Marianne Fredriksson

De nachtwandelaar

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Den som vandrar om natten, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1988

Published by agreement with Bengt Nordin Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2003

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Marieke Peters

isbn 978 90 445 19549

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk,2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Deel 1

‘En ik zal de blinden leiden

op een weg die zij niet kennen;

op paden die zij niet kennen

zal ik hen doen treden.

Ik zal de duisternis voor hen uit

tot licht maken

en de oneffen plaatsen

tot een vlakte.’

‘Gij doven, hoort,

en gij blinden, slaat uw ogen op om te zien.

Wie is er blind dan mijn knecht,

en doof als de bode die ik zend?’

Jesaja

#

Ze zou een zoon baren, dan zou ze vrij zijn.

Daarna, gereinigd, bijna onstoffelijk, zou ze doordringen in het mysterie van Juno, zoals ze dat al die jaren gedroomd had.

Ze was kalm en vastberaden, zoals ze daar zat met haar handen gebald voor haar schoot. De vijand had zich te kennen gegeven, na jaren ongrijpbaar te zijn geweest. Ze zou hem in de ware Romeinse geest tegemoet treden.

Cornelia had veel bevallingen gezien en ze hadden haar allemaal aan de oorlog doen denken, aan de slagen op de vlakten van Dacië, het gegil, het bloed en de stank.

Het fysieke aan de beide grenzen van het leven stond haar tegen. Ze was echter zeker van de overwinning, net zo zeker als haar vader, veldheer Lucius Cornelius Scipio, dat in Dacië was geweest. Daar was zij ontboden, vijftien jaar oud, en daar had hij haar uitgehuwelijkt aan Marcus Salvius, een jonge officier uit een onaanzienlijke familie.

In zijn tent waren de verkrachtingen begonnen, ook die gedrenkt in bloed. Met het gegil van de gesneuvelden nog in haar oren had ze zich onderworpen.

Zij had niet gegild, ze was stil en gesloten als een dode geweest.

Toen al had ze gehoopt op het kind dat haar zou bevrijden. Een zoon, eentje maar, en Salvius zou nooit meer geslachtelijke omgang met haar hebben. Maar het zaad dat in haar gesloten schoot werd geplant wilde niet ontkiemen. Sinds Dacië was er vijftien jaar voorbij gegaan, maar het verstrijken van de tijd boezemde haar geen angst in. In haar ogen was niet zij degene die ouder werd, maar de wereld.

Ze maakte zich alleen zorgen om haar zoon die haar ontweek.

Maar nu was hij er, gevangen in haar lichaam, veroordeeld tot heilige Romeinse plicht.

Ze hoorde hoe de stad met een kakofonie van lawaai uit zijn middagslaap ontwaakte, als iemand die een nare droom over de dood heeft gehad en er zich snel van wil vergewissen dat er in ieder lichaamsdeel leven zit.

Buiten gingen honderdduizenden hun lot tegemoet, maar Cornelia dacht daar geen moment aan. Ze dacht na over haar eigen lot.

‘Mijn spiegel’, zei ze, want ze was van plan om de groei van haar wenkbrauwen en het resolute van haar zware gelaatstrekken te inspecteren. Maar toen de Griekse slavin zich omdraaide, zag Cornelia dat ook zij een kind verwachtte; de zachte ronding van haar lichaam tekende zich duidelijk af tegen het licht uit het atrium.

Salvius, die bok, heeft zich weer geamuseerd, dacht Cornelia, en in eerste instantie voelde ze alleen maar verbazing. Ze had gedacht dat zijn voorkeur voor jongens de overhand had gekregen. Het huis zat er vol mee. Kimbren, zo schuw als reeën, met in hun bewegingen de mystiek van de bossen; een fijn gebouwde Griek; twee Kelten met vlammend rood haar; en dan de exotischer types: een goddelijke Indiase jongen met een huid als honingkleurig fluweel, en een opwindende zwarte Afrikaan, met een smeltende blik.

Salvius hield van hen allemaal, zoals hij van zijn schilderstukken en zijn bronzen hield, zijn Griekse beelden en Etruskische urnen, en Cornelia sloeg het met vermoeide verachting gade.

Ze nam de Griekse op alsof ze haar voor het eerst zag.

Het meisje was mooi op een boerse manier, zwaar als de zaaivelden op Sicilië, blond, onverstoorbaar, geduldig naar binnen gericht op het kind dat ze droeg.

Een drachtige koe.

Er was echter ook iets anders; haar gezicht en de handen die Cornelia de spiegel aanreikten, straalden verwachtingsvol. Als een geheim geluk, dacht Cornelia, die heel even verbittering voelde, maar onderdrukte wat ze zag en haar verstand weer ging gebruiken.

Ik heb een min nodig. Het meisje is gezond als de lucht in de Attische bergen en haar borsten zijn groot als uiers.

Het slavenkind zou worden afgemaakt, zoals Cornelia dat al eerder met Salvius’ bastaarden had gedaan. Maar ditmaal niet meteen; als je het kind bij het wijfje weghaalde, kwam ze misschien droog te staan.

Cornelia nam de spiegel van de Griekse aan om haar eigen beeld te bestuderen. Haar ogen waren echter niet zo kalm als ze had gewild en er lag een trek van afkeer rond haar mond, alsof ze door iets smerigs was aangeraakt en zich daarvoor schaamde.

Ze legde de spiegel weg, dronk van de amandelmelk die de slavin haar aanreikte en liet haar draagstoel komen. In de tempel van Juno zou de reinheid worden hersteld. Ze koos haar uitdagende rode stola en toen ze in haar draagstoel zat en haar geparfumeerde zakdoek naar haar neus bracht, bedacht ze dat ze het meisje zou verkopen zodra het zogen voorbij was. De Griekse was pas zeventien jaar; je kon nog een goede prijs voor haar krijgen. Een melkwitte huid en zware borsten werden zeer gewaardeerd in de bordelen.

Ondanks al haar vastberaden gedachten voelde Cornelia een grote woede. Ze werd zich daar pas goed van bewust toen ze voor de godin in de tempel neerknielde.

Die woede gold niet Salvius, voelde ze, nee, die gold het kind dat de slavin droeg.

Hij was het, de nog onzichtbare, die haar beledigde.

Voor het eerst vroeg Cornelia zich af wie degene was die in haar eigen lichaam groeide en maakte dat ze ’s ochtends moest overgeven. Die vraag richtte ze niet naar binnen, tot het kind, maar tot de godin, die haar verzekerde dat haar zoon welgeschapen was en goede verstandelijke vermogens bezat.

Dat was voor Cornelia voldoende.

#

Seleme, het meisje uit de wouden van Bithynië, had het gezien en begrepen. Niet de aard van Cornelia’s gedachten, niet de details, maar voldoende om bang te worden. Toen ze het bed in Cornelia’s vertrek opmaakte en de stola’s teruglegde waar haar heerseres in had zitten rommelen, voelde ze haar hart tekeergaan als een opgesloten vogel.

Het Griekse meisje had nooit geluisterd naar de roddels die rondgonsden in keuken en moestuin, naar de eindeloze verhalen van de slaven over Cornelia’s wreedheden. Seleme geloofde niet in het kwaad en ze had medelijden met slechte mensen.

Ongevoelig was ze niet; ze had de kilte rond Cornelia opgemerkt en haar beklaagd om haar eenzaamheid en duisternis. Ooit was het meisje door een vaag schuldgevoel gekweld geweest, alsof zij Cornelia van Salvius’ liefde had beroofd. Ze had dat tegen hem gezegd, maar hij had gelachen en haar verzekerd dat hij zijn echtgenote al sinds hun bruiloft in Dacië haatte.

Er was in het grote huis in Rome veel dat Seleme niet begreep en waaraan ze maar liever niet dacht.

Toen ze Cornelia’s vertrek verliet, kwam ze Esebus tegen, de zwarte jongen. Ook nu maakte hij haar weer bang; hij dook geruisloos op uit het niets, en de witte glimlach op zijn donkere gezicht was altijd even verontrustend.

‘Ze zeggen dat Cornelia de slavenkinderen van Salvius eigenhandig de keel afsnijdt’, zei hij. Zijn glimlach ging over in geschater, waarbij zijn rode tong op en neer golfde in zijn grote mond. Selemes angst nam toe. Hij is een dier, dacht ze, een dolle hond.

Meteen daarna moest ze denken aan een wijsheid uit haar jeugd: honden bedwing je met je blik. Ze keek hem strak aan en hoewel hij niets deed om het leedvermaak in zijn blik te verbergen, dwong ze hem de ogen neer te slaan.

Net zo snel als hij gekomen was verdween hij weer en Seleme liep verder door het atrium, het peristyle waar de jasmijn bloeide, in de richting van Salvius’ vertrekken. Ze stak de kunstige mozaïekvloer in zijn bibliotheek over en liep door de slaapkamer de tuin in. Hier groeide een grote sycomoor die schaduw gaf aan de enige plaats van het grote huis die voor niemand te zien was en door niemand kon worden afgeluisterd.

Ze ging op een bank onder de boom zitten en keek naar de Indiase lijsters, alsof ze met behulp van de kooivogels haar kracht wilde hervinden.

Thuis, in het Griekse stadje aan de monding van de Sakaria, werd ze het vogelmeisje genoemd. Al toen ze leerde lopen in de open ruimte tussen het huis en de muur die de nederzetting tegen de barbaren moest beschermen, kwamen de vogels in zwermen uit de bossen en streken rond het kind neer. Ze aten uit haar hand en gingen op haar schouders zitten alsof ze hun geheimen in haar oren fluisterden. De volwassenen verwonderden zich daarover, zagen het als een teken.

Het meisje had het hoge voorhoofd en de lichtblauwe blik der Ioniërs. Ook door haar blonde haar viel ze op in deze streek, waar het lichte Griekse bloed nog een donkere zweem had meegekregen. De zwaarmoedigheid van de Oriënt viel als een schaduw over het volk in de Griekse kolonie.

Seleme begreep de taal van de vogels. Niet hun lied, maar de boodschap die ze in de stilte uiteenzetten. Ze vertelde dat echter nooit aan iemand, misschien omdat ze niet begreep dat het een zeldzame gave was.

Het meisje werd aangetrokken door de grote bossen, het lichte groen van de hoge eiken en het serieuze van de rechte dennen. Ze zwierf langs de rivier en droomde ervan die te volgen het grote woud in en verder omhoog naar de bronnen in de met sneeuw bedekte bergen in het zuiden.

Het was haar echter streng verboden verder te gaan dan de doorwaadbare plaats.

De grote gebeurtenissen in Selemes leven waren de voorjaarsfeesten ter ere van Artemis. Ze hield van de vuren die opvlamden naar de hemel en de serieuze blijdschap wanneer ze het vlees van het offerlam deelde met de godin, die de atmosfeer vulde met haar aanwezigheid en haar genegenheid voor de stervelingen.

Selemes vertrouwen werd tijdens de lentefeesten gegrondvest. Artemis zorgde voor haar, het vogelmeisje, dat die nacht bij het vuur mocht slapen, omringd door de gedachten van de godin. Op een ochtend na het feest besloot ze eindelijk toe te geven aan haar grote verlangen en de rivier te volgen de hoge bergen in. De anderen sliepen nog; toen ze de rotsplateaus bij de doorwaadbare plaats overstak en omhoog begon te klimmen, steeds verder, werd ze niet door angstige ogen in de gaten gehouden.

Zweet ontnam haar het zicht toen ze verrast werd door een rustig stuk van de rivier waar het water zich verzamelde voordat het zijn weg naar het laagland en de zee in het noorden zocht.

Hier, in het licht van de dageraad, baadde het meisje en ze rustte een poosje voordat ze verder klom door het ravijn, dat steeds steiler werd. Ze bleef aan de schaduwkant, en de koelte van het bad zat nog in haar lichaam toen ze het gebulder hoorde en wist dat ze de waterval naderde. De blauwe bergen waren niet dichterbij gekomen, bedacht ze, maar de witte sneeuw op hun toppen werd nu verguld door de dageraad. Huiverend trok ze haar mantel om haar schouders en liep verder naar de stroomversnelling.

Nooit had ze zich kunnen voorstellen dat de waterval zo fantastisch was, het water zo geweldig, het schuim zo wervelend zwaar en wit. Bijna devoot stond ze daar, denkend dat ze de eerste mens was die dit mocht zien, maar direct daarna herinnerde ze zich dat haar vader hier in het voorjaar altijd zalm ving. Hij had echter nooit over de stroomversnelling verteld, dacht ze verwonderd, over het gebulder en gewervel, over de kracht van het water.

Maar haar vader was een eenvoudige man, die geen genoegen in schone woorden schepte zoals de Grieken.

Het schuim spatte over haar heen, maar ze had het niet koud meer en haar hoofd was bijna leeg. En met haar gedachten hield ook het verstrijken van de tijd op, totdat ze zich er opeens van bewust werd dat de wereld om haar heen was verbleekt en dat er in het gebulder van de stroomversnelling een grote stilte zat.

Het moment daarop zag Seleme de godin. Ze kwam uit de bergen, op een afstand gevolgd door de dansende-berenmeisjes. Het meisje en de godin wisselden geen woord toen ze elkaar ontmoetten, toch voerden ze een rijk gesprek en Seleme kreeg de bevestiging dat er voor haar gezorgd werd, dat Artemis haar beschermde. Voordat de godin werd opgezogen door het groene donker van het ravijn wees ze met een beslist gebaar naar de weg waarlangs het meisje was gekomen. En Seleme begreep dat ze niet verder in Artemis’ rijk mocht doordringen.

Thuis vertelde ze niets over de ontmoeting; het was een kostbaar kleinood dat door woorden en nieuwsgierigheid geschaad kon worden.

Die zomer, waarin ze vijftien jaar werd, klauterde ze nog twee keer langs de rivier omhoog naar de stroomversnelling. Maar Artemis kwam haar niet tegemoet en Seleme besefte dat ze te veel verlangde. Toch bleef ze zich door de waterval aangetrokken voelen, en op haar derde tocht werd ze door de slavenjagers van de barbaren op Artemis’ ontmoetingsplaats opgewacht.

Tijdens heel de barre reis op het slavenschip naar Rome bad het meisje tot de godin. Toen ze op de slavenmarkt Salvius zag, wist ze dat haar gebed was verhoord en met de heldere blik van haar blauwe ogen dwong ze hem haar te kopen.

Ze was een kind; hij moest haar veel leren over de verrukkingen van de liefde.

Cornelia ontwaarde ze alleen als een donkere schaduw in het grote huis, waar ze een beschermde positie kreeg, niet hoefde te zwoegen en werd ontzien. Tot de dag waarop Cornelia’s kamerdienaar voor een onnodige boodschap werd weggestuurd door de kok, die zich al langer ergerde aan het argeloze vertrouwen van het Griekse meisje.

Ganymedes, Salvius’ huismeester, was te laat om in te grijpen toen Seleme naar de heerseres werd gestuurd om haar na haar middagslaap te bedienen.

Seleme stond op van de bank, gesterkt door de beelden van de grote wouden, de rivier en de godin.

‘Er is niets gebeurd’, zei ze hardop tegen zichzelf. ‘Er is niets gebeurd.’

Ze ging op Salvius’ bed liggen om op hem te wachten. Maar hij bleef lang weg en ze sluimerde in, sliep lang en diep.

#

Salvius dacht zelden aan Cornelia; hij had zich erin getraind onaangename gedachten te vermijden. Wanneer ze in zijn herinneringen opdook, belandde hij altijd in de doodlopende straat die de huwelijkswetten van Augustus schiepen, die voorschreven dat een man bij een scheiding de bruidsschat aan zijn echtgenote moest teruggeven.

Velen van Salvius’ vrienden scheidden, hertrouwden en scheidden opnieuw. Er waren mannen bij die in het huwelijk traden met vrijgemaakte slavinnen en Augustus zelf was van Clodia en Scribonia gescheiden om Livia te huwen, de vrouw die hij liefhad.

Wanneer Salvius eenmaal zo ver in zijn doodlopende straat was gekomen, voelde hij zich altijd machteloos. De keizer had de eigendommen van zijn vrouw niet hoeven te belenen.

Nu was Cornelia zwanger en alleen Jupiter wist hoe dat mogelijk was. Salvius troostte zich een poosje met de gedachte dat hij nu voor altijd ontslagen was van de plicht om eens per maand het bed met haar te delen, een plicht die hem er door de jaren heen toe gedwongen had zo veel te drinken dat hij zich onverschillig genoeg voelde, maar niet zo onverschillig dat hij geen erectie kreeg.

Het was alsof je de liefde bedreef met een dode nadat het lichaam al in rigor mortis was verkrampt, dacht Salvius huiverend, toen hij in zijn draagstoel op weg naar huis was.

De doodsbange vijftienjarige in de tent in Dacië was hij allang vergeten.

‘Ze is gek’, zei hij halfluid en zijn gedachten gingen verder naar haar broers en de krankzinnigheid die de gesel vormde van de oude patriciërsfamilie. Cornelius had zijn zoons eigenhandig omgebracht toen de ongeneeslijke geestesziekte hen in zijn macht kreeg. Nu zat hij daar in zijn magnifieke villa in de bergen bij Lacus Albanus, eenzaam, zonder erfgenamen, maar rijk als de keizer zelf en niet zonder invloed.

Hij beschikte waarschijnlijk over betrouwbare informatie dat Salvius Cornelia’s eigendommen had beleend, de boerderij op Sicilië en de grote landerijen op de vlakte even ten zuiden van de Rubicon.

Salvius zuchtte en spoorde zijn dragers aan harder te lopen. De stad was donker alsof ze in een enorme zak was gestopt, maar in het schijnsel van de fakkels van de slaven zag hij de pilaren van de Saturnustempel flakkerende schaduwen over het Forum werpen. Hij bleef lang naar de tempel kijken en dacht na over de Romeinse schatkamer onder het altaar.

Onmetelijke rijkdommen.

Zoals gewoonlijk had hij te veel gegeten en hij voelde zich opgeblazen na het lange diner bij Setonius. Hij zou zijn zwak voor gebraden flamingo met gegiste makreelsaus moeten overwinnen; hij wist uit ervaring allang dat zijn maag het taaie vlees niet op de juiste manier verteerde. Met de wijn was hij terughoudend geweest, misschien omdat hij vermoedde dat hij die avond een helder hoofd nodig had.

Het was laat, maar zoals altijd waren er een heleboel luidruchtige mensen op straat. Weldra zouden de straten kermen onder de wielen van de volgeladen karren die in de nanacht de stegen binnenrolden om de stad van groente en fruit, vlees en vis te voorzien.

Rome slaapt tegenwoordig nooit, dacht hij. Vervolgens verzonk hij tegen zijn gewoonte in weer in pijnlijk gepieker.

Hij kon niet ontkennen dat zijn huwelijk met Cornelia voordelen had opgeleverd. Het militair gezag in Dacië, waar hij plotseling tot de naasten van de veldheer had behoord, was daar slechts één voorbeeld van. Maar hij was niet met de eer gaan strijken; de overwinning was aan Cornelius Scipio geweest. En al heel snel had Salvius’ gebrek aan voorliefde voor alle ongemakken van het leven in een legerkamp de overhand gekregen. Met hulp van zijn schoonvader had hij een post gekregen bij het beheer van de watervoorziening van de stad. Het werk was nauwelijks belastend en werd uitstekend waargenomen door een van Salvius’ Griekse slaven.

Salvius bezat één talent dat op zichzelf zeldzaam was in Rome, maar dat weinig opleverde: hij hield van zichzelf met een pure en bijna kinderlijke liefde. Tot zijn geheimen behoorde ook een droom over passie, om één keer in zijn leven de verschrikkelijke macht van het genot te mogen beleven.

Die droom had hem in de richting van de knapenliefde gedreven; lange tijd had hij gehoopt dat volmaakte jongenslichamen zijn bloed in brand zouden zetten en zijn ziel zichzelf zouden doen vergeten tijdens het mysterie van de extase.

Hij had zijn jongens met uiterste zorg gekozen en de aankopen hadden hem hetzelfde licht koortsachtige gevoel gegeven als de aanschaf van een zeldzame antieke vaas. De roes was echter uitgebleven; in bed hadden jongens niet méér voor hem betekend dan de slavinnen die hij door de jaren heen had gekocht om het dagelijks leven wat te veraangenamen.

Minder zelfs; ondanks alles was een vrouw toch het andere geslacht, mysterieus. Haar lichaam was zacht waar het zijne hard was en haar wezen bleef raadselachtig. Weldra verveelden de herdersuurtjes met de jongens hem. Ze waren voorspelbaar. En hun soepele lichamen herinnerden op een pijnlijke manier aan de jeugd die zijn eigen middelbare lichaam voor altijd was kwijtgeraakt.

Salvius was al bijna opgehouden met hopen op de liefde toen het onverwachte gebeurde. Op een ochtend op de slavenmarkt had een meisje, een heel jong wezentje, niet mooier dan andere, een beetje zwaar, een beetje boers, haar blik op hem gericht en de atmosfeer tussen hen was vervuld geweest van een smachtend verlangen. Salvius was gevloerd.

Het jaar dat volgde werd het rijkste in zijn leven; toen de hartstocht uitgroeide tot liefde verlegde het centrum van zijn universum zich buiten hemzelf. Zoals altijd wanneer het bestaan tot leven komt, werden de contouren duidelijker, het licht scherpte de schaduw aan en Cornelia’s macht over zijn gemoed werd groter. Hij wilde niet denken aan wat de slavinnen met wie hij door de jaren heen het bed had gedeeld was overkomen.

Maar zijn angst nam wel toe.

Hij hield Seleme in het huishouden in de luwte en voor het eerst in lange tijd schiep hij weer plezier in de exotische jongens. Die waren zo opzienbarend dat het moeilijk was je ogen van hen af te houden.

En Cornelia was nieuwsgierig noch oplettend.

Ganymedes, zijn trouwe huismeester, begreep het zonder dat hij iets hoefde te zeggen en zorgde ervoor dat de Griekse op de achtergrond bleef, opging in het gewemel van de slaven.

En nu? Allebei in verwachting.

Van pathetiek hield hij niet, dus zat hij niet handenwringend in zijn draagstoel toen hij bedacht dat hij onverbiddelijk tot een besluit werd gedwongen. Hij beet zich echter vast in het idee dat Cornelia in het kraambed zou sterven, een troostrijke gedachte die hij nu al maanden koesterde. Hoe, zo hield hij zichzelf voor, zou dat dode lichaam het kunnen verdragen leven voort te brengen? Hij had bij Cornelius Scipio dezelfde vraag gezien. De oude man had zelfs ronduit gezegd: het belangrijkste is dat de jongen het overleeft.

Precies, dacht Salvius, het belangrijkste is dat het kind het overleeft. Of het nou een zoon of een dochter was maakte niet uit; de erfgenaam van Cornelius’ rijkdommen zou in zijn huis opgroeien als een waarborg dat het hem, Salvius, aan niets van het goede in dit leven zou ontbreken.

Ze kwamen aan bij de grote villa op de Palatijnse heuvel, een gesloten façade die Salvius’ trots en oogappel beschermde. En toen hij uit zijn draagstoel stapte, verdrong hij het feit dat ook zijn huis een cadeau van Cornelius was.

Ganymedes ontving hem en aan de bezorgde trek op het voorhoofd van de oude man zag hij meteen dat er iets was gebeurd. Salvius gunde zichzelf niet de tijd om in het peristyle te blijven staan en te genieten van de geurende jasmijn, maar rende naar zijn vertrekken. Daar wachtte Seleme hem op de bank op en toen hij zag hoe bleek ze was, verdwenen alle troostrijke gedachten en voelde hij opnieuw hoe het besluit dichterbij kwam.

Toen hij even later haar relaas had gehoord, besloot hij om de kok die Cornelia’s slavin had weggestuurd te laten afranselen met de zweep. Dat zei hij echter niet tegen Seleme; hij troostte haar, bedreef de liefde met haar en algauw sliep zij terwijl hij wakker lag en worstelde met zijn grote besluit.

Al de volgende ochtend, na de vele bezoeken van cliënten, zou hij maatregelen treffen om Seleme vrij te maken. De bureaucratie had geen haast; het kon een maand of langer duren, maar dan zou het meisje buiten Cornelia’s onmiddellijke machtssfeer zijn.

Cornelia zou haar woede op hem afreageren, maar uiteindelijk zou die haar zelf het ergste treffen. Salvius genoot een poosje van de gedachte hoe deze krenking zou afglijden van Cornelia’s stenen hart om de klauwen in haar buik te zetten en haar eeuwige misselijkheid erger te maken. Ze zou nog zieker worden, dacht hij, tijdens de bevalling nog een stap dichter bij de dood komen.

Ze moet sterven, het is beter voor ons allemaal dat ze sterft, dacht hij, en hij wenste dat hij zijn gebeden had kunnen richten tot een welwillende god. Hij kon er echter geen bedenken en weldra werd hij door de slaap van die inspanning bevrijd.

De volgende ochtend kwamen de gedachten van de nacht hem als onnodig somber voor. Toen hij wakker werd, stond Seleme in de opening van de tuindeuren haar lange haren te kammen, en ze leek meer op de Kariatiden van de Acropolis dan ooit. Net zoals zij leek ze sterk genoeg om enorme lasten op haar hoofd te dragen nu de slaap haar het vertrouwen had teruggeschonken.

Hij vond dat niet prettig.

Hoe groot was haar onderwerping eigenlijk, en hoe belangrijk voor zijn liefde? Hoezeer werd zijn lust aangewakkerd door het feit dat ze helemaal van hem was, voor haar leven en denken van hem afhankelijk? Voor deze ene mens was hij de absolute heerser, de bezitter van haar dromen, degene die haar wensen bevredigde, de gever, de schepper.

Een jaar geleden was ze nog verlegen en onontwikkeld. Ze had een beperkte Griekse woordenschat en haar taalgebruik werd misvormd door een vet dialect. Nu was het helder en mooi.

En haar Latijn, de taal die hij haar had geschonken, was niet armzalig, zoals bij de andere slaven, maar welluidend en soepel. Hij dacht aan Setonius, zijn oom, bij wie hij gisteravond op bezoek was geweest. Met de laatste opvlammende begeerte van een oude man had hij van een slavin gehouden. En hij had haar vrijgemaakt. Nu was zijn passie verdwenen en de vroegere slavin heerste over de dagen van de oude man, over zijn huis en zijn geldkist.

Het moment daarop gooide Seleme haar hoofd achterover, met een gebaar vol trots. Ze glimlachte toen ze zei: ‘Zoals je weet ben ik een uitverkorene.’

Dat was een oud grapje tussen hen, maar deze ochtend kon Salvius het niet waarderen. Toen hij opstond had hij al besloten dat hij zijn besluit over het vrijmaken zou opschorten. Voorlopig.

Ze maakten nooit ruzie. Toch was hij doodsbang voor haar en moest hij moed verzamelen voordat hij ’s ochtends aan haar deur durfde te kloppen. Het waren korte bezoekjes, maar omdat de tijd stilstond begon hij niettemin altijd te rillen van de kou.

‘Ik hoop dat je gezondheid goed is.’

Zoals gewoonlijk had hij twee stappen in haar vertrek gezet en was toen blijven staan.

‘Dank je, met mij gaat het goed.’

Ze loog, het was duidelijk dat ze loog; de kleur van haar gelaat was geelachtig en ze had een koortsachtige blik in haar ogen, die onnatuurlijk groot waren.

‘Daar ben ik blij om.’

Hij keek haar aan zonder te zien, alsof hij wist dat er iets vreselijks zou gebeuren als hij haar beeld in zich opnam.

Ze zag zijn angst niet, alleen zijn verachting, dezelfde die haar vader ook voelde, de blik die dwars door haar heen ging alsof ze niet bestond, nooit had bestaan.

Net toen hij zich weer omdraaide om weg te gaan, zei ze: ‘Je hebt weer een slavin zwanger gemaakt.’

Hij draaide zich naar haar om, wachtte met de niet-ziende blik die haar tot niets reduceerde. Maar hij zei niets.

‘Ik heb een min nodig voor mijn zoon’, zei ze. ‘Dus ditmaal mogen zij en het kind blijven leven.’

Hij hoopte dat zijn gezicht hem niet zou verraden, dat ze noch zijn enorme opluchting noch zijn gloeiende haat gewaarwerd toen hij een buiging maakte en zich omdraaide. Maar opnieuw stokten zijn bewegingen bij de deur.

‘Ik dacht dat het ónze zoon was’, zei hij. ‘Maar misschien heb ik het mis.’

Hij smaakte het genoegen te zien hoe Cornelia heel even van haar stuk gebracht werd.

De belediging kwam aan als de klap van een zweep. En de angst, want als Salvius het kind niet erkende, was het met haar gedaan. Ze bleef in haar bed liggen en voelde hoe haar buik zich samenbalde. Dat deed pijn, maar nog erger waren de rode nevelen achter haar oogleden.

Meer dan voor iets anders was Cornelia bang voor deze vlammende mist. Daarachter school de vernietiging, de zwarte waanzin. De broer van wie ze hield had het vaak gehad over de wuivende rode nevelen, waartegen je moest vechten om niet ten onder te gaan.

Hij had dat niet volgehouden, en op een dag was hij verdwenen.

Cornelia zou echter standhouden en vastberaden vestigde ze haar blik op het beeld van Juno. Haar ogen schrijnden van de inspanning die het kostte om niet te knipperen.

#

Lucius Cornelius Scipio was vijfenvijftig jaar, maar zag zichzelf zoals de wereld hem zag: als een oude man.

Hij behoorde niet tot de tak van de familie die in Spanje tegen Julius Caesar had gevochten en zijn vader had toevallig de goede kant gekozen bij de slag om Philippi, toen Brutus overeenkomstig zijn dromen zijn kwade genius had ontmoet.

Cornelius zat dus redelijk veilig in zijn villa in de bergen van Albanus en op zijn zetel in de Senaat. Niet zonder bewondering zag hij hoe Augustus de menigte die het rijk had veroverd en bestuurde, veranderde in een blatende kudde schapen.

Zelf behoorde hij tot de zwijgende schapen. Hij wilde leven, ook al vroeg hij zich wel eens af waarom.

Wanneer hij over zijn jeugd sprak, vertelde hij altijd hoe hij Julius Caesar de muiters op het Marsveld had horen onderwerpen door hen aan te spreken met Quirites, burgers. Maar dat was een herinnering van het soort waarop je nooit helemaal kunt vertrouwen. Het verhaal over hoe hij op zijn vaders arm gezeten Caesar had horen spreken, was in zijn jeugd vele malen herhaald.

Zijn vrienden haalden hem wel eens over te vertellen over de samenzwering; dan voegde hij er altijd aan toe dat hij in Rome geen standbeeld had zien huilen als voorbode van de moord. Een herinnering aan hoe Rome door angst werd geregeerd toen Caesars lijk op het Forum werd verbrand, had hij eigenlijk niet.

Hem stond daarentegen wel helder voor de geest hoe Julius Caesar in het Circus Maximus een giraf had laten zien.

Als veldheer van twee legioenen had hij Dacië gepacificeerd en de Romeinse grens aan de Donau veiliggesteld. Hij was een van Augustus’ grote generaals, maar een triomftocht werd er voor hem nooit gehouden. Het huwelijk van Pompeius met de dochter van Metellus Scipio stond dat in de weg. En verder had de keizer de Janustempel gesloten en de Pax Romana uitgeroepen.

De oorlogen herinnerde hij zich in beelden die nooit aan scherpte verloren. Ze hadden zijn leven overzichtelijk gemaakt.

Hij was heel jong getrouwd met een nicht, die hem drie kinderen had geschonken, maar de twee zoons waren bezweken aan hun geestesziekte.

Zijn dochter? Hij was thuis geweest toen zij ter wereld kwam en hij wist nog dat hij vanaf het eerste moment een hekel aan haar had gehad. Een slecht kind, nu een vrouw van middelbare leeftijd op de rand van de waanzin.

Zijn zoons had hij zelf omgebracht. Zijn vrouw had de hand aan zichzelf geslagen. Zijn dochter werd verzorgd door Nadina, een vrijgemaakte slavin en de enige verstandige mens aan zijn zijde. Ziek van duistere gedachten was hij naar de Donau teruggekeerd, waar hij het op een avond had aangedurfd zijn hart te luchten bij zijn oude lijfarts Coresus. Cornelius was nooit bang geweest zijn eigen verstand te verliezen, maar had wel gedacht dat er een vloek op de familie rustte.

De dokter had zijn mening echter niet gedeeld; hij weet het aan het feit dat het een huwelijk tussen neef en nicht was geweest. Cornelius, die honden en paarden fokte, wist natuurlijk wel hoe een slechte erfelijke aanleg tot bloei kon komen als je niet uitkeek met inteelt.

De woorden van de lijfarts hadden hem getroost en enige hoop gegeven. Hij had immers ook een dochter, en wanneer zij de juiste man huwde …

In die tijd had hij zijn oog op Marcus Salvius laten vallen, een officier die zich niet anders onderscheidde dan door een opgewekte, zorgeloze geest en een gezond, beetje mollig lichaam. Zijn vader, een koopman uit Antium, had een vermogen vergaard van zo’n omvang dat hij zich daarmee kwalificeerde voor de ridderstand, en hij had voor zijn zoon een officiersplaats verkregen in het Romeinse leger. Met lichte verachting zag Cornelius Scipio hoe zijn schoonzoon viel voor het goud toen hij het aanbod kreeg om met de dochter van de veldheer te trouwen.

Maar de dekhengst was een teleurstelling geworden. Hij smeet Cornelius’ geld lichtzinnig over de balk en er kwam geen kind. Tot nu, vijftien jaar later. Toen hij het bericht van de blijde gebeurtenis ontving, had Cornelius een vreugde gevoeld die in zijn leven zo ongewoon was dat hij er versteld van stond. Eindelijk bevatten de dagen van de oude veldheer weer een sprankje hoop en hij bezocht zijn dochter dagelijks om zich ervan te vergewissen dat ze zich zo goed voelde als in haar omstandigheden mogelijk was.

Nu was ze in de zesde maand, het risico van een miskraam was verdwenen en Cornelius besloot een dankreis te maken naar de villa van Scipio Africanus om de voorvaderen zijn eerbied te betuigen. Het eenvoudige, uit zandsteenblokken opgetrokken huis in het overweldigende groen van Liternum vervulde Cornelius met eerbied. Hier had de man die de schrik van Carthago werd genoemd zich teruggetrokken toen hij begreep dat zijn aanwezigheid in Rome de eenheid bedreigde, en hier had hij eigenhandig de aarde bewerkt als een eenvoudige boer.

#

Na het negendaagse feest in augustus kwam de hitte naar de stad aan de Tiber. De bedelaars stierven als vliegen in de straten, de rijken vluchtten naar de kusten waar nog wind en schaduw te vinden was onder de hoge bomen. Rome stonk. De vuilnishopen, waar de armen hun latrines leegden, kookten in de hitte. De stank was het moeilijkst te verdragen bij de huizen van de leerlooiers, waar de urine gistte in de kuipen.

De flamen Dialis, de hogepriester van Jupiter, hij die de god representeerde en daarom de stad niet mocht verlaten, stond doodsangsten uit in zijn paleis. Ook Cornelia was in de stad gebleven.

Haar gemoed was wat opgeklaard sinds Salvius met de Griekse slavin was vertrokken. Cornelia realiseerde zich dat het meisje meer was dan een gril, dat de oude geile bok uiteindelijk aan passie ten prooi was gevallen.

Hij maakte zich belachelijk en dat raakte ook haar, Cornelia.

Nu waren ze weg en ze bande hen resoluut uit haar gedachten. De rode nevelen waren nog steeds een beproeving voor haar, maar Flaminica, die in haar huwelijk met de flamen Dialis het heilige leven van Juno leefde, had haar verzekerd dat die bij de zwangerschap hoorden, net zoals allerlei andere vreemde aandoeningen.

Cornelia wilde dat geloven en slaagde daarin. Wanneer de bevalling voorbij was, zou de waanzin zijn uitgedreven. Net als het kind dat in haar groeide en aan wie ze steeds meer dacht als aan een monster dat haar bloed dronk en de kalk uit haar botten zoog.

Ook Cornelius was in Rome gebleven en bezocht haar dagelijks. Hij kwam kijken of ze wel goed at, en gedwongen door zijn onverbiddelijke blik nam ze van de verkwikkende witte pap. Af en toe voelde ze de wens om geprezen te worden voor haar inzet, maar ze wist wel dat ze geen enkel waarderend woord kon verwachten en dat hij niet werd gedreven door bezorgdheid om haar.

Salvius bezat een enigszins vervallen boerderijtje aan de kust even ten zuiden van Antium, dat hij van zijn vader had geërfd. Maar hier was Cornelia nooit geweest en hier waren geen sporen van haar geld. Nu knapte hij het boerderijtje zo goed en zo kwaad als dat ging op voor Seleme, die hield van de kleine huisjes, de wind uit zee en de volle geur van de pijnbomen in de schemering. Hier wachtten ze samen op hun kind, slechts omringd door enkele slaven.

De jongen werd begin september geboren na een nacht vol pijn.

Tussen de weeën door hield Seleme haar blik strak gericht op de muur, waar ze een altaar voor Artemis had opgericht en Salvius een antiek beeldje van de godin had geplaatst.

Daaraan ontleende ze haar kracht tijdens heel die lange nacht, de kracht om zich te openen en te persen. En toen de jongen vroeg in de ochtend de baarmoeder verliet, gilde Seleme van geluk.

Ze zagen het tegelijkertijd: het kind leek op zijn vader, met een lange neus en een fijn getekende, wellustige mond. Alleen zijn tinten waren die van zijn moeder: honinggeel dons op zijn hoofd, een bleke huid en intens blauwe ogen.

Salvius nam zijn kind met een heel plechtig gebaar in de armen en liep in het eerste zonlicht met hem langs het strand. De jongen sliep, uitgeput van het zware gevecht, en toen Salvius zag hoe hulpeloos het kind was, werd hij door angst overvallen.

Opnieuw herhaalde hij de gedachte die nu een magische formule was geworden: Cornelia moet sterven.

Seleme bleef op de boerderij achter toen Salvius terugkeerde om aan zijn verplichtingen in Rome te voldoen. Hij stelde vast dat Cornelia zo mager was geworden als een skelet, met een grauwe huid, maar met een grotesk dikke buik.

Haar ogen waren nog het ergst: die puilden bijna uit hun kassen.

Begin oktober kwam Seleme met haar zoon naar het huis in de stad en op een vroege ochtend halverwege de maand begonnen Cornelia’s weeën. Ze jammerde niet, maar het zweet dat op haar voorhoofd uitbrak vermengde zich met tranen. Haar grote buik trok zich heftig samen, maar Cornelia was geslotener dan ooit en het kind verroerde zich niet.

Twee artsen van Cornelius waren aan haar zijde; ze baden en smeekten, en schreeuwden tegen haar dat ze zich moest overgeven, maar tevergeefs. Ze had de richting verloren, de strijd ging niet langer om het uitdrijven van de vrucht uit haar lichaam, maar om het bestrijden van de nevelen die haar dreigden te vernietigen.

In het tiende uur kon de oudste van de twee artsen het niet langer aanzien; hij gaf haar keihard een klap in haar gezicht en schreeuwde: ‘Loslaten, mens!’

Die klap redde het leven van het kind en voorkwam dat Cornelia krankzinnig werd. Haar enorme woede vond een uitlaatklep in de persweeën, het kind werd naar buiten gestuwd en Cornelia was gloeiend van haat terug in de werkelijkheid.

‘Die klap zal u uw leven kosten’, zei ze met een vreemd rustige stem tegen de arts. Haar wang bloedde; zijn ring had daar een wond gekerfd.

Het kind werd aangenomen door zijn grootvader, die in diepe dankbaarheid zag dat de jongen gezond van lijf en leden was en in iedere trek op hem leek, op het oeroude geslacht van de Scipio’s.

De jongen werd in bad gedaan door geroutineerde, maar onpersoonlijke handen. Heel even was hij in de verleiding om het op te geven, terug te keren, om de eenzaamheid die zijn deel zou worden te ontvluchten. Maar een paar minuten later lag hij aan Selemes borst en laafde zich totdat hij vergetelheid had gevonden.

Salvius, die de hele ochtend op een bank in het atrium had zitten wachten en zijn tweede zoon nauwelijks een blik had waardig gekeurd voordat het kind aan de min werd overhandigd, was zwaar teleurgesteld en kon maar aan één ding denken: Cornelia had het ondanks alles overleefd.

Toen hij opstond om in de deuropening van haar vertrek een buiging te maken, hoorde hij het gejubel vanaf het Forum. Het was de vijftiende en het oktoberpaard was juist door de flamen Martialis afgemaakt.

Enkele uren later op diezelfde dag ondertekende keizer Augustus het bevel dat de provincie Judea aan de beurt was om bij het gehele rijk te worden ingeschreven.