Margaret Laurence

De wichelaars

Uit het Engels vertaald door Edith van Dijk

Ballades, songs en poëzie door Pleuke Boyce

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Dit is deel vier uit de Manawaka-serie

De eerste drie delen (De stenen engel, Een grapje van God en De vuurbewoners) zijn reeds verschenen.

Oorspronkelijke titel The Diviners, verschenen bij McClelland & Stewart Ltd, Toronto 1974

Oorspronkelijke tekst © New End, 1974

Nederlandse vertaling © Edith van Dijk 1990, 2011

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Dave Reede/First Light

isbn 978 90 445 1962 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

een

De rivier vloeide twee kanten op. De stroom liep van noord naar zuid, maar de wind kwam meestal uit het zuiden en deed het bronsgroene water in tegengestelde richting kabbelen. Deze schijnbaar onmogelijke tegenstrijdigheid die zo zichtbaar mogelijk werd, fascineerde Morag, zelfs na al die jaren rivierkijken, nog steeds.

De ochtendnevel was opgetrokken en de lucht was vol zwaluwen die zo laag over de rivier scheerden dat hun vleugels soms langs het water streken waarna ze weer in spiralen en pirouetten omhooggingen. Morag volgde ze nauwlettend om niet te hoeven nadenken, maar die truc ging niet op.

Pique was ervandoor. Ze moest midden in de nacht vertrokken zijn. Ze had een briefje achtergelaten op de keukentafel die ook als Morags bureau diende en had het vel papier in de schrijfmachine gestoken waar Morag het zeker zou vinden.

Maak je alsjeblieft niet druk, mam. Ik kan heus wel op mezelf passen. Ik ga naar het westen. Alléén, voorlopig tenminste. Als Gord belt, zeg dan maar dat ik verdronken ben en de rivier afdrijf, gekroond met wier en dode ellerlingen, net als Ophelia.

Enfin, het kind verdiende wel een voldoende voor haar schrijfstijl. Weinig oorspronkelijk misschien, maar wie daarop let … O jezus, het was helemaal niet grappig. Pique was achttien. Nog maar. Nog niet droog achter haar oren. Ja, dat was ze wel. Als er alleen maar niet die andere keer was geweest dat Pique de benen had genomen, die werkelijk afschuwelijke periode. Dat zou niet nog eens gebeuren, niet zoals toen. Daar was Morag aardig zeker van. Maar misschien niet zeker genoeg.

Ik heb verdomme veel te veel werk liggen om over Pique te piekeren. Bof ik even. Ik heb mijn werk om het leven van me af te zetten. Op je zevenenveertigste is dat zo kwaad nog niet. Als ik geen schrijver was, zou ik op dit punt waarschijnlijk behoorlijk in de kreukels hebben gelegen. Vlak dat beroep niet uit.

Morag las Piques brief nog een keer, zette koffie en ging naar buiten zitten kijken, naar de rivier die traag voortbewoog, het wateroppervlak gerimpeld door de wind, elke plooi afgetekend door de zon. De rivier was natuurlijk helemaal niet gerimpeld of geplooid – verkeerde woorden die iets niet-vloeibaars als huid suggereerden, iets niet-blijvends, iets wat aan ouderdom onderhevig was. Als ze met rust gelaten werd, zou de rivier waarschijnlijk nog een miljoen jaar of zo onverstoorbaar doorstromen. Die kans zou ze niet krijgen. Er was een tijd dat Morag geloofde dat er niets ergers bestond dan een ander mens doden. Nu had ze het gevoel dat riviermoord veel erger was. Geen wonder dat jonge mensen zich kinderen van de apocalyps voelden.

Geen boten vandaag. Ja toch, eentje. Royland was aan het snoeken. Die Royland, vierenzeventig alweer dit jaar. Half blind, maar te koppig om een bril te dragen. Een wonder dat hij kon blijven werken. Nu was hij voor zijn werk natuurlijk niet afhankelijk van zijn gezichtsvermogen. Een ander soort vermogen. Hij zocht naar waterbronnen met een wichelroede. Morag had altijd het gevoel dat ze op het punt stond iets van profetische betekenis van hem te leren, iets wat alles zou verklaren. Maar de dingen bleven een mysterie, zijn werk, haar eigen werk, de generatiewisselingen, de rivier.

Aan de overkant van de rivier bogen groepen wilgen zilvergroen over het water en de esdoorns en eiken daarachter bewogen amper, de wind verstoorde de rust van de donkergroene woudreuzen nauwelijks. Er waren meer dode iepen dit jaar, kale staken, de grijze geraamtes van bomen. Binnenkort zou er geen iep meer over zijn.

De zwaluwen wervelden boven het water op en neer, een flitsen van blauwzwarte vleugels en lichte borstveren. Hoe zou je die kleur in woorden kunnen vangen? Een bleekroze perzikkleur, maar dat klonk afgezaagd en was bovendien niet juist.

Vroeger dacht ik dat woorden alles konden bewerkstelligen. Magie. Hekserij. Wonderen zelfs. Maar nee, hoogstens heel af en toe.

Het was te stil in huis. Bedompt. In de keuken hing het luchtje van zure melk en oudbakken brood dat Morag uit haar kinderjaren kende en waar ze van walgde. Maar er was hier geen zure melk of oudbakken brood – het moest verbeelding zijn, opgeroepen door de leegte van het huis. Tot voor kort was het huis vol mensen geweest, niet alleen Pique, maar ook Okido Smith en Maudie en hun wisselende, maar altijd grote aanhang. Het hele jaar dat de Smiths hier woonden, was Morag heen en weer geslingerd tussen genegenheid en razernij – dachten ze nou echt dat een mens kon werken in zo’n gekkenhuis? Het was een onhoudbare toestand, want zij had ook zo ongeveer de hele troep te eten moeten geven en als zij niet gauw naar haar schrijfmachine terug kon, zou er geen stuiver binnenkomen. Nu zou ze natuurlijk wel willen dat een paar van hen nog hier waren. Hoewel, het huis waar ze nu woonden was vlakbij, aan de overkant van de rivier en ze kwamen vaak langs, misschien was dat wel genoeg.

Morag had gemengde gevoelens over Piques reis, die losstonden van de manier waarop ze vertrokken was. Omdat ze naar het westen ging? Ja. Morag was blij en bang tegelijk. Wat zou Piques vader ervan vinden als hij het hoorde? Nou ja, hij wist van niets en had trouwens weinig recht van spreken. Zou Pique naar Manawaka gaan? En als ze er was, zou ze dan ook maar iets van betekenis voor zichzelf vinden? Morag stond op, doorzocht het hele huis en vond uiteindelijk waarnaar ze op zoek was.

Deze foto’s uit het verleden hadden nooit willen wegraken. Vreemd maar waar, want ze had er alles aan gedaan om er vanaf te komen, dat verbeeldde ze zich tenminste. Ze was er slordig mee omgesprongen, had ze in koffers geschoven die zelden opengingen of in kastladen vol afgedankt ondergoed, ze was te nonchalant geweest om ze netjes in een album te plakken. Ze zaten kriskras door elkaar in een oude bruine envelop gepropt, die ze als kind eens van Christie had gekregen, met mcvitie & pearl, advocaten en procureurs erop. Christie zou hem wel op de vuilnisbelt gevonden hebben – de Lasthof zoals hij daarginds genoemd werd; een ongelooflijke naam als je even stilstond bij wat erin opgesloten lag. Het dikke bruine papier had lichtelijk gestonken toen Christie de envelop aan haar gaf, een beetje naar poep en naar het zoetige etherluchtje van rottend fruit. Hij zei dat Morag hem mocht hebben om haar foto’s in te bewaren en ze had hem aangenomen hoewel ze ervan walgde, omdat ze geen andere stevige envelop had voor de weinige kostbare kiekjes die ze toen bezat. Ze besefte niet dat als ze die kiekjes op dat moment had weggesmeten, haar hoofd een envelop zou blijken, die stevig genoeg was om ze te bewaren.

Ik heb ze natuurlijk nog omdat iets in mij ze niet kwijt wil of misschien niet kwijt durft te raken. Misschien zijn het wel mijn totems en bezitten ze een deel van mijn geest. Ja, ja, en misschien is het precies waarop het lijkt – een zootje oude foto’s die ik als oud mens nog zal meeslepen, die ik krampachtig vastklem als ik het bejaardenhuis van het Leger des Heils in loop of in gereden word, of in wat voor oord ik ook de dood zal vinden.

Morag legde de foto’s in chronologische orde. Alsof er sprake was van een chronologische orde of van enigerlei orde in dit geval. Ze wist niet eens zeker of de mensen op de foto’s alleen producten van vroegere verbeelding waren of dat ze net zo echt waren als mensen die ze nu kende.

Ik bewaar die foto’s niet om wat erop te zien is, maar om wat erin verborgen ligt.

momentopname:

De man en de vrouw staan stijfjes binnen het hek. Het is het hek van een boerderij, erg breed, donker metaal, en oud – dat kun je zien aan het doorzakken. De man raakt de vrouw niet aan, maar ze staan wel dicht bij elkaar. Zij is jong, gekleed in een jurk van bedrukt katoen (het patroon is niet te onderscheiden), die te ruim lijkt voor haar smalle figuur. Als je wat scherper kijkt zie je dat de buik in haar tengere, bijna broodmagere lichaam iets uitdijt. Ze heeft kort en vlossig haar, waarschijnlijk blond. De man heeft zijn hoofd iets gebogen en hij grinnikt duidelijk verlegen naar de vastlegger van het beeld die ongezien en niet vastgelegd aan deze kant van het hek staat. De man zal een jaar of dertig zijn. Zo te zien is hij groot en sterk, slank maar gespierd. Zijn donkere haar zit een beetje slordig, alsof hij er net bij wijze van kam zijn vingers doorheen gehaald heeft. Ver op de achtergrond, aan het eind van het pad, kun je vaag de contouren van een huis ontwaren, een vierkante doos van een huis met twee verdiepingen, waarvan de logheid een beetje goedgemaakt wordt door een veranda met een trap aan de voorkant. Naast het huis staan hoge, zwarte sparren. Nog verder naar achteren staat een donker geval dat de schuur zou kunnen zijn. Colin Gunn en zijn vrouw Louise staan daar voor eeuwig halverwege de jaren twintig, met een gespannen lachje, hun inmiddels tot sepia verkleurde gestaltes keurig rechtop, vol verwachting, ze weten hun sepia huis en hun sepia boerenbedrijf veilig achter zich en verheugen zich op de blijde gebeurtenis, onkundig van wat de weergoden en hemelse geesten met ze voorhebben.

Morag Gunn is ook op deze foto aanwezig, onzichtbaar, verborgen achter Louises lelijke armoedige jurk, verborgen in haar moeders lichaam. Morag is daar nog levend begraven, de allereerste begrafenis, ze is nog een visje, onbewust met het leven verbonden, in stand gehouden door een enkele streng.

momentopname:

Het kind zit op het trapje voor het huis. De molligheid die ze als baby vermoedelijk had, is er wel af, maar ze is kort en dik, ongeveer twee jaar oud. Ze heeft steil zwart haar, net als haar vader. Ze ziet er ernstig uit, hoewel niet ongelukkig. Nadenkend misschien. Ze draagt een eenvoudig katoenen jurkje met pofmouwen en een stofceintuur en zij of iemand anders heeft de rok zedig rond haar knieën geplooid. Naast haar zit een bastaardhond, de tanden ontbloot, de tong slap uit zijn bek hangend.

De hond, en dat zou je niet uit de foto opmaken, heet Snap, een afkorting van hapsnap. Hij loopt op het erf altijd achter Morag aan en houdt een oogje op haar. Het is een goeiige, luie lobbes die nooit ofte nimmer naar iemand snapt ondanks zijn naam. Hij zou wel naar dieven en rovers snappen als die er waren, maar die zijn er niet, nooit. Morags moeder laat Snap in Morags kamer slapen om haar gezelschap te houden. Sommige mensen zouden het niet goed vinden dat een hond aan het voeteneinde van een bed sliep, maar Morags moeder vindt het niet erg, want ze weet dat Morag de hond graag bij zich heeft omdat ze zich dan veilig voelt. Morags moeder is niet het soort moeder dat tegen kinderen schreeuwt. En klagen doet ze ook niet. Ze is niet zoals Prin.

Dit is allemaal onzin en helemaal niet waar. Of half waar en half niet waar. Ik weet nog goed hoe ik dit verhaal erbij verzonnen heb – in het huis van Christie en Prin.

momentopname:

Het kind, drie jaar oud, staat bij de boerderij achter het grove ijzergaas van het hek en tuurt erdoorheen. De persoon met het fototoestel staat ongezien aan de andere kant. Het meisje lacht overdreven, stelt zich bespottelijk aan, speelt komedie voor een gehoor van één persoon, de plaatjesschieter.

Wat de foto niet vertelt is dat Morags vader, nadat hij de foto heeft genomen, aan haar vraagt of ze graag wil dat hij haar helpt op het hek te klimmen. Haar vader vindt het nooit erg om haar te helpen. Hij heeft altijd tijd. Hij komt naast haar staan, tilt haar op en zet haar hoog boven op het hek, hij houdt haar vast zodat ze er niet af kan vallen. Ze houdt zich vast aan zijn schouder en legt haar hoofd tegen zijn hals. Hij ruikt warm en lekker. Schoon. Naar zeep en zomergras. Niet naar mest. Hij ruikt nooit naar paardepoep, ook al is hij boer. Morags vader tilt haar van het hek en ze gaan hun huis in. Het huis is enorm groot, vol vreemde hoeken en plekken om te verkennen. Het heeft zelfs een eetkamer, mooi ingericht met een dressoir en een ronde tafel. De Gunns eten elke zondag in de eetkamer, elke zondag zonder mankeren. Er is een kast onder de trap waarin Morag kruipt als ze verborgen schatten wil ontdekken. Het is een diepe kast en ze kan er net rechtop in staan. Er liggen stapels boeken in die van Alisdair Gunn zijn geweest, Morags grootvader. Hij is hier heel lang geleden naartoe gekomen, heeft het huis gebouwd en is gaan boeren toen hier waarschijnlijk nog niets anders was dan buffelgras en indianen. De boeken hebben leren banden en ruiken naar paardetuig, alleen lekkerder, en de titels zijn van goud. In die kast zijn ook vazen en borden, beschilderd met oranje chrysanten en paarse viooltjes, en oude jurken, lange jurken met kant op de mouwen, van blauw fluweel en donkerrode zijde, zacht en ritselend. Er wonen ook een paar spinnen en mieren in de kast, maar daar is Morag niet bang voor, ze is nergens bang voor in dat huis. Het is een veilige plek. Er kan niets verschrikkelijks gebeuren.

Wanneer ik dat bedacht heb weet ik niet meer. Maar ik herinner het me wel heel goed. Dat ik naar de foto keek en zag wat erin verborgen lag. Ik moet het veel later verzonnen hebben, heel lang nadat er iets verschrikkelijks gebeurd was.

momentopname:

Het meisje leunt uit het raam, een bovenraam. Ze glimlacht naar de persoon met de camera die beneden staat. Haar gezicht is kalm en ontspannen. Haar steile, zwarte haar, keurig geknipt, komt precies tot onder aan haar oren.

Wat de foto niet vertelt, is dat Morag uit haar eigen slaapkamerraam leunt, een niet te kleine en ook niet te grote kamer. Er staat een witte toilettafel in, met een bladgroen gerimpeld gordijn rond het onderstuk, waarachter een witte (elke dag schoongemaakte) po die zij ’s nachts kan gebruiken als ze moet. Dat is fijn, want dat betekent dat ze in winternachten nooit naar buiten hoeft, naar het huisje. Er staat ook een wit ledikant met een prachtig dekbed, groene en roze bloemen op een witte achtergrond, heel fijn gestikt, misschien wel door een oma.

Ik weet nog hoe ik telkens weer de foto’s, deze foto’s, bekeek en elke keer dacht dat ik me er iets meer van herinnerde. De boerderij was in die tijd vast geen rode duit waard. De grote droogte was al begonnen, en de crisis ook. Waarom lach ik op die foto’s zo zelden? Slechtgeluimd? Of erfelijk belast? In mijn denkbeeldige herinneringen lacht mijn vader altijd, misschien wel omdat hij in werkelijkheid zelden lachte. Hij glimlacht op de enige foto die ik van hem bezit, maar dat was voor de camera. Colin Gunn, en de zijnen die zo lang geleden vanuit Sutherland naar dit land gekomen zijn, waarschijnlijk tijdens de zuiveringen van de Schotse Hooglanden, ze hadden iets sombers over zich en waren van nature streng en onverzettelijk. Kan dat ooit met wortel en tak uitgeroeid worden?

momentopname:

Het zwarte steile haar van het meisje hangt nu tot op haar schouders en ze is vier jaar oud. Ze zit keurig rechtop op een pianokruk achter een ouderwetse hoge piano. Ze tuurt geconcentreerd naar de bladmuziek die voor haar staat en afgaand op het vaag te onderscheiden woord ‘Roses’ zal het wel ‘Roses of Picardy’ zijn. Morag draagt een jumper met zo te zien wollen borduursel, bloemen waarschijnlijk, en duidelijk een Schotse ruitrok. Haar handen rusten lichtjes op de toetsen en haar voeten kunnen niet bij de pedalen.

Mijn concentratie lijkt te wijzen op belangstelling, op enthousiasme zelfs. Ik wist nog niet dat ik erg bijziend was en scherp moest turen bij alles wat ik wilde zien.

Laat de foto eens vertellen wat erachter steekt. Morags moeder was voor haar trouwen pianolerares in Manawaka. Ze probeert nu om Morag te leren spelen en Morag vindt de lessen heerlijk, ze is een goede, vlugge leerling. De zitkamer is niet voor dagelijks gebruik, maar Morag en haar moeder komen er ’s middags dikwijls. Het tapijt is koningsblauw en heeft een patroon van vogels met ambergele, duifgrijze en scharlakenrode vleugels. Op de piano staat een rood glas met korenbloemen en een piepklein koperen boompje waarin belletjes hangen. Als je de pianokruk op zijn hoogst zet en je goed afzet, draait hij helemaal naar beneden met jou erop. Morags moeder speelt piano, niet het beng-beng-bonkerde-bonk van zondagsschoolmuziek, maar heel licht en vrolijk.

En hiermee houden de geheel verzonnen herinneringen op. Ik weet echt niet meer of ik me bewust was dat ik ze verzon, maar toch moet het zo gegaan zijn. Hoeveel later? Bij Christie thuis natuurlijk, ’s avonds in bed. Ik herinner me de gezichten van mijn ouders eigenlijk helemaal niet. En als ik nu naar die ene foto van ze kijk, zijn het geen gezichten die horen bij mensen die ik ooit heb gekend. Waarom zou dat mij nu pijn doen? Waarom wil ik ze nu terug? Wat zouden mijn moeder en ik elkaar te zeggen hebben? Ik ben nu ruim tien jaar ouder dan zij was toen ze stierf – ze zou in mijn ogen erg jong zijn, en erg onervaren.

momentopname:

Het kind staat tussen de sparren opzij van het huis. Ze heeft een mouwschort aan en haar lange haar zit slordig. Ze is nu vijf of daaromtrent. Ze knijpt haar ogen een beetje dicht tegen het felle zonlicht en doet haar best om ze open te houden, want ze wil mooi op de foto komen, maar dat kost haar wel moeite. Haar hoofd staat een tikkeltje scheef en ze grinnikt, niet blij maar verlegen, net als Colin Gunn op de eerste foto. Alleen de lagere takken van de sparren zijn te zien, scherp, donker.

Die sparren daar, die waren pas groot, echt levensgroot als engelen, donkere engelen misschien, hun takken met de scherpe harde naalden bijna zwart behalve in het voorjaar als er zachte heldergroene naalden aan ontsproten. Het gras groeide niet tot onder de bomen, maar Morag ging altijd naar de rand van de weg en trok een lading van het kweekgras dat tot haar hoofd kwam uit de grond, droeg het in haar armen terug en spreidde het gras dat onderweg door de hitte al droogde, onder de sparren uit. De muren van haar hut, haar speelhuis, bestonden uit een paar rijen stenen die ze op de stoffige, hobbelige zandweg had gevonden. Afgevallen sparappels, paardebloemen, wilde kamperfoelie, lila vogelwikke en roze wilde asters vormden de huisraad – stoelen, tafels, schalen. En dat alles voor haar onzichtbare medebewoners. Pioentje. Rosa Picardy. Cowboy Jack. Moeder Blauwe-Hemel. Vader Stavast. Machinist Koen. Sommige van die namen kwamen uit liedjes die ze gehoord moest hebben. ‘Cowboy Jack’ en ‘De treinramp’. Vooral die laatste was schitterend, al zal de tekst ervan misschien niet meer zo goed in haar hoofd zitten na al die jaren.

Op een nacht o zo koud

Dat geen mens het nog houdt,

Met een buld’rende wind langs de lijn;

Liep daar een machinist, koen,

En gaf zijn meisje een zoen,

Want hij moest door de nacht met zijn trein.

En zij kuste hem zacht,

Met een traan onverwacht,

En zei: ‘Kom gauw weerom liefste mijn.’

Ach wat zou zij nog wenen,

Want hij snelde van haar henen,

Naar zijn dood in die nacht’lijke trein.

Enzovoort. Ik ken dat lied van later, toch moet iemand het voor me gezongen hebben toen ik nog klein was. Wie? Misschien hadden we wel een radio. Waar de andere namen vandaan kwamen zou ik niet weten. Ik speelde meestal alleen, want we woonden te afgelegen om naar andere kinderen toe te gaan. Ik vond het geloof ik niet erg. Ik was het liefst bij mijn sparhuisfamilie, van wie ik de totale individuatie kende (zoals de pretentieuze term luidt als het over literatuur gaat). Vreemde wonderlijke dingen gebeurden er met ze. Op een keer gooide Cowboy Jacks gevlekte paard hem over een ravijn heen, net als in ‘Kleine John, de vechtjas is nu uitgevochten’, en hij zou eraan gegaan zijn als Rosa Picardy en ik niet net, met grote intuïtie, toevallig precies op die plek een bed van mos gebouwd hadden.

Een andere keer gingen Pioentje en ik, hoewel Moeder Blauwe-Hemel ons nog zo gewaarschuwd had, een verlaten graansilo in, honderden mijlen hoog en alleen bewoond door vleermuizen, draken en ijsberen, op verschillende verdiepingen, de vleermuizen helemaal bovenin, en na vele verschrikkingen slaagden we erin een verborgen schat te ontdekken, diamanten en robijnen (die waren rood, wist ik, al had ik er nog nooit een gezien) en smaragden (waarvan ik dacht dat ze dezelfde grandioze lichtlila kleur moesten hebben als de prairieanemonen die we in het voorjaar vonden, nog voor de laatste sneeuw verdwenen was).

Ik herinner me die denkbeeldige personages beter dan mijn eigen ouders. Wat voor een personage ben ik? Machinist Koen rookte een pijp en spoog zo af en toe een reusachtige ronde kwak in de kwispedoor (een woord waar ik dol op was, hoewel ik er nog nooit een had gezien en hem voor me zag als een soort po, maar dan wel wat deftiger en sierlijker). Pioentje had uiteraard lichtblond krullend haar, het tegengestelde van het mijne, en zachte rozeknoppen van lipjes zoals die van de onbereikbare poppen in de catalogus van Eaton. Rosa Picardy, mijn andere ik, zal wel wat steviger gebouwd geweest zijn. Zij verrichtte dappere daden, versloeg draken en/of ijsberen, en was de makker van Cowboy Jack. Rosa Picardy zou nooit zoals het meisje in het lied kwijnend haar laatste adem uitgeblazen hebben terwijl ze zong:

Je liefste wacht op jou, Jack,

Je liefste wacht op jou,

Op de verlaten prairie,

Met zijn hemel zo blau-auw.

Nee. Rosa Picardy stond met beide benen op de grond. Voor haar geen martelaarsdood, geen graf waar alleen de huilende roep van de coyote (spreek uit: kai-oet) de laatste eer bewees. Rosa was altijd op haar post, klaar voor de strijd.

Zegt dat iets over mijn ouders of betekent het alleen dat ik obstinaat geboren ben? Ik BEN obstinaat geboren. En dat heb ik geweten. Ik heb ervoor moeten bloeden. Zoals de uitdrukking luidt. En wel, kun je daaraan toevoegen, via mijn hersens, mijn hart en mijn kut.

De sparhuisfamilie zal zijn komen opdagen rond de tijd dat mijn moeder ziek werd. Het is allemaal zo geruisloos gegaan. Geen dramatisch gedoe. Zo ging dat daar. Maar ik herinner me alles. En gek genoeg zijn dat de eerste betrouwbare herinneringen aan mensen van vlees en bloed, hoewel ik er niet helemaal van op aan kan, deels omdat ik er afwijkingen in herken, in de manier waarop de herinneringen verwoord zijn, een manier van uitdrukken die niet die van een vijfjarige kan zijn, alsof ik in mijn geheugen ouder was (en de woorden groter) dan in sommige latere herinneringen van toen ik zes of zeven was, en deels omdat het alleen maar gaat over wat er met Mij gebeurde. Wat gebeurde er met alle anderen? Wat gebeurde er in werkelijkheid in die slaapkamer boven? Nee – de twee slaapkamers. Hij werd in de logeerkamer gelegd. Ik vermoed dat mensen niet samen in hetzelfde bed zo ziek konden zijn.

geheugenfilm: er was eens

Mevrouw Pearl van de buurboerderij is naar Morags huis gekomen. Het is een oude vrouw, echt oud oud, klein en met een gerimpeld vel op haar gezicht, maar ze loopt helemaal niet krom. Haar gezicht is gebruind en dat maakt dat ze er schoon uitziet. Ze is aan het koken en zoeft door de keuken. Het fornuis is een enorme grote zwarte reus – maar o, zo lekker warm. Hoewel, het is nu zomer en dus heet. Morag moet haar handen wassen. De pomp brengt het water tot boven de gootsteen, maar je moet nog wel tjonk, tjonk, tjonk doen en Morag is niet groot genoeg om hem op gang te krijgen. Mevrouw Pearl tjonkt de pomp en het water spuit eruit. Morag pakt het stukje Sunlightzeep en wast haar handen. Voor het eten. Dat moet nu eenmaal.

‘Waarom bent u hier, mevrouw Pearl?’

‘Je mama is een beetje ziek, schat, en je papa nu ook,’ zegt mevrouw Pearl nuchter, ‘dus kom ik een handje helpen. Jij en ik kunnen dadelijk eten, ga nog maar even spelen dan roep ik je wel als het zover is. Jij hebt vast reuzehonger, hè?’

Morag geeft geen antwoord. Ze probeert de pompzwengel te pakken zodat ze haar handen kan afspoelen, maar hoewel vijf jaar al groot is, is het niet groot genoeg. Mevrouw Pearl schiet toe.

‘Ik denk’, zegt Morag, ‘dat ik even boven bij mijn vader en moeder ga kijken.’

Er is iets aan de hand. Morag kan het voelen maar niet duiden. Mevrouw Pearl doet haar best om vriendelijk te zijn. Morag is bang, ze heeft buikpijn. Als ze iets eet gaat ze overgeven.

‘Nee, schat’, zegt mevrouw Pearl. ‘Je mag niet naar boven. Kom, wees een lieve meid. Strakjes komt dokter MacLeod en die wil er vast niet van horen dat je je ouders lastigvalt nu ze zich niet goed voelen.’

‘Ik wil naar mijn moeder’, zegt Morag. ‘En ik ga nu naar boven. Ik zal niet lang blijven. Echt niet, mevrouw Pearl.’

Maar het Grote Mens grijpt Morags arm voordat Morag weg kan glippen. Mevrouw Pearl heeft heel sterke handen, het lijken wel mollenklemmen of zo die om haar pols knellen.

‘O, nee’, zegt mevrouw Pearl bits. ‘Ze voelen zich nu echt te ziek om jou aan hun bed te hebben. Ze willen helemaal niet dat je komt.’

‘Hoe weet u dat?’ roept Morag. ‘Daar weet u niks van! Dat willen ze wél! Laat me los!’

Mevrouw Pearl laat haar niet los. Dan komt de auto van dokter MacLeod het erf op rammelen. De dokter is een lange man met bruin haar en een glimlach. Morag vertrouwt niemand met een glimlach.

‘Dag, Morag.’

Ze zegt niets tegen hem, ze lacht ook niet naar hem. Ze doet lekker net alsof er niets aan de hand is.

‘Het komt wel goed’, zegt hij, zegt de dokter. ‘Het komt allemaal weer goed. Maak je maar niet ongerust.’

Als hij beneden komt, gaan hij en mevrouw Pearl de zitkamer in (waar nooit iemand zit; hij is voor de prónk), en doen de deur dicht. Morag hoort stemmen, maar geen woorden. Dan vertrekt dokter MacLeod. Verder gebeurt er die dag niets, die nacht ook niet.

De dagen kruipen voorbij en mevrouw Pearl blijft. Elke ochtend en avond besproeit ze Morags keel met een kleverig geel goedje en zegt dat het een goede medicijn is die dokter MacLeod gegeven heeft. Morag slaapt nu in de keuken, terwijl mevrouw Pearl Morags kamer boven heeft genomen.

Henry, de man van mevrouw Pearl, komt elke avond bij Morag en mevrouw Pearl eten. Hij is oud. Hij melkt de koeien. Hij vraagt haar een keer of ze zin heeft om mee naar de stal te gaan en naar het melken te kijken.

‘Nee’, zegt zij.

Niet: Nee, dank u. En ze voelt zich rot omdat ze onbeleefd is geweest. Maar ze kan meneer en mevrouw Pearl niet uitstaan omdat ze hier in huis zijn.

’s Nachts dringt er geen enkel geluid van boven door, althans geen geluid dat Morag heeft kunnen horen, want de trap naar boven is in de zitkamer en de keukendeur gaat ’s avonds dicht en op slot zodat Morag niet per ongeluk op de bovenverdieping verzeild kan raken. Maar op zekere avond vergeet mevrouw Pearl die deur op slot te doen.

Dokter MacLeod was die avond geweest en Morag was lang na het eten, toen het al bijna donker was, nog naar buiten gestuurd om te spelen. Mevrouw Pearl had een angstige uitdrukking op haar gezicht toen ze Morag naar bed bracht, maar ze had geen woord gezegd.

Morag ligt in haar eentje in het donker. Het fornuis sist en sputtert een beetje als het vuur langzaam dooft. Morag staat op, probeert de deur naar de zitkamer en hij gaat open. Ze staat met blote voeten op het koel aanvoelende linoleum en luistert.

Ze hoort een geluid boven. Huilen. Huilen? Ja, huilen. Maar het lijkt niet op mensengehuil. Het klinkt anders. Ze weet niet wat. Kai-oets. Ze weet alleen dat het haar vaders stem is. Het geluid van haar moeders stem is niet te horen, nog geen zuchtje.

Morag, door angst bevangen, schiet als een kakkerlak de keuken weer in – ze ís een kakkerlak; ze voelt zich zo, terwijl ze haastig een goed heenkomen zoekt.

De volgende ochtend praat mevrouw Pearl niet echt met Morag. Die hele dag niet. En de volgende dag ook niet. Maar op het laatst. Wanneer?

‘Morag, lieve kind, ze zijn heengegaan,’ zegt mevrouw Pearl, en bloost erbij alsof ze op een leugen betrapt is, ‘ze zijn naar een gelukkiger land, dat wel.’

Morag kan zich niet voorstellen dat ze naar een echt goede plek toe zijn. Ze weet dat ze dood zijn. Ze weet wat dood zijn betekent. Ze heeft dode goffers gezien, overreden of aangeschoten, hun rode ingewanden geplet op het wegdek.

‘Ik wil naar ze toe! Dat moet!’

‘Beter van niet’, zegt mevrouw Pearl gedecideerd. ‘Kom maar, meisje. Huil jij maar uit.’

En dus weet Morag niet hoeveel van hun ingewanden als rode slangen over de lakens gekronkeld liggen. Ze huilt niet, niet dan. Mevrouw Pearls tanige armen en platte borst zijn verstikkend, ze wordt er misselijk van en duwt het goedbedoelde van zich af. Ze staart zonder met haar ogen te knipperen voor zich uit, met de wijdopen ogen van jonge vogels die uit het nest gevallen zijn.

‘Je bent een flinke meid’, zegt mevrouw Pearl. ‘Dat moet gezegd worden.’

Het is een poosje stil, en dan zegt mevrouw Pearl iets anders.

‘Het was polio, meisje. Kinderverlamming.’

Morag heeft die woorden nooit eerder gehoord. Ze vraagt ernaar en mevrouw Pearl vertelt dat het een ziekte is die meestal alleen kinderen treft.

De laagste en grootste sparretakken buigen naar beneden en raken de grond, zo maken ze een holletje, een kleine schuilplaats waar niemand haar kan zien. Ze doet niets. Cowboy Jack en Rosa Picardy en de anderen zijn er nu niet. Ze zijn weg. Voorgoed. Voor eeuwig en altijd.

Morag praat in zichzelf. Tegen God. Zegt tegen hem dat het allemaal zijn schuld was en dat ze daarom zo kwaad op hem is. Omdat hij waardeloos is, daarom.

En als het kinderverlamming was, waarom heeft het hen dan getroffen en niet haar? Zij is het kind hier in huis.

De volgende dag gaat Morag de trap op en kijkt voorzichtig in alle slaapkamers, maar er is geen mens meer. Ze zijn verdwenen. Zij heeft niet gezien dat ze weggehaald werden.

‘Kom eens even hier, liefje’, zegt mevrouw Pearl.

Morag komt schoorvoetend naar haar toe.

‘Luister goed, Morag’, zegt mevrouw Pearl, haar valse gebit klappert en ze doet een hand voor haar mond. ‘Je gaat in Manawaka wonen, bij meneer en mevrouw Logan. Dat is Christie Logan. Die heeft in dienst gezeten met je vader en hij en Prin hebben aangeboden om je in huis te nemen omdat je hier in de buurt blijkbaar geen familie hebt. Ze hebben het niet breed, de Logans, maar het zijn lieve mensen en ze hebben zelf geen kinderen. Je zult het best met ze kunnen vinden als je er eenmaal gewend bent. Het was erg aardig van ze om het aan te bieden.’

Morag zegt niets. Zij heeft geleerd dat je als kind niet tegen hoeft te spreken. Je kunt alleen maar wachten tot je kind af bent.

Meneer en mevrouw Pearl hebben een oude gammele auto, een zwarte rammelkast, net een lijkwagen voor clowns.

Ze rijden weg en meneer Pearl stopt even buiten het hek en loopt terug.

‘Eventjes maar.’

Morag kijkt niet achterom, maar ze hoort de metalen klik van het dichtslaan van het grote hek. Afgelopen.

Nu huil ik verdomme en ik weet niet eens hoeveel van die herinnering echt heeft plaatsgevonden en hoeveel ik er later bij gefantaseerd heb. Ik herinner het me inderdaad zo, maar toch, zijn er niet elke keer als ik eraan terugdenk nieuwe of andere details? Ik denk eraan terug met verfraaiingen die onwaarschijnlijk lijken voor een vijfjarige.

Kinderverlamming – zo noemden ze polio toen.

De grond, het huis en de meubels moesten worden verkocht om de hypotheek af te betalen, vertelde Christie mij jaren later, maar Henry Pearl had kans gezien om de piano en nog wat spullen naar zijn huis over te hevelen en ze stilletjes te verkopen zodra het kon, en geen mens in Zuid-Wachakwa en Manawaka die ervan wist heeft hem ooit verraden. Hij zette het geld voor mij vast bij de bank zodat ik het kon opnemen toen ik achttien was. Een jaar of vijf later stierf hij aan longontsteking. Ik heb dus niet de kans gehad om hem er iets over te zeggen toen ik oud genoeg was.

Dat is alles wat er van mijn ouders rest. Toen ik acht of tien was, heeft Christie me eens meegetroond om mij hun grafsteen te laten zien op het kerkhof van Manawaka. Ik wilde helemaal niet, bekeek de steen nauwelijks en weigerde om de bos zachtroze gladiolen op het grijze graniet te leggen (half verlept natuurlijk, typisch Christie, nog bruikbaar afval). Christie keek kwaad, maar zei geen woord. Ik ging tekeer omdat hij me gedwongen had erheen te gaan. En nu weet ik niet meer of ik woedend was op Christie of op hen omdat ze me in de steek gelaten hadden of omdat ik gewoon bang was en dat niet besefte. Nu zou ik dat graf wel willen zien, een keer maar, hoewel ik best weet dat ik er niet wijzer van zou worden.

Waren ze vaak boos op mij geweest of maar zo af en toe? Vond mijn vader dat hij iets gemaakt had van zijn leven of dat hij er niets van terechtgebracht had of dacht hij daar helemaal niet over na? Voelde mijn moeder zich blij als hij uit de stal naar binnen kwam of zei ze in zichzelf – of hardop – dat ze beneden haar stand getrouwd was? Was hij welkom in haar bed of maakte ze er een gewoonte van zich om te draaien en te mompelen dat ze hoofdpijn had? Vond hij haar het lekkerste stuk dat hij ooit in bed had gehad of knarsetandde hij met nauwverholen wrevel over haar frigiditeit? Ik zal het nooit weten. Trouwens, waarom zou dat er nu nog iets toe doen?

Het blijven schimmige figuren. Twee sepia schimmen op een oude foto, twee nauwelijks bewegende schimmen in mijn hoofd, schimmen waarvan alleen wat woorden en daden resten die ik ze heb toegedicht. Misschien wil ik alleen maar hun vergiffenis voor het feit dat ik ze vergeten ben.

Ik herinner mij hun dood, maar niet hun leven. Toch zijn ze in mij, ze stromen ongekend in mijn bloed en huizen onherkend in mijn hoofd.