Karin Alvtegen

Schaduw

Vertaald uit het Zweeds door Edith Sybesma

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Skugga, verschenen bij Bokförlaget Natur och Kultur, Stockholm 2007

Oorspronkelijke tekst © Karin Alvtegen 2007

Published by agreement with Salomonsson Agency

Nederlandse vertaling © Edith Sybesma en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Irene Lamprakou/Arcangel/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 1969 3

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

‘Als je dit geluid hoort, “plingeliiing”, als je dat hoort, dan weet je dat het tijd is om een bladzij om te slaan. Dan gaan we nu beginnen.’

De stem op de band was veranderd. Het leek nu wel een meneer, hoewel hij wist dat het een mevrouw was. Hij nam weer de eerste bladzij van het boek over Bambi voor zich en luisterde naar het verhaal op het bandje. Hij kende het uit zijn hoofd. Hij kende het eerder ook al uit zijn hoofd, maar vandaag had hij er zo ontzettend vaak naar geluisterd dat de mevrouw een lage stem had gekregen.

Het werd donker om hem heen, er kwamen nu niet zo veel vaders en moeder met kinderen en ballonnen meer langs als eerst. Hij had honger. De broodjes die hij had gekregen waren op en van het drinken moest hij nodig plassen, maar ze had gezegd dat hij daar moest blijven zitten, dus daarom durfde hij nergens heen te gaan. Hij was het gewend om te wachten. Maar hij moest nu echt heel nodig plassen en als ze hem niet gauw kwam halen, plaste hij misschien in zijn broek. Hij wilde niet dat zijn moeder zo zou kijken. Met die blik die hem pijn deed en waarmee hij soms alleen werd gelaten in het donker. Hij legde zijn hand op de zere plek die hij gisteren had opgelopen toen hij niet mee wilde. Ze had ontzettend boos gekeken en ze had gezegd dat hij stout was. En toen had zijn rug pijn gedaan. Ze wilde zo vaak naar dat huis toe. Eerst met de bus en dan nog een heel eind lopen. Soms bleef ze bij hem buiten staan, maar ze bleef ook weleens een hele poos weg en dan mocht hij niet storen. Er stond een vreemd glazen huis in de tuin waar hij leuk kon spelen, maar niet aldoor en niet alleen. Er stond ook een huisje met hout waar hij figuren uit kon snijden ook al mocht hij niet met messen spelen. Soms begon het al donker te worden voor ze terug was. Dan kwamen de spoken aansluipen, en de dieven. Dan was het mes in de houtschuur zijn enige bescherming. En de magische vloerplank met de donkere vlek die wel een oog leek. Als hij erop ging staan met het mes in zijn hand en ‘Twinkel, twinkel, kleine ster’ zong, dan konden ze hem niets doen. Vroeger zei ze altijd dat ze op een dag in dat huis zouden gaan wonen, niet in dat van glas of in het huisje met het hout, maar in het grote huis, en dan zou hij een eigen kamer krijgen. Dan werd alles goed, had ze gezegd.

Hij keek om zich heen. Hij zat boven aan een brede trap en achter hem was een vijver met vogels erin. Even vroeg hij zich af of hij zijn plaats zou durven verlaten om bij de vijver te gaan kijken, maar toen herinnerde hij zich wat ze had gezegd, en hij bleef zitten waar hij zat. Het begon koud te worden op de steen. De stem op het bandje werd steeds langzamer, alsof de mevrouw elk moment in slaap kon vallen. Ten slotte sprong de knop omhoog en de stem zei niets meer. Opeens voelde hij zich eenzaam. Hij kon zijn plas niet lang meer ophouden. Hij wist niet waar een wc was en nu begon hij ook een beetje verdrietig te worden. Hij wilde daar niet langer blijven zitten. Hij had al zo lang gewacht en nu moest hij naar de wc en daarna wilde hij weg.

‘Hoi.’

Hij schrok van de stem. Voor hem stond een man met groene kleren aan. Het leken wel politiekleren, al klopte de kleur niet, maar er stonden wel letters op de borst, net als hij bij politiemensen had gezien.

‘Hoe heet je?’

Hij gaf geen antwoord. Zijn moeder had gezegd dat hij niet met vreemde mensen mocht praten en hij sloeg zijn ogen neer en keek strak naar de stenen traptrede.

‘We gaan nu sluiten en iedereen moet naar huis. Waar zijn je vader en moeder?’

Hij zei het niet op een boze manier en eigenlijk was hij wel aardig, maar toch mocht hij niets terugzeggen. Aan de andere kant mocht hij ook niet onbeleefd zijn, en dat was hij nu wel, dus opeens wist hij niet meer wat hij moest doen. Twee grote druppels landden voor zijn voeten en vormden donkere vlekken op de steen. En daarna nog twee.

‘Ben je hier met je vader en moeder?’

Hij schudde langzaam zijn hoofd. Dat was immers geen praten.

‘Met wie ben je hier dan?’

Hij haalde zijn schouders op.

‘Je hoeft niet verdrietig te zijn. Ik heet Sven en ik ben bewaker hier in de dierentuin, dus iedereen die hulp nodig heeft kan naar mij toe komen. Als je je ouders bent kwijtgeraakt, als je de weg niet meer weet, of als je iets wilt vragen.’

Het was even stil.

‘Hoe oud ben je?’

Voorzichtig stak hij de vingers van zijn linkerhand op en met zijn andere hand duwde hij de pink en de duim naar beneden.

‘Ben je drie jaar?’

Hij schudde zijn hoofd.

‘Nee, vier.’

Hij sloeg zijn hand voor zijn mond. Nu had hij toch met hem gepraat. Stel je voor dat die meneer het aan zijn moeder zou doorvertellen.

Hij zei niets meer en bleef naar de grond kijken. Toen keek hij de man van opzij aan om te kijken of hij eruitzag als een verklikker. De man glimlachte naar hem.

‘Als je wilt kun je met me meelopen naar dat kleine huisje daar beneden, daar werk ik, dan kunnen we daar wachten totdat ze komen.’

Hij moest zo nodig plassen. Straks deed hij het nog in zijn broek en dan zou zijn moeder alleen nog maar bozer worden.

‘Ik moet plassen.’

De man knikte en glimlachte nog steeds.

‘De wc’s zijn daar beneden. Ga er gauw heen, dan pas ik zolang wel op je spullen. Zie je die deur daar?’

Hij aarzelde maar even en deed toen wat hem gezegd was.

Sven Johansson bleef nog even op de trap staan, terwijl hij het jongetje dat pijlsnel naar de wc’s rende bezorgd nakeek. Hij was hem die middag al eerder opgevallen en nu vertrouwde hij het zaakje niet meer. Toen het jongetje verdwenen was, ging hij op zijn hurken zitten en bekeek zijn spullen. Een cassetterecorder, een Bambiboek, een doorzichtig plastic zakje met kruimels en een flesje frisdrank van 33 cl met een gele plastic dop waar nog een restje in zat. Hij sloeg het boek open om te zien of de naam van de jongen erin stond. Er viel een opgevouwen briefje uit. Met een akelig voorgevoel vouwde hij het blaadje open en zijn bangste vermoedens werden bewaarheid. Het korte briefje was in een fraai handschrift geschreven: ‘Zorg goed voor dit kind. Sorry.’

#

De sleutel van het appartement was in een luchtkussenenvelop van de politie gekomen. Een bruin gefineerde deur in een ouderwets trappenhuis dat door de tand des tijds was aangevreten. Gerda Persson had drie dagen dood in huis gelegen voordat de thuiszorg haar lichaam vond. Na tweeënnegentig jaar en ruim drie maanden had ze haar longen nog een laatste keer volgezogen om vervolgens in een herinnering te veranderen. Meer wist Marianne niet. Dat uitgerekend zij hier voor de deur van het appartement stond, was een teken dat de politie of de thuiszorg er niet in was geslaagd een familielid van de overledene op te sporen dat de nodige dingen kon regelen. In zo’n geval kreeg Marianne Folkesson die taak toebedeeld. Een vreemde sleutel van een onbekend leven, waarvan zij moest zien te ontdekken hoe het was geweest.

Ze was eerder in deze buurt geweest. Hier woonden veel bejaarden in kleine appartementen en veel van hen stonden in contact met de afdeling ouderen van de sociale dienst. In geval van overlijden was er niet altijd iemand om contact mee op te nemen. Alleen de boedelbeschrijver van de stadsdeelraad, Marianne Folkesson.

Ze deed haar tas open en haalde de dunne plastic handschoenen tevoorschijn, maar het mondkapje liet ze erin zitten. Ze wist nooit wat haar te wachten stond achter de vreemde deuren, maar uit respect voor de dode probeerde ze onbevooroordeeld te zijn. Soms waren de woningen keurig als poppenhuizen, en werden ze brandschoon aan de wereld nagelaten. Zorgvuldig gekoesterde voorwerpen, waar niemand naar zou vragen. Maar tussen de bezittingen die de woning van de overledene tot een thuis hadden gemaakt, hing soms een onverklaarbaar gevoel van aanwezigheid. Haar eigen verschijning was in zekere zin een schending, en daar deed ze liever niet nog een schepje bovenop door een beledigend mondkapje. Ze wilde zichzelf als een bondgenoot zien die de levens die schuilgingen achter de onbekende namen die op haar bureau waren terechtgekomen, met respect en waardigheid kwam afronden. Ze kwam om op te ruimen en te sorteren, om de herinneringen te bewaren die ze er aantrof en om zo mogelijk iemand te vinden voor wie ze iets betekenden. Ze was niet bang meer voor de dood. Na twintig jaar in het vak had ze ingezien dat die bij het leven hoorde. Ze was niet langer op zoek naar de zin van het leven, wat niet wilde zeggen dat ze die gevonden meende te hebben. Aangezien het universum de moeite nam om te bestaan, moest daar een reden voor zijn. Dat mysterie was voor haar genoeg, en ze was er gerust op dat het wel goed zou komen.

Het leven. Een spatje tussen twee eeuwigheden.

In lang niet alle gevallen die ze bij de hand had gehad, was er sprake geweest van een eenzaam leven, ook al was de kennissenkring in de loop der jaren wat uitgedund en waren de laatste jaren wel eenzaam geweest. Er waren ook woningen die het tegenovergestelde waren van de keurige poppenhuizen. Waar het zo’n vieze bende was dat het een opgave was om de stap over de drempel te zetten. Afgescheurd behang en kapotte meubels, die luidkeels de wanhoop verkondigden die de overledene had gevoeld. In die gevallen leverde haar onderzoek vaak het beeld op van een psychisch labiele persoon zonder sociaal netwerk, die zich had weten te redden zolang er psychiatrische zorg was, die misschien in een woongroep had gewoond, met wie het langzamerhand steeds beter was gegaan en die als te gezond was beschouwd om een van de weinige plaatsen in te nemen die de samenleving ter beschikking had gesteld. Die zich daarna zelf maar weer moest zien te redden en een eigen woning had gekregen, waarna de eenzaamheid de ziekte snel kwam helpen om het verloren terrein te herwinnen. Een eenzame die zorg nodig had, maar na een afwijzing niet in staat was geweest om te bidden en te smeken. Dan was het haar plicht om voor rehabilitatie te zorgen. Om alles te doen wat ze kon om een familielid op te sporen dat op zijn minst de begrafenis wilde bijwonen. Soms was er niemand. Dan volgden zij, de dominee, de begrafenisondernemer en de organist de overledene naar zijn laatste rustplaats. Dan moest ze zich met behulp van foto’s en persoonlijke bezittingen een beeld zien te vormen van de overledene, om de begrafenis zo mogelijk een persoonlijk tintje te geven. Wanneer ze als enige haar bloemen neerlegde bij de kist, bood ze altijd haar verontschuldigingen aan voor het tekortschieten van de maatschappij. Voor het feit dat die het had laten afweten, hen had laten stikken en niet had ingegrepen.

Ze draaide zich om en gaf haar metgezel een paar handschoenen. Ze mocht nooit alleen een woning binnengaan. De eerste keer moest er nog iemand van de gemeente bij zijn. Er mocht geen twijfel over bestaan dat het allemaal naar behoren verliep. Dat kon telkens een andere collega zijn, het hing ervan af wie er tijd had. Deze keer was het een van de bijstandsmedewerkers van de afdeling ouderen. Marianne wist hoe ze van haar voornaam heette, maar kon zich op dit moment haar achternaam niet herinneren.

Solveig trok de handschoenen aan en Marianne stak de sleutel in het slot. Het halletje lag vol reclamefolders en een paar exemplaren van het gratis wijkblad. Het stonk er niet, er hing alleen een muffe lucht omdat er nodig geventileerd moest worden. Ze keek snel de post door en maakte er een stapeltje van dat ze vervolgens op de kapstok legde. Zo te zien zaten er geen rekeningen bij of abonnementen die betaald of opgezegd moesten worden. Er zat maar één brief bij die aan Gerda persoonlijk was geadresseerd: een aanbieding van een kabelexploitant.

Het appartement zag er netjes uit, er lag alleen een dun laagje stof als een vlies over ongebruikte oppervlakken. Van de thuiszorg wist ze dat Gerda om de drie weken een werkster had gehad en dat er elke maandag iemand kwam voor de boodschappen. Verder had ze geen hulp nodig gehad en wilde ze alles zelf doen. Het stof was vast geen teken van slordigheid, maar eerder een bewijs dat ze slecht zag. Dat kwam Marianne wel vaker tegen. Appartementen van oude mensen die piekfijn in orde waren, maar waar het stof rustig mocht blijven liggen.

In de keuken stonden een bord en een glas op het afdruiprek. Verder was het aanrecht leeg. Er hing een theedoek over de verwarming en er stonden twee stoelen bij de kleine tafel, die leeg was op een broodmandje van gevlochten berkenbast na dat op een tafelzeiltje met kleine bloemetjes stond. Ze deed de koelkast open. Een stank van verrotting sloeg hun tegemoet en ze haalde een meegebrachte plastic tas tevoorschijn. Er waren twee weken verstreken sinds Gerda was overleden en nadat de ambulance het lichaam had opgehaald had de thuiszorg geen toegang meer gehad tot het appartement. Een geopend pak halfvolle melk, een kuipje boter, smeerworst en een verrotte komkommer belandden in de plastic zak die ze snel dichtmaakte en bij de voordeur zette.

‘Kijk hier eens. Ze heeft boeken in het vriesvak liggen.’

Solveig stond nog voor de open koelkastdeur en Marianne kwam terug naar de keuken. Er had zich een dikke laag ijs om de boeken gevormd, die verpakt in plastic folie in keurige stapeltjes achter in het vak lagen. Marianne vond een spatel in een van de keukenlaatjes en daarmee slaagde ze erin ze uit hun gevangenis te bevrijden. Het plastic was beslagen en ze schraapte met haar nagel over de rug van het boek. Laat de stenen spreken van Axel Ragnerfeldt. Een van de echt grote schrijvers. Niet zijn bekendste roman, maar al zijn werken werden tot de klassiekers gerekend.

‘Misschien zit er geld tussen de bladzijden verstopt’, opperde Solveig.

Dat was niet eens zo’n gek idee. Marianne had verscheidene keren op de gekste plaatsen bankbiljetten gevonden, maar in dit boek zat niets en in de andere boeken evenmin. Ze waren allemaal geschreven door Axel Ragnerfeldt, en tot hun verbazing ontdekten ze dat ze allemaal een handgeschreven opdracht hadden. ‘Voor Gerda uit toegenegenheid’ en ‘Voor Gerda met hartelijke dank’. En vervolgens een handtekening in grote krullen boven de gedrukte naam van de schrijver. Marianne kreeg een warm gevoel in haar hart. Ze was telkens weer blij met elk teken dat iemand die eenzaam was geweest vroeger ergens bij had gehoord. Dat het leven niet altijd alleen maar eenzaamheid was geweest. In dit geval was de voldoening dubbel, want als er geen geld was en er niets van waarde werd gevonden, zat een mooie begrafenis er niet in. Die boeken met de persoonlijke opdracht van Axel Ragnerfeldt zouden vast wel wat kunnen opbrengen, en zij zou ervoor zorgen dat er zo veel mogelijk besteed werd aan bloemen voor in de kerk en een extra mooie grafsteen. Een laatste blijk van respect voor de vrouw wier leven was geëindigd.

‘Ze lijken niet geleden te hebben onder het invriezen. Dit zullen wel dure boeken zijn.’

Marianne knikte. De verlegen Nobelprijswinnaar had een roem bereikt die zijn weerga in het Zweedse culturele leven niet kende, maar hij gaf zelden interviews. Ze kon zich geen enkel detail over zijn privéleven herinneren.

‘Gerda Persson was tweeënnegentig. Dan waren ze zeker ongeveer even oud?’

‘Ik dacht niet dat hij zo oud was. Denk jij wel?’

Marianne wist het niet. En de boekomslagen hielpen hen niet verder. Ze waren gedrukt voor het tijdperk van de persoonsverheerlijking, toen de woorden van een schrijver nog interessanter waren dan zijn uiterlijk.

Het appartement bestond uit twee kamers en een keuken. Ze liepen de hal door, passeerden de woonkamer en gingen de slaapkamer binnen. Een rollator lag op zijn kant. Het nachtkastje was omgegooid en de lakens waren van het bed getrokken. Het kleed lag schots en scheef met een wirwar van kleren en kranten erover uitgespreid. Een gevallen waterglas, een tube Helosanzalf, een doosje Valeriaan Nacht. En te midden van dat alles een wekker die koppig doortikte. Marianne tilde het nachtkastje overeind en zette het nachtlampje op zijn plaats. In het laatje van het nachtkastje lagen een heleboel krantenknipsels, keelpastilles, een bijbel, een ketting, een paar enveloppen en een kleine zakagenda. Ze sloeg hem lukraak open. ‘Om zes uur wakker geworden. Aardappelen en gehaktballetjes. Hedda Gabler op tv.’ De meeste krantenartikelen gingen over hartaandoeningen en de data gaven aan dat ze die al heel lang had gespaard. Er zaten ook gedichten bij uit overlijdensadvertenties waar de namen uit geknipt waren. De eerste envelop bevatte een vijftien jaar oude cadeaubon voor een pedicure, de tweede een felicitatiekaart voor haar vijfenzeventigste verjaardag van haar vrienden van de bejaardenvereniging van de bibliotheek, de derde was dikker en zag er beduimeld uit. Marianne keek in de envelop. Solveig trok een kast open, maar deed die weer dicht toen ze zag dat er alleen kleren in zaten.

‘Hoeveel is het?’

Marianne haalde de stapel bankbiljetten eruit en telde.

‘Elfduizend vijfhonderdzeventig.’

Ze duwde het laatje dicht, maar hield de envelop met het geld. Wanneer ze straks klaar was met het doorzoeken van het appartement moest ze een inventarisatieformulier invullen waarop meubels en kostbare voorwerpen moesten worden vermeld, evenals meegenomen artikelen, zoals contanten. De middelen uit de nalatenschap zouden in de eerste plaats naar de begrafenis en de grafsteen gaan, in de tweede plaats naar het ontruimen van de woning. Wat er daarna nog overbleef, ging naar eventuele schuldeisers.

Solveig keek snel de tweede kast door en Marianne ging de woonkamer binnen. Solveig kwam achter haar aan. De woonkamer was hoofdzakelijk gemeubileerd met oude meubels. Een buffetkast, een boekenkast en een iets modernere bank, geen meubelstukken die grote bedragen zouden opleveren voor de boedel. Er stond een bed voor de tv en op de tafel ernaast lag een programmablad, twee afgekrabde krasloten zonder winst en een opvallend grote hoeveelheid medicijnen. Ze lagen op een rijtje op geruit papier, met de datum er met de hand bij geschreven. Marianne las de namen op de aluminium strips: Isoptin, Bisoprolol, Plavix, Plendil, Cipramil, Pravastatin.

Wat de samenleving niet allemaal deed om mensen in leven te houden. Om van het enthousiasme van de farmaceutische industrie nog maar te zwijgen.

Op een tafeltje vlak bij de deur stond midden tussen het ouderwetse meubilair een knalrode telefoon met tiptoetsen. Marianne liep erheen en bladerde door een stapeltje papieren. Een handgeschreven lijst met gironummers voor de omroepbijdrage, de telefoon en de verzekering. Een oproep van het Söderziekenhuis. Een reclamefolder van de ica. Een voorlichtingsbrochure van de apotheek over het gebruik van Bisoprolol. Onder in de stapel lag een beduimeld adresboekje. Marianne keek onder de letter a. Een handvol namen en telefoonnummers die met verschillende pennen waren opgeschreven en op twee na allemaal weer doorgehaald. De contacten van een heel leven, verzameld in een boekje waaruit het ene na het andere kanaal naar de buitenwereld was verdwenen en weggestreept. Adresboekjes waren haar beste hulpmiddel bij het zoeken naar familie. Ze belde altijd iedereen op die erin stond, in de hoop tenminste iemand naar de begrafenis te kunnen lokken. Wanneer het oudere mensen waren die waren overleden, bestonden de nummers vaak niet meer, en soms was er zo veel tijd verstreken dat nieuwe abonnees ze hadden overgenomen.

Ze kreeg de ingeving om bij de letter r te kijken. Bovenaan in de rij vond ze wat ze zocht. Ragnerfeldt. De naam was niet doorgestreept.

‘Hier liggen foto’s.’

Marianne draaide zich om. Solveig stond voor de oude buffetkast met een bruine envelop in haar handen. Marianne stopte het adresboekje in haar tas, kwam bij haar staan en wierp een blik door de open deurtjes van de buffetkast. Stapels netjes gestreken tafelkleden, kristallen glazen in verschillende uitvoeringen, een op China geïnspireerd koffieservies. Een rode kartonnen map met het opschrift ‘kasboek’ op de rug. Die stopte Marianne in haar tas.

‘Zou dit haar zijn? Het lijkt een foto van een verjaardag.’

Solveig keek op de achterkant.

‘Er staat niets op.’

Ze gaf de foto aan Marianne. Een verbleekte kleurenfoto van een keurig geklede dame. Ze zat in een leunstoel omgeven door vazen met bloemen. Het haar achterovergekamd en in een knoet, het gezicht ernstig, alsof ze niet graag in het middelpunt stond.

Solveig zocht verder in de envelop en haalde nog een foto tevoorschijn.

‘Kijk hier eens, dat is hem toch?’

Marianne keek naar de foto. Zwart-wit ditmaal. Axel Ragnerfeldt zat met een kopje koffie in zijn hand aan een tuintafel voor zich uit te staren. Een vrouw van ongeveer zijn leeftijd en twee kleine kinderen zaten aan dezelfde tuintafel en keken in de camera. Een meisje en een jongetje. Het jongetje was een paar jaar ouder.

Marianne knikte.

‘Ja, dat moet hem zijn. Ik wist niet eens dat hij een gezin had.’

‘Misschien zijn het zijn vrouw en kinderen niet.’

‘Het lijkt wel een gezinsfoto.’

Marianne deed de foto weer in de envelop, die ze ook in haar tas stopte en Solveig liep door naar de boekenkast.

‘Hier staan meer boeken van hem.’

Marianne liep achter haar aan.

‘Gesigneerd?’

Solveig sloeg de eerste bladzij op. De zwierige handtekening waaierde uit boven de gedrukte naam, ditmaal zonder persoonlijke groet. Marianne haalde er een ander boek uit, liet de bladzijden langs haar duim glijden, en hapte naar adem toen ze tot haar verbazing ontdekte dat er op elke bladzij een dik, rood kruis was gezet. Degene die de rode pen had gehanteerd, was hier en daar kennelijk hevig geschokt door de inhoud, want op sommige plaatsen was de tekst met zo veel kracht doorgestreept dat hij onleesbaar was geworden en er bijna gaten in het papier zaten.

‘Waarom heeft ze dat in vredesnaam gedaan?’

Ze controleerden het ene boek na het andere en allemaal hadden ze hetzelfde lot ondergaan. Bladzijden vol bloedrode strepen, met hier en daar gaatjes in het papier die door de pen waren gemaakt. Marianne haalde een boek van een andere schrijver uit de kast en stelde vast dat daarmee niets was gebeurd.

‘Hm’, liet ze zich ontvallen. Het was niet haar gewoonte te laten merken wat ze ergens van vond. Vooral niet wanneer het iets was wat iemand in zijn eigen huis deed en waar niemand last van had. Maar ze vond het op zijn zachtst gezegd eigenaardig dat iemand opzettelijk een gesigneerd boek van Axel Ragnerfeldt had beschadigd. Temeer omdat deze huishouding de extra inkomsten uit de verkoop van een eventuele kostbaarheid waarschijnlijk goed had kunnen gebruiken. Verbijsterd zette Marianne het boek weer op zijn plaats.

‘Wat zeg je ervan? Heb je voor het moment alles wat je nodig hebt?’

Marianne opende haar tas en haalde de map met inventarisatieformulieren eruit.

‘We moeten alleen dit nog even invullen.’

Toen het formulier was ingevuld en Solveig was vertrokken, bleef Marianne in de woonkamer voor het raam staan. Ze liet het uitzicht op zich inwerken dat Gerda Persson had gehad. Een boom, een grasveldje en op de achtergrond de grijsgroene gevel van een huurflat. Achter de ramen de levens en geheimen van andere mensen. Alles wat ze op dit moment nodig had, zat in haar tas. Als zich na de kennisgeving van overlijden geen familie meldde, was ze aangewezen op het provinciaal archief en op de geboorteregisters van de kerk. En op de namen uit het adresboekje. Ze zou haar uiterste best doen om zo veel mogelijk puzzelstukjes te vinden, zodat Gerda Persson een waardige begrafenis zou krijgen. Hier begon haar werk. De jacht op het verleden van Gerda Persson.

Eén naam had ze al gevonden: Axel Ragnerfeldt.

#

‘Niemand heeft zo’n grote invloed gehad op het leven en werk van mijn vader als Joseph Schultz.’

Met zijn vinger bij de naam op zijn spiekbriefje laste Jan-Erik Ragnerfeldt een goed getimede pauze in en hij keek uit over het veelkoppige publiek.

‘Ik weet niet meer hoe oud ik was toen mijn vader voor het eerst over Joseph Schultz vertelde, maar ik ben opgegroeid met het verhaal over zijn keuze en levenslot. Joseph Schultz was mijn vaders ideaal, hij beschouwde hem als het grote voorbeeld voor de mensheid. Ik weet nog dat mijn vader over hem vertelde en dat mij daarbij één ding telkens duidelijker werd: dat het heel mooi is om goed te dénken, maar dat het nog belangrijker is om goed te hándelen.’

Het licht van de schijnwerper verblindde hem. Hij zag alleen de mensen op de voorste rijen, maar hij wist dat ze daar zaten. Een anonieme muur van mensen die allemaal aandachtig wachtten op wat hij nog meer zou zeggen.

‘En wie was die bijzondere Joseph Schultz dan wel? Is er iemand van u die zijn naam kent?’

Met zijn hand boven zijn ogen schermde hij het licht af. Zij zat helemaal vooraan, schuin onder het toneel. Ze was hem al eerder opgevallen, maar nu maakte hij van de gelegenheid gebruik om haar nauwkeuriger op te nemen. Fraai gebeeldhouwde trekken. Haar volle borsten onder een glanzende bloes met knopen die dapper hun best deden. Een kiertje waar ze hadden gefaald, een donkere gleuf die zijn belangstelling wekte. Hij liet zijn arm weer zakken.

‘De jonge Joseph Schultz was in de Tweede Wereldoorlog soldaat in het Duitse leger. Op 20 juli 1941 bevindt hij zich samen met zeven strijdmakkers in Smederevska Palanka aan het oostfront. Het verzet van de partizanen maakt het de Duitsers moeilijk en ze krijgen opdracht de opstand neer te slaan. Het is hoogzomer, midden in de hooitijd, en Schultz en zijn makkers zijn op een routineopdracht uitgestuurd – denken ze.’

Hij bleef doodstil staan. Een plotselinge beweging zou de spanning verbreken die hij had opgebouwd. Hij was er steeds bedrevener in geraakt, de ervaring had zijn zelfvertrouwen versterkt en hij durfde nu veel meer dan eerst. Het voorrecht van het succes. Hoe zekerder, hoe meer charisma.

Hij verplaatste zijn blik en keek haar in de ogen. Hij had zijn keus bepaald. Zij zou hem door de avond heen helpen en dat zou hij haar ook duidelijk laten merken. Dat ze uitverkoren was. En hij voelde de kriebeling waarnaar hij had verlangd, om daar op het toneel te staan en te kunnen kiezen, terwijl zij zich alleen maar kon voegen.

‘Na een korte mars begrijpen ze dat de opdracht van die dag een andere is dan ze gewend zijn, want plotseling wordt de groep van Joseph Schultz door een commandant staande gehouden.’

Ze sloeg haar ogen neer, maar te laat. Ze had zich al verraden. Er was haar een glimlach ontsnapt die aangaf dat ze genoot van zijn aandacht. Net als alle vrouwen die hij ontmoette, viel ze voor zijn machtspositie.

Het spel was begonnen.

‘De plaatselijke bevolking is bezig het hooi binnen te halen, de voorraadschuren moeten worden gevuld voor de winter, want ook in oorlogstijd moeten de mensen eten en moet het dagelijkse werk doorgaan. Voor een van de hooimijten die tijdens het werk van die ochtend zijn ontstaan, staan veertien burgers opgesteld. Geblinddoekt en met hun handen op de rug gebonden. Schultz en zijn zeven kameraden beseffen dat het de bedoeling is dat zij als vuurpeloton zullen fungeren.’

Ze stribbelde tegen, hij moest haar niet onderschatten. Ze keek niet in zijn ogen, maar naar iets ernaast.

‘Acht jongemannen die, gelegitimeerd door de wet van het uniform, het bevel krijgen om veertien onschuldige medemensen te doden.’

Iemand hoestte. Geërgerd constateerde hij dat de magie die hij had geschapen, verbroken was. Bewegingen in de zaal gaven aan dat sommige mensen even gingen verzitten. Toen was haar blik weer terug. Zekerder ditmaal, de verbinding was gelegd. In een zaal met driehonderd mensen wisten ze beiden dat het contact was gemaakt. Er waren verwachtingen gewekt. Een richting, een prikkeling, een geilheid.

Die niet bevredigd kon worden.

‘Zeven van de acht patrouilleleden aarzelen niet, ze zijn bereid het bevel op te volgen en ze leggen hun wapens aan. Maar voor Joseph Schultz is plotseling de maat vol. In de stilte die ontstaat laat hij zijn wapen op de grond vallen en langzaam loopt hij naar de hooiberg en neemt plaats in de rij van ter dood veroordeelden.’

Hij klikte op zijn powerpointprogramma. Het zwart-witte beeld van de gebeurtenis die zich vijfenzestig jaar geleden had afgespeeld, ontvouwde zich op het filmdoek tegen de achterwand van het toneel.

‘Vermoedelijk zou niemand zich Joseph Schultz en diens heroïsche keuze herinneren als een van zijn kameraden geen foto van de gebeurtenis had gemaakt. Hoe kán een mens ooit de keuze maken die Joseph Schultz maakte? Welke eigenschap had hij die de andere leden van zijn patrouille niet hadden? De mannen die niet alleen bereid waren om veertien onbekende burgers te executeren, maar ook hun kameraad Joseph Schultz.’

Hij liet de stilte voor zich spreken en nam een slokje water. Haar ogen waren de hele tijd op hem gericht, en daar groeide hij van. Er zat geen man naast haar, maar dat hoefde niet te betekenen dat die er niet was. Het overgrote deel van het publiek dat de literaire avonden bezocht die door het hele land werden georganiseerd was vrouw en ze leken altijd in groepjes te komen en de man thuis te laten. Godzijdank had de ervaring hem geleerd dat een echtgenoot thuis geen beletsel hoefde te vormen. De macht van het toneel deed wonderen en opende deuren die niet eerder waren opengegaan. Hij hoopte dat dat voor haar ook gold. Haar blik deed vermoeden dat de lezing de moeite waard zou worden.

‘Met die vraag bleef mijn vader zich in zijn werk voortdurend bezighouden, en let wel: ik zeg “bezighouden”, niet “beantwoorden”. Als schrijver voelde mijn vader de drang om tot de kern van de daad van Joseph Schultz door te dringen. Hij vroeg zich af waarom Joseph Schultz zich niet wilde laten verblinden door de troosteloze gedachte dat het toch niet uitmaakt wat we doen, maar de opvatting omarmde dat onze keuzes er wel degelijk toe doen. Bij hem kregen angst en egoïsme niet het laatste woord, terwijl deze eigenschappen, die we allemaal verachten, ons en onze keuzes voortdurend lijken te bepalen.’

Hij pauzeerde. Dat deed hij altijd op dit punt in zijn betoog en net als altijd leken zijn toehoorders wel gehypnotiseerd door zijn woorden, of eigenlijk niet zíjn woorden, maar die van zijn vader, maar nu was hij het, Jan-Erik, die ze doorgaf. Hun stemmen leken heel veel op elkaar en na jaren van voordrachten had hij de individuele verschillen weggeslepen, zodat ze bijna niet meer van elkaar te onderscheiden waren. Veel mensen hadden thuis wel een opname van een legendarische lezing van zijn vader, zijn stem was nationaal bezit geworden. Maar die waardevolle opnamen waren het enige wat nog van Axel Ragnerfeldts stem restte. Vijf jaar geleden had een herseninfarct hem het zwijgen opgelegd en nu was het Jan-Eriks beurt om de culturele erfenis uit te dragen. De boeken waren wereldwijd vertaald en elk jaar stroomden de royaltyvergoedingen het familiebedrijf binnen dat in de loop der jaren tot een klein imperium was uitgegroeid, met stichtingen en fondsen voor goede doelen. En een aardig salaris voor Jan-Erik, die directeur was en zorgde voor de continuïteit. Hij kreeg meer uitnodigingen voor lezingen dan hij aankon, terwijl hij er echt heel veel aannam. Hij reisde graag. Wat een andere manier was om te zeggen dat hij het niet heel belangrijk vond om thuis te zijn.

Hij was gegroeid door zijn werk. Hij was belangrijk geworden.

‘Misschien besefte Joseph Schultz dat de dood hem ook zou treffen als hij ervoor koos om tussen zijn kameraden te blijven staan en zijn geweer af te vuren. Misschien besefte hij dat hij, als hij de weg van de minste weerstand koos en het bevel opvolgde, niet alleen de veertien mannen zou executeren, maar ook het laatste restje menselijkheid in zichzelf. Dat laatste greintje dat intact moet blijven, omdat we onszelf anders niet meer recht in de ogen kunnen kijken wanneer we ’s ochtends voor de spiegel staan. Misschien besefte hij dat hij geen leven meer overhield als hij dat verbruikte, dat het dan alleen nog een kwestie was van overleven totdat de dood hem definitief zou inhalen.’

Haar blik was een en al uitnodiging. Hij klikte op de computer en het beeld van de heldendaad van Joseph Schultz vervaagde en verdween. In plaats daarvan verscheen een close-up van zijn vader, een van de weinige foto’s die hij de uitgeverij had laten gebruiken.

‘Met zijn oorlogshandeling heeft Joseph Schultz geen land veroverd. Hij heeft geen levens gered, er stierven vijftien mensen in plaats van veertien. Voor zijn buitengewone moed en voor het feit dat hij een bevel durfde te weigeren heeft hij nooit een medaille gekregen. De meeste mensen hebben nog nooit van hem gehoord, terwijl Hitler, Göring en Mengele de geschiedenisboeken in zijn gegaan. Maar wat misschien wel het meest verbijsterende is van alles, is dat de keuze van Joseph Schultz vijfenzestig jaar na dato meer verwondering wekt dan die van zijn kameraden. Dat zijn daad zo uniek is, ook al deed hij datgene wat de meesten van ons voor juist houden. Want als we mogen kiezen, wie willen we dan liever zijn, Joseph Schultz of een van de andere mannen uit zijn patrouille?’

Zwijgend de zaal in kijken.

‘Ik zou Joseph willen zijn. Wie nog meer?’

Jan-Erik zag een golf door de zee van mensen gaan. Het licht van de schijnwerper was heet in zijn gezicht. Zijn ego groeide. Net als anders liet hij op dit punt van zijn lezing zijn blaadje op het spreekgestoelte liggen en liep langzaam naar het midden van het toneel, bleef staan op het punt dat hij van tevoren had gemarkeerd en hield zijn ogen op de vloer van het toneel gericht. Kwetsbaar buiten de beschutting van het spreekgestoelte voegde hij zich bij het publiek en keek langzaam op.

‘Mijn vader en Joseph Schultz beseften dat het met onze daden net zo is als met onze kinderen, ze leiden een eigen leven en buiten ons of onze wil om laten ze hun invloed gelden. Joseph Schultz en mijn vader horen bij de kleine groep mensen die inzien dat een goede daad zijn eigen beloning is. Dat is groot, heel groot. Ze hebben bewezen dat we door het overwinnen van onze eigen angst ook onze machtigste vijand overwinnen. Ik ben oneindig dankbaar dat ik een vader als Axel Ragnerfeldt heb, en dat ik de kans krijg om zijn boodschap uit te dragen.’

Het applaus was spontaan als altijd. Hij had zich kwetsbaar opgesteld en was persoonlijk geworden. Hij had hun het idee gegeven dat ze in wezen gelijk waren en eigenlijk net één grote familie. Maar hij was nog niet klaar.

‘Ik ben hier vanavond omdat ik de boodschap wil doorgeven. Laten we in de voetsporen treden van mijn vader en een voorbeeld nemen aan Joseph Schultz.’

Hij keek haar vorsend aan en zag dat het goed zat. Voldaan constateerde hij dat haar applaus zich van dat van de anderen onderscheidde. Het was wat langzamer, er zat een andere gedachte achter, zoiets als: je bent fantastisch, maar denk maar niet dat je in alles je zin kunt krijgen. Een teken dat hij juist alles gedaan zou krijgen. Hij lachte in zichzelf over zijn succes.

Het was tijd voor vragen. Het zaallicht ging aan en nu kon hij zijn publiek zien. De anonieme massa kreeg plotseling een gezicht en hij nam zijn plaats achter het spreekgestoelte weer in. Hij sloot zijn ogen en probeerde te genieten van het moment. Nog even, dan zou zijn vader weer alle aandacht opeisen. Losgelaten uit het verpleeghuis waar hij fysiek verbleef, zou zijn geest hier naar binnen stromen en zijn zojuist geleverde prestatie tenietdoen.

Axel Ragnerfeldt, die het succes had behaald dat de meeste ouders hun kinderen toewensen.

Een oudere man achteraan in de zaal stak zijn hand op en Jan-Erik gebaarde dat hij zijn vraag mocht stellen. Niet door met zijn vinger te wijzen als een oud wijf, maar door zijn hele hand te gebruiken.

‘Ik wil u graag iets vragen over het boek Schaduw.’

De man sprak met een accent. De roman waarover hij iets wilde vragen had geresulteerd in de Nobelprijs. Het was de roman waarover Jan-Erik de meeste vragen kreeg. De laatste in een rij van literaire triomfen die de Zweedse Academie ten slotte had overtuigd. In 2000 was de hoofdpersoon uit het boek, Simone, verkozen tot het literaire vrouwenportret van de twintigste eeuw, na een felle concurrentiestrijd met Kristina uit De emigranten van Moberg.

‘Zoals iedereen weet zijn er kolommen vol geschreven over dat boek, maar wat mij fascineert is dat het zo werkelijkheidsgetrouw is. Ik was veertien toen ik uit Buchenwald werd bevrijd en vanuit mijn kampervaringen vind ik het onbegrijpelijk dat iemand die zelf niet in een concentratiekamp heeft gezeten zo precies kan beschrijven hoe het daar was. Uw vader moet wel veel research gedaan hebben, aangezien er talloze feiten in staan die met de werkelijkheid overeenkomen. Ik zou graag willen weten hoe hij te werk is gegaan.’

Jan-Erik glimlachte. Het antwoord was eigenlijk kort en goed: ik heb geen idee. Maar dat kon hij niet zeggen. Er was iets meer nodig om de literatuurliefhebbers tevreden te stellen.

‘Mijn vader was altijd erg gesloten over zijn scheppende werk en kende er nooit iemand in. Hij heeft ook nooit verslag gedaan van zijn research of verteld waar hij zijn ideeën eigenlijk opdeed. Als mijn vader schreef, verkeerde hij in een bepaalde toestand waarin hij “ontvanger” was, zoals hij dat noemde, en de woorden als vanzelf tot hem kwamen.’

Dat was waar, maar het verklaarde weinig. Hij had het zichzelf ook altijd afgevraagd.

Er kwamen meer vragen. Ongeveer dezelfde als altijd. Tijdens het hele vragenuurtje ontweek hij haar blik. Hij wilde dat ze zich even zou afvragen of ze hem kwijt was, dat ze daar even bang voor was. Maar hij was zich aldoor bewust van haar aanwezigheid. Vanuit zijn ooghoek registreerde hij elke beweging.

Tot slot las hij altijd een stukje voor. Hij wist dat de gelijkenis tussen hun stemmen de beste manier was om de mensen in verwarring te brengen. Het licht werd gedempt en hij liet de foto van zijn vader op de achtergrond vervagen. Het kleine leeslampje op het spreekgestoelte gaf genoeg licht. Vaak gebruikte hij hetzelfde fragment. Door goed te luisteren naar zijn vader had hij diens zinsmelodie geleerd. Af en toe keek hij haar over de rand van zijn leesbril heen aan. Hij droeg altijd lenzen, alleen niet wanneer hij lezingen hield; met bril leek hij meer op het origineel.

De laatste zinnen had hij zo vaak gelezen dat hij ze uit zijn hoofd kende en daarom kon hij nu het publiek in kijken.

‘Maar toen het gedaan was en de avond viel, was ze niet meer zo zeker van haar zaak. Als een onzalige geest kwam de angst aansluipen en sloeg zijn tent op bij hetzelfde vuur. Of je daden nu goed zijn of slecht, ze verspreiden zich als kringen over het water. Over uitgestrekte vlakten zullen ze voorttrekken en altijd nieuwe wegen vinden. En omdat je invloed oneindig is, zal je schuld ook oneindig zijn.’

De voordracht was afgelopen en hij klapte het boek langzaam dicht. De schijnwerpers gingen weer aan. Toen zijn stem was weggestorven, werd het helemaal stil en in de pauze die ontstond kon de angst naar binnen glippen. Het steeds terugkerende schrikbeeld dat het publiek plotseling als één man op zou staan en met oorverdovend gebrul uiting zou geven aan zijn teleurstelling. Dat hij er niets van kon. Dat hij maar middelmatig was.

Het applaus was een bevrijding. Het gaf hem een kick. Het geluid van alle enthousiaste handen omsloot hem als een liefdevolle omarming.

Hij was geweldig, iedereen bewonderde hem.

En daarna het verlangen naar de ontspanning die alleen de minibar op zijn hotelkamer kon geven.

Hij wierp haar een lange blik toe voordat hij het toneel verliet. Kom na afloop naar mijn kleedkamer.

Er stonden drie berichten op zijn voicemail. Het eerste was van zijn dochter Ellen. Hij realiseerde zich dat hij vergeten was te bellen, wat hij wel had beloofd. Het tweede was van zijn vrouw Louise, die chagrijnig klonk omdat hij vergeten was Ellen te bellen. En het derde was van een zekere Marianne Folkesson, die hem wilde spreken over Gerda Persson. De altijd aanwezige huishoudster uit zijn jeugd. Het was jaren geleden dat hij contact met haar had gehad, maar Ragnerfeldt bv betaalde haar nog steeds maandelijks een bedrag, bij wijze van pensioen na jarenlange trouwe dienst, dat gebeurde in uitdrukkelijke opdracht van zijn vader. Hij noteerde het nummer van Marianne Folkesson en wilde net het mobiele nummer van zijn dochter intoetsen, toen er discreet werd aangeklopt.

Hij schakelde zijn mobiel uit en deed open.

Eindelijk waren alle bekroonde woorden overbodig. In deze arena was hij de ster.

Hij zou de nacht niet zielig alleen hoeven door te brengen.