Ben Goldacre

Wetenschap of kwakzalverij?

Waarom oppeppende pillen rood, oranje of geel zijn en andere onthullingen

Vertaald uit het Engels door Marjolijn Stoltenkamp

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Bijbelcitaten zijn afkomstig uit de vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap, Amsterdam 1966

Oorspronkelijke titel Bad Science, verschenen bij Fourth Estate

Oorspronkelijke tekst © Ben Goldacre, 2009

Nederlandse vertaling © Marjolijn Stoltenkamp en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/Fuse

isbn 978 90 445 1960 0

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 Materie

Ik besteed heel veel tijd aan praten met mensen die het niet met me eens zijn – ik kan wel zeggen dat dit mijn favoriete vrijetijdsbesteding is – en ik ontmoet telkens weer anderen die hun opvattingen over wetenschap maar al te graag met me delen, ook al hebben ze nog nooit een experiment uitgevoerd. Ze hebben nog nooit eigenhandig een idee getoetst of de resultaten daarvan met hun eigen ogen gezien, en nog nooit zorgvuldig met hun eigen hersenen nagedacht over wat die resultaten betekenen voor het idee dat ze aan het toetsen zijn. Voor deze mensen is ‘wetenschap’ een monoliet, een mysterie en een autoriteit, en niet gewoon een methode.

Het ontmantelen van onze oude, wat extravagantere pseudowetenschappelijke ideeën is een uitstekend middel om inzicht te krijgen in de fundamenten van de wetenschap, deels omdat ze grotendeels gaat over het weerleggen van theorieën, maar ook omdat het gebrek aan wetenschappelijke kennis onder wonderdoeners, marketeers en journalisten ons enkele bijzonder simpele ideeën aan de hand doet die we kunnen toetsen. Hun kennis van de wetenschap is rudimentair, dus maken ze niet alleen fundamentele logische fouten, maar hebben ze ook vertrouwen in allerlei ideeën over magnetisme, zuurstof, water, ‘energie’ en giftige stoffen, ideeën op het niveau van de middelbare school uit de huis-tuin-en-keukenalchemie.

Ontgifting en het theater van de smurrie

Aangezien je van je eerste experiment waarschijnlijk een authentiek vieze vertoning wilt maken, beginnen we met ontgifting. Aqua Detox is een ontgiftend voetbad, een van talrijke soortgelijke producten. Het is kritiekloos aangeprezen in enkele bijzonder beschamende artikelen in de Telegraph, de Mirror, de Sunday Times, GQ Magazine en diverse televisieprogramma’s. Hier is een voorproefje uit de Mirror.

We stuurden Alex naar een nieuwe behandeling, Aqua Detox geheten, waarbij gifstoffen voor je ogen uit je lichaam verdwijnen. Alex zegt: ‘Ik zet mijn voeten in een teil met water terwijl therapeute Mirka een zoutoplossing in een ionisatieapparaat druppelt; dat past het bio-energetische veld van het water aan en stimuleert mijn lichaam om gifstoffen uit te scheiden. Terwijl dat gebeurt, krijgt het water een andere kleur. Na een half uur is het rood geworden […] Ze haalt onze fotografe Karen over het ook eens te proberen. Bij haar wordt het water bruin en begint te bruisen. Mirka diagnosticeert een overbelaste lever en overbelaste lymfeklieren: Karen moet minder alcohol en meer water gaan drinken. Nou, voel ik me even braaf![1]

De hypothese van dit soort bedrijven is bijzonder duidelijk: je lichaam zit vol ‘gifstoffen’, welke dat ook mogen zijn, in je voeten zitten speciale ‘poriën’ (ontdekt door geleerden uit de Chinese Oudheid, toe maar); je zet je voeten in het water, de gifstoffen worden aan je lichaam onttrokken en het water kleurt bruin. Is het water bruin door de gifstoffen? Of is het alleen maar theater?

Je kunt dit toetsen door erin mee te gaan en zelf een Aqua Detoxbehandeling uit te proberen in een kuuroord of schoonheidssalon, of via een van de duizenden sites op het internet, en je voeten uit het water te halen wanneer de therapeut de kamer uit gaat. Als het water dan toch bruin wordt, hebben je voeten of je gifstoffen daar niet voor gezorgd. Dat is een gecontroleerd experiment: alles is in beide situaties hetzelfde, behalve de aan- of afwezigheid van je voeten in het water.

Deze experimentele methode heeft nadelen (een belangrijke les hier is dat we vaak een afweging moeten maken van de voordelen en praktische aspecten van verschillende vormen van onderzoek; dit wordt in latere hoofdstukken van belang). Vanuit praktisch oogpunt maak je bij het experiment ‘voeten uit het water halen’ gebruik van een trucje, waardoor je je misschien niet op je gemak voelt. Maar het is ook duur: één sessie met Aqua Detox kost meer dan de onderdelen waarmee je je eigen ontgiftingsapparaat kunt maken, een perfect model van het echte.

Je hebt nodig:

Een oplader voor een accu

Twee grote spijkers

Keukenzout

Warm water

Een barbiepop

Een compleet laboratorium (optioneel)

Bij dit experiment spelen elektriciteit en water een rol. In een wereld van tornadojagers en vulkanologen moeten we aanvaarden dat iedereen zijn eigen niveau van risicotolerantie bepaalt. Je kunt jezelf een lelijke elektrische schok bezorgen als je dit experiment thuis uitvoert, en het kan de elektrische leidingen in je huis vernielen. Het is niet veilig, maar het is in zekere zin relevant voor je inzicht in bmr-prikken, homeopathie, postmoderne kritiek op de wetenschap en de kwaadaardigheid van de grote farmaceutische industrie. Begin er maar niet aan.

Wanneer je je barbie-detoxmachine aanzet, zie je dat het water bruin wordt, dankzij een bijzonder simpel proces dat ‘elektrolyse’ wordt genoemd: het komt erop neer dat de ijzeren elektroden gaan roesten, waarna de bruine roest in het water oplost. Maar er gebeurt nog meer; misschien herinner je je het nog vaag van de scheikundelessen op school. Er zit zout in het water. De wetenschappelijke term voor keukenzout is ‘natriumchloride’: bij oplossing ervan komen negatief geladen chloride-ionen vrij (en natrium-ionen met een positieve lading). Het rode verbindingsstuk op je accuoplader is een ‘positieve elektrode’, en daar worden negatief geladen elektronen weggegrist van de negatief geladen chloride-ionen, en dat leidt tot de productie van chloorgas.

Bij het detoxbad van barbie komt dus chloorgas vrij, en bij het Aqua Detoxvoetbad ook; de mensen die dit product gebruiken hebben die karakteristieke chloorgeur mooi in hun verhaal verweven: het zijn de chemische stoffen, verklaren ze, het is de chloor die uit je lichaam komt, van al het plastic waarin je voedsel was verpakt en van al die jaren zwemmen in gechloreerde zwembaden. ‘Het was interessant de kleur van het water te zien veranderen en te ruiken dat de chloor mijn lichaam uit kwam’, staat in een getuigenis over een soortgelijk product, Emerald Detox. Een andere website voor verkoop: ‘Nadat ze voor het eerst de q2 [Energy Spa] had gebruikt, zei haar zakenpartner dat zijn ogen branderig werden van alle chloor die uit haar lichaam kwam, overgebleven uit haar kindertijd en jonge jaren.’ Al dat chemische chloorgas heeft zich in de loop der jaren in je lichaam opgehoopt. Een angstwekkende gedachte.

Maar we moeten nog iets anders controleren. Zitten er gifstoffen in het water? Hier stuiten we op een nieuw probleem: wat bedoelen ze met gifstof? Ik heb de producenten van talrijke detoxproducten deze vraag herhaaldelijk gesteld, maar daar hadden ze bezwaar tegen. Ze wapperden met hun handen, praatten over de belastende moderne levensstijl, over vervuiling, over ongezonde voeding, maar noemden geen enkele chemische stof die ik zou kunnen meten bij name. ‘Welke gifstoffen worden bij uw behandeling aan het lichaam onttrokken?’ vroeg ik. ‘Vertel me wat er in het water zit, dan zal ik er in een laboratorium naar zoeken.’ Ik heb nog nooit antwoord gekregen.

Na veel gedraai en gedoe koos ik nogal willekeurig twee chemische stoffen: creatine en ureum. Dit zijn gewone afbraakproducten van je stofwisseling en je nieren scheiden ze via je urine af. Door bemiddeling van een vriend onderging ik een echte Aqua Detoxbehandeling, nam een flesje bruin water mee naar huis en maakte gebruik van de daarmee niet in verhouding staande ultramoderne voorzieningen van het St. Mary’s Hospital te Londen om die twee ‘gifstoffen’ op te sporen. Er zat geen enkele gifstof in het water. Alleen maar een heleboel bruin, roestig ijzer.

Bij bevindingen als deze doen wetenschappers een stapje terug en herzien hun ideeën over wat er met de voetbaden aan de hand is. We kunnen niet verwachten dat de fabrikanten dat ook doen, maar wat ze als antwoord op deze bevindingen geven, is in ieder geval voor mij bijzonder interessant, omdat het een patroon aan het licht brengt dat we overal in de wereld van de pseudowetenschap herhaald zullen zien: in plaats van op de kritiek te reageren of de nieuwe bevindingen in een nieuw model op te nemen, wekken ze de indruk de doelpalen te verplaatsen en zich principieel te verschuilen achter niet-toetsbare standpunten.

Sommigen ontkennen nu dat in het voetbad gifstoffen worden afgescheiden (wat me ervan zou weerhouden dat te gaan meten): je lichaam krijgt op de een of andere manier de informatie dat het tijd is om zich op een normale manier van gifstoffen te ontdoen, zij het in sterkere mate – welke manier dat ook is en om welke gifstoffen het ook gaat. Anderen geven nu toe dat het water ook bruin wordt als je voeten er niet in staan, maar ‘minder erg’. Veel van hen weiden breedvoerig uit over het ‘bio-energetische veld’ dat, zeggen ze, niet kan worden gemeten, behalve door hoe goed je je voelt. En ze praten allemaal over het zware moderne leven.

Dat kan best zo zijn. Maar het heeft niets met hun voetbad te maken, dat een en al theater is: en theater is de rode draad door alle detoxproducten, zoals we zullen zien. We gaan nog even door op die bruine smurrie.

Oorkaarsen

Misschien denk je dat Hopi-oorkaarsen een gemakkelijk doelwit zijn. Maar hun effectiviteit wordt door de Independent, de Observer en de bbc, om maar een paar gerespecteerde nieuwsmedia te noemen, nog steeds monter aangeprezen. Aangezien deze media met gezag wetenschappelijke informatie verspreiden, laat ik de bbc uitleggen hoe deze holle buisjes van kaarsvet je lichaam ontgiften:

De kaarsen werken door hun bestanddelen te verdampen nadat ze zijn aangestoken, zodat er een warmtestroom ontstaat in de richting van de gehoorgang. De kaars produceert een lichte zuigkracht waardoor de dampen het trommelvlies en de gehoorgang zachtjes masseren. Zodra de kaars in het oor is geplaatst, sluit hij het oor af, waardoor oorsmeer en andere onzuiverheden aan het oor kunnen worden onttrokken.[2]

Het bewijs is dat je bij het openmaken van een kaars ontdekt dat hij is gevuld met een bekende, gelige en wasachtige substantie die alleen maar oorsmeer kan zijn. Als je dit zelf wilt testen, heb je nodig: een oor, een wasknijper, wat kneedlijm (bijvoorbeeld posterbuddies), een stoffige vloer, een schaar en twee oorkaarsen. Ik beveel kaarsen van het merk Otosan aan vanwege de slagzin: ‘Het oor is de poort naar de ziel.’

Als je een oorkaars aansteekt en hem boven wat stof houdt, ontdek je vrijwel geen zuigkracht. Als je je ontdekking zo snel mogelijk in een wetenschappelijk tijdschrift wilt plaatsen, ben je te laat – iemand is je voor geweest: een artikel in het medische tijdschrift Laryngoscope beschrijft dat men bij gebruik van dure apparatuur voor onderzoek van het gehoororgaan heeft ontdekt – net als jij – dat oorkaarsen geen zuigkracht produceren.[3] Je kunt moeilijk volhouden dat artsen alternatieve therapieën zomaar van de hand wijzen.

Maar als het oorsmeer en de gifstoffen nu eens via een andere, meer esoterische route de kaars in worden getrokken, zoals vaak wordt beweerd? Hiervoor heb je een zogeheten gecontroleerd experiment nodig, waarin de resultaten van twee verschillende situaties met elkaar worden vergeleken: de ene is de experimentele conditie, de andere de ‘controle’-conditie. Het enige verschil daartussen is datgene wat je wilt toetsen. Dat is de reden waarom je twee kaarsen gebruikt.

Je zet een oorkaars in iemands oor volgens de instructies van de producent, en laat die daar tot ze is opgebrand.[4] Plaats de andere kaars in de wasknijper en zet hem met behulp van kneedlijm rechtop: dit is je ‘controle-experiment’. Het doel van een controle is simpel: we moeten de verschillen tussen beide condities minimaliseren, zodat het enige echte verschil ertussen die ene factor is die je bestudeert, en die moet in dit geval zijn: ‘Komt dat gelige goedje uit mijn oor?’

Neem de twee kaarsen mee en snijd ze open. In de ‘oor’-kaars vind je een wasachtige, gelige substantie. In de ‘controlekaars op de tuintafel’ vind je een wasachtige, gelige substantie. Er bestaat maar één internationaal erkende methode om oorsmeer te identificeren: doe er wat van op je vingertop en proef even met je tong. Als jouw experiment hetzelfde resultaat heeft gehad als het mijne, smaken beide substanties vooral naar kaarsvet.

Verwijdert de oorkaars oorsmeer uit je oren? Je weet het niet, maar in een gepubliceerd onderzoek werden patiënten gevolgd tijdens een volledige kuur met oorkaarsen, en er werd geen afname van oorsmeer ontdekt.[5] Alhoewel je hier misschien iets nuttigs te weten bent gekomen over de wetenschappelijke methode, moet je ook iets belangrijkers hebben opgestoken: het is duur, vervelend en tijdrovend om iedere gril te toetsen die therapeuten die onwaarschijnlijke wonderbaarlijke genezingen verkopen uit hun duim hebben gezogen. Maar het is wel mogelijk, en het wordt gedaan ook.

Detoxpleisters en de ‘lastige vragen-barrière’

Het laatste middel in ons drieluik van bruinesmurrie-ontgifting is de ontgiftende voetpleister. Ze zijn verkrijgbaar in de meeste natuurvoedingswinkels en ook bij je plaatselijke verkoopster van Avon (echt waar). Ze zien eruit als theezakjes van folie met een kleefrand op de achterkant; je plakt ze voor je naar bed gaat onder je voeten. Wanneer je de volgende ochtend wakker wordt, zit er een vreemd ruikend, kleverig bruin goedje op je voetzool en in het theezakje. Van deze smurrie – en hier ontdek je wellicht een patroon – wordt gezegd dat het ‘gifstoffen’ zijn. Jammer, dat klopt niet. Onderhand kun je waarschijnlijk wel even een klein experimentje verzinnen om dat aan te tonen. Ik doe je er een aan de hand in onderstaande voetnoot.[6]

Een experiment is één manier om te bepalen of een waarneembaar effect – smurrie – in verband staat met een bepaald proces. Maar je kunt het ook op een theoretischer niveau ontrafelen. Als je de lijst ingrediënten in deze pleisters onderzoekt, merk je dat ze zeer zorgvuldig zijn verzameld. Het eerste ingrediënt op de lijst is ‘houtzuur’. Dit is een bruin poeder met een sterke ‘hygroscopische’ werking, wat simpelweg betekent dat het water aantrekt en absorbeert, net als de kleine zakjes met siliciumdioxide die je in verpakkingen van elektronische apparatuur aantreft. Houtzuur absorbeert vocht uit de omgeving en maakt er een bruin goedje van dat tegen je huid warm aanvoelt.

En wat is het andere belangrijke ingrediënt, imposant aangeduid als ‘gehydrolyseerde koolhydraten’? Een koolhydraat is een lange keten van suikermoleculen. Zo bestaat zetmeel uit koolhydraten die door je spijsverteringsenzymen langzaam worden afgebroken tot afzonderlijke suikermoleculen, zodat je ze in je lichaam kunt opnemen. Het proces van afbreken van koolhydraten in afzonderlijke suikers wordt ‘hydrolyse’ genoemd. Dus ‘gehydrolyseerde koolhydraten’ bestaan, zoals je nu wel door zult hebben, gewoon uit suiker, hoe wetenschappelijk het ook klinkt. En uiteraard wordt suiker in zweet kleverig.

Is er meer over deze pleisters te melden? Ja. Er bestaat een nieuwe truc die we de ‘lastige vragen-barrière’ zouden kunnen noemen, nog een terugkerend thema in de verder gevorderde vormen van dwaasheid waar we later op zullen terugkomen. Er bestaan enorme aantallen verschillende merken, en veel daarvan bieden uitstekende en uitvoerige ‘wetenschappelijke’ documentatie om te bewijzen dat de pleisters werken: ze bevat diagrammen en grafieken en een schijn van wetenschap, maar de sleutelfactoren ontbreken. Er staan experimenten in die, zo wordt gezegd, bewijzen dat detoxpleisters effect hebben … maar er staat niet bij waar die experimenten uit bestonden of welke methoden erbij werden gebruikt. Je ziet slechts keurige grafieken van ‘resultaten’.

Als je je op de methoden richt, ontgaat je de clou van deze ogenschijnlijke ‘experimenten’: ze gaan niet over de methoden, maar over het positieve resultaat, de grafiek, en over de schijn van wetenschap. Het zijn, oppervlakkig beschouwd, aannemelijke symbolen om een journalist die vragen wil stellen af te schrikken, een lastige vragen-barrière, en dit thema zien we in complexere vormen terug rondom de verder ontwikkelde gebieden van onbetrouwbare wetenschap. Bij de details zul je je vingers aflikken.

Geen wetenschap, maar wat dan wel?

Ga maar na of urine drinken, balanceren op bergrichels en genitaal gewichtheffen hun leven echt voorgoed hebben veranderd.

Channel 4, Extreme Celebrity Detox

Dit zijn de absurde extremen van ontgifting, maar ze zeggen iets over de markt op ruimere schaal, over de pillen met antioxidanten, over de drankjes, de boeken, de sapjes, de vijfdaagse ‘programma’s’, de buisjes in je achterwerk en de saaie televisieprogramma’s die we allemaal op de korrel zullen nemen, voornamelijk in een later hoofdstuk over nutritionisme. Maar met ontgifting is iets belangrijks aan de hand, en ik denk niet dat het genoeg is dit alles af te doen als ‘gewoon onzin’.

Het verschijnsel ontgifting is interessant omdat het een van de meest grandioze vernieuwingen van marketingdeskundigen, levensstijlgoeroes en alternatieve therapeuten vertegenwoordigt: de uitvinding van een volkomen nieuw fysiologisch proces. In termen van fundamentele menselijke biochemie is ontgifting een concept zonder betekenis. Het vat de koe niet bij de horens. In medische studieboeken vind je niets over het ‘ontgiftingssysteem’. Dat hamburgers en bier om een aantal redenen negatieve effecten op je lichaam kunnen hebben, is uiteraard waar, maar de gedachte dat ze een specifiek residu achterlaten dat door een specifiek proces, namelijk een fysiologisch systeem dat ‘ontgifting’ wordt genoemd, kan worden weggewerkt, is een verzinsel van de marketing.

Als je naar een schema van de stofwisseling kijkt, die gigantische kaarten op muurformaat van alle moleculen in je lichaam, waarop gedetailleerd wordt weergegeven hoe voedsel wordt afgebroken in de diverse componenten en hoe die componenten in elkaar worden omgezet, en hoe die nieuwe bouwstenen vervolgens worden omgevormd tot spieren, botten, tong, gal, zweet, snot, haar, huid, sperma, hersenen en alles wat jou tot jou maakt, is het moeilijk er één ding uit te halen dat het ‘ontgiftingssysteem’ zou zijn.

Omdat ontgifting geen wetenschappelijke betekenis heeft, kunnen we dit begrip beter opvatten als een cultureel product. Net als bij de beste pseudowetenschappelijke verzinsels wordt nuttig gezond verstand doelbewust gecombineerd met bizarre, medisch klinkende fantasie. In zekere zin bepaalt de mate waarin je dit voor zoete koek aanneemt in hoeverre je jezelf wilt dramatiseren of, in minder veroordelende woorden, in hoeverre je genoegen beleeft aan rituelen in je dagelijks bestaan. Wanneer ik drukke tijden doormaak met feestjes, drinken, slaaptekort en kant-en-klaarmaaltijden, kom ik uiteindelijk meestal tot de conclusie dat ik wat rust nodig heb. Dus blijf ik een paar avonden binnen, zit ik thuis te lezen en eet ik meer sla dan gewoonlijk. Ondertussen doen modellen en beroemdheden aan ‘ontgifting’.

Eén ding moet absoluut duidelijk zijn, omdat het overal in de wereld van de onbetrouwbare wetenschap een terugkerend thema is. Er is niets mis met gezond eten en zich onthouden van diverse gezondheidsrisico’s, bijvoorbeeld overmatig alcoholgebruik. Maar daar gaat het bij ontgifting niet om: die bestaat uit lapmiddelen, van meet af aan bedoeld voor de korte termijn, terwijl riskante leefgewoonten levenslang invloed hebben. Maar ik ben bereid te aanvaarden dat sommige mensen een ontgiftingskuur van vijf dagen uitproberen en zich dan weer herinneren (of te weten komen) hoe het is om groenten te eten, en daarover zul je van mij geen kwaad woord horen.

Het is echter onjuist te pretenderen dat deze rituelen op wetenschap gebaseerd zijn, of zelfs maar dat ze nieuw zijn. Bijna alle religies en culturen kennen een ritueel van zuivering of onthouding, met vasten, ander voedsel, baden of welke andere maatregelen dan ook, opgesmukt met allerlei abracadabra. Ze worden niet als wetenschap gepresenteerd, want ze stammen uit een tijd waarin wetenschappelijke begrippen nog niet in de woordenschat voorkwamen: desondanks hebben Jom Kipoer in het jodendom, ramadan in de islam, en alle soortgelijke rituelen in het christendom, het hindoeïsme, het bahaigeloof, het boeddhisme en het jaïnisme allemaal te maken met (onder andere) onthouding en zuivering. Dergelijke rituelen zijn, net als ontgiftingskuren, opvallend en – ik weet zeker dat sommige gelovigen dat ook vinden – onterecht precies voorgeschreven. Zo duurt vasten bij de hindoes, mits streng in acht genomen, van zonsondergang tot achtenveertig minuten na zonsopgang.

Zuivering en verlossing zijn in rituelen terugkerende thema’s omdat er een duidelijke en alomtegenwoordige behoefte aan bestaat: we doen, ten gevolge van onze persoonlijke omstandigheden, allemaal betreurenswaardige dingen, en er worden dikwijls nieuwe rituelen verzonnen als reactie op nieuwe omstandigheden. In Angola en Mozambique zijn nieuwe zuiverende en reinigende rituelen ontstaan voor kinderen die bij de oorlog betrokken zijn geweest, vooral voor voormalige kindsoldaten.[7] Dit zijn helende rituelen, waarin het kind wordt gezuiverd en ontdaan van zonde en schuld, van de ‘bezoedeling’ met oorlog en dood (bezoedeling is, vanwege voor de hand liggende redenen, een terugkerende metafoor in alle culturen); het kind wordt bovendien beschermd tegen de gevolgen van zijn eerdere daden, dat wil zeggen: het wordt beschermd tegen vergelding door de wraakzuchtige geesten van de mensen die het heeft vermoord. In een rapport van de Wereldbank uit 1999 werd het als volgt geformuleerd:

Deze rituelen voor reiniging en zuivering van kindsoldaten lijken op wat antropologen ‘overgangsriten’ noemen. Dat wil zeggen dat het kind een symbolische verandering van status ondergaat, van iemand die heeft bestaan in een rijk van gesanctioneerde overschrijding of opschorting van normen (doden, oorlog), tot iemand die nu moet leven in een rijk van vreedzame sociale gedragsnormen en zich daaraan moet houden.

Ik denk niet dat dit te vergezocht is. In de zogeheten ontwikkelde westerse wereld streven we naar verlossing en zuivering van de extreme vormen van onze materiële onmatigheid: we gaan ons te buiten aan drugs, drank, slecht voedsel en andere genoegens, we weten dat het verkeerd is en we hunkeren naar rituele bescherming tegen de gevolgen ervan, naar een openbaar ‘overgangsritueel’ waarmee we onze terugkeer naar gezondere gedragsnormen vieren.

De presentatie van deze zuiverende leefregels en rituelen is altijd een product geweest van tijd en plaats, en nu de wetenschap het dominante verklarende raamwerk is voor de natuurlijke en morele wereld, voor goed en kwaad, is het verklaarbaar dat we een verbasterde, pseudowetenschappelijke rechtvaardiging aan onze verlossing geven. Net als zoveel onzin uit de onbetrouwbare wetenschap is de pseudowetenschap over ontgifting niet iets wat ons door corrupte uitbuiters van buitenaf wordt aangedaan: het is een cultureel product, een terugkerend thema, en we doen het onszelf aan.

[1]Daily Mirror, 4 januari 2003.

[2] www.bbc.co.uk/wales/southeast/sites/mind/pages/hopi.shtml.

[3] D.R. Seely, S.M. Quigley, A.W. Langman, ‘Ear candles – efficacy and safety’, Laryngoscope, okt. 1996, 106 (10): 1226-1229.

[4] Wees voorzichtig. Een artikel geeft een overzicht van het werk van 122 kno-artsen; de auteurs verzamelden 21 gevallen van ernstige verwonding door gloeiend kaarsvet dat op het trommelvlies terechtkwam tijdens een behandeling met oorkaarsen.

[5] D.R. Seely, S.M. Quigley, A.W. Langman, ‘Ear candles – efficacy and safety’, Laryngoscope, okt. 1996, 106 (10): 1226-1229.

[6] Als je op een van die zakjes wat water sprenkelt, er een kop hete thee bovenop zet en tien minuten wacht, zie je dat zich bruine smurrie vormt. In porselein zitten geen gifstoffen.

[7] E.C. Green, A. Honwana, ‘Indigenous healing of war-affected children in Africa’, ik Notes nr. 10, Knowledge and Learning Centre Africa Region, World Bank Washington, 1999, beschikbaar op www.africaaction.org/docs99/viol9907.htm.

2 Brain Gym

Onder normale omstandigheden zou ik hier in dit boek, onder stormachtig applaus, in woede uitbarsten over het creationisme, ook al is dat op Britse scholen een marginale kwestie. Maar als je een voorbeeld wilt dat dichter bij huis ligt: er bestaat een gigantisch imperium van pseudowetenschap waarmee op openbare scholen in het hele land wordt geleurd en dat een hoop geld oplevert. Het wordt ‘Brain Gym’ genoemd en is alomtegenwoordig in het hele Britse openbare onderwijssysteem; het wordt door leraren, die het rechtstreeks aan hun leerlingen doorgeven, gretig aanvaard, en het is vergeven van doorzichtige, beschamende en verwarrende onzin.

De kern van Brain Gym bestaat uit een reeks gecompliceerde en van een handelsmerk voorziene oefeningen die ‘de ervaring van leren met je hele hersenen bevorderen’. Leerlingen houden zich bijvoorbeeld bijzonder druk bezig met water. ‘Drink een glas water voor je aan Brain Gym begint’, lees je. ‘Water is een belangrijk bestanddeel van bloed, en dus van vitaal belang om zuurstof naar de hersenen te transporteren.’ Pas in ’s hemelsnaam op dat je bloed niet opdroogt. Dat water moet je in je mond houden, lees je, want dan kan het van daaruit rechtstreeks in je hersenen worden opgenomen.

Kun je nog iets anders doen om bloed en zuurstof efficiënter in je hersenen te krijgen? Ja, een oefening die ‘Brain Buttons’ heet. ‘Maak een C-vorm met je duim en wijsvinger en plaats ze aan weerskanten van je borstbeen, net onder het sleutelbeen. Wrijf zachtjes gedurende twintig of dertig seconden, en leg daarbij je andere hand op je navel. Verwissel je handen en doe het nog eens. Deze oefening stimuleert de stroom van zuurstofrijk bloed door je halsslagaders naar de hersenen, zodat ze wakker worden en je je beter kunt concentreren en ontspannen.’ Waarom? ‘Brain buttons liggen recht boven de halsslagaders en stimuleren ze.’

Kinderen kunnen ettertjes zijn en vaak buitengewone talenten ontwikkelen, maar ik heb nog nooit een kind ontmoet dat zijn halsslagaders in zijn ribbenkast kon stimuleren. Daarvoor heeft het waarschijnlijk de scherpe schaar nodig waar het van mama niet aan mag komen.

Misschien denk je dat deze onzin een marginale, betrekkelijk onbelangrijke trend is die ik met veel moeite in een klein aantal geïsoleerde en slecht geleide scholen heb aangetroffen. Nee dus. Brain Gym wordt op honderden, zo niet duizenden grote Britse openbare scholen beoefend. Tot nu toe heb ik een lijst van meer dan vierhonderd scholen opgesteld die het met naam en toenaam op hun website vermelden, en talrijke andere scholen passen het waarschijnlijk eveneens toe. Doe maar eens navraag in de buurt. Ik ben oprecht geïnteresseerd in reacties.

Brain Gym wordt aangeprezen door plaatselijke onderwijsdeskundigen en gefinancierd door de Britse regering, en de training geldt als voortgezette professionele vorming voor leraren. Maar het is geen plaatselijk verschijnsel. In Groot-Brittannië wordt Brain Gym aangeprezen op de website van het ministerie van Onderwijs, op allerlei plaatsen, en het duikt herhaaldelijk op als middel om ‘integratie’ te bevorderen, alsof kinderen bestoken met pseudowetenschap op de een of andere manier sociale ongelijkheid zal verminderen in plaats van verergeren. Dit is een enorm imperium van nonsens dat het hele Britse onderwijssysteem infecteert, van de kleinste basisschool tot aan de overheid, en niemand lijkt het te merken of zich er zorgen over te maken.

Als ze de ‘aanhaakoefeningen’ op bladzijde 31 van het Brain Gym Teacher’s Manual zouden doen (waarbij je op allerlei rare, ingewikkelde manieren je vingers tegen elkaar drukt), zou dit misschien ‘de elektrische circuits in het lichaam met elkaar verbinden, waardoor zowel aandacht als ongeorganiseerde energie wordt geconcentreerd en dus doelgericht wordt’, en zou hun misschien eindelijk een licht opgaan. Wellicht ook als ze hun oren lieten klapperen, wat volgens het handboek voor Brain Gym ‘de reticulaire formatie van de hersenen stimuleert, zodat afleidende, irrelevante geluiden niet meer worden opgemerkt en de hersenen worden afgestemd op taal.’

Dezelfde leraar die je kinderen uitlegt dat het hart bloed in de longen en vervolgens in het lichaam pompt, vertelt hun ook dat wanneer ze de ‘Energizer’-oefening doen (die veel te ingewikkeld is om uit te leggen) ‘deze hoofdbeweging de bloedstroom in je frontale hersenkwab versterkt, ten behoeve van meer bevattingsvermogen en beter logisch denken.’ Het is werkelijk angstaanjagend dat deze leraar een cursus heeft gevolgd waarin een instructeur van Brain Gym hem deze onzin heeft bijgebracht, zonder dat er twijfels bij hem oprezen en zonder dat hij er vragen over stelde.

In sommige opzichten komen de problemen hier overeen met die in het hoofdstuk over ontgifting: als je gewoon ademhalingsoefeningen wilt doen, is dat natuurlijk oké. Maar de scheppers van Brain Gym gaan veel verder. Hun speciale, van een handelsmerk voorziene, theatrale geeuw leidt tot ‘meer oxidatie ten behoeve van efficiënt en ontspannen functioneren’. Oxidatie veroorzaakt roest. Het is iets anders dan oxygenatie, wat ze, naar ik aanneem, bedoelen. (En ook al hebben ze het wel over oxygenatie, dan hoef je nog niet raar te staan geeuwen om zuurstof in je bloed te krijgen: net als de meeste andere wilde dieren beschikken kinderen over een volmaakt werkend en fascinerend fysiologisch systeem om het zuurstof- en koolzuurgehalte in hun bloed te reguleren, en ik weet zeker dat ze veel liever daarover iets zouden leren, of over de werkelijke rol die elektriciteit in het lichaam speelt, of over al die andere dingen waarvan Brain Gym een zootje maakt, dan over deze duidelijk pseudowetenschappelijke nonsens.)

Hoe is deze onzin zo alom op scholen terechtgekomen? Een voor de hand liggende verklaring is dat de leraren zijn misleid door al die geleerde uitdrukkingen als ‘reticulaire formatie’ en ‘toegenomen oxidatie’. Toevallig is juist dit verschijnsel onderzocht in een fascinerende reeks experimenten, beschreven in het Journal of Cognitive Neuroscience van maart 2008, waarin op elegante wijze werd aangetoond dat mensen onjuiste verklaringen veel eerder accepteren als ze zijn opgesmukt met een paar technische termen uit de wereld van de neurowetenschap.

Aan proefpersonen werden beschrijvingen voorgelegd van diverse psychologische fenomenen, en vervolgens werd hun willekeurig een van vier verklaringen daarvoor aangeboden. De verklaringen waren óf neurowetenschappelijk óf niet, en óf goed óf slecht (slechte verklaringen waren bijvoorbeeld simpele herformuleringen van het verschijnsel zelf, of lege woorden).

Hier volgt een van de scenario’s. Experimenten hebben aangetoond dat mensen de kennis van anderen niet goed in kunnen schatten: als we het antwoord weten op een vraag over iets onbenulligs, overschatten we de mate waarin andere mensen dat antwoord ook kennen. In het experiment was de verklaring ‘zonder neurowetenschap’ voor dit verschijnsel: ‘De onderzoekers zeggen dat dit [de overschatting] zich voordoet omdat mensen het moeilijk vinden van perspectief te veranderen en te overwegen wat een ander al dan niet zou kunnen weten, waarbij ze hun eigen kennis ten onrechte op anderen projecteren.’ (Dit was een ‘goede’ verklaring.)

De verklaring ‘met neurowetenschap’ – en nog wel een idiote – luidde als volgt: ‘Hersenscans wijzen uit dat dit [de overschatting] zich voordoet vanwege de circuits in de frontale hersenkwab, waarvan bekend is dat ze een rol spelen bij zelfkennis. Mensen maken meer fouten wanneer ze de kennis van anderen moeten beoordelen. Ze kunnen veel beter beoordelen wat ze zelf weten.’ Zoals je ziet, voegt deze verklaring erg weinig toe. Bovendien is de neurowetenschappelijke informatie slechts decoratief en irrelevant voor de redenering.

De proefpersonen in het experiment kwamen uit drie groepen: gewone mensen, studenten in de neurowetenschap en neurowetenschappers, en ze behaalden heel uiteenlopende resultaten. Alle drie de groepen vonden goede verklaringen bevredigender dan slechte, maar de proefpersonen uit de twee niet-deskundige groepen vonden dat de verklaringen mét de logisch irrelevante, neurowetenschappelijk klinkende informatie bevredigender waren dan de verklaringen zónder de onjuiste neurowetenschap. Sterker nog, de onjuiste neurowetenschap had een bijzonder krachtig effect op de beoordeling van ‘slechte’ verklaringen. Kwakzalvers weten dit natuurlijk heel goed, en hebben al sinds kwakzalverij bestaat wetenschappelijk klinkende verklaringen bij hun producten geleverd om hun gezag over de patiënt te versterken (interessant genoeg ook in een tijdperk waarin artsen hun best doen patiënten betere informatie te geven en hen bij beslissingen over hun behandeling te betrekken).

Het is interessant na te denken over de vraag waarom dit soort decoratie zo verleidelijk is, zelfs voor mensen die beter zouden moeten weten. Ten eerste kan alleen al de aanwezigheid van neurowetenschappelijke informatie worden opgevat als een surrogaat voor een ‘goede’ verklaring, ongeacht wat er in feite wordt gezegd. ‘Neurowetenschappelijke informatie werkt waarschijnlijk in de hand dat mensen denken een wetenschappelijke verklaring te hebben gekregen, ook al is dat niet zo’, aldus de onderzoekers.

Maar we kunnen meer aanwijzingen vinden in de uitvoerige literatuur over irrationaliteit. Zo hebben mensen de neiging te denken dat langere verklaringen meer op verklaringen van ‘deskundigen’ lijken. Ook is er het effect van de ‘verleidelijke details’: als er als onderdeel van een argumentatie verwante (maar logisch irrelevante) details worden gegeven, lijkt het moeilijker te zijn het belangrijkste argument uit een tekst in je op te nemen en het je later te herinneren, aangezien de aandacht wordt afgeleid.

Bovendien hebben we misschien allemaal een nogal victoriaanse voorliefde voor reductionistische verklaringen. Die maken gewoon een nette indruk. Wanneer we de neurowetenschappelijk klinkende taal in het experiment met ‘onjuiste neurowetenschappelijke verklaringen’ en de teksten in het handboek van Brain Gym lezen, krijgen we het gevoel dat we een natuurwetenschappelijke verklaring krijgen voor een vorm van gedrag (‘een pauze voor lichaamsoefeningen op school is verfrissend’). We krijgen de indruk dat gedrag in verband staat met een meer omvattend verklaringssysteem, namelijk de natuurwetenschappen, een wereld van zekerheid, grafieken en ondubbelzinnige gegevens. Het voelt aan als vooruitgang. Zoals vaak het geval is bij valse zekerheid, geldt juist het omgekeerde.

Laten we even aandacht besteden aan wat goed is aan Brain Gym, want wanneer je de onzin verwijdert, pleit het voor regelmatige pauzes, periodieke lichte lichaamsoefeningen en veel water drinken. Dat is allemaal heel verstandig.

Brain Gym is echter een perfecte illustratie van twee terugkerende thema’s in de industrie van de pseudowetenschap. Het eerste is: je kunt hocus pocus – of wat Plato eufemistisch ‘nobele verzinsels’ noemde – gebruiken om anderen iets zinnigs te laten doen als water drinken en af en toe een pauze nemen voor lichaamsoefeningen. Je hebt zelf wel ideeën over wanneer de omstandigheden dit rechtvaardigen (waarbij je mogelijk rekening houdt met factoren als noodzaak en bijverschijnselen van het exploiteren van nonsens), maar het valt me op dat hier bij Brain Gym geen sprake van is: kinderen zijn erop ingesteld om van volwassenen, vooral van leraren, dingen te leren; ze nemen als sponzen informatie en zienswijzen op, en gezaghebbende mensen die hen volstoppen met nonsens maken hen volgens mij rijp voor levenslange uitbuiting.

Het tweede thema is misschien interessanter: de inbeslagname van het gezonde verstand. Je neemt een heel zinnige maatregel, zoals een glas water drinken en een oefenpauze nemen, maar voegt er onzin aan toe, je zorgt ervoor dat het lekker technisch klinkt en dat je zelf een intelligente indruk maakt. Dit versterkt het placebo-effect, maar je vraagt je ook af of het voornaamste doel daarvan niet veel cynischer en lucratiever is: je zorgt ervoor dat je copyright kunt heffen op het gezonde verstand, je geeft het een uniek patent en legt er beslag op.

We zullen dit op grotere schaal steeds opnieuw zien in het werk van dubieuze medische hulpverleners, en vooral bij het ‘nutritionisme’, want wetenschappelijke kennis en verstandige dieetadviezen staan in het publieke domein vrij ter beschikking. Iedereen kan er gebruik van maken, ze begrijpen, ze verkopen of ze gewoon weggeven. De meeste mensen weten al hoe je gezond moet eten. Als je er geld aan wilt verdienen, moet je voor jezelf ruimte op de markt creëren, en om dat te doen moet je het overdreven ingewikkeld maken en er je eigen dubieuze stempel op drukken.

Kan dit kwaad? In ieder geval is het verspilling, en zelfs in het decadente Westen maakt het, nu er een recessie gaande is, een rare indruk geld uit te geven aan gewone voedingsadviezen of oefenpauzes op school. Maar andere verborgen gevaren zijn veel kwaadaardiger. Dit proces van professionalisering van wat voor de hand ligt, maakt wetenschap en gezondheidsadviezen tot iets mysterieus, en dat is onnodig en schadelijk. En meer dan wat dan ook, meer dan onnodige inbeslagname van wat voor de hand ligt, berooft het mensen van hun mondigheid. Deze pseudoprivatisering van het gezonde verstand doet zich maar al te vaak voor op gebieden waarover we zelf controle zouden kunnen uitoefenen, waar we het zelf zouden kunnen doen, en waar we onze kracht en ons vermogen verstandige beslissingen te nemen kunnen ervaren; in plaats daarvan cultiveren we onze afhankelijkheid van dure systemen en van mensen van buitenaf.

Maar het angstwekkendste is dat pseudowetenschap ons zo suf maakt. Ik wil je eraan herinneren dat het ontmaskeren van Brain Gym geen hooggekwalificeerde, specialistische kennis vergt. We hebben het over een programma waarin wordt beweerd dat ‘bewerkt voedsel geen water bevat’, mogelijk de enige onmiddellijk weerlegbare uitspraak die ik deze week heb gezien. En soep dan? ‘Alle andere vloeistoffen worden in het lichaam als voedsel verwerkt, en dienen niet voor de watervoorziening van het lichaam.’

Deze organisatie balanceert op het randje van de irrationaliteit, maar ze is op talloze Britse scholen actief. Toen ik in 2005 in mijn column over Brain Gym schreef onder de kop ‘Pauzes met oefeningen goed, pseudowetenschappelijke onzin lachwekkend’, waren talrijke leraren daar dolblij mee, maar andere waren verontwaardigd en toonden hun afkeer van wat volgens hen een aanval was op oefeningen die ze als nuttig beschouwden. Een van hen – nog wel een adjunct-directeur – wilde weten: ‘Voorzover ik kan nagaan, hebt u geen scholen bezocht, geen leraren geïnterviewd of vragen aan kinderen gesteld, laat staan dat u met een aantal deskundigen op dit gebied hebt gesproken, of wel soms?’

Moet ik een school bezoeken om te ontdekken of er water in bewerkt voedsel zit? Nee. Als ik een ‘specialist’ ontmoet die me vertelt dat een kind beide halsslagaders via zijn ribbenkast kan masseren (zonder schaar), wat moet ik dan zeggen? Als ik een leraar spreek die denkt dat de elektrische circuits in je lichaam met elkaar worden verbonden door je vingers te verstrengelen, heb ik geen idee hoe het verder moet.

Ik denk graag dat we in een land leven waarin leraren genoeg verstand hebben om vast te stellen dat dit onzin is en om er een stokje voor te steken. Als ik een ander karakter had, zou ik de verantwoordelijke ministeries hier woedend mee confronteren en eisen dat ze er iets aan zouden doen, en daarna zou ik je verslag uitbrengen van hun gemompel en hun beschaamde verweer. Maar zo’n journalist ben ik niet, en Brain Gym is zo overduidelijk en doorzichtig dwaas dat niets wat ze zouden kunnen zeggen de aanspraken ervan kan rechtvaardigen. Er is maar één ding dat me hoop geeft, en dat is de gestage stroom e-mails van kinderen die opgetogen zijn over de stommiteit van hun leraren:

Ik wil u even vertellen dat mijn leraar ons een folder heeft gegeven waarin staat dat ‘water het beste door het lichaam wordt geabsorbeerd als je er vaak kleine hoeveelheden van drinkt’. Wat ik graag wil weten is: lekt het water uit mijn achterwerk als ik te veel in één keer drink?

‘Anton’, 2006

Dank je wel, Anton.

3 Het Progenium XY Complex

Ik heb groot respect voor cosmeticafabrikanten. Ze staan ten opzichte van de detox-industrie aan het andere uiteinde van het spectrum: hier gaat het om een strak geordende industrie, waarin kapitalen aan nonsens moeten worden verdiend, en dus treffen we goed georganiseerde teams in internationale biotechnische ondernemingen aan die elegante, verwarrende, suggestieve, maar uiterst verdedigbare pseudowetenschap produceren. Na de kinderachtige Brain Gym zoeken we het nu hogerop.

Voor we beginnen, is het van belang te begrijpen hoe cosmetica – en vooral vochtinbrengende crèmes – eigenlijk werken, omdat daar niets geheimzinnigs aan zou moeten zijn. Allereerst wil je die dure crème hebben om vocht in je huid te brengen. Dat doen al die crèmes, en vaseline wel bijzonder goed: in feite diende een groot deel van het vroege cosmetica-onderzoek om de vochtinbrengende eigenschappen van vaseline in stand te houden en de vetheid ervan te vermijden; deze technische berg is al tientallen jaren geleden beklommen. Diprobase, voor ongeveer 12 euro per halve liter te koop bij de drogist, werkt op dit punt uitstekend.

Als je het per se wilt, kun je thuis je eigen vochtinbrengende crème maken: je hebt een mengsel van water en olie nodig, maar het moet een ‘emulsie’ zijn, dat wil zeggen: water en olie moeten goed worden gemengd. Toen ik meedeed aan alternatief straattheater – ik meen het volkomen serieus – maakten we vochtinbrengende crème van gelijke delen olijfolie, kokosolie, honing en rozenwater (leidingwater is ook goed). Bijenwas geeft een betere emulsie dan honing, en je kunt de dikte van je crème zelf variëren: meer bijenwas maakt hem steviger, meer olie dunner, en meer water luchtiger, maar dit geeft een groter risico op schiften. Verwarm alle ingrediënten afzonderlijk op matig vuur, meng onder voortdurend kloppen de olie door de bijenwas, en roer vervolgens het water erdoor. Doe de crème in een potje en bewaar hem drie maanden lang in de koelkast.

De crèmes van de apotheek zijn ogenschijnlijk van een veel betere kwaliteit. Ze zitten vol magische bestanddelen: Regenium xy technologie, Nutrileum complex, RoC Retinol Correxion, Vita-Niacin, Covabeads, atp Stimuline en Tenseur Peptidique Végétal. Natuurlijk kun je in je keuken nooit een crème maken die per liter even duur is als een klein beetje uit een tubetje van deze! Om welke magische ingrediënten gaat het? En wat is de uitwerking ervan?

In vochtinbrengende crème zitten in principe drie groepen ingrediënten. Ten eerste: krachtig werkende chemische stoffen, zoals hydroxyzuren, een hoog gehalte aan vitamine C of moleculaire variaties van vitamine A. Het is werkelijk aangetoond dat je huid er daardoor jonger gaat uitzien, maar de stoffen werken alleen bij zulke hoge concentraties of zo’n hoge zuurgraad dat ze irritatie, branderigheid en roodheid veroorzaken. In de jaren negentig wekten ze bijzonder hoge verwachtingen, maar nu mogen ze alleen sterk verdund worden verkocht, tenzij een arts ze heeft voorgeschreven. Voor niets gaat de zon op, en ieder effect heeft, zoals gewoonlijk, neveneffecten.

Bedrijven noemen ze op het etiket nog steeds bij naam en zwelgen in de glorie van hun effectiviteit bij hogere concentraties, want de dosering van de componenten hoeft niet vermeld te worden, alleen het relatieve gehalte ervan. Maar deze stoffen zitten alleen maar voor de show in je crème, in bedrieglijk lage concentraties. Wat op de etiketten van diverse tubes en potjes wordt beweerd, stamt uit de gouden tijden van effectieve crèmes met een hoog zuurgehalte, maar dat is moeilijk vast te stellen, want ze worden gewoonlijk geproduceerd op basis van particulier gefinancierd en gepubliceerd onderzoek dat in complete vorm zelden openbaar is – al hoort dat bij wetenschappelijke artikelen wel zo te zijn – dus de werking ervan valt niet te controleren. Natuurlijk wordt al dat technische gedoe vergeten en is het meeste ‘bewijsmateriaal’ in reclame voor crèmes afkomstig uit subjectief commentaar: ‘Zeven van de tien mensen die een gratis potje crème kregen, waren bijzonder blij met de resultaten.’

Het tweede ingrediënt in bijna alle dure crèmes werkt wel min of meer: gekookte en fijngemaakte plantaardige proteïnen (gehydrolyseerde X-microproteïne nutricomplexen, Tenseur Peptidique Végétal, of hoe ze deze maand ook worden genoemd). Dit zijn lange, sopperige ketens van aminozuren die in de crème rondzwemmen, loom uitgestrekt in al die nattigheid. Wanneer de crème op je gezicht opdroogt, trekken die lange, nattige ketens zich samen en worden steviger: het wat onaangename, strakke gevoel op je gezicht bij gebruik van deze crèmes is afkomstig van de proteïneketens die zich overal op je huid samentrekken, en daardoor vallen je fijne rimpeltjes tijdelijk wat minder op. Het onmiddellijke resultaat is van tijdelijke aard en het helpt je niet te kiezen tussen al die dure crèmes, want ze bevatten bijna allemaal fijngemaakte proteïneketens.

Ten slotte volgt de enorme lijst geheimzinnige bestanddelen, op goed geluk erin gemikt; daar wordt elegant suggestieve taal omheen geweven, zodat je mag geloven dat er wat bijzonders wordt beweerd.

Traditioneel gebruiken cosmeticabedrijven zeer theoretische, ogenschijnlijk uit studieboeken afkomstige informatie over de werking van lichaamscellen – de componenten ervan op moleculair niveau, of het gedrag van cellen in een petrischaal – en doen vervolgens net of dat op hetzelfde neerkomt als er mooi gaan uitzien. ‘Deze moleculaire component’, zeggen ze gewichtig, ‘is cruciaal voor de vorming van collageen.’ En dat is volkomen waar (en geldt ook voor talrijke andere aminozuren die je lichaam gebruikt om proteïnen te maken in je gewrichten, je huid en overal elders), maar er is geen reden te bedenken waarom iemand er gebrek aan heeft, of waarom het enig verschil maakt voor je uiterlijk als je ze op je huid smeert. Over het algemeen is het moeilijk stoffen via je huid te absorberen, omdat die juist betrekkelijk ondoordringbaar moet zijn. Wanneer je voor een goed doel in een bad van witte bonen in tomatensaus gaat zitten, word je niet dik, en je begint ook geen winden te laten.

Desondanks tref je bij elk uitstapje naar de drogist (kan ik je echt aanraden) een fenomenaal assortiment van magische ingrediënten aan. Valmont Cellular dna Complex is gemaakt van ‘zalmkuit die op een speciale manier is behandeld’ (‘helaas heeft zalm op je huid smeren niet echt een soortgelijk effect’, schreef The Times als commentaar). Het is volstrekt onwaarschijnlijk dat dna – echt een bijzonder groot molecuul – door je huid kan worden geabsorbeerd of, als dat wel zo was, werkelijk van nut zou kunnen zijn voor de processen die zich daarin voordoen. Waarschijnlijk kom je geen bouwstenen voor dna tekort. Je lichaam bevat ze al in enorme hoeveelheden.

Wanneer je er goed over nadenkt, zou je, als dna van zalm wél in zijn geheel door je huid werd geabsorbeerd, vreemde, of liever gezegd visachtige, blauwdrukken in je cellen opnemen, dat wil zeggen: de instructies om viscellen te maken, en daar heb je als mens waarschijnlijk niets aan. Ook zou het redelijk opzienbarend zijn als dna in je huid in zijn samenstellende elementen zou worden afgebroken (je darmen zijn daarentegen bijzonder geschikt voor het verteren van grote moleculen met behulp van enzymen, die ze in hun samenstellende onderdelen afbreken en vervolgens absorberen).

De simpele rode draad die door al deze producten loopt, is dat je je lichaam kunt bedotten, ook al beschikt het in werkelijkheid over nauwkeurig op elkaar afgestemde ‘homeostatische’ mechanismen: omvangrijke, ingewikkelde systemen met instrumenten voor meting en terugkoppeling die de hoeveelheden chemische stoffen die naar je verschillende lichaamsdelen worden gestuurd continu aanpassen en opnieuw aanpassen. De effecten van het verstoren van die systemen zijn op zijn minst waarschijnlijk tegengesteld aan de simplistische effecten waarvan wordt beweerd dat ze zich voordoen.

Een perfect voorbeeld is dat er enorme aantallen crèmes (en andere schoonheidsbehandelingen) bestaan die, zo wordt beweerd, rechtstreeks zuurstof aan je huid afgeven. Veel van die crèmes bevatten peroxide. Als je jezelf echt wilt overtuigen van de effectiviteit daarvan: de chemische formule ervan is H2O2, en het zou met wat fantasie kunnen worden opgevat als water ‘met wat extra zuurstof’, ook al werken chemische formules eigenlijk niet zo – per slot van rekening is een hoop oud roest een ijzeren brug ‘met wat extra zuurstof’, en je zou nooit op het idee komen dat die je huid van zuurstof zou kunnen voorzien.

Zelfs als we deze behandelingen het voordeel van de twijfel gunnen en ervan uitgaan dat ze werkelijk zuurstof aan de huid afgeven en dat die op een zinvolle manier tot de cellen doordringt, wat zouden we daar dan bij winnen? Je lichaam controleert voortdurend de hoeveelheid bloed en voedingsstoffen die naar weefsels worden gestuurd, naast de hoeveelheid kleine haarvaten die een bepaald gebied voeden; er ontstaan meer vaten in de richting van gebieden met weinig zuurstof, want dat is een goede aanwijzing voor de behoefte aan meer bloedtoevoer. Ook al zou de bewering over zuurstof in de crème die tot je weefsels doordringt juist zijn, dan nog zou je lichaam simpelweg minder bloed naar dat deel van de huid sturen en zo een eigen homeostatisch doelpunt maken. Maar in werkelijkheid is peroxide gewoon een bijtende chemische stof die je huid chemisch een beetje aanbrandt. Dat zou dat frisse, gloeiende gevoel kunnen verklaren.

Deze details zijn van toepassing op het meeste wat op de verpakkingen wordt beweerd. Kijk maar eens goed naar een etiket of naar een reclame, dan merk je dat je altijd weer door een ingewikkeld semantisch spel wordt gemanipuleerd, en regelgevers zijn daaraan medeplichtig: je vindt zelden een expliciete uitspraak, bijvoorbeeld dat je er beter uit gaat zien als je je gezicht met een specifiek magisch ingrediënt insmeert. De uitspraak wordt gedaan voor de crème als geheel, en geldt ook voor de crème als geheel, want zoals je onderhand wel weet, brengen alle vochtinbrengende crèmes vocht in, zelfs een goedkoop potje Diprobase.

Nu je dit weet, wordt winkelen een tikje interessanter. Het verband tussen het magische ingrediënt en effectiviteit wordt slechts gelegd in het hoofd van de klant, en wanneer je leest wat de fabrikant beweert, besef je dat dit alles zorgvuldig is beoordeeld door een legertje adviseurs om ervoor te zorgen dat het etiket bijzonder suggestief is, maar tevens – in de ogen van een goed geïnformeerde betweter – semantisch en juridisch waterdicht. (Als je op dit gebied je brood wilt verdienen, raad ik je een goed gebaand carrièrepad aan: ga een tijdje werken bij een instantie voor handels- en reclamenormen, of bij welke andere regulerende instantie dan ook, en wordt vervolgens industrieel adviseur.)

Wat is er mis aan dit soort gedraai? Laten we één ding duidelijk stellen: ik ben het niet voor de consument aan het opnemen. De cosmetica-industrie speelt in op dromen, net als de staatsloterij, en iedereen moet zelf weten of hij of zij geld over de balk gooit. Ik wil dure cosmetica en alle andere vormen van kwakzalverij best opvatten als een speciale, zelfopgelegde, uit vrije wil betaalde belasting voor mensen die niet goed begrijpen wat wetenschap is. Ik ben ook de eerste die toegeeft dat mensen niet alleen maar dure cosmetica kopen omdat ze geloven in de werking ervan, want het ligt allemaal ‘net iets ingewikkelder’: het zijn luxeartikelen, statussymbolen, en mensen kopen ze om allerlei interessante redenen.

Het is echter niet helemaal moreel neutraal. Ten eerste verkopen fabrikanten van deze producten lapmiddelen aan rokers en dikke mensen; ze verkopen het idee dat je met behulp van dure drankjes een gezond lichaam kunt krijgen, in plaats van door simpele, ouderwetse lichaamsbeweging en groenten eten. Dit is in de wereld van de onbetrouwbare wetenschap een terugkerend thema.

Bovendien brengen deze reclameboodschappen een dubieus wereldbeeld aan de man. Ze vertellen je dat wetenschap niets te maken heeft met de subtiele relatie tussen theorie en bewijsmateriaal. In plaats daarvan suggereren ze, met behulp van hun enorme internationale reclamebudgetten en hun Microcellular Complex, hun Neutrillium xy, hun Tenseur Peptidique Végétal en de rest, dat wetenschap te maken heeft met ondoorgrondelijke onzin waarbij vergelijkingen, moleculen, wetenschappelijk ogende diagrammen en meeslepende didactische uitspraken van gezaghebbende figuren in witte jassen een rol spelen, en dat al dit wetenschappelijke gedoe weleens verzonnen zou kunnen zijn, in elkaar geflanst of uit de lucht gegrepen, alleen maar om eraan te verdienen. Ze doen hun uiterste best het idee te verkopen dat wetenschap onbegrijpelijk is, voornamelijk aan aantrekkelijke jonge vrouwen die in de natuurwetenschappen teleurstellend ondervertegenwoordigd zijn.

Eigenlijk verkopen ze het wereldbeeld van de ‘Teen Talk Barbie’ van Mattel, die is voorzien van een ingebouwd mechanisch stemmetje dat, als je op haar knopjes drukt, dingen zegt als: ‘Wiskunde is zo moeilijk!’ ‘Ik ben dol op winkelen’ en ‘Ik heb ook nooit wat om aan te trekken!’ In december 1992 verwisselde de feministische actiegroep Barbie Liberation Organization de stembandjes van honderden Teen Talk Barbies en GI Joe-poppen in Amerikaanse winkels. Op Eerste Kerstdag zei Barbie zelfverzekerd: ‘Doden vertellen geen leugens’ en jongens vonden een soldaat onder de kerstboom die hun meedeelde: ‘Wiskunde is moeilijk!’ en ‘Ga je mee winkelen?’

Het werk van de blo is nog niet af.