Steven Van Watermeulen

Landschap tussen alles of niets

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Steven Van Watermeulen, 2011

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Shana Novak

ISBN 978 90 445 1956 3

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

==
==
==

1

#

De kerktoren staat stram in mijn oude landschap geschroefd. De Schepper heeft, met een touw vastgeknoopt aan de hals van de weerhaan, de omtrekken getekend en er een glazen stolp overheen gezet. Alles wat erbuiten valt, is bos en moeras, de ondoorgrondelijke wereld. De wereld die ’s nachts bij helder weer wanneer je omhoogkijkt op je ogen valt.

Als ik me niet vergis, kan ik de oude spoorlijn zien liggen die zich achter het kerkhof tussen de brandnetels en het onkruid een weg baant. Twee verroeste benen die elkaar nooit zullen kruisen.

Niet ver van de kerktoren verwijderd blinkt de koepel van het klooster. Ooit gebruikt als ziekenhuis om de vele slachtoffers van de moeraskoorts te verplegen, later als weeshuis en rusthuis, nu is het een hotel met honderdvierenzestig kamers in aanbouw: het godshuis, met twee binnentuinen en een logge kapel. Het bouwwerk moest overweldigend zijn, want de gefortuneerde dame die het ten enigen dage liet optrekken wou zich zo verzekeren van een goede plaats in de hemel.

De straat die de kerk en het godshuis met elkaar verbindt, heet de Dorpsstraat. Maar door de werken, waar geen einde aan lijkt te komen, heeft de oude ader zijn doelmatigheid verloren en heet hij al sinds jaar en dag: de Zandstraat.

In het zand loopt een jongetje, hij draagt een kort sponzen broekje en een kanariegeel truitje. Hij is een prinsje in een vergeten straat. Hij stopt bij een woning die op een schoenendoos lijkt. Die heeft zich zo goed en zo kwaad als het kan tussen de andere ontzielde dozen gewrikt, en samen doen ze denken aan een straatbeeld in een oude western.

In dit bordkartonnen decor buigt de jongen voorover en blijft zo een tijdje staan. De wolken wissen zijn schaduw uit en snijden alle kleur uit de Zandstraat weg, de jongen wordt een jongeman, de man een zwarte stip. Een stip die uitgroeit tot een onuitwisbare donkere vlek. Of is het anders en zal de vlek de briesende voorzienigheid die jaren voor hem uit heeft gehold bij de horens vatten, haar tot bedaren brengen en haar dwingen van koers te veranderen, in de richting die hij zelf wil, echt wil! Nee, maar echt wel zelf wil! Of sterker nog, misschien komt hij op het ogenblik van zijn doortastend optreden tot het inzicht dat de toekomst niet meer dan een hersenschim is. Dat alles een kwestie is van overgave! Maar een overgave aan wat?

De vooralsnog onuitwisbare donkere vlek in de vergeten straat kijkt bij de Schoenendoos door de brievenbus in de voordeur naar binnen en ziet de beschimmelde muren. De geur slaat in het gezicht, een geur om van achterover te vallen. Die onvergeeflijke muffigheid! Aan tafel zitten een vader en een moeder met tussen hen in een kindje. De man en de vrouw lijken uitgeblust of hebben ze het koud? Achter de man staat nog een man en achter de vrouw staat nog een vrouw. Alsof ze zich hebben verdubbeld en grijze haren hebben gekregen. Zoals de os en de ezel in de stal lijken de ouderen met hun hete adem het jonge stel moed in te blazen. De vader en de moeder kijken elkaar niet aan, alsof ze niet thuis zijn, en niet van plan zijn dat ooit voor elkaar te zijn.

Aan de linkerkant van de tafel, de dameskant, nog voor de moeder, op het voorplan dus, probeert een innemend personage in onberispelijk maatpak alle aandacht op te eisen. Uiteindelijk zal iemand in dit duffe clubje het heft in handen moeten nemen. En als dat dan al zo is, waarom laat deze indringer daarbij de vaders in de kamer links liggen. Waarschijnlijk ziet hij als enige een kans om het ijs te breken. Wie is hij en waarom staat hij met een naald over de kont van het zoontje gebogen. En alsof dit nog niet genoeg is: hij begint nadat hij een vloeistof in de bil van het jongetje heeft gedrukt, een bel aan diens geslacht te binden. Waarom roert de zoon zich niet, alsof er geen levende ziel in hem woont, en waarom grijpt niemand van de overige familieleden in?

In mijn oude landschap, niet onder de stolp maar ver daarbuiten, heeft de Schepper met zijn vaardige hand een uitgestrekte veen- en schorrenvlakte geboetseerd en lukraak een paar kommetjes gegraven. In een van die kleibedden heeft hij een jongen op een bootje op het water getekend die helemaal een is geworden met het zand en de kalkgrond en de overstromingen vanuit de zee. Om het Moeraskind niet in verlegenheid te brengen heeft de Schepper hem een speelkameraad geschonken. Het is de zoon op de tafel in de Schoenendoos in de Zandstraat, die zich uit zijn netelige situatie heeft bevrijd. De Schepper laat deze twee jonge harten samenkomen onder een stralende middagzon die zijn ondoorgrondelijke wereld doorgrondelijk maakt en het begeerde binnen handbereik brengt.

Ze liggen op hun half vermolmde bootje diep verscholen tussen het riet met hun voeten in het water. Ze lijken wel dood, maar het tegendeel is waar, ze hebben genoeg aan elkaar en aan de libellen die boven hun ogen schroeven en de krekels die de balans van hun herinneringen opmaken, en met de krekels, de watervliegen, torren, duikerwantsen, bootsmannetjes en hooiwagens en kikkers en salamanders, baardmannen en gorzen, pijlstaarten, toppers en rietganzen.

Bij het vallen van de avond lijkt de Schepper de plaat te poetsen – hoogstwaarschijnlijk uit verveling, omdat hij meer dankbaarheid voor zijn kunstenaarschap had verwacht. De maan probeert een kijkgat te vinden, aan haar natte voeten begint het vermolmde bootje diepe zorgen te baren, het verliest zijn greep op de oever en wordt uit zijn oude schuilplaats gerukt. Niet zo veel later liggen twee schipbreukelingen te dobberen op wat overblijft van het wrak. Even lijkt de natuur haar oude ritme terug te vinden tot uit het niets donkere slierten mist zich tussen het riet laten glijden en op het glimmende wateroppervlak de geslagen eenvoud omsingelen.

==
==
==

2

#

De lampen in het decor op het podium van het Théatre de l’Odéon in Parijs worden gedoofd. De kroonluchter tegen het majestueuze plafond laat zijn licht vallen als een glinsterende avondzee. De eeuwige repetitie van La Messe des Pauvres, God heb medelijden met ons! zingt in mijn hoofd. In de zaal is een groepje nieuwsgierigen blijven zitten, notitieboekje en pen in de aanslag op hun schoot, hun vragen op het puntje van hun tong. De samenkomst is in blijde verwachting van een nagesprek.

Voor ons toneelspelers zijn vooraan op het podium tien stoelen neergezet. Acht voor de acteurs, een voor de sopraan miss Hardy en een voor de vertaler, want een aantal van ons, de Nederlanders, spreekt geen Frans.

Kerstmis hebben we achter de rug, morgen vieren we de aanvang van een nieuw begin. Het jaar waarin ik veertig zal worden. We voelen ons uitgelaten, negen zinderende voorstellingen, telkens voor een volle zaal, hebben we gespeeld. De reeks was een succes, de kritieken uitmuntend, de concentratie perfect. Geen enkele steek hebben we laten vallen.

Het publiek adoreert ons, we spreken het toe afwisselend in het Engels en in het Frans. Ik speur de zaal af op zoek naar iemand die bedenkelijk kijkt, die mijn verbazing voor al dit enthousiasme deelt. Een indringer! En op het moment dat de vreemdeling zich aan mij openbaart – hij zit op de eerste rij vlak voor me, een jongen met zwart, krullend haar – en hij zijn vraag met een uitgestreken gezicht stelt en er eindelijk een notie van kritiek wordt geuit, gaat mijn telefoontje.

Gelach vanuit de zaal.

De inhoud van zijn vraag heb ik nog net voor de ringtoon onderschept: ‘Waarom in godsnaam hebben jullie dit stuk gemaakt? Ik heb er niets van begrepen.’

Ik sta op en verlaat de zaal. Vervloek mezelf dat ik door mijn onoplettendheid niet heb opgehangen maar meteen op accept call heb gedrukt. Juist nu ik een antwoord klaar had!

Het is Zij aan de andere kant van de lijn! Niet te geloven.

Een zin uit de voorstelling die ik zonet heb gespeeld flitst door mijn hoofd: de meeste van onze gedachten vallen onze ziel aan in de rug! Jarenlang heb ik niets meer van Haar gehoord. In een vlaag van melancholie heb ik vlak voor mijn vertrek naar Parijs Haar en ook tien andere vrienden uit lang vervlogen tijden een kerstkaart gestuurd. Op iedere kaart heb ik twee poppetjes getekend die het jaartal 2008 dragen met aan hun voeten in grote letters: GENIET! Linksonder heb Jij-die-ik-al-zo-lang-ken-en-die-ik-steeds-minder-goed-zou-moeten-leren-kennen! naast mijn naam met rood potlood je handtekening gezet. In de hoek rechtsboven heb ik de stempel van ons één jaar oude bedrijfje gedrukt: LORD MARCUS BVBA! (Omdat in Rio de Janeiro Lord Marcus het paard was waarop ik zonder geld in te zetten gewed heb en dat de wedstrijd won, en ik zo gelukkig was. Niet met het paard maar met jou!) Een logo met twee paardjes, elk voorzien van een ruitertje met een hoge hoed op. Ze rijden in tegenovergestelde richting, hun rompen halverwege aan elkaar geklit, de letters omkransen het geheel.

Ze vraagt: ‘Stoor ik?’

Ik lieg: ‘Nee, totaal niet!’

‘Waar kwam dan al dat gelach vandaan?’

‘O, dat? Ik heb me teruggetrokken, speciaal voor jou!’

Ze vraagt niet verder.

‘Wat fijn dat ik je even kan spreken, wat heb je me een mooie kerstkaart gestuurd. Vanwaar die eer, het is toch al een tijdje geleden dat we elkaar nog eens spraken en we waren nochtans zulke goede vriendjes?’

Haar eerste verwijt.

Ik probeer: ‘Het leven zit vol verrassingen.’

Ze proest het uit en dan: ‘Godzijdank, anders was het alleen maar verveling.’ En: ‘Wat ben je aan het doen?’

‘O, ik ben in Parijs, ik heb net een voorstelling gespeeld.’

‘Welke?’

‘Maeterlinck. Van Christoph Marthaler.’

‘Maar die heb ik in Antwerpen gezien.’

Ik wist dat Ze een van die avonden in het publiek aanwezig was geweest en dat Ze de hele tijd bedenkelijk voor zich uit had zitten kijken. Zo was me verteld.

‘Ik vond het een prachtige voorstelling, de hele regie was mooi. En jij was … Ja, hoe zeg je dat? Ik zie in de rol die je daar speelt wie jij werkelijk bent: chic en duur.’

De enige twee woorden waar Ze van houdt. Waarom? Omdat Ze die Haar leven lang heeft moeten ontberen? Neen, ik denk het niet, ik weet het wel zeker. In de jaren zestig liet Ze Haar Porsche bekleden met een fuchsiakleurige stof bedrukt met het logo van Givenchy. Of is zoiets niet chic maar kitsch?

‘Goed, maar waarom dan?’

Ze vraagt: ‘Herinner je je nog mijn vijf P’s?’

Alsof ik die ben vergeten. Ze heeft Haar P’s erin geslagen. Mijn hele theatercarrière lang al ben ik bezig me van Haar P’s te ontdoen.

Heb ik ondertussen een eigen visie op de toneelspeelkunst ontwikkeld?

Ze gaat onverstoorbaar verder: ‘Poëzie, Plezier, Pijn, Persoonlijkheid en Perversiteit.’ Bij iedere P missen Haar stembanden een slag.

‘Ben je daar nog?’

‘Ja, natuurlijk, ik luister.’

‘Wel, terwijl ik die avond naar jullie keek, dacht ik: er moet nog iets aan mijn P’s worden toegevoegd! Je weet toch dat ik beschreven heb wat perversiteit op het toneel betekent? Op het toneel, hè, vriend, niet in het echte leven.’

Snel gris ik uit de binnenzak van mijn jasje een pen en schrijf op de rug van een oude rekening Haar woorden op. Haar definitie is in de loop der jaren onderhevig geweest aan gesleutel, ik maak hier een kans op de finale versie. ‘Het is het genot van de duistere kant, een product van de geest die zich manifesteert in edele creaties van onnatuurlijkheid!’

Stilte!

‘En jij hebt dat, daar word je mee geboren, je kunt het niet aanleren! Weet je dat?’

‘Hm.’

‘Zoals je daar, in die scène waarin je tegen de beschimmelde muur zit en opeens vanuit het niets vooroverbuigt en minutenlang de pijp van je broek in de plooi houdt. O, jongen, geweldig ben je dan.’

Ik denk: en anders niet dus.

‘Wel,’ gaat Ze verder, ‘toen dacht ik: het is ook nog …’ Ze zucht, haalt diep adem, stokt, kreunt en legt de woorden die komen gaan op een schaaltje – timing was altijd al Haar sterkste ding. ‘… marteling.’

‘Maeterlinck, Marthaler, Marteling’, mompel ik.

Ze lacht, zoals Ze altijd lacht: onecht.

En zo zijn we weer in een gesprek beland zoals we dat jarenlang hebben gevoerd. Zij aan het woord, ik het luisterende makke lam.

‘Heb je nog even tijd?’

‘Hm.’

‘Ik zou een prijs moeten krijgen voor al het werk dat ik verricht heb en nog steeds verricht bij mijn studenten. Labeur is het. Ik bevrijd ze, van alles wat ze niet zijn, daar heb ik twee trimesters voor nodig, pas dan laten ze eindelijk los. Wel, dit jaar is het erger dan ooit met ze gesteld. Ze zijn als confetti.’ Ze kucht even, herstelt zich: ‘Er is geen stilte meer. Alles moet kort zijn: kort, kort, kort, kort. Alsof je confetti in de lucht gooit, dan is het feest, en wanneer het op de grond ligt, is het stof!’ Ze wacht even, haalt diep adem en legt Haar woorden dan op het schaaltje: ‘Maar in stof kun je niet planten.’

Ik denk: gelijk heb je, moeder, en ik zeg: ‘Wat heb je dat weer eens mooi gezegd.’

Ze antwoordt: ‘Ja, ik heb het altijd mooi kunnen zeggen. Zo, vriend, ik laat je, het ga je goed, ben je gelukkig daar, in Sint-Martens Latem, het zal wel, o, wat heerlijk voor je dat je daar kunt wonen, tussen al dat groen en al die rijke mensen.’

Ze schatert. Haar cocktail van cynisme en jaloezie hamert in mijn oren.

‘Enfin, dag, lief.’

Ze hangt op.

Op de automatische piloot ben ik tijdens dit gesprek door een doolhof van gangen en trapjes van het Théatre de l’Odéon gelopen en uiteindelijk in de goudverlichte hal van het bolwerk aanbeland. Ik draai me om en wil weer de zaal binnen gaan als achter me de deur in het slot valt. De theaterdoos is dicht, ik kan er niet meer in. Ik zou me ontredderd kunnen voelen, maar het tegenovergestelde is waar, mijn oude leven heeft zich voor me afgesloten! Zo eenvoudig gaat dat. En die relatie met Haar moet ook maar eens worden afgebroken. Amen en uit!

Het cynische gebed dat ik opzeg in de voorstelling, door Maurice Maeterlinck geschreven, wandelt door mijn hoofd: ‘O, aanbeden en genadige God, gij die de nutteloze eenzaamheid kent van het hart, gij die weet dat in deze innerlijke duisternis enkel, helaas, de onwezenlijke begroeiing van de aarde zich uitstrekt waarvan de vruchten donker zijn en nooit rijpen, voer mij mee boven de ontzetting van verbazing en liefde uit naar de grote kilte van de eeuwigdurende geneugten.’

Ik vervang kilte door stilte en ik word bijna overvallen door ademnood.

Naast de zaaldeur hangen in een lichtkast recensies van de voorstelling. Le Monde kopt met LA HAUTE COUTURE DE CHRISTOPH MARTHALER. De recensent schrijft:

‘Het geluid van de naaimachines, het gezoem van de neonlichten aan de muur bedekt en ontdekt de muziek. Soms lijkt het wel een coïtus interruptus, maar niets kan de paradoxale flux van dit vreemde en onrustwekkende spektakel onderbreken.

(…) De eerste twintig minuten zijn een ware beproeving voor de zenuwen en voor het al te gevoelige en ongeduldige oor. Men moet het meedogenloze machinale sonore verdragen, want daarna onthult Maeterlinck zijn schimmige, maanzieke litanie van innerlijke dooltochten en duistere confidenties, gebracht door onwezenlijke, catatone personages.’

Die eerste twintig minuten zijn ook voor mij als speler een beproeving voor mijn al te gevoelige en ongeduldige oor. Soms denk ik weleens: laat het vooruitgaan, waarom deze slome aanloop? Toch draagt die in zijn schoot de maquette van een strijd die ik ook nu, nu ik door mijn theaterverleden buitengesloten ben, wil voeren. Want die relatie met Haar is niet zomaar afgebroken, niet zo eenvoudig amen en uit! Ik probeer door het sleutelgat van de deur die me van mijn oude zelf scheidt een glimp op te vangen van de voorbije avond. Alles zwart. Iemand heeft het gat aan de andere kant dichtgeplakt. Het deert me niet, het is zelfs een voordeel. De nabespreking daarbinnen blijft zo uit beeld en de kleine donkere tunnel reikt mijn hersens genoeg mogelijkheden. Ik schep in het sleutelgat mijn eigen kleine theater. Het begint al wanneer het brandschermpje omhooggaat, dan zie ik de lampjes in het sleuteltheatertje een voor een aanknipperen en mezelf als stoffenfabrikant op het podiumpje stevig in het zadel zitten. Het is prettig om even vanuit het perspectief van het publiek mee te kunnen kijken, naar dat grote zwarte gat. Want dat zal het altijd blijven, hoe klein nu ook, het is een immense zwaartekracht die zijn licht niet laat ontsnappen. Misschien zit er wel een gek in de zaal die al meteen zijn schoen naar me op het podium smijt. Toen we in Caïro speelden bijvoorbeeld liep het publiek af en aan, de hele voorstelling lang, de deuren konden daar niet eens in het slot vallen, nimmer ofte nooit, telefoons bleven rinkelen, glazen in de bar in de hal tinkelden, sigaretten brandden gewillig wandelende sterren in het verdere verloop. Theater is daar meer een aanleiding dan een doel op zich. En bij het applaus ging het publiek helemaal uit zijn dak, blij dat het afgelopen was natuurlijk en dat het in de dancings aan de voet van de piramiden de staart van zijn lust kon likken.

Maar hier in het centrum van Parijs in de grote gouden hal van het Théatre de l’Odéon – werkelijk alle lichten branden – staat een man om elf uur ’s avonds op een mooie midwinteravond moederziel alleen door een afgestopt sleutelgat naar de herinnering aan zijn eigen optreden te kijken.

In de sleuteldoos daarbinnen zit zijn personage stevig in een harnas van edele stoffen, Belgische zijde, Schots tweed en Indisch katoen in een schimmelkelder onder neonlampen op een stoel tien centimeter verwijderd van de rechterwand voor zich uit te staren. Voor aanvang heeft de stoffenfabrikant in zijn kleedkamer de oren en de nek met Le Troisième Homme van Caron besprenkeld, de voeten met een pommade van citrusolie ingevet, de okselharen en schaamstreek met talk van Acqua di Parma gepoederd, de benen met hydraterende crème van Santa Maria Novella gebalsemd om het schuren van het Harris-tweed tegen de huid tegen te gaan. De perfectie, altijd die eeuwig ziekmakende drang naar perfectie. De fabrikant op het toneel en de levensechte man in de hal met zijn oog bij het sleutelgat zijn doordrongen van die dwang. Een tafel kan voor hen niet gewoon slordig in een kamer staan, daar horen een bijpassende stoel, een mooie vaas met bloemen en een lamp bij. Zelfs op een nonchalante avond na een uitgelaten thuiskomst en een vrijpartij, een bad en een maaltijd met veel wijn, moet er voor het slapengaan eerst afgeruimd worden. De lamp, de vaas, de bloemen en de stoel zullen dan onverbiddelijk en zo snel mogelijk weer op hun onsterfelijke plaats komen te staan. Waarom is dat zo? Gevoelloos omgaan met de dingen zou de creativiteit nadelig kunnen beïnvloeden. Waarschijnlijk is dat de reden. Orde versus chaos; regie versus toeval, zoiets of iets dergelijks, ze denken van wel, ja.

De pianist zet La Messe des Pauvres in. Heer, vergeef hen, want ze weten niet wat ze doen. De man in de hal met zijn oog bij het sleutelgat ziet dat zijn herinnering op het toneel zijn neusbrilletje opzet, op geregelde tijden begint hij grimassen te trekken, waarbij de fiets van de brug glijdt, even op het puntje balanceert en uiteindelijk in het ravijn stort. De pince-nez van de stoffenfabrikant valt niet te pletter, maar bengelt aan het zilveren kettinkje dat mijn rol in het derde knoopsgat van zijn vest heeft bevestigd, naast hem op ongeveer twintig centimeter van de grond. Het is een sport geworden om de bril met neusklem niet naast hem maar in zijn kruis terecht te laten komen. In een felle beweging grist hij hem daar vervolgens meteen weer uit. De sensatie wanneer zijn vingers even in zijn gezwollen heerlijkheid mogen ritselen is onbetaalbaar.

Voor hem beneden in de put tussen de naaistertjes zit zijn muze met de Elizabeth Taylor-ogen en de Romy Schneider-lach. Zij bepaalt voor de helft de strijd op het toneel en vanaf nu ook daarbuiten. Mijn moeder moet als twee druppels water op haar hebben geleken toen ze mij in haar buik droeg. Ik was een dracht van tien maanden. Moeder en kind waren daar gerust op, tot de foetus plotseling niet meer bewoog; met een pak friet en een kwak mayonaise in haar spijsverteringskanaal liet het moederdier uiteindelijk los. Haar worp zag eruit als een verschrompelde oude man, een baby flink uit de kluiten gewassen en helemaal bont en blauw. De oude man wilde het liefst zo snel mogelijk het leven dat geleefd moest worden overslaan. Daarom is de muze waarschijnlijk een gat dat de oude man met zijn dromen over een eventuele terugtocht nog steeds kan vullen. Ik dwaal af. Nee, ik dwaal niet af, ik licht tipjes van de sluier op.

Hij zou het liefst de punt van zijn schoen in haar strakke l’important-c’est-d’aimer-kontje willen steken: ‘Viens, viens, rapproche-toi, n’ayez pas peur, je ne te fais rien, c’est justement pour te demander d’essuyer mes chaussures!’

Maar de muze kan enkel bestaan bij de gratie van haar tegenpool. Wanneer de idealen stukbreken, ervaren we dat als zeer pijnlijk. Die onvermijdelijke confrontatie moet kort en krachtig zijn. Ze kan ook worden uitgesteld. Daarom spant mijn rol de teugels van zijn enige wapen, de perfectie, strak aan. Zijn bewegingen zijn als een lied met steeds hetzelfde refrein: een korte stuiptrekking over het hele lichaam, de rechtervuist balt zich en zoals bij het accelereren van een auto wordt naar een hogere versnelling geschakeld, het lichaam ontspant zich en er volgt een licht wuiven met de rechterhand ter hoogte van het kruis in de richting van het meisje. Intussen is, dankzij de stroomstoot, de linkerschoen in zijn opwaartse beweging denkbeeldig door het gaatje bij het meisje naar binnen gedrongen.

Het ritueel wordt verbroken. L’important-c’est-d’aimer staat op en gaat aan een andere naaimachine zitten. De fabrikant is verbijsterd, totaal uit het lood geslagen. Zijn blik valt op het blonde meisje dat de hele tijd al achter de naaimachine tegenover zijn muze zat. De zon en de maan, dat soort dingen. Hij slaakt een diepe zucht en staat op. De meisjes kijken elkaar aan, lang en indringend. De blondine en de brunette. Dan kijkt de tegenpool in zijn richting. Ze houdt hem angstvallig in de gaten, ze begrijpt wat haar te doen staat, de klap opvangen. De losbandigheid moet even terug aan banden worden gelegd. Zo heb ik het ook in het echte leven meestal gedaan. In de meedogenloze overtuiging dat een mens altijd alles zelf moet opruimen. Dat neemt niet zo veel tijd in beslag, meneer viert zijn excessen kort, met een zucht is het weer voorbij. Uitademen en inademen. Goedzakken en slechteriken. Schijteenvoudig.

Hij maakt een haakse bocht naar rechts, loopt naar achter, tot de hoek bij de tafels waar de stoffen worden gekeurd, een korte draai naar links en hij belandt zo op de achterste brug van de stoep. Na tien stappen bereikt hij de locker waar het gebeuren gaat. Hij gebaart dat ze naar hem toe kan komen. In één frisse beweging hijst ze zichzelf op het plankier, haar irissen als twee grote zwarte gaten, daarachter het landschap met de vruchten die nooit zullen rijpen. Marthaler, de regisseur, heeft me tijdens de repetities gevraagd om bij wat volgt vooral geen stem te gebruiken, dus mijn personage mimet het gesprek. Hij liet zich naast die aanwijzing ook nog een citaat van Einstein ontvallen: ‘Tijd en ruimte zijn geen omstandigheden waarin wij leven maar manieren waarop wij denken.’ Ik keek hem stomverbaasd aan. Houdt de onderworpene zelf zijn onderwerping in stand?

Ondertussen klinkt in de schimmelput het sonore geluid van de naaimachines. Het publiek en ik, met mijn oog aan het sleutelgat gekluisterd, moeten nog even op de tanden bijten voor de schimmige, maanzieke litanie van innerlijke dooltochten en duistere confidenties op het podiumpje in het sleuteltheater aan het rollen gaat. Ik denk aan alle situaties waarbij ik zelf een goudhaartje of een opzichter ben geweest. Ik heb deze rol vanuit improvisaties mogen ontwikkelen. Ik had met mijn stoffenfabrikant andere kanten op gekund.

Hij dwingt de tegenpool van de muze om in de smalle ijzeren kast plaats te nemen. Ze wurmt zich in het kloteding. Meneer aarzelt even, raapt al zijn krachten bij elkaar en rijdt dan als een bezeten oude hond tegen de open locker aan. Hij neukt haar uit wraak voor al het vuil in dit leven. Zijn excentrieke, houterige gestuntel ontlokt een lachsalvo aan de zaal. Hij wil zijn actie onderbreken als een enorme knal hem uit zijn concentratie rukt. Een van de machines in de put is oververhit geraakt, zijn muze met de Elizabeth Taylor-ogen en de Romy Schneider-lach die als twee druppels water op mijn moeder lijkt toen ze zwanger van me was, is met vuurwerk uit haar stoel gekatapulteerd en tegen de vlakte gegaan! Hij vervoegt zich bij zijn collega’s, net als hij in driedelig maatpak, en samen kijken ze hoe de gevallen engel van de schok aan het bekomen is, langzaam overeind komt en weer gaat zitten. Neukgat is ondertussen uit de kast gekomen en heeft achter haar tafeltje de draad weer opgepikt. De prinsessen in de put weten zich even geen raad, daarna kijken ze apathisch de zaal in en door de tunnel van het sleutelgat in mijn richting. Ze leggen hun lange haren onder hun respectieve naaimachines. Het meedogenloze machinale sonore vangt opnieuw aan. De macht met zijn uitgestreken gezicht dat neerkijkt op zijn werknemers begint op het plankier van dit pezeweveratelier op catatone tonen van de piano ‘l’amour, l’amour, l’amour’ uit Carmen van Bizet voor zich uit te zingen.

Ik laat het sleuteltheater voor wat het is. De vraag van de zwarte krullenbol op de eerste rij schiet me weer te binnen: ‘Waarom in godsnaam hebben jullie dit stuk gemaakt? Ik heb er niets van begrepen.’ Mijn antwoord zou zijn geweest: in het werk van Maurice Maeterlinck is er bijna altijd een buitenstaander die door een raam in een woonkamer naar binnen kijkt. Een indringer. Hij weet meer over de figuren die hij bespiedt dan zij over zichzelf. Die onverdraaglijke superioriteit. Het onuitstaanbare verschil tussen weten en niet weten. Weten wij wat we willen, echt willen? Nee, maar echt wel zelf willen? We denken dat we bewust een plaats innemen. Laten we proberen onze eigen toeschouwer te worden. Niet achteraf, zoals zo-even door het sleutelgat, dat is gemakkelijk, maar in het moment zelf. Want is de toeschouwer van een situatie niet altijd superieur?

Maar wie bekijkt wie in het theater? De acteur zijn publiek of omgekeerd? In ons toneelstuk laat de man aan het raam zich verdrievoudigen. De U-vormige trede van waarop de vormeloze handelaren in hun driedelig maatpak de naaistertjes gadeslaan, wordt bijna een omgekeerd droste-effect: het decor is een naaidoos en die steekt in een theaterdoos en die op haar beurt in een nog grotere doos. Het publiek neemt de rol van de indringer over van de naargeestige stoffenhandelaren. Maar over de rand van de derde doos zit de grootste voyeur gebogen. Het toneelspel hier beneden is waarschijnlijk enkel bedoeld om hem daar boven erbuiten te houden. Tot wat leidt het verzet? We zijn ons zelfs niet eens van ons verzet bewust. Laten we ontwaken en zijn rol overnemen.

Ik sta in de enorme entree, er is niemand te bespeuren. Het Théatre de l’Odéon lijkt enkel en alleen voor mij gerestaureerd. Het hangt aan elkaar van kalk en stucwerk, schone schijn, Franse stijl, met een zucht kan het als een kaartenhuisje in elkaar storten. Het is muisstil, twee onvermoeibare gouden dames op hoge marmeren sokkels stutten vanuit het midden van de hal tot op tien meter hoogte het gepleisterde plafond. De muze en haar tegenpool. Ze laten niets merken, maar ik zie op hun lippen een glimlach verschijnen.

In de lichtkast lees ik nog:

Maeterlinck is een wiegelied van de doden, zonder begin en zonder einde, gezongen door levenden in transit. Men denkt aan de woorden van de oude man in Intérieur (eenakter uit 1894): ‘We hebben allemaal meer dan één reden om niet meer te moeten leven …’

Ik ga op de grond zitten met mijn rug tegen de gesloten deur. Ik herhaal: ‘We hebben allemaal meer dan één reden om niet meer te moeten leven …’

Het is alsof ik op de bodem zit, voor de eerste keer in negenendertig jaar uitgekleed. Zeventien jaar applaus, dat is bij een gemiddelde van honderd voorstellingen per jaar waarbij per avond ongeveer drie keer drie buigingen worden gemaakt, zo’n goede vijftienduizenddriehonderd keer applaus in ontvangst nemen. En toch heb ik nog steeds niet de moed om een telefoongesprek dat me niet zint naar mijn hand te zetten. Nog steeds heb ik niet het lef om de tegenpool van de muze te zeggen waar het op staat. Die eeuwige dankbaarheid en voortdurend het mes van de dwang in mijn rug voelen. Dwang waartoe?

Vanaf de eerste dag op de toneelschool schreef ze me in in Haar register onder de naam: Kerstbal! Omdat ik er altijd zo opgepoetst bij liep, zo broos en welopgevoed. Ik, de jongen uit de Zandstraat die op verzoek van het moederdier iedere zaterdagnamiddag op de gemeenschappelijke binnenplaats achter de Schoenendoos het groezelige grind tussen het onkruid en de betonplaten in patronen begon te harken zoals in een Japanse zentuin. Nutteloze moeite, want na een half uur in en uit rijden van de buren was het gedaan met de oosterse kalmte.

De korte vrede van de gekamde tuin uit mijn jeugd overvalt me op deze midwinteravond opnieuw. Mijn bagage is bij mijn aankomst in Parijs niet van de band gerold. Ik draag al vijf dagen dezelfde bandplooibroek. Mijn benen steken lang voor me uit op de grond. Ik leun tegen de enorme deur die toegang verleent tot mijn verleden. Hier in de gouden hal, onder toezicht van de beide dames daarboven, bedenk ik dat het altijd mogelijk is met alles op te houden. Dat indien die keuze realiteit wordt, het mijn persoonlijke beslissing zal zijn, en dat zij, de gouden moeders, er niets meer mee te maken zullen hebben. Zo heb ik het nog nooit eerder bekeken. Een gloed warmt me op.

De zoon uit de Zandstraat had een manier gevonden om aan de verwachtingen van zijn schoneschijnschoenendoos te ontkomen. Hij wel. Toen nog wel. Onder de wol, een uur voor het inslapen, trok hij zich terug in een wereld met een mocassin op wielen, een sprookjeswoonwagen waarmee hij tot voorbij de verroeste spoorweg tot aan het moeras met zijn kleibedden kon rijden en waarvan hij alleen de bestuurder was. Nee, de baas.

Ik sta op en loop de gouden hal uit naar buiten, een hand in mijn rug duwt me, het is ijskoud, het deert me niet, ik laat me leiden, wil voortaan alles wat me overkomt toestaan, niets meer uit de weg gaan, en vooral niet langer om iets strijden. Ik steek het pleintje over en loop de rue de l’Odéon uit tot de boulevard Saint-Germain.

Ik ga in Café de Flore zitten op een van de rode bankjes achterin. Het felle licht maakt me aanvankelijk een beetje duizelig. Ik bestel een Pimm’s en vraag de ober om een sigaret. Ik rook niet, maar als ik wil oefenen in sterven kan ik alvast beginnen, en ik vraag hem ook om vuur.

Een hand legt zich op mijn arm. Een gerimpeld gezicht kijkt me aan. De grote glimlach behoort een man toe die zorgvuldig zalvende woorden kiest: ‘Stoor ik als ik u aanspreek? Ik ben vanavond alleen de deur uit gegaan. Ik dacht, ik ga met niemand contact maken, ik blijf rustig met een coupe champagne voor me uit zitten staren, maar u hebt zo een merkwaardige uitstraling. Alsof u verlost bent. Mag ik zo vrij zijn mezelf aan u voor te stellen, mijn naam is Ninja.’

Mijn kinderhart slaat over. Naast mij heeft een aristocraat plaatsgenomen! De lange man, dun, bijna mager, in het wit gekleed – hij rookt een sigaret, Gitanes zonder filter, zware sigaretten vervaardigd van donkere tabakssoorten, de geur vult de ruimte – lijkt te transformeren in een gestalte die een gouden licht uitstraalt. Ik zoek woorden, vind ze, ze vormen zinnen, ik hoor mezelf formuleren en ik voel dat iemand naar me luistert. Ninja oordeelt niet, hij knikt, zijn hand ligt de hele avond op mijn arm.

Wanneer ik twee uur later de toiletten op de overloop verlaat, loopt het lichtwezen de laatste trede van de trap op. Zijn ranke gestalte rijst boven me uit. Hij streelt me over mijn wang en zegt: ‘Vanavond is een bijzonder inzicht in jouw leven gekomen. Het is mooi wat je me daarnet allemaal hebt verteld, koester het, je bent een engel. Morgen kom ik naar je kijken in het Théatre de l’Odéon.’

Ik zeg: ‘Nee, vanavond was onze laatste voorstelling in Frankrijk. We spelen alleen nog in Duitsland.’

Hij zegt: ‘Dat geeft niet, ik koop een kaartje en ga in de lege zaal zitten, dit soort voorstellingen heeft een enorme energetische kracht. Ga nu maar, ik heb beneden alles betaald, het was fijn je te ontmoeten.’ Hij aarzelt even en gaat dan verder: ‘Vraag steeds opnieuw aan het jongetje dat in je woont wat er gebeurd is toen je elf was!’ Zijn ogen zijn vochtig, maar fonkelen als diamant. Hij vraagt: ‘Weet je wat Ninja betekent?’ Ik schud nee. ‘Een Ninja is een krijger die met alle middelen en ware doodsverachting zijn taak probeert te volbrengen!’ Hij omhelst me. In mijn hals voegt hij eraan toe: ‘De Ninja is ook een stalen achtbaan in een attractiepark in het Amerikaanse Saint Louis!’ Zijn mond blaast een lach in mijn oor, zijn handen blijven steken op mijn rug, hij voelt aan mijn uitstulpende schouderbladen. Hij zegt: ‘Je hebt vleugels, mijn jongen, waar wacht je op, geef je angst af aan de obers bij het naar buiten gaan en geniet van het leven!’

Hij komt dichterbij, zijn lippen raken de mijne. Ik kus zijn slappe mond. De weerstand die ik normaal bij een man als Ninja zou voelen hindert me niet. Ik verlaat mijn lichaam en zie mezelf boven aan de trap in Café de Flore een oude aristocratische alcoholist zoenen.