Elif Shafak

Liefde kent veertig regels

Vertaald uit het Engels door Manon Smits

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Forty Rules of Love, verschenen bij the Penguin Group

Oorspronkelijke tekst © Elif Shafak 2010

Nederlandse vertaling © Manon Smits en De Geus BV, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Flickr/Carol Woolgar

isbn 978 90 445 1961 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

DEEL EEN

Aarde

#

DE DINGEN DIE VAST,

VERZONKEN EN ONBEWEEGLIJK ZIJN

Sjams

EEN HERBERG BUITEN SAMARKAND, MAART 1242

Bijenwaskaarsen flakkerden voor mijn ogen boven de gebarsten houten tafel. Het visioen dat vanavond over me kwam was heel helder.

Er was een groot huis met een binnenplaats vol bloeiende gele rozen en in het midden een put met het koelste water van de wereld. Het was een kalme voorjaarsavond met een vollemaan aan de hemel. Enkele nachtdieren krasten en huilden in de verte. Even later kwam er een man van middelbare leeftijd met een vriendelijk gezicht, brede schouders en diepliggende, hazelnootkleurige ogen het huis uit lopen, op zoek naar mij. Zijn uitdrukking was getergd en zijn ogen stonden eindeloos droevig.

‘Sjams, Sjams, waar ben je?’ riep hij naar links en naar rechts.

De wind blies hard en de maan verborg zich achter een wolk, alsof hij geen getuige wilde zijn van wat er stond te gebeuren. De uilen stopten met krassen, de vleermuizen hielden hun vleugels stil, en zelfs het haardvuur in het huis knetterde niet. Een absolute stilte daalde neer over de wereld.

De man liep langzaam naar de put, boog zich eroverheen en keek in de diepte. ‘Lieve Sjams’, fluisterde hij. ‘Ben je daar?’

Ik deed mijn mond open om antwoord te geven, maar er kwam geen geluid over mijn lippen.

De man boog zich nog verder voorover en tuurde opnieuw in de put. Aanvankelijk kon hij niets anders onderscheiden dan de duisternis van het water. Maar toen ving hij daar in de diepte van de put een glimp op van mijn hand, die doelloos op het rimpelende water dobberde, als een haveloos vlot na een zware storm. Vervolgens herkende hij een paar ogen – twee glimmende, zwarte stenen die omhoogstaarden naar de vollemaan die nu weer tevoorschijn kwam van achter dikke, donkere wolken. Mijn ogen waren op de maan gericht, alsof ze van de hemelen een verklaring verwachtten voor de moord op mij.

De man viel huilend op zijn knieën en sloeg op zijn borst. ‘Ze hebben hem vermoord! Ze hebben mijn Sjams vermoord!’ schreeuwde hij.

Op dat moment glipte er een schim achter een struik vandaan die met snelle, steelse bewegingen over de tuinmuur sprong, als een lynx. Maar de man zag de moordenaar niet. Overmand door een verpletterende pijn schreeuwde hij net zo lang tot zijn stem als glas verbrijzelde en in kleine, pijnlijke scherven alle kanten op vloog door de nacht.

‘Hé, jij daar! Hou op met dat geschreeuw.’

‘…’

‘Hou op met dat afschuwelijke kabaal of ik gooi je eruit!’

‘…’

‘Ik zei hou je kop! Hoor je me? Hou je kop!’

Het was een mannenstem die dit riep, hij bulderde akelig dichtbij. Ik deed alsof ik hem niet hoorde, want ik bleef liever in mijn visioen, in elk geval nog ietsje langer. Ik wilde meer te weten komen over mijn dood. Ik wilde ook de man met de droevigste ogen zien. Wie was hij? Wat was zijn relatie tot mij en waarom was hij zo wanhopig naar me op zoek op een lenteavond?

Maar voordat ik nog een kijkje kon nemen in mijn visioen, greep iemand uit de andere dimensie me bij mijn arm en schudde er zo hard aan dat ik mijn tanden voelden klapperen in mijn mond. Daardoor werd ik terug deze wereld in gerukt.

Langzaam, met tegenzin, deed ik mijn ogen open en zag ik degene die naast me stond. Het was een lange, gezette man met een grijze baard en een volle snor met spitse punten. Ik herkende hem als de herbergier. Vrijwel direct vielen me twee dingen op aan hem: Dat hij iemand was die gewend was om mensen te intimideren met stoere praat en pure agressie. En dat hij op dat moment furieus was.

‘Wat wil je?’ vroeg ik. ‘Waarom sta je aan mijn arm te trekken?’

‘Wat ik wil?’ brulde de herbergier woest. ‘Ik wil dat je stopt met dat geschreeuw, om te beginnen, dat is wat ik wil. Je jaagt mijn klanten weg.’

‘Echt waar? Zat ik te schreeuwen?’ mompelde ik, terwijl ik mezelf uit zijn greep wist te bevrijden.

‘Nou en of! Je schreeuwde als een beer die een doorn in zijn poot heeft. Wat is er met jou? Ben je onder het eten ingedut? Je hebt vast een nachtmerrie gehad of zo.’

Ik wist dat dat de enige plausibele verklaring was en dat als ik gewoon instemde, de herbergier tevreden zou zijn en me met rust zou laten. Maar ik wilde niet liegen.

‘Nee, broeder, ik ben niet in slaap gevallen en ik heb ook geen nare droom gehad’, zei ik. ‘Eerlijk gezegd heb ik nooit dromen.’

‘Hoe verklaar je al dat geschreeuw dan?’ wilde de herbergier weten.

‘Ik had een visioen. Dat is iets anders.’

Hij keek me verward aan en sabbelde even op de punten van zijn snor. Toen zei hij: ‘Jullie derwisjen zijn zo gestoord als ratten in een provisiekast. De hele dag loop je onder de bloedhete zon te vasten en te bidden. Geen wonder dat je dan gaat hallucineren, je hersens zijn gebakken!’

Ik glimlachte. Misschien had hij wel gelijk. Ze zeggen dat het maar een dunne scheidslijn is tussen jezelf verliezen in God en je verstand verliezen.

Op dat moment verschenen er twee bedienden die samen een enorm dienblad vol gerechten droegen: vers geroosterde geit, gezouten stokvis, gekruid schapenvlees, tarwekoeken, kikkererwten met gehaktballen en linzensoep met schapenstaartvet. Ze liepen de eetzaal rond om de kommen uit te delen, waarbij de lucht werd doordrongen van de geur van ui, knoflook en kruiden. Toen ze aan het eind van de tafel bij mij uitkwamen, nam ik een kom dampende soep en wat donker brood.

‘Heb je wel geld om daarvoor te betalen?’ vroeg de herbergier met een zweem van minachting.

‘Nee, dat niet’, zei ik. ‘Maar laat me een ruil voorstellen. Als dank voor het eten en het onderdak zou ik uw dromen kunnen verklaren.’

Daarop reageerde hij met hoongelach, en hij sloeg zijn armen over elkaar. ‘En net zei je dat je nooit dromen hebt.’

‘Dat klopt. Ik ben een droomuitlegger die zelf geen dromen heeft.’

‘Ik zou je eruit moeten gooien. Zoals ik al zei, jullie derwisjen zijn knettergek’, zei de herbergier, en hij spuugde de woorden uit. ‘Ik zal je één goede raad geven. Ik weet niet hoe oud je bent, maar ik weet zeker dat je wel genoeg hebt gebeden voor beide werelden. Zoek een leuke vrouw, ga je vestigen. Krijg kinderen. Dan blijf je wel met beide benen op de grond. Wat heeft het voor zin om de wereld rond te zwerven als het toch overal dezelfde ellende is? Geloof me. Er is niks nieuws daarginds. Ik krijg klanten uit de verste uithoeken van de wereld. Na een paar borrels hoor ik dezelfde verhalen van iedereen. Mensen zijn overal hetzelfde. Hetzelfde eten, hetzelfde water, hetzelfde geouwehoer.’

‘Ik ben niet op zoek naar iets anders. Ik ben op zoek naar God’, zei ik. ‘Mijn zoektocht is een zoektocht naar God.’

‘Dan zoek je hem op de verkeerde plek’, kaatste hij terug, ineens met dikke stem. ‘God is hier vertrokken! We hebben geen idee wanneer hij terugkomt.’

Mijn hart knalde tegen de binnenkant van mijn borstkas toen ik dat hoorde. ‘Wie slecht spreekt over God, spreekt slecht over zichzelf’, zei ik.

Een vreemde, scheve glimlach speelde rond de mond van de herbergier. Op zijn gezicht zag ik bitterheid en verontwaardiging, en iets anders, dat deed denken aan kinderlijke gekwetstheid.

‘Zegt God niet: Ik ben dichter bij u dan uw halsader?’ vroeg ik. ‘God is niet ergens heel hoog in de lucht. Hij is binnen in ieder van ons. Daarom laat hij ons ook nooit in de steek. Hoe kan hij zichzelf nu in de steek laten?’

‘Maar hij laat ons wél in de steek’, merkte de herbergier op, met kille, uitdagende ogen. ‘Als God hier is, maar geen vinger uitsteekt terwijl wij de vreselijkste dingen meemaken, wat zegt dat dan over hem?’

‘Dat is de eerste regel, broeder’, zei ik. ‘Hoe wij God zien is een rechtstreekse reflectie van hoe we onszelf zien. Als God vooral angst en schuld in ons oproept, betekent dat dat er te veel angst en schuld in ons borrelt. Als we God zien als vol van liefde en mededogen, zijn wijzelf ook zo.’

De herbergier begon onmiddellijk te protesteren, maar ik zag dat mijn woorden hem verrast hadden. ‘Dat is toch hetzelfde als zeggen dat God een product van onze verbeelding is? Ik zie het verschil niet.’

Maar toen ik wilde antwoorden werd ik onderbroken door enig tumult dat achter in de eetzaal uitbrak. Toen we die kant op keken, zagen we twee woest uitziende kerels die dronken stonden te lallen. Met ongeremde brutaliteit koeioneerden ze de andere gasten, pikten eten uit hun kom, namen een slok uit hun beker, en als iemand daar iets van zei hielden ze diegene voor de gek als twee ondeugende jongetjes van een maktab[1].

‘Die twee herrieschoppers moeten eens flink worden aangepakt, vind je niet?’ siste de herbergier tussen zijn tanden door. ‘Let maar eens op!’

In een oogwenk was hij aan de andere kant van de eetzaal, waar hij een van de dronken gasten uit zijn stoel rukte en hem in het gezicht stompte. Dat had de man kennelijk totaal niet zien aankomen, want hij zeeg op de vloer ineen als een lege zak. Er kwam een nauwelijks hoorbare zucht uit zijn mond, maar verder maakte hij geen geluid.

De andere man bleek sterker en hij vocht hevig terug, maar het duurde niet lang voor de herbergier ook hem knock-out had geslagen. Hij trapte zijn lastige klant in de ribben en stapte toen op zijn hand, die hij verpletterde onder zijn zware laarzen. We hoorden het kraken van een brekende vinger, of misschien wel meer dan een.

‘Hou op!’ riep ik. ‘Zo vermoord je hem nog. Is dat soms wat je wilt?’

Als soefi had ik gezworen het leven te beschermen en niemand pijn te doen. In deze wereld vol illusies waren heel veel mensen bereid om te vechten zonder reden, en heel veel andere vochten juist om een bepaalde reden. Maar de soefi was degene die niet wilde vechten als hij er een reden voor had. Ik zou nooit mijn toevlucht nemen tot geweld. Maar ik kon mezelf wel als een zacht dekentje tussen de herbergier en de gasten werpen om ze uit elkaar te houden.

‘Bemoei je er niet mee, derwisj, anders sla ik jou ook in elkaar’, riep de herbergier, maar we wisten allebei dat hij dat niet zou doen.

Even later, toen de bedienden de twee klanten van de grond tilden, had een van hen een gebroken vinger en de ander een gebroken neus en lag er overal bloed. Er daalde een angstige stilte over de eetzaal neer. Trots dat hij zo veel ontzag inboezemde wierp de herbergier me een zijdelingse blik toe. Toen hij weer sprak, klonk het alsof hij het tegen iedereen had, want zijn stem schoot woest omhoog, als een roofvogel die pochend in de openlucht vliegt.

‘Weet je, derwisj, ik ben niet altijd zo geweest. Vroeger was geweld niet mijn ding, maar nu wel. Als God ons hier beneden vergeet, moeten wij gewone stervelingen zelf sterker worden en het recht herstellen. Dus vertel hem dat maar als je hem de volgende keer spreekt. Laat hem maar weten dat als hij zijn lammeren in de steek laat, ze niet gedwee gaan staan wachten tot ze worden afgeslacht. Dan veranderen ze in wolven.’

‘Je hebt het fout’, zei ik schouderophalend, terwijl ik naar de deur liep.

‘Heb ik het fout als ik zeg dat ik vroeger een lam was en nu ben veranderd in een wolf?’

‘Nee, dat heb je goed. Ik zie inderdaad dat je een wolf bent geworden. Maar je hebt het fout als je wat jij doet het recht herstellen noemt.’

‘Wacht, ik ben nog niet klaar met jou’, riep de herbergier achter mijn rug. ‘Jij bent me nog wat verschuldigd. In ruil voor eten en een bed zou je mijn dromen verklaren.’

‘Ik zal nog iets beters doen’, opperde ik. ‘Ik zal je hand lezen.’

Ik draaide me om en liep naar hem toe, terwijl ik hem recht in zijn vurige ogen keek. Instinctief en argwanend deinsde hij achteruit. Toch duwde hij me niet weg toen ik zijn rechterhand vastgreep en met de handpalm naar boven draaide. Ik bekeek de lijnen en vond ze diep, gebarsten, kronkelig. Stukje bij beetje verschenen de kleuren van zijn aura voor me: een roestbruin, en een blauw zo bleek dat het bijna grijs leek. Zijn spirituele energie was uitgehold en aan de randen uitgedund, alsof er niets meer over was om zich te verdedigen tegen de buitenwereld. Diep van binnen vertoonde de man niet veel meer leven dan een verlepte plant. Om het verlies van zijn spirituele energie te compenseren had hij zijn fysieke energie verdubbeld, en daar maakte hij overmatig gebruik van.

Mijn hart begon sneller te kloppen, want ik zag ineens iets. Aanvankelijk vaag, alsof er een sluier voor hing, maar toen steeds duidelijker, doemde er een tafereel voor mijn ogen op.

Een jonge vrouw met kastanjebruin haar, blote voeten met zwarte tatoeëringen en een geborduurde rode sjaal om haar schouders.

‘Je bent een dierbare kwijtgeraakt’, zei ik, en ik pakte zijn linkerhand vast.

Haar borsten bol van de melk en haar buik zo enorm dat het lijkt of hij op barsten staat. Ze zit gevangen in een brandende hut. Er zijn strijders die rond het huis rijden op paarden met zadels met zilverbeslag. De dikke geur van brandend hooi en mensenvlees. Mongoolse krijgers, met een platte, brede neus, een dikke, korte nek, en een hart van steen. Het machtige leger van Dzjengis Khan.

‘Je bent twee dierbaren kwijtgeraakt’, verbeterde ik mezelf. ‘Je vrouw was zwanger van jullie eerste kind.’

Het gezicht van de herbergier rimpelde ineen tot een onleesbare landkaart: zijn wenkbrauwen omlaag, zijn ogen turend naar zijn leren laarzen en zijn lippen stevig op elkaar geperst. Ineens zag hij er jaren ouder uit dan hij was.

‘Ik weet dat het geen troost voor je is, maar ik denk dat er iets is wat je moet weten’, zei ik. ‘Ze is niet omgekomen door het vuur of de rook. Het was een houten plank van het plafond, die op haar hoofd terechtkwam. Ze was op slag dood, zonder pijn. Je bent er altijd van uitgegaan dat ze vreselijk geleden heeft, maar in werkelijkheid heeft ze helemaal niet geleden.’

De herbergier fronste, gebukt onder een druk die alleen hij kon begrijpen. Zijn stem klonk raspend toen hij vroeg: ‘Hoe weet jij dat allemaal?’

Ik negeerde de vraag. ‘Je voelt je schuldig omdat je haar geen fatsoenlijke begrafenis hebt gegeven. In je dromen zie je haar nog steeds voor je, terwijl ze uit de kuil kruipt waarin ze is begraven. Maar je geest speelt een spelletje met je. In werkelijkheid gaat het goed met je vrouw en je zoon, ze reizen in de oneindigheid, zo vrij als een flintertje licht.’

Ik voegde eraan toe, terwijl ik elk woord heel nadrukkelijk uitsprak: ‘Je kunt weer een lam worden, want je hebt het nog steeds in je.’

Toen hij dat hoorde trok de herbergier zijn hand terug, alsof hij een bloedhete pan had aangeraakt. ‘Ik mag jou niet, derwisj’, zei hij. ‘Je kunt vannacht hier blijven. Maar zorg dat je vroeg in de ochtend weg bent. Ik wil je gezicht hier nooit meer zien.’

Zo ging het altijd. Als je de waarheid sprak, kregen ze een hekel aan je. Hoe meer je over liefde praatte, hoe meer ze een hekel aan je kregen.

[1]maktab, basisschool

Ella

NORTHAMPTON, 18 MEI 2008

Bekaf van de spanningen die volgden op de ruzie met David en Jeannette, had Ella een poosje totaal geen energie om verder te lezen in Zoete blasfemie. Ze had het gevoel alsof plotseling het deksel van een pruttelende ketel was opgetild, waardoor er oude conflicten en nieuwe verwijten in de opstijgende stoom werden uitgestoten. Helaas was het niemand anders dan zijzelf die dat deksel had opgetild. En dat had ze gedaan door het nummer van Scott te bellen en hem te verzoeken niet met haar dochter te trouwen.

Later in haar leven zou ze hevige spijt krijgen van alles wat ze tijdens dat telefoongesprek had gezegd. Maar op deze dag in mei was ze zo zeker van zichzelf en van de grond onder haar voeten dat ze zich met geen mogelijkheid kon voorstellen dat haar tussenkomst haar ooit nog eens duur zou komen te staan.

‘Hoi Scott. Je spreekt met Ella, de moeder van Jeannette’, zei ze zo joviaal mogelijk, alsof ze de vriend van haar dochter zo vaak opbelde. ‘Heb je even tijd?’

‘Mevrouw Rubinstein, wat kan ik voor u doen?’ stamelde Scott, verbaasd, maar o zo beleefd.

En op niet minder beleefde toon vertelde Ella hem dat het niet persoonlijk bedoeld was, maar dat hij te jong en onervaren was om met haar dochter te trouwen. En al was hij nu misschien geschokt door haar telefoontje, op een dag in de niet eens zo heel verre toekomst zou hij het begrijpen en haar zelfs dankbaar zijn dat ze hem tijdig gewaarschuwd had. Tot het zover was verzocht ze hem vriendelijk om het onderwerp trouwen te laten varen en om dit telefoongesprek tussen hen tweeën te houden.

Er viel een zware, benauwende stilte.

‘Mevrouw Rubinstein, volgens mij begrijpt u het niet’, zei Scott toen hij zijn stem eindelijk hervonden had. ‘Jeannette en ik houden van elkaar.’

Daar had je het weer! Hoe konden mensen zo naïef zijn om te verwachten dat liefde elke deur voor ze zou openen? Ze zagen liefde als een soort toverstaf die alles goed kon maken met één wonderbaarlijke aanraking.

Maar dat zei Ella allemaal niet. In plaats daarvan zei ze: ‘Ik snap hoe je je voelt, echt, geloof me. Maar je bent te jong en het leven is lang. Wie weet word je morgen verliefd op iemand anders.’

‘Mevrouw Rubinstein, ik wil niet onbeleefd zijn, maar vindt u niet dat dat voor iedereen geldt, ook voor uzelf? Wie weet, misschien wordt u morgen ook wel verliefd op iemand anders.’

Ella giechelde, luider en langer dan haar bedoeling was.

‘Ik ben een getrouwde vrouw, ik heb een keus gemaakt voor de rest van mijn leven. En mijn man ook. Dat is nu juist het punt. Het huwelijk is een serieuze beslissing waar je heel goed over na moet denken.’

‘Wilt u nu zeggen dat ik niet moet trouwen met uw dochter, van wie ik heel veel hou, omdat ik in een onbepaalde toekomst misschien verliefd word op een onbepaald iemand?’ vroeg Scott.

Vanaf dat punt ging het gesprek bergafwaarts, en hoopten wanhoop en teleurstelling zich op. Toen ze eindelijk hadden opgehangen, liep Ella naar de keuken en deed wat ze altijd deed als ze emotioneel van slag was. Ze ging koken.

Een half uur later kreeg ze een telefoontje van haar man.

‘Ik kan niet geloven dat jij Scott hebt opgebeld met het verzoek om niet met je dochter te trouwen. Zeg me dat het niet waar is.’

‘Wauw, dat gaat als een lopend vuurtje’, stamelde Ella. ‘Schat, laat het me uitleggen.’

Maar David viel haar geïrriteerd in de rede. ‘Er valt niks uit te leggen. Wat je hebt gedaan is verkeerd. Scott heeft het aan Jeannette verteld en nu is je dochter volkomen overstuur. Ze gaat een paar dagen bij vrienden logeren. Ze wil je voorlopig liever niet zien,’ hij zweeg even, ‘… en dat kan ik haar niet kwalijk nemen.’

Die avond was Jeannette niet de enige die niet thuiskwam. David stuurde Ella een sms met de boodschap dat er ineens een noodgeval tussengekomen was. Er volgde geen uitleg over de aard van het noodgeval.

Dat was helemaal niks voor hem en druiste in tegen de geest van hun huwelijk. Hij mocht dan met de ene na de andere vrouw flirten, hij kon zelfs met ze naar bed gaan en geld aan ze spenderen, voor zover zij wist, maar hij was altijd naar huis gekomen en had ’s avonds zijn plaats aan de tafel ingenomen. Hoe diep de kloof tussen hen ook was, zij kookte altijd en hij at altijd, gretig en dankbaar, wat ze ook op zijn bord schepte. Na het avondeten bedankte David haar onveranderlijk – een hartelijk dankjewel, dat ze altijd aanzag voor een cryptische verontschuldiging voor zijn ontrouw. Ze vergaf hem. Altijd.

Dit was de eerste keer dat haar man zich zo schaamteloos gedroeg en Ella gaf zichzelf de schuld van die verandering. Maar ja, Ella Rubinstein was dan ook het schuldgevoel in eigen persoon.

Toen ze aan tafel ging met de tweeling, maakte Ella’s schuldgevoel plaats voor melancholie. Ze weerstond Avi’s smeekbeden om pizza te bestellen en Orly’s pogingen om geen hap te eten, en dwong hen met lange tanden op wilde rijst met groene erwten en gestoofde cornedbeef met mosterdglazuur te kauwen. En hoewel ze van buiten dezelfde praktische, bezorgde moeder was, voelde ze een golf van wanhoop in haar binnenste opkomen, een scherpe smaak in haar mond, bitter als gal.

Na het eten bleef Ella in haar eentje aan de keukentafel zitten, en ze ervoer de stilte om zich heen als zwaar en verwarrend. Ineens leek de maaltijd die ze bereid had, de uitkomst van urenlang hard werken, niet alleen saai en vervelend, maar ook gemakkelijk te vervangen. Ze had medelijden met zichzelf. Ze was bijna veertig en het was jammer dat ze niet meer van haar leven had weten te maken. Ze had zo veel liefde te geven, maar niemand die erom vroeg.

Haar gedachten gingen naar Zoete blasfemie. Ze was geïntrigeerd door het personage van Sjams van Tabriz.

Het zou leuk zijn om iemand zoals hij in de buurt te hebben, grapte ze bij zichzelf. Met zo’n man hoef je je geen moment te vervelen!

En op de een of andere manier kwam er een beeld in haar op van een lange, donkere, mysterieus uitziende man met een leren broek, een motorjack en zwart haar tot op zijn schouders, die rondreed op een glimmend rode Harley Davidson met bontgekleurde kwastjes aan het stuur. Ze glimlachte om dat beeld. Een knappe, sexy soefimotorrijder, scheurend over een lege snelweg! Zou het niet geweldig zijn om tijdens het liften door zo’n kerel te worden opgepikt?

Vervolgens vroeg Ella zich af wat Sjams zou zien als hij haar hand las. Zou hij haar uitleggen waarom haar hoofd af en toe veranderde in een kluwen duistere gedachten? Of hoe het kwam dat ze zich zo eenzaam voelde, ook al had ze een groot, liefdevol gezin? En de kleuren van haar aura? Waren die fel en krachtig? Was er de laatste tijd eigenlijk wel iets in haar leven geweest wat fel en krachtig was? Was dat er eigenlijk ooit wel geweest?

Op dat moment, terwijl ze in haar eentje aan de keukentafel zat met alleen een zwak lichtschijnsel afkomstig uit de oven, besefte Ella ineens dat ze, ondanks haar hoogdravende, ontkennende woorden en ondanks haar vermogen om zich flink te houden, diep van binnen verlangde naar liefde.

Sjams

EEN HERBERG BUITEN SAMARKAND, MAART 1242

Bedolven onder eenzaamheid lagen meer dan een dozijn vermoeide reizigers op de bovenverdieping van de herberg in diepe slaap, in hun afzonderlijke dromen. Ik stapte over de blote voeten en handen om bij mijn lege beddengoed te komen, dat stonk naar zweet en schimmel. In het donker lag ik de gebeurtenissen van de dag te overpeinzen en na te denken over goddelijke tekens waarvan ik wellicht getuige was geweest, maar die ik in mijn haast of onwetendheid niet meteen had herkend.

Al sinds mijn jeugd zag ik visioenen en hoorde ik stemmen. Ik had altijd met God gepraat en hij gaf altijd antwoord. Op sommige dagen steeg ik helemaal op naar de zevende hemel, licht als een fluistering. Andere keren daalde ik af in de diepste diepten van de wereld, bedekt met de geuren van aarde, weggedoken als een steen die begraven ligt onder machtige eiken en tamme kastanjebomen. Af en toe verloor ik mijn eetlust en at ik dagenlang niet. Geen van die dingen joeg me schrik aan, al had ik gaandeweg geleerd om er niets over tegen anderen te zeggen. Mensen hadden de neiging om dingen die ze niet begrepen te bagatelliseren. Dat had ik uit eigen ervaring geleerd.

De eerste die mijn visioenen verkeerd beoordeelde was mijn vader. Ik moet een jaar of tien zijn geweest toen ik mijn beschermengel dagelijks te zien kreeg, en ik was zo naïef om te denken dat alle andere mensen hun beschermengel ook zagen. Op een dag, toen mijn vader me leerde hoe je een cederhouten kist moest timmeren, zodat ik net als hij timmerman kon worden, vertelde ik hem over mijn beschermengel.

‘Je hebt een levendige fantasie, jongen’, zei mijn vader droog. ‘En die kun je maar beter voor jezelf houden. We willen de dorpelingen niet opnieuw de stuipen op het lijf jagen.’

Een paar dagen eerder hadden de buren tegen mijn ouders over mij geklaagd en me ervan beschuldigd dat ik me vreemd gedroeg en hun kinderen bang maakte.

‘Ik begrijp niet waarom je zo doet, jongen. Waarom kun je niet accepteren dat je niks meer voorstelt dan je ouders?’ vroeg mijn vader. ‘Elk kind lijkt op zijn vader en moeder. Jij ook.’

Op dat moment realiseerde ik me dat mijn ouders, hoewel ik van ze hield en naar hun liefde verlangde, volslagen vreemden voor me waren.

‘Vader, ik kom uit een ander ei dan jullie andere kinderen. Zie mij maar als een jonge eend die door kippen wordt grootgebracht. Ik ben geen tamme vogel die voorbestemd is om zijn hele leven in een kippenren door te brengen. Het water dat jullie angst inboezemt, is voor mij verkwikkend. Want in tegenstelling tot jullie kan ik zwemmen, en zwemmen zal ik. De oceaan is mijn thuisland. Als je aan mijn kant staat, kom dan naar de oceaan. Zo niet, val me dan niet langer lastig en ga terug naar de kippenren.’

De ogen van mijn vader werden eerst groot, en toen klein en afstandelijk. ‘Als jij nu zo praat tegen je vader,’ zei hij ernstig, ‘dan vraag ik me af hoe je je vijanden zult aanspreken als je volwassen bent.’

Tot grote ergernis van mijn ouders verdwenen de visioenen niet naarmate ik ouder werd. Ze werden juist steeds intenser en onontkoombaarder. Ik wist dat ik mijn ouders op de zenuwen werkte en ik voelde me schuldig omdat ik ze zo van streek maakte, maar feit is dat ik niet wist hoe ik een eind moest maken aan die visioenen, en al had ik dat wel geweten, dan nog zou ik het denk ik niet gedaan hebben. Algauw ging ik voorgoed het huis uit. Sindsdien is Tabriz een glad, zoet woord geworden, zo teer en delicaat dat het op mijn tong smelt. Drie geuren vergezellen mijn herinneringen aan die plaats: gehakt hout, maanzaadbrood en de zachte, knisperige geur van sneeuw.

Sinds die tijd ben ik een zwervende derwisj, ik slaap nooit meer dan eens op dezelfde plek en eet nooit twee keer achter elkaar uit dezelfde kom; elke dag zie ik andere gezichten om me heen. Als ik honger heb, verdien ik een paar centen door dromen te verklaren. Zo trek ik door het Oosten en het Westen, overal zoekend naar God. Overal speurend naar een leven dat het leven waard is, en een kennis die het kennen waard is. Aangezien ik nergens wortels heb, kan ik overal naartoe.

Gedurende mijn reizen heb ik allerlei soorten wegen genomen, van populaire handelsroutes tot vergeten paden waar je dagenlang geen sterveling tegenkomt. Van de kusten van de Zwarte Zee naar de steden van Perzië, van de uitgestrekte steppen van Centraal-Azië naar de zandduinen van Arabië trok ik door dichte wouden, grasvlaktes en woestijnen; ik verbleef in karavanserais en pensions; raadpleegde geleerde mannen in eeuwenoude bibliotheken; luisterde naar leraren op maktabs die kleine kinderen lesgaven; discussieerde over de tafsir[2] en logica met leerlingen in madrassa’s; bezocht tempels, kloosters en heiligdommen; mediteerde met kluizenaars in hun hol; voerde zikr[3] uit met derwisjen; vastte met wijsgeren en dineerde met ketters; danste met sjamanen onder de vollemaan; leerde mensen kennen van alle religies, leeftijden en beroepen; en was getuige van zowel rampspoed als wonderen.

Ik zag straatarme dorpen, akkers zwartgeblakerd door vuur en geplunderde steden waar de rivieren rood kleurden en er geen mannen van boven de tien jaar meer in leven waren. Ik heb het slechtste en het beste van de mensheid gezien. Mij verbaast niets meer.

Terwijl ik al die ervaringen opdeed, begon ik een lijst op te stellen die in geen enkel boek stond geschreven, maar alleen in mijn ziel gekerfd was. Die persoonlijke lijst noemde ik ‘De Basisprincipes van de Rondtrekkende Mystici van de Islam’. Voor mij waren ze even universeel, betrouwbaar en onveranderlijk als de wetten van de natuur. Samen vormden ze de ‘Veertig Regels van de Religie van Liefde’, die slechts kon worden verworven door liefde, en door liefde alleen. En een van die regels luidde: Het Pad naar de Waarheid is een werk van het hart, niet van het hoofd. Maak je hart tot je primaire leidraad! Niet je geest. Je moet je nafs trotseren, uitdagen en uiteindelijk overwinnen met je hart. Als je je ego kent, word je naar de kennis van God geleid.

Ik had er jaren over gedaan voor ik klaar was met het bijschaven van die regels. Alle veertig. En nu ik klaar was, wist ik dat het einde van mijn tijd in deze wereld naderde. Ik had de laatste tijd veel visioenen gehad in die richting. Het was niet de dood waar ik me zorgen om maakte, want ik beschouwde die niet als een einde, maar het idee om te sterven zonder iets na te laten. Er lagen veel woorden opgetast in mijn hart, verhalen die wachtten om verteld te worden. Ik wilde al die kennis doorgeven aan een andere persoon. Niet aan een meester of een leerling, ik zocht een gelijke – een metgezel.

‘God’, fluisterde ik in de donkere, vochtige ruimte. ‘Mijn hele leven heb ik over de wereld gereisd en uw pad gevolgd. Ik zag elke persoon als een open boek, een wandelende Koran. Ik meed de ivoren torens van geleerden en bracht mijn tijd liever door met verschoppelingen, uitgewekenen en bannelingen. Nu sta ik op barsten. Help me om uw wijsheid aan de juiste persoon door te geven. Daarna kunt u met me doen wat u wenst.’

Voor mijn ogen werd de ruimte overgoten door zo’n fel licht dat de reizigers in hun bedden vlammend blauw werden. De lucht in de kamer rook fris en levend, alsof alle ramen open waren geduwd en een windvlaag de geur van lelies en jasmijn naar binnen voerde vanuit verre tuinen.

‘Ga naar Bagdad’, kweelde mijn beschermengel op zangerige toon.

‘Wat wacht me in Bagdad?’ vroeg ik.

‘Je bad voor een metgezel en een metgezel zul je krijgen. In Bagdad zul je de meester vinden die je de juiste richting zal wijzen.’

Tranen van dankbaarheid welden op in mijn ogen. Nu wist ik dat de man in mijn visioen niemand anders was dan mijn spirituele metgezel. Vroeg of laat waren we voorbestemd elkaar te ontmoeten. En als dat gebeurde, zou ik erachter komen waarom zijn vriendelijke, hazelnootkleurige ogen eeuwig droevig stonden, en hoe ik zou worden vermoord op een avond in het vroege voorjaar.

[2]tafsir, interpretatie of commentaar, meestal van de Koran

[3]zikr, gedenken van God

Ella

NORTHAMPTON, 19 MEI 2008

Buiten was de zon nog lang niet onder en de kinderen waren nog thuis, maar Ella stopte toch al een boekenlegger in het manuscript en legde Zoete blasfemie weg. Nieuwsgierig naar de man die de roman had geschreven ging ze online en googelde “A.Z. Zahara”, benieuwd wat het zou opleveren, maar zonder er veel van te verwachten.

Tot haar verbazing verscheen er een persoonlijke blog. De kleuren van de pagina waren voornamelijk amethist en turkoois, en boven aan de pagina stond een mannelijke figuur in een lange witte rok, die langzaam rondwervelde. Aangezien ze nog nooit een dansende derwisj had gezien, bekeek Ella de afbeelding langdurig. De blog was getiteld ‘Een eierschaal genaamd leven’ en er stond een gelijknamig gedicht op.

Laten we elkaar kiezen als metgezellen!

Laten we aan elkanders voeten neerzitten!

Van binnen hebben we vele harmonieën – denk niet

Dat wij enkel zijn wat we zien.

De webpagina stond vol ansichtkaarten van steden en plaatsen van over de hele wereld. Onder elke ansichtkaart stonden opmerkingen over die bepaalde plek. Terwijl ze die zat te lezen, stuitte Ella op drie stukjes informatie die meteen haar aandacht trokken: ten eerste dat de A. in A.Z. Zahara stond voor Aziz. Ten tweede dat Aziz zichzelf als een soefi beschouwde. Ten derde dat hij op dit moment door Guatemala rondreisde.

Op een ander gedeelte stonden voorbeelden van de foto’s die hij had genomen. De meeste waren portretten van mensen in alle kleuren en maten. Ondanks hun grote onderlinge verschillen leken ze in één opmerkelijk aspect op elkaar: de mensen op de portretten misten allemaal zichtbaar iets. Voor sommigen was het ontbrekende element iets kleins, zoals een oorbel, een schoen of een knoop, terwijl het voor anderen iets veel ingrijpenders was, zoals een tand, een vinger, of soms een been. Het onderschrift bij de foto’s luidde:

Ongeacht wie we zijn of waar we wonen, diep van binnen voelen we ons allemaal incompleet. Het voelt alsof we iets kwijt zijn dat we terug willen hebben. Alleen wat dat iets is, daar komen de meesten van ons nooit achter. En van degenen die er wel achter komen, zijn er nog minder die het lukt om op pad te gaan om het te zoeken.

Ella scrolde omhoog en omlaag door de webpagina, klikte op elke ansichtkaart om die te vergroten en las elke opmerking die Aziz had geschreven. Onder aan de pagina stond een e-mailadres, azizZzahara@gmail.com, dat ze op een papiertje schreef. Daarnaast trof ze een gedicht van Roemi aan:

Kies Liefde, Liefde! Zonder het zoete leven van

Liefde, is leven een last – zoals je hebt gezien.

Terwijl ze dat gedicht las, flitste er een hoogst merkwaardige gedachte door haar hoofd. Even had ze het gevoel alsof alles wat Aziz Z. Zahara in zijn persoonlijke blog vermeldde – de foto’s, de opmerkingen, de citaten en de gedichten – puur en alleen voor haar ogen bedoeld waren. Het was een vreemde, ietwat verwaande gedachte, maar wel een die volkomen logisch was voor haar.

Later die middag zat Ella bij het raam, vermoeid en een beetje terneergeslagen, met de zon brandend op haar rug en de lucht van de keuken doordrenkt van de geur van de brownies die ze aan het bakken was. Ze had Zoete blasfemie geopend voor zich liggen, maar ze zat zo te piekeren dat ze zich niet op het manuscript kon concentreren. Ze bedacht dat zijzelf misschien ook eens haar eigen basisregels moest opschrijven. Die kon ze dan ‘De Veertig Regels van de Zwaar Gesettelde, Aardse Huisvrouw’ noemen.

‘Regel Een’, mompelde ze. ‘Zoek niet langer naar liefde! Jaag geen onmogelijke dromen meer na! Er zijn heus wel belangrijkere dingen in het leven voor een getrouwde vrouw van bijna veertig.’

Maar haar eigen grapje bezorgde Ella een vreemd gevoel van onbehagen, omdat het haar deed denken aan haar grotere zorgen. Ze kon zich niet meer bedwingen en belde haar oudste dochter. Ze kreeg het antwoordapparaat.

‘Jeannette, lieverd, ik weet dat ik fout zat toen ik Scott belde. Maar ik bedoelde het goed. Ik wilde alleen zeker weten …’

Ze zweeg en betreurde het hevig dat ze niet van tevoren had bedacht wat ze zou inspreken. Ze hoorde het zachte ruisen van de opname op de achtergrond. Ze werd nerveus van het idee dat het bandje draaide en de tijd bijna om was.

‘Jeannette, sorry voor al die dingen die ik doe. Ik weet dat ik niet mag klagen terwijl ik zo gezegend ben. Maar ik ben gewoon zo … ongelukkig …’

Klik. Het antwoordapparaat stopte. Ella’s hart kromp ineen van schrik om wat ze daarnet had gezegd. Wat bezielde haar? Ze wist helemaal niet dat ze ongelukkig was. Was het mogelijk dat je depressief was zonder dat je het zelf in de gaten had? Gek genoeg voelde ze zich niet ongelukkig met het feit dat ze had opgebiecht ongelukkig te zijn. Ze voelde de laatste tijd sowieso niet zo veel.

Haar blik gleed naar het papiertje waarop ze het e-mailadres van Aziz Z. Zahara had genoteerd. Het adres zag er simpel en pretentieloos uit, en op de een of andere manier uitnodigend. Zonder er lang over na te denken liep ze naar haar computer en begon een e-mail te schrijven:

Beste Aziz Z. Zahara,

Mijn naam is Ella. Ik ben uw roman Zoete blasfemie aan het lezen in mijn hoedanigheid als lezer voor het literair agentschap. Ik ben er net in begonnen en ik vind het geweldig. Maar dat is mijn persoonlijke mening, die niets zegt over het oordeel van mijn baas. Of ik uw roman mooi vind of niet, ik heb nauwelijks enige invloed op de uiteindelijke beslissing of we u accepteren als cliënt.

Kennelijk gelooft u dat liefde de essentie van het leven is en dat niets anders belangrijk is. Het is niet mijn bedoeling om een vruchteloze discussie met u aan te gaan over dit onderwerp. Laat ik alleen zeggen dat ik het niet helemaal met u eens ben. Maar dat is niet de reden waarom ik u schrijf.

Ik schrijf omdat de ‘timing’ van mijn leesopdracht voor Zoete blasfemie wel heel bizar is. Op dit moment probeer ik mijn oudste dochter over te halen om niet zo jong al te trouwen. Gisteren heb ik haar vriend gevraagd om hun trouwplannen te annuleren. Nu is mijn dochter woest op me en wil ze niet meer met me praten. Volgens mij zouden jullie twee heel goed met elkaar overweg kunnen, want jullie denken zo ongeveer hetzelfde over de liefde.

Sorry dat ik u opzadel met mijn privéproblemen. Dat was niet mijn bedoeling. Volgens uw persoonlijke blog (daar heb ik uw mailadres gevonden) bent u nu in Guatemala. Het is vast heel opwindend om de wereld rond te reizen. Als u toevallig nog naar Boston komt, kunnen we elkaar misschien ontmoeten en een gesprek voeren met een kop koffie erbij.

====Hartelijke groet,

====Ella

Haar eerste e-mail aan Aziz was niet zozeer een brief als wel een uitnodiging, een hulpkreet. Maar dat kon Ella niet weten terwijl ze in de stilte van haar keuken zat en een briefje opstelde aan een onbekende schrijver die ze niet verwachtte te ontmoeten, nu niet en ook niet in de toekomst.