Johan Theorin

Schemeruur

Vertaald uit het Zweeds door Corry van Bree

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van The Swedish Arts Council te Stockholm

Oorspronkelijke titel Skumtimmen, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Johan Theorin, 2007

First published by Wahlström & Widstrand, Stockholm, Sweden

Published in the Dutch language by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Corry van Bree en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Stuart Brill/ Trevillion Images

isbn 978 90 445 1949 5

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Öland, september 1972

De muur was opgebouwd uit grote, ronde stenen, die waren begroeid met grijswit korstmos, en hij was net zo hoog als de jongen. Hij kon er alleen overheen kijken als hij in zijn sandalen op zijn tenen ging staan. Alles was grijs en mistig aan de andere kant. De jongen zou bij het einde van de wereld kunnen staan, maar hij wist dat het andersom was – de wereld begon aan de andere kant van de muur. Achter de tuin van zijn opa en oma lag de grote wereld, en het had de jongen de hele zomer aangetrokken om deze wereld aan de andere kant van de muur te ontdekken.

Twee keer probeerde hij over de muur te klimmen. Beide keren verloor hij zijn greep op de ruwe stenen en viel hij achterover in het vochtige gras.

De jongen gaf niet op, en de derde keer lukte het hem.

Hij ademde in en trok zich omhoog, hield zich vast aan de koude stenen en klom boven op de muur.

Het was een overwinning voor hem – hij was bijna zes jaar en hij klom voor het eerst in zijn leven over een muur. Hij bleef nog even boven zitten, als een koning op zijn troon.

De wereld aan de andere kant van de muur was groot en grenzeloos, maar ook grijs en wazig. De mist die deze middag over het eiland was getrokken zorgde ervoor dat de jongen niet veel kon zien van wat zich achter de muur bevond, maar onder zich zag hij geelbruin gras. In de verte zag hij de vage omtrekken van lage, knoestige jeneverbesstruiken en met mos begroeide stenen die uit de aarde staken. De grond was net zo vlak als in de tuin achter hem, maar alles zag er aan de andere kant veel wilder uit; onbekend en uitnodigend.

De jongen zette zijn rechtervoet op een grote steen die tot de helft in de grond stak en klom aan de andere kant van de muur naar beneden. Nu was hij voor het eerst in zijn eentje buiten de tuin, en niemand wist waar hij was. Zijn moeder was vandaag naar het vasteland vertrokken. Zijn opa was een tijd geleden naar het strand gegaan en toen de jongen zijn sandalen aantrok en het huis uit sloop, lag zijn oma te slapen.

Hij kon doen wat hij wilde. Hij beleefde een avontuur.

Hij liet de stenen van de muur los en stapte op het wilde gras. Het was dun en het was niet moeilijk om er doorheen te lopen. Hij deed nog een paar stappen en de wereld voor hem werd langzamerhand wat duidelijker. Hij zag de jeneverbesstruiken achter het gras vorm krijgen en liep ernaartoe.

De grond was zacht en al het geluid werd gedempt, zijn stappen waren niet meer dan een zwak geritsel in het gras. Zelfs toen hij probeerde hard met twee voeten op de grond te stampen hoorde hij alleen een kleine bons, en als hij zijn voeten optilde kwam het gras omhoog en verdwenen de sporen die hij achterliet snel.

Hij liep een paar meter op die manier: hop, bons, hop, bons.

Toen de jongen de grasvlakte afliep en tussen de hoge jeneverbesstruiken kwam stopte hij met het springen met twee voeten. Hij ademde uit, zoog de kille lucht naar binnen en keek om.

Terwijl hij door het gras sprong, was de mist die voor hem had gezweefd stil om hem heen geslopen en nu was de mist ook achter hem. De stenen muur achter het grasland was wazig en het donkerbruine zomerhuis was helemaal verdwenen.

Even wilde de jongen omkeren, teruglopen over het gras en weer over de muur klimmen. Hij had geen horloge en de exacte tijd betekende niets voor hem, maar de hemel boven zijn hoofd was nu donkergrijs en de lucht rondom hem was nog kouder geworden. Hij wist dat de dag ten einde liep en dat het snel avond zou zijn.

Hij zou nog een heel klein stukje over de zachte grond lopen. Hij wist tenslotte waar hij was; het zomerhuis waar zijn oma lag te slapen was achter hem, zelfs al kon hij het niet meer zien. Hij liep verder naar de wazige muur van mist die je kon zien maar niet vastpakken en die op een magische manier telkens een stukje opschoof, alsof hij met hem speelde.

De jongen bleef staan. Hij hield zijn adem in.

Alles was stil en niets bewoog, maar plotseling kreeg de jongen het gevoel dat hij niet alleen was.

Had hij een geluid in de mist gehoord?

Hij draaide zich om. Nu zag hij de muur en de grasvlakte niet meer, hij zag alleen jeneverbesstruiken achter zich. De struiken stonden roerloos om hem heen en hij wist dat ze niet leefden – niet zoals hij leefde – maar hij kon het toch niet laten eraan te denken hoe groot ze waren. Het waren stille, zwarte gestalten die hem omringden en misschien wel dichterbij kwamen als hij niet keek.

Hij draaide zich weer om en zag meer jeneverbesstruiken. Jeneverbesstruiken en mist.

Nu wist hij niet meer in welke richting het zomerhuis lag, maar de angst en de eenzaamheid maakten dat hij doorliep. Hij balde zijn vuisten en tilde zijn voeten op en rende over de grond en wilde de stenen muur en de tuin erachter vinden, maar hij zag alleen gras en struiken. Ten slotte zag hij die zelfs niet meer; de wereld was wazig van zijn tranen.

De jongen bleef staan, hij ademde in en de tranen stroomden niet meer. Hij zag verschillende jeneverbesstruiken in de mist, maar een ervan had twee dikke stammen – en plotseling zag de jongen dat hij bewoog.

Het was een mens.

Een man.

Hij kwam uit de grijsheid van de mist en bleef op een afstand van maar een tiental korte passen staan. De man was lang en breed, hij droeg donkere kleren en hij had de jongen gezien. Hij stond met zware laarzen aan zijn voeten zwijgend in het gras en keek op hem neer. Hij had een zwarte muts over zijn voorhoofd naar beneden getrokken en hij zag er oud uit, maar niet zo oud als de opa van de jongen.

De jongen stond stil. Hij kende de man niet en zijn moeder had gezegd dat je moest oppassen voor vreemde mensen. Maar nu was hij niet meer alleen met de jeneverbesstruiken in de mist. Hij kon zich altijd omdraaien en wegrennen als de man niet lief was.

‘Hallo’, zei de man met een zachte stem. Hij haalde zwaar adem, alsof hij net een heel eind in de mist had gelopen of snel had gerend.

De jongen gaf geen antwoord.

De man draaide zijn hoofd en keek om zich heen. Toen keek hij zonder te lachen weer naar de jongen en vroeg zacht: ‘Ben je alleen?’

De jongen knikte zwijgend.

‘Ben je verdwaald?’

‘Ik denk het’, zei de jongen.

‘Dat is niet erg ... Ik weet de weg hier, op de alvaret.’ De man deed een stap naar hem toe. ‘Hoe heet je?’

‘Jens’, zei de jongen.

‘En verder?’

‘Jens Davidsson.’

‘Goed’, zei de man. Hij aarzelde even en voegde er toen aan toe: ‘Ik heet Nils.’

‘En verder?’ vroeg Jens.

Het was net een spel. De man lachte even. ‘Ik heet Nils Kant’, zei hij en toen deed hij nog een stap naar hem toe.

Jens bleef staan, maar hij keek niet meer om zich heen. Er waren alleen gras en stenen en struiken in de mist. En de vreemde man, Nils Kant, die nu tegen hem begon te glimlachen alsof ze vrienden waren.

De mist was overal, er was geen geluid te horen. Niet eens vogelgezang.

‘Er is niets aan de hand’, zei Nils Kant terwijl hij zijn hand uitstak.

Nu stonden ze heel dicht bij elkaar.

Jens dacht dat Nils Kant de grootste handen had die hij ooit had gezien, en hij begreep dat het te laat was om weg te rennen.

1

Doordat Julia’s vader Gerlof op een maandagavond in oktober belde, voor het eerst sinds bijna een jaar, moest ze weer denken aan botten die op een rotsig strand waren aangespoeld.

Botten, wit als parelmoer en glanzend geslepen door de golven, bijna lichtgevend tussen de grijze stenen aan de waterkant.

Stukken bot.

Julia wist niet of ze op het strand lagen, maar ze had er meer dan twintig jaar op gewacht ze te zien.

Eerder die dag had Julia een lang gesprek met de Sociale Dienst gehad, dat net zo slecht was verlopen als alles deze herfst, dit jaar.

Zoals gewoonlijk had ze het contact zo lang mogelijk voor zich uit geschoven om niet te hoeven luisteren naar hun zuchten, en toen ze eindelijk belde, kreeg ze een monotone machine die haar identiteitsnummer vroeg. Toen ze alle cijfers had ingetoetst werd ze doorverbonden in het telefoonlabyrint, wat hetzelfde was als doorverbonden worden in de leegte. Ze stond in de keuken terwijl ze uit het raam keek en naar het ruisen in de hoorn luisterde, een nauwelijks hoorbaar ruisen, als water dat ver weg stroomt.

Als Julia haar adem inhield en de telefoon dicht tegen haar oor drukte, hoorde ze af en toe stemmen in de verte echoën. Soms waren ze dof en fluisterend, soms schel en vertwijfeld. Ze was gevangen in de spookwereld van het telenetwerk, met smekende stemmen die ze soms zelfs hoorde als ze bij de afzuigkap stond te roken. Ze echoden en mompelden in de ventilatiebuizen van het flatgebouw – ze verstond bijna nooit woorden, maar luisterde toch geconcentreerd. Eén keer had ze een vrouwenstem helder en duidelijk horen zeggen: ‘Ja, nu is het echt tijd.’

Ze stond bij het keukenraam, luisterde naar het geruis en keek uit over de straat. Het was koud en winderig buiten. Herfstgele berkenbladeren kwamen los van het natte, plakkerige asfalt en werden meegevoerd door de wind. Langs de stoepranden lag grijszwarte blubber, die bestond uit bladeren die waren geplet door autobanden en die de grond nooit meer zouden verlaten.

Ze vroeg zich af of ze daarbuiten iemand zou zien die ze kende. Jens kon aan het eind van het flatgebouw de hoek om komen, gekleed in een colbert met stropdas, als een echte jurist, goed geknipt en met een aktetas in zijn hand. Lange passen, blik omhoog. Hij zou haar achter het raam zien, verbaasd op de stoep blijven staan, zijn armen opheffen en glimlachend naar haar zwaaien ...

Het geruis verdween plotseling en een gejaagde stem vulde de hoorn: ‘Sociale Dienst, met Inga.’

Dit was haar nieuwe contactpersoon niet, dat was Magdalena. Of was het Madeleine? Ze hadden elkaar nog nooit ontmoet.

Ze haalde diep adem.

‘Met Julia Davidsson, ik wil vragen of jullie ...’

‘Wat is je identiteitsnummer?’

‘Dat ... Ik heb het nummer ingetoetst.’

‘Dat is niet bij mij terechtgekomen. Kun je me het nummer nog een keer geven?’

Julia herhaalde het nummer en het werd stil in de hoorn. Ze hoorde het geruis zelfs nauwelijks. Was de verbinding per ongeluk verbroken?

‘Julia Davidsson?’ zei de contactpersoon, alsof ze niet had gehoord dat Julia haar naam had genoemd. ‘Waarmee kan ik je helpen?’

‘Ik wil een verlenging aanvragen.’

‘Een verlenging waarvan?’

‘Van mijn ziekteverlof.’

‘Waar werk je?’

‘In het Österziekenhuis, orthopedische afdeling’, zei Julia. ‘Ik ben verpleegster.’

Was ze dat nog steeds? Ze was de laatste jaren zo vaak afwezig geweest dat waarschijnlijk niemand op de afdeling orthopedie haar miste. En zij miste haar patiënten niet, die de hele tijd zeurden over hun absurde, kleine klachten zonder dat ze er enig idee van hadden wat echt onheil inhield.

‘Heb je een doktersverklaring?’ vroeg de contactpersoon.

‘Ja.’

‘Ben je vandaag bij je dokter geweest?’

‘Nee, woensdag. Bij mijn psychiater.’

‘En waarom heb je niet eerder gebeld?’

‘Eh, ik voel me sindsdien niet goed’, zei Julia terwijl ze dacht: en daarvoor ook niet. Ze voelde een permanente pijn van verlangen in haar borstkas.

‘Je had ons dezelfde dag moeten bellen.’

Julia hoorde haar duidelijk ademhalen, misschien zuchtte ze.

‘Nu moet ik het anders doen’, ging de contactpersoon verder. ‘Ik moet in het computersysteem gaan en een uitzondering voor je maken. Voor deze keer.’

‘Dat zou fijn zijn’, zei Julia.

‘Eén moment ...’

Julia bleef bij het raam staan en keek naar de straat. Er bewoog niets.

Ja, nu kwam er iemand vanaf de brede dwarsstraat over het trottoir aanlopen, het was een man. Julia voelde hoe ijskoude vingers haar maag omklemden, tot ze zag dat de man te oud was, hij was kaal en in de vijftig en gekleed in een overall met witte verfvlekken.

‘Hallo?’

Ze zag dat de man bij een flat aan de overkant van de straat stopte, een code intoetste en de deur opendeed. Hij ging naar binnen.

Het was Jens niet. Het was een gewone man van middelbare leeftijd.

‘Hallo? Julia?’

Dat was de contactpersoon weer.

‘Ja? Ik ben er nog.’

‘Ik heb in de computer opgeslagen dat je doktersverklaring naar ons onderweg is. Dat is toch zo?’

‘Fijn. Ik ...’ Julia zweeg.

Ze keek weer naar de straat.

‘Is er nog iets?’

‘Ik denk ...’ Julia omklemde de hoorn stevig. ‘Ik denk dat het morgen koud wordt.’

‘Ja?’ zei de contactpersoon, alsof alles normaal was. ‘Heb je een andere rekening, of is het nummer nog hetzelfde?’

Julia gaf geen antwoord. Ze probeerde iets te bedenken om te zeggen dat gewoner en alledaagser klonk.

‘Ik praat soms met mijn zoon’, zei ze ten slotte.

Het bleef even stil, toen hoorde ze de stem van de contactpersoon weer: ‘Goed, ik heb zoals gezegd opgeslagen ...’

Julia legde de hoorn snel neer.

Ze bleef in de keuken staan, staarde door het raam en dacht dat de bladeren op straat een patroon vormden, een mededeling die ze niet begreep, hoelang ze ook keek, en ze verlangde er intens naar dat Jens uit school zou thuiskomen.

Nee, hij moest van zijn werk komen. Jens was al jarenlang van school af.

Wat ben je uiteindelijk geworden, Jens? Brandweerman? Advocaat? Arts?

Later die dag zat ze op haar bed voor de televisie in het kleine zitgedeelte van de eenkamerflat naar een educatief programma over adders te kijken en daarna zapte ze tot ze een kookprogramma tegenkwam waarin een vrouw en een man vlees braadden. Toen het afgelopen was, ging ze naar de keuken om te kijken of de wijnglazen in de kast afgenomen moesten worden. Ja, als ze ze voor de keukenlamp hield waren er kleine, witte stofdeeltjes op het glas te zien, en ze haalde ze een voor een uit de kast en veegde ze schoon. Julia had vierentwintig wijnglazen en ze gebruikte ze om de beurt. Ze dronk elke avond twee glazen rode wijn, en soms drie.

Toen ze die avond op haar bed bij de televisie lag, gekleed in de enige schone bloes die nog in haar kast hing, begon de telefoon in de keuken te rinkelen.

Julia knipperde met haar ogen toen hij de eerste keer overging, maar ze bewoog zich niet. Nee, ze nam niet op. Ze was niet verplicht om op te nemen.

De telefoon ging weer. Ze besloot dat ze niet thuis was, ze had een belangrijke afspraak.

Ze kon uit het raam kijken zonder haar hoofd op te tillen, zelfs al zag ze alleen de daken, de gedoofde straatlantaarns en de toppen van de bomen die boven haar uittorenden. De zon was achter de stad ondergegaan en de hemel werd langzaam donker.

De telefoon ging een derde keer.

Het schemerde. Schemertijd.

De telefoon ging een vierde keer.

Julia kwam niet overeind om op te nemen.

Hij ging een laatste keer over en toen werd het weer stil. Buiten gingen de straatlantaarns aan, ze schenen op het asfalt.

Het was een redelijk goede dag geweest.

Nee. Eigenlijk waren er geen goede dagen. Maar sommige dagen gingen sneller voorbij dan andere.

Julia was altijd alleen.

Een kind had haar kunnen helpen. Michael had een broertje of zusje voor Jens gewild, maar Julia had geweigerd. Ze had zich nooit zeker genoeg gevoeld, en Michael had het opgegeven.

Als Julia de telefoon niet opnam kreeg ze vaak een ingesproken bericht als beloning, en toen de telefoon deze avond zweeg stond ze op van het bed en luisterde in de hoorn, maar ze hoorde alleen een ruis.

Ze legde de hoorn neer en deed de kast boven de koelkast open. Daar stond de fles voor vandaag, en de fles voor vandaag was zoals altijd een fles rode wijn.

Eerlijk gezegd was het de tweede fles rode wijn voor vandaag, want bij de lunch had ze de fles waaraan ze gisteravond was begonnen leeggedronken.

De kurk maakte een dof, ploppend geluid toen ze hem opende. Ze schonk een glas in, dronk het snel leeg en schonk opnieuw in.

De warmte van de wijn verspreidde zich door haar lichaam, en nu pas kon ze zich omdraaien en uit het keukenraam kijken. Het was buiten donker geworden, de straatlantaarns verlichtten slechts een paar ronde vlekken asfalt. Niets bewoog in het schijnsel van de lantaarns. Maar wat verborg zich in de schaduwen? Dat was niet te zien.

Julia draaide haar rug naar het raam en dronk haar tweede glas leeg. Ze was nu kalmer. Na het gesprek met de Sociale Dienst was ze gespannen geweest, maar nu was het goed. Ze verdiende een derde glas wijn, maar dat zou ze langzamer drinken, in de slaapkamer. Misschien moest ze zo meteen wat muziek opzetten, Satie of zo, een slaappil nemen en voor middernacht gaan slapen.

Op dat moment ging de telefoon weer.

Na de derde keer overgaan ging ze met een gebogen hoofd op bed zitten. Bij de vijfde keer stond ze op, en na de zevende keer was ze in de keuken.

Voordat de telefoon voor de negende keer overging pakte ze de hoorn. Ze fluisterde: ‘Julia Davidsson.’

Ze hoorde geen ruis, maar een zachte, duidelijke stem: ‘Julia?’

Ze hoorde wie het was.

‘Gerlof?’ zei ze zacht.

Ze zei geen papa meer tegen hem.

‘Ja ... ik ben het.’

Er viel een stilte en ze moest de hoorn dichter tegen haar oor houden om hem te verstaan.

‘Ik denk ... ik weet iets meer over hoe het is gegaan.’

‘Wat?’ Julia staarde naar de muur. ‘Hoe wat is gegaan?’

‘Tja, hoe het met ... met Jens is gegaan.’

Julia staarde.

‘Is hij dood?’

Het was net alsof ze rondliep met een nummer in haar hand. Op een dag werd haar nummer omgeroepen en dan moest ze naar voren komen en kreeg ze het bericht. Julia dacht aan witte stukken bot die op het strand bij Stenvik waren aangespoeld, hoewel Jens bang voor water was geweest.

‘Julia, dat is hij toch ...’

‘Hebben ze hem gevonden?’ onderbrak ze hem.

‘Nee. Maar ...’

Ze knipperde met haar ogen.

‘Waarom bel je dan?’

‘Niemand heeft hem gevonden. Maar ik heb ...’

‘Bel me dan niet!’ riep ze en ze hing op.

Ze deed haar ogen dicht en bleef bij de telefoon staan.

Een nummer, een plaats in de rij. Maar het was haar dag niet, Julia wilde niet dat het vandaag de dag was dat Jens werd gevonden.

Ze ging bij de keukentafel zitten en keek naar de duisternis achter het raam, dacht niets en keek toen weer naar de telefoon. Ze stond op, liep er weer naartoe en wachtte, maar hij bleef stil.

Ik doe het voor jou, Jens.

Julia pakte de hoorn, keek naar het briefje dat al jarenlang op de witte keukentegels boven de broodtrommel hing en toetste het nummer in.

Haar vader nam na de eerste keer overgaan op.

‘Gerlof Davidsson.’

‘Met mij’, zei ze.

‘O, ja, Julia.’

Het bleef stil. Julia nam een aanloop.

‘Ik had de hoorn er niet op moeten gooien.’

‘Nee ...’

‘Dat helpt niet.’

‘Nee’, zei haar vader. ‘Maar zulke dingen gebeuren.’

‘Hoe is het weer op Öland?’

‘Grijs en koud’, zei Gerlof. ‘Ik ben vandaag niet buiten geweest.’

Het werd weer stil en Julia ademde in.

‘Waarom belde je?’ vroeg ze. ‘Is er iets gebeurd?’

Hij aarzelde met zijn antwoord.

‘Ja ... Er zijn hier een paar dingen gebeurd’, zei hij en hij voegde eraan toe: ‘Maar ik weet niets. Niet meer dan eerst.’

Niet meer dan ik, dacht Julia. Het spijt me, Jens.

‘Ik dacht dat je nieuws had.’

‘Ik heb veel nagedacht’, zei Gerlof. ‘En ik denk dat er dingen zijn die we kunnen doen.’

‘Doen? Waarom?’

‘Om verder te komen’, zei Gerlof en hij praatte snel door: ‘Kun je hiernaartoe komen?’

‘Wanneer?’

‘Snel. Ik denk dat dat nodig is.’

‘Ik kan toch niet zomaar vertrekken’, zei ze. Maar zo onmogelijk was het niet – ze zat tenslotte ziek thuis. Ze ging verder: ‘Je moet iets zeggen ... zeg waar het over gaat. Kun je dat niet zeggen?’

Haar vader zweeg even.

‘Weet je nog wat hij die dag droeg?’ vroeg hij.

Die dag.

‘Ja.’ Ze had Jens die ochtend zelf geholpen met aankleden en achteraf beseft dat hij voor de zomer was gekleed, hoewel het herfst was. ‘Hij droeg een gele korte broek en een rode katoenen trui’, zei ze. ‘Met Batman erop. Hij had hem van zijn neefje gekregen, met zo’n sticker die je er zelf met een strijkbout op kunt strijken, van dun plastic ...’

‘Weet je nog welke schoenen hij droeg?’ vroeg Gerlof.

‘Sandalen’, zei Julia. ‘Hij droeg bruine leren sandalen met zwarte rubberzolen. Het riempje bij de teen aan de rechterkant was afgebroken, en aan de linkerkant zaten een paar riempjes los. Dat gebeurde altijd aan het eind van de zomer, maar ik had het vastgenaaid ...’

‘Met wit draad?’

‘Ja’, zei Julia snel. Daarna dacht ze erover na. ‘Ja, ik denk dat het wit was. Waarom?’

Het bleef een paar seconden stil. Toen antwoordde Gerlof: ‘Er ligt een oude rechtersandaal op mijn bureau. Genaaid met wit draad. Hij ziet eruit alsof hij een vijfjarige past. Ik zit er op dit moment naar te kijken.’

Julia wankelde en leunde tegen het aanrecht.

Gerlof zei nog iets, maar ze duwde hard op de haak en het werd stil in de hoorn.

Het nummer – dit was het nummer dat ze had gekregen, en haar naam zou al snel worden omgeroepen.

Ze was weer kalm. Na tien minuten haalde ze haar hand van de haak en koos Gerlofs nummer. Hij antwoordde na één keer overgaan, alsof hij op haar had gewacht.

‘Waar heb je hem gevonden?’ vroeg ze. ‘Waar, Gerlof?’

‘Dat is nogal ingewikkeld’, zei Gerlof. ‘Je weet dat ... dat ik me niet zo gemakkelijk kan bewegen, Julia. Het wordt steeds moeilijker. Daarom wil ik graag dat je komt.’

‘Ik weet het niet.’ Julia deed haar ogen dicht en hoorde alleen de ruis in de telefoon. ‘Ik weet niet of ik het kan.’ Ze zag zichzelf op het strand, ze zag zichzelf tussen de stenen rondlopen, terwijl ze voorzichtig alle kleine skeletdelen die ze kon vinden oppakte en stevig tegen zich aan drukte. ‘Misschien.’

‘Wat herinner je je?’ vroeg Gerlof.

‘Hoezo?’

‘Van die dag. Herinner je je iets speciaals?’ vroeg hij. ‘Ik wil graag dat je daarover nadenkt.’

‘Ik herinner me dat Jens verdween. Hij ...’

‘Ik heb het nu niet over Jens’, zei Gerlof. ‘Wat weet je nog meer?’

‘Wat bedoel je? Ik begrijp niet ...’

‘Herinner je je de mist waarin Stenvik gehuld was?’

Julia zweeg. ‘Ja’, zei ze daarna. ‘De mist ...’

‘Denk daaraan’, zei Gerlof. ‘Probeer je de mist te herinneren.’

Mist ... mist was een deel van alle herinneringen aan Öland.

Julia herinnerde zich de mist. Op Noord-Öland kwam niet vaak dichte mist voor, maar soms dreef die in de herfst vanaf de zeestraat binnen. Koud en vochtig.

Wat was er die dag in de mist gebeurd?

Wat is er gebeurd, Jens?

Öland, juli 1936

De man die later zo veel verdriet en angst op Öland zou verspreiden, is in het midden van de jaren dertig een tienjarige jongen. Hij bezit een strand vol stenen en een grote zee.

De jongen heet Nils Kant en hij is zongebruind. Hij draagt een korte broek en zit in de zomerwarmte op een grote, ronde steen in de zon onder de zomerhuizen en de boothuizen van Stenvik. En hij denkt: Dit is allemaal van mij.

En dat is waar, want Nils’ familie is eigenaar van het strand. Ze bezitten grote stukken grond in Noord-Öland, het geslacht Kant bezit al eeuwenlang grond, en sinds de vader van Nils drie jaar geleden is gestorven, heeft Nils het gevoel dat hij ervoor moet zorgen. Nils mist zijn vader niet, hij herinnert zich hem alleen als een lange, zwijgzame, strenge man die soms gewelddadig was, en Nils denkt dat het goed is dat alleen zijn moeder Vera in de houten villa boven het strand op hem wacht.

Hij heeft niemand anders nodig. Hij heeft geen vrienden nodig, hij weet dat er kinderen van alle leeftijden in de dorpen langs de kust wonen en dat de oudere jongens uit zijn eigen dorp al in de steengroeve werken – maar dit stuk strand is alleen van hem. De molenaars in de molens en de vissers die in de botenhuizen boven op de klip aan het werk zijn, vormen geen bedreiging.

Nils laat zich van de steen glijden. Hij wil nog een keer zwemmen voordat hij naar huis gaat.

‘Nils!’ roept een hoge jongensstem.

Nils draait zijn hoofd niet om, maar hij hoort hoe grind en kleine stenen op de steile helling naar het strand losraken en naar beneden rollen en daarna snelle voetstappen die dichterbij komen.

‘Nils! Ik heb toffees van mama gekregen, ik ook! Heel veel toffees!’

Het is zijn broertje. Axel is drie jaar jonger dan Nils en een en al beweging. Hij heeft een grijs bundeltje in zijn hand.

‘Kijk!’

Axel komt snel dichterbij en gaat naast hem bij de grote steen staan, hij kijkt ijverig naar Nils op, vouwt het bundeltje open en spreidt de inhoud uit op de lap stof.

Er zit een klein zakmes in en toffees, donkere, glanzende toffees.

Nils telt acht toffees. Hij heeft er maar vijf van zijn moeder gekregen toen hij wegging, maar die zijn op en zijn hart bonkt plotseling hard van boosheid.

Axel pakt een van de toffees, stopt hem in zijn mond en kijkt uit over het glinsterende water. Hij kauwt tevreden en langzaam, alsof niet alleen de toffees van hem zijn, maar het strand en het water en de hemel erboven ook.

Nils kijkt weg. ‘Ik ga zwemmen’, zegt hij met zijn ogen op het water gericht. Hij trekt zijn korte broek uit en legt hem op de steen.

Hij draait zijn rug naar Axel toe en begint de golven in te lopen, met zijn voeten balancerend op de stenen, die glad zijn van de algen. Kleine slierten bruin zeewier blijven tussen zijn tenen vastzitten.

Het water is verwarmd door de zon en vliegt schuimend opzij als Nils zich zo’n tien passen van het strand laat vallen. Hij heeft deze zomer geleerd onder water te zwemmen. Hij haalt adem, duikt onder water, kronkelt naar de rotsbodem, draait en schiet weer omhoog in de zon.

Axel is bij de waterrand gaan staan.

Nils zwemt rondjes in het water, spettert en maakt koprollen, zodat de luchtbellen rond zijn hoofd bruisen. Hij zwemt een paar meter uit de kust, zo ver dat de bodem onder hem verdwijnt en hij er niet meer met zijn voeten bij kan.

Hier ligt een groot rotsblok, een zwerfkei die als een sluimerend zeedier helemaal onder water ligt. Nils klimt op zijn rug, staat met zijn voeten net onder het wateroppervlak en laat zich dan weer in het water vallen. Hij kan hier niet staan. Hij drijft, trapt met zijn voeten en ziet dat Axel nog op het strand staat.

‘Kun je nog niet zwemmen?’ roept hij.

Hij weet dat Axel dat niet kan.

Axel geeft geen antwoord, maar hij kijkt naar de grond en het gezicht onder de pony betrekt, zowel van schaamte als van boosheid. Hij trekt zijn korte broek uit en legt hem op de steen naast de lap stof.

Nils zwemt kalm om de springsteen heen, eerst op zijn buik, dan op zijn rug, om te laten zien hoe gemakkelijk het is als je het kunt. Hij schopt met zijn benen en klimt weer op de steen.

‘Ik help je!’ roept hij tegen Axel, en hij denkt heel even dat hij dat ook echt gaat doen; de grote broer zijn en Axel leren zwemmen. Maar dat zou te veel tijd kosten.

Hij gebaart alleen.

‘Kom!’

Axel doet een onzekere stap het water in, voelt met zijn voeten aan de stenen voor zich en zwaait met zijn handen alsof hij boven een afgrond balanceert. Nils kijkt zwijgend naar de onzekere wandeling van zijn broertje bij het strand vandaan.

Na vier stappen komt het water tot boven Axels dijbenen en hij kijkt met een starre blik naar Nils.

‘Durf je niet?’ vraagt Nils.

Het is een grapje, hij houdt zijn broertje een beetje voor de gek.

Axel schudt zijn hoofd. Nils duikt snel van de steen en zwemt naar het strand.

‘Het kan geen kwaad’, zegt hij. ‘Je kunt bijna het hele stuk over de bodem lopen.’

Axel leunt naar voren en probeert hem vast te pakken. Nils gaat achteruit en zijn broertje doet een onvrijwillige stap naar voren.

‘Goed zo’, zegt Nils. Het water komt nu tot zijn middel. ‘Nog een stap.’

Axel doet wat hij zegt, doet een stap naar voren en kijkt dan met een zenuwachtig lachje naar Nils op. Nils glimlacht terug en knikt, en Axel doet nog een stap naar voren.

Nils laat zich langzaam met uitgestrekte armen naar achteren vallen, om te laten zien hoe zacht het water is.

‘Iedereen kan zwemmen, Axel’, zegt hij. ‘Ik heb het mezelf geleerd.’

Hij zwemt langzaam de zee in, naar de springsteen. Axel volgt hem, maar zijn voeten houden contact met de bodem. Het water komt nu tot zijn borstkas.

Nils springt weer op de steen.

‘Nog drie stappen!’ zegt hij.

Dat is niet helemaal waar, het zijn er zeven of acht. Maar Axel doet een stap, twee stappen, drie stappen, en moet dan zijn nek uitstrekken om zijn mond boven water te houden, en het is nog drie meter naar de springsteen.

‘Je moet ademhalen’, zegt Nils.

Axel haalt hijgend adem. Nils gaat op de steen zitten en strekt zijn handen kalm naar hem uit.

Zijn broertje laat zich voorover vallen. Maar het is net alsof hij meteen van gedachten verandert, want hij haalt adem en zijn mond en keel stromen vol koud water, hij slaat met zijn armen om zich heen en staart naar Nils. De steen is net buiten zijn bereik.

Nils kijkt een seconde naar Axels gevecht in het water, steekt dan snel zijn hand uit en trekt zijn broertje naar de veiligheid van de steen.

Axel klampt zich aan hem vast en hoest en haalt met korte stoten adem. Nils gaat naast hem staan en zegt wat hij de hele tijd al in gedachten heeft: ‘Het strand is van mij.’

Dan duikt hij kaarsrecht van de steen, komt een paar meter verder boven water en zwemt met lange, zekere slagen tot zijn handen de stenen bij het strand raken. Zijn grap is voltooid. Nu kan hij ervan genieten. Hij schudt zijn hoofd om het water uit zijn oren te krijgen en loopt naar de kei waar Axel de lap stof heeft uitgevouwen.

De kleine korte broek die Axel heeft uitgetrokken ligt er ook. Nils pakt hem op, denkt dat hij een vlo langs een naad ziet kruipen en gooit hem op het strand.

Dan buigt hij zich over de stof. Daar liggen de toffees, glanzend in de zon, en Nils pakt er een en stopt hem langzaam in zijn mond.

Er klinkt een boze uitroep van de springsteen, maar hij trekt zich er niets van aan. Hij kauwt zorgvuldig, slikt en pakt nog een toffee.

Er klinkt gespetter en Nils kijkt op; zijn broertje is van de steen in het water gesprongen.

Nils begint net op te drogen in de zon, en hij weerstaat zijn eerste impuls om naar Axel toe te zwemmen. In plaats daarvan pakt hij een derde toffee van de lap stof op de steen.

Het gespetter gaat door, en Nils kijkt ernaar. Axel kan natuurlijk niet bij de bodem komen en hij probeert vertwijfeld om weer op de springsteen te klimmen. Maar zijn handen glijden steeds weg.

Nils kauwt op de toffee. Je moet vaart hebben om op de steen te klimmen.

Axel heeft geen vaart en hij draait zich om naar het strand. Hij slaat zo hard met zijn armen dat het water rondom hem schuimt, maar hij komt niet vooruit. Hij kijkt met opengesperde ogen naar Nils.

Nils kijkt terug, slikt de toffee door en pakt een nieuwe.

Het gespetter wordt snel zwakker. Zijn broertje schreeuwt iets, maar Nils hoort niet wat het is. Dan sluiten de golven zich boven Axels hoofd.

Nu doet Nils een stap naar het water toe.

Axels hoofd duikt op, maar minder hoog dan daarnet. Nils ziet eigenlijk alleen zijn natte haren. Daarna zakt hij weer onder water. Luchtbellen borrelen omhoog, maar een kleine golf spoelt ze weg.

Nils heeft nu haast, hij springt het water in. Zijn benen spatten schuim op en hij vecht met zijn armen, zijn blik is op de springsteen gericht. Maar hij ziet Axel niet meer.

Nils zwemt snel naar de steen en als hij er bijna is duikt hij, maar hij kan zijn ogen onder water niet goed openhouden. Hij doet ze dicht en tast met zijn handen in de koude duisternis, voelt niets en duikt weer op in de zon. Hij legt zijn handen op de springsteen, hoest en trekt zich omhoog.

Er is alleen water rondom hem, waar hij ook kijkt. Het geglinster van de zon op de golven verbergt alles wat zich onder de oppervlakte bevindt.

Axel is weg.

Nils blijft in de wind wachten, maar er gebeurt niets en ten slotte, als hij het koud begint te krijgen, duikt hij en zwemt langzaam terug naar het strand. Hij kan niets meer doen. Hij loopt het water uit, komt op adem en leunt tegen de grote steen op het strand.

Nils blijft een hele tijd in de zon staan. Hij wacht op gespetter, op de vertrouwde stem van Axel, maar hij hoort niets.

Alles is stil. Het is moeilijk om dat te begrijpen.

Er liggen nog vier toffees op Axels doek, en Nils kijkt ernaar.

Hij denkt aan de vragen die op hem wachten, van zijn moeder en de anderen, en hij bedenkt wat hij moet zeggen. Daarna denkt hij aan de dood van zijn vader en hoe somber alles was tijdens de langdurige begrafenis in de kerk van Marnäs. Iedereen was in het zwart en zong psalmen over de dood.

Nils snikt. Dat klinkt goed. Hij moet naar zijn moeder gaan en snikken en vertellen dat Axel nog op het strand is. Axel wilde blijven, maar Nils wilde naar huis. En als iedereen naar Axel gaat zoeken, kan hij aan de verdrietige orgelmuziek bij zijn vaders begrafenis denken en samen met zijn moeder huilen.

Nils gaat zo meteen naar huis, en hij weet wat hij moet vertellen en niet vertellen als hij daar aankomt.

Maar eerst eet hij Axels toffees op.

2

Gerlof Davidsson zat in zijn kamer in het bejaardentehuis in Marnäs en zag de zon achter het raam ondergaan. De etensbel was daarnet voor de eerste keer gegaan en hij wist dat het bijna tijd was voor het avondeten. Hij zou opstaan en naar de eetzaal gaan. Zijn leven was nog niet voorbij.

Als hij nog in Stenvik had gewoond, het visserdorp waar hij vandaan kwam, zou hij op het strand kunnen zitten om de zon langzaam in de Kalmarsund te zien zakken. Maar Marnäs lag aan de oostkust en daarom zag hij de zon elke avond achter een groep berken verdwijnen, tussen het bejaardentehuis en de kerk van Marnäs in het westen. Nu was het oktober en de takken van de berken waren bijna bladloos en leken op dunne armen die zich naar de dalende geelrode schijf uitstrekten.

Het schemeruur was begonnen – de tijd van de griezelverhalen.

Toen hij als kind in Stenvik woonde, was dat de tijd dat het werk op de akkers en in de botenhuizen voor die dag werd neergelegd. Alle mensen kwamen bij elkaar in hun huizen omdat het avond werd, maar de petroleumlampen werden nog niet aangestoken. De ouderen zaten in de schemering, praatten over wat ze die dag hadden gedaan en wat er in de andere boerderijen in het dorp was gebeurd. En soms vertelden ze verhalen aan de kinderen in huis.

Gerlof vond de griezelverhalen altijd het fijnst. Verhalen over spoken, gedaanten, trollen en plotselinge dood in de Ölandse wildernis. Of verhalen over scheepswrakken die naar de kust dreven en stuksloegen op de rotsen.

De etensbel ging voor de tweede keer.

Een schipper die vastzat in een storm en te dicht naar het land was gedreven zou vroeg of laat de rotsbodem tegen de kiel horen slaan, steeds harder, en dat was het begin van het einde. Misschien was er soms iemand handig en fortuinlijk genoeg om het anker uit te gooien en zich langzaam tegen de wind in naar het open water te trekken, maar de meeste schepen konden geen meter bewegen als ze aan de grond waren gelopen. Meestal moesten de schippers het vaartuig snel verlaten om zichzelf en hun bemanning te redden en proberen door de brekende golven levend aan land te komen, om daarna nat en ijskoud op het strand te staan en toe te kijken hoe de storm hun schip steeds harder tegen de bodem beukte en hoe de golven het begonnen te breken.

Een schip aan de grond was als een kapotte doodskist die in de openlucht was achtergelaten.

De etensbel ging voor de laatste keer en Gerlof pakte de houten rand van zijn bureau vast en kwam overeind. Hij voelde de Sjögren in zijn gewrichten tot leven komen. Hij voelde het en het deed pijn. Hij keek nadenkend naar de rolstoel die bij het voeteneind van zijn bed stond, maar hij had hem nog nooit binnenshuis gebruikt en hij was dat ook nu niet van plan. Hij pakte zijn stok in zijn rechterhand en hield hem stevig vast terwijl hij naar de hal liep, waar zijn jassen op hangers hingen en zijn schoenen in een rij stonden. Hij stond stil, steunde op zijn stok en deed daarna de deur naar de gang open. Hij liep naar buiten en keek om zich heen.

Er klonken sloffende voetstappen in de gang en hij zag ze een voor een aan komen lopen: de andere bewoners. Ze liepen langzaam, met behulp van een stok of een rollator. De bewoners van het Marnästehuis verzamelden zich voor het avondeten.

Sommigen begroetten elkaar zachtjes, anderen keken de hele tijd naar de vloer.

Zo veel kennis die hier loopt, dacht Gerlof toen hij zich bij de vermoeide groep voegde die op weg was naar de eetzaal.

‘Ga lekker zitten!’ zei Boel, het afdelingshoofd, die glimlachend tussen de karren met eten voor de keuken stond.

Iedereen ging voorzichtig op zijn gebruikelijke plaats aan tafel zitten.

Zoveel kennis. Bij Gerlof zaten een schoenmaker, een koster en een boer, met ervaring en kennis waar niemand nog naar vroeg. En hijzelf dan, hij kon nog steeds met gesloten ogen binnen een paar seconden een paalsteek leggen, hoewel dat geen enkel nut had.

‘Het gaat vannacht misschien vriezen, Gerlof’, zei Maja Nyman.

‘Ja, de wind komt uit het noorden’, zei Gerlof.

Maja zat naast hem, klein en gerimpeld en mager, maar kwieker dan alle anderen op de afdeling. Ze glimlachte naar Gerlof en hij glimlachte terug. Ze was een van de weinigen die zijn naam goed uitsprak, als Jerlof, en niet anders.

Maja kwam uit Stenvik, maar was getrouwd geweest met boer Helge Nyman, en woonde in de jaren vijftig ten noordoosten van Marnäs; Gerlof verhuisde naar Borgholm toen hij schipper werd. Toen Maja en hij elkaar in het bejaardentehuis weer tegenkwamen, hadden ze elkaar bijna veertig jaar niet gezien.

Gerlof pakte een schijf knäckebröd en begon te eten, zoals altijd dankbaar dat hij kon kauwen. Geen haar, slechte ogen, geen energie en pijnlijke spieren – maar zijn eigen tanden had hij in elk geval nog.

De geur van kool verspreidde zich uit de keuken. Er stond vandaag koolsoep op het menu en Gerlof pakte zijn lepel en wachtte tot de etenswagen kwam aanrollen.

Als het eten op was zouden de meesten voor de televisie gaan zitten en de rest van de avond kijken.

Het waren nieuwe tijden. Er strandden geen schepen meer voor de kust van Öland en niemand vertelde nog verhalen in het schemeruur.

Het avondeten was achter de rug en Gerlof was terug op zijn kamer.

Hij zette zijn stok bij de boekenkast en ging weer achter zijn bureau zitten. Nu was het avond achter het raam. Als hij over het tafelblad leunde tot zijn neus het raam bijna raakte, zag hij een glimp van de akkers ten noorden van Marnäs en daarachter de stranden en de donkere zee. De Oostzee, zijn voormalige werkgebied. Maar hij kon dat soort gymnastische oefeningen niet meer uitvoeren, en hij moest genoegen nemen met kijken naar de berken achter het bejaardentehuis.

Ze noemden het niet meer het ‘oudemannengesticht’, maar dat was het natuurlijk wel. Ze probeerden altijd nieuwe woorden te vinden die beter moesten klinken, maar het ging nog steeds om oudjes die bij elkaar werden gezet en veel te vaak alleen op de dood zaten te wachten.

Een zwart notitieboek lag naast een stapel kranten op het bureau en hij strekte zijn hand ernaar uit. Nadat hij de eerste week alleen uit het raam had zitten staren, had Gerlof zich vermand en was hij naar het dorp gegaan om een notitieboek in de kleine supermarkt te kopen. Daarna was hij begonnen met schrijven.

In het notitieboek stonden gedachten en aansporingen. Hij schreef dingen op die gedaan moesten worden en streepte ze door als ze waren gedaan, en vermaningen zoals scheren!, dat boven aan de eerste bladzijde stond en nooit werd doorgestreept, omdat het een dagelijkse bezigheid was. Scheren was nodig en hij had er eerder die dag aan gedacht om het te doen.

Dit was de eerste gedachte in het boek: ‘Wie geduldig is, overtreft de dapperste soldaat; wie zichzelf beheerst, is groter dan wie een stad beheerst.’

Het was een gedenkwaardige spreuk van Salomon, zestiende hoofdstuk. Gerlof was de Bijbel al gaan lezen toen hij klein was en hij was er nooit mee gestopt.

Aan het eind van het boek stonden drie regels die niet waren doorgestreept:

de maandelijkse rekeningen betalen.

julia komt dinsdagavond.

meer met ernst praten.

De rekeningen voor de telefoon, de krant, het verblijf in het Marnästehuis en de verzorging van het graf van zijn vrouw Ella op het kerkhof hoefde hij pas volgende week te betalen.

En Julia was op weg, ze had uiteindelijk beloofd te komen. Dat mocht hij niet vergeten. Hij hoopte dat Julia een tijdje op Öland bleef. Na al die jaren was ze nog steeds vervuld van verdriet, en hij wilde haar daaruit halen.

De laatste aansporing was net zo belangrijk en had ook met Julia te maken. Ernst was steenhouwer in Stenvik, een van de weinigen die daar het hele jaar woonden. Hij en Gerlof en hun gemeenschappelijke vriend John praatten elke week over de telefoon. Soms zaten ze zelfs in de schemering en vertelden elkaar oude verhalen, iets wat Gerlof op prijs stelde, hoe vaak hij ze ook had gehoord.

Maar op een avond een paar maanden geleden was Ernst met een nieuw verhaal naar het Marnästehuis gekomen, over de moord op Gerlofs kleinzoon Jens.

Gerlof was er helemaal niet op voorbereid het verhaal te moeten aanhoren – hij wilde eigenlijk niet aan de kleine Jens denken – maar Ernst zat op zijn bed en stond erop het te vertellen.

‘Ik heb erover nagedacht hoe het is gegaan’, zei Ernst zacht.

‘O’, zei Gerlof, die aan zijn bureau zat.

‘Ik geloof niet dat je kleinzoon naar de zee is gegaan en is verdronken’, had Ernst gezegd. ‘Ik denk dat hij in de mist de alvaret is op gegaan. En ik denk dat hij daar tussen de jeneverbesstruiken zijn moordenaar heeft ontmoet.’

‘Zijn moordenaar?’ vroeg Gerlof.

Ernst zweeg, zijn eeltige handen lagen verstrengeld op zijn schoot.

‘Wie dan?’ had Gerlof gevraagd.

‘Nils Kant’, zei Ernst. ‘Ik denk dat hij Nils Kant in de mist is tegengekomen.’

Gerlof had hem alleen aangestaard, maar de ogen van Ernst waren serieus geweest.

‘Ik denk echt dat het zo was’, zei hij. ‘Ik geloof dat Nils Kant terugkwam van zee, of waar hij ook was geweest, en dat hij nog meer ellende heeft veroorzaakt.’

Meer had hij die keer eigenlijk niet gezegd. Een kort verhaal in de schemering, maar Gerlof had het niet kunnen vergeten. Hij hoopte dat Ernst snel zou terugkomen en meer zou vertellen.

Gerlof bladerde verder in het notitieboek. Hij had veel minder gedachten dan herinneringen opgeschreven en hij was al snel klaar.

Hij deed het boek dicht. Hij kon niet veel meer doen aan het bureau, maar hij bleef toch zitten en keek naar de zwaaiende berken in de duisternis. Ze deden een beetje denken aan zeilen in de harde wind, en vanaf die gedachte was het niet ver naar de herinnering hoe hij zelf in zulke herfstwinden op het dek had gestaan en de kust van Öland langzaam voorbij had zien glijden, met de rotsen en de zomerhuizen vlakbij of als een donkere streep aan de horizon – en net toen hij dat beeld had opgeroepen ging de telefoon op zijn bureau plotseling.

Het signaal klonk hard en schril in de stille kamer. Gerlof liet hem nog een keer overgaan. Vaak had hij van tevoren een vermoeden wie de beller was, maar deze keer wist hij het niet zeker.

Hij pakte de hoorn na het derde signaal.

‘Davidsson.’

Niemand antwoordde.

De lijn was open en er klonk een voortdurend ruisen, van elektronen of iets anders wat in de telefoonkabels rondzwierf, maar degene die aan de telefoon was zei geen woord.

Gerlof dacht dat hij toch wist wat de beller wilde.

‘Met Gerlof’, zei hij in de hoorn. ‘Ik heb hem gekregen. Als je tenminste over de sandaal belt.’

Stilte.

‘Ik denk dat jij hem hebt gestuurd’, zei Gerlof. ‘Waarom heb je dat gedaan?’

Nog steeds stilte.

‘Waar heb je hem gevonden?’

Het enige wat hij hoorde was geruis. Toen Gerlof de telefoon lang genoeg tegen zijn oor had gedrukt, kreeg hij het gevoel dat hij eenzaam in het universum zat en naar de stilte van de zwarte ruimte luisterde. Of naar de zee.

Na dertig seconden hoestte iemand zacht.

Daarna hoorde hij een klik. De telefoon was neergelegd aan de andere kant.