:[18] ‘De economische groei heeft zich losgemaakt van de wereld en is irrelevant geworden. Erger nog is dat ze nu blindelings wordt nagestreefd.’[19] Kortom, de economie doet wat ze wil, zonder ervoor te betalen, en is daar zelfs fundamenteel niet toe in staat.

[1] Alan Greenspan, ‘Testimony of Dr. Alan Greenspan to the Committee of Government Oversight and Reform’, 23 oktober 2008, http://clipsandcomment.com/wp-content/uploads/2008/10/greenspan-testimony-20081023.pdf.

[2] Edward Luce en Chrystia Freeland, ‘Summers Calls for Boost to Demand’, Financial Times, 9 maart 2009.

[3]Time, ‘10 Questions for Jim Cramer’, 14 mei 2009.

[4] Als u zich herinnert dat De gedaanteverwisseling begint met Samsa die wakker wordt als kever, dan is dat ook prima. Ungeziefer, ‘ongedierte’, is het oorspronkelijke Duitse woord voor wat Samsa geworden is. Vertalers hebben de vrijheid genomen om er een dier met zes poten van te maken. Vladimir Nabokov sprak in een bekend essay het vermoeden uit dat Samsa onder het rugpantser vleugels had, maar dit niet besefte: ‘Dit is een erg leuke vondst van me, waar u uw verdere leven van mag genieten. Er zijn bepaalde Gregors, bepaalde Joe’s en Janes, die niet weten dat ze vleugels hebben.’ Vladimir Vladimirovich Nabokov en Fredson Bowers, Vladimir Nabokov: Lectures on Literature (Londen: Weidenfeld and Nicolson, 1980), 259.

[5] Dit rekenmodel werd lachwekkend genoeg door de U.S. Securities and Exchange Commission voorgesteld als instrument om ‘beleggers te beschermen’. Het werd veel gebruikt bij de Enronfraude en bij Long-Term Capital Management, dat failliet ging.

[6] Sanford J. Grossman en Joseph E. Stiglitz, ‘On the Impossibility of Informationally Efficient Markets’, The American Economic Review 70, nr. 3 (1980).

[7] Gedragseconomen proberen hun modellen nu op te lappen door ervan uit te gaan dat beleggers irrationeel kunnen zijn. Het zegt iets over het vakgebied dat toen de financiële modellen faalden, de economen zeiden dat daar niets mis mee was, maar dat de wereld niet deugde: de veranderingen die zich in de werkelijkheid voltrokken en waarmee de modellen rekening moesten houden, werden ‘imperfecties’ genoemd. Het vakgebied opent nu de ogen voor irrationele mensen die geen perfecte informatie bezitten en in niet-perfecte markten opereren.

[8] Zie voor meer Justin Fox, The Myth of the Rational Market: A History of Risk, Reward, and Delusion on Wall Street (New York: HarperBusiness, 2009).

[9] Greg Farrell en Sarah O’Connor, ‘Goldman Sachs Staff Set for Record Pay’, FT.Com, 15 juli 2009.

[10] Andrew Clark, ‘Indiana Tries to Halt Chrysler Deal’, Guardian, 6 april 2009; Matt Taibbi, ‘The Great American Bubble Mach0ine’, Rolling Stone, juli 2009.

[11] Nassim Nicholas Taleb, ‘Ten Principles for a Black Swan-Proof World’, Financial Times, 8 april 2009.

[12] De analist die het meeste recht heeft om te beweren dat hij het zag aankomen, is de socioloog Giovanni Arrighi, die overleed in de tijd dat dit boek ter perse ging. Als auteur van The Long Twentieth Century betoogde hij dat het kapitalisme vooruit stormt in deze perioden van financiële crisis, waarbij de ene combinatie van overheid en financieel kapitaal instort terwijl de volgende zich aandient: eerst de Genuezen (ongeveer 1340 tot 1630), daarna de Hollanders (ongeveer 1560 tot 1780), dan de Britten (ongeveer 1740 tot 1930) en ten slotte de Amerikanen (van ongeveer 1870 tot nu). Toen Arrighi in 1994 zijn boek voltooide, dacht hij dat de Japanners na de instorting van het Amerikaanse systeem de opvolger zouden worden. Maar nu China en India belangrijke internationale financiële centra zijn geworden en er zogenoemde sovereign wealth funds (beleggingsfondsen van de overheid) bestaan waar miljarden dollars in omgaan, ziet het ernaar uit dat staten en financiële instellingen op nieuwe manieren combinaties vormen. Er is al een nieuwe multipolaire financiële wereld ontstaan, maar deze blijft onderhevig aan de grillen van het bankwezen, waar een triljoen dollar niet meer dan een elektronisch krediet in de ether is dat hele landen kan maken of breken. Voor meer, zie Giovanni Arrighi, The Long Twentieth Century: Money, Power and the Origins of Our Times (Londen: Verso, 1994).

[13] De Grote Depressie was ongetwijfeld belangrijk in Europa en Noord-Amerika, maar de tegenwoordige wereld is veel groter, en omdat de wereldwijde economie veel meer verweven is dan tachtig jaar geleden en er veel meer mensen bij zijn betrokken, is de schaal van de tegenwoordige economische crisis veel groter.

[14] Geciteerd in Mark P. Mostert, ‘Useless Eaters: Disability as Genocidal Marker in Nazi Germany’, The Journal of Special Education 36, nr. 3 (2002).

[15] Joseph E. Stiglitz en Linda Bilmes, The Three Trillion Dollar War: The True Cost of the Iraq Conflict, 1ste druk (New York: W.W. Norton, 2008), 138. Voor meer over de vraag waarom internationale vergelijkingen van deze soort problematisch zijn, zie Thomas Pogge en Sanjay G. Reddy, ‘How Not to Count the Poor’, Social Science Research Network, 29 oktober 2005, http://ssrn.com/abstract=893159 (geraadpleegd op 6 december 2007).

[16] Millennium Ecosystem Assessment, Ecosystems and Human Well-Being: Synthesis (Washington D.C.: Island Press, 2005).

[17] Maar zie ook George Monbiot voor zinnige redenen waarom we sowieso de co2-uitstoot beneden de 350 deeltjes per miljoen moeten zien te krijgen. George Monbiot, ‘If We Behave as If It’s Too Late, Then Our Prophecy Is Bound to Come True’, Guardian 17 maart 2009.

[18] Daly’s denkbeelden over de bevolking, waaronder ‘geboortevergunningen’, zijn zorgelijk. Voor meer over de zorgelijke politiek van de geboortebeperking, zie Jacqueline Rorabeck Kasun, The War Against Population: The Economics and Ideology of World Population Control, San Francisco: Ignatius Press, 1988.

[19] Herman E. Daly, ‘In Defense of a Steady-State Economy’, American Journal of Agricultural Economics 54, nr. 5 (1972): 950-51.