Mieke de Loof

Wrede schoonheid

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

© Mieke de Loof, 2010

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Rudolf Dührkoop: Clotilde von Derp-Sacharoff, Inv. FotoLS2000/1698, Albertina, Wien - Dauerleihgabe der Österreichischen Ludwig-Stiftung für Kunst und Wissenschaft

isbn 978 90 445 1972 3

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

EEN

Ksaveri Ignatz stormde de monumentale trap van de universiteitshal af en stopte. Zijn ex-professor, die hij zo lang niet meer had gezien, stond in gedachten verzonken tussen de arcaden rond de binnenplaats. Een verdwaald dier, dat de kudde niet meer kan vinden, flitste het door Ignatz’ hoofd.

‘Herr Professor, wat een toeval.’

Professor doctor Erwin von Graff draaide zich om en lachte gespeeld beteuterd toen hij Ignatz herkende.

‘Betrapt, Ksaveri. Ik beken, ik ben in slecht gezelschap.’

Hij grijnsde naar de bronzen bustes van zijn overleden collega’s.

‘Verdwaald en terechtgekomen tussen de fossielen. Red me, Ksaveri.’

Ignatz schrok van de plotse ernst in zijn toon, aarzelde even, maar maakte toen snel een kruis over zijn onderzoekswerk die namiddag in de bibliotheek.

‘Redden is mijn beroep, Herr Professor.’

De professor grinnikte.

‘Ik weet het, Ksaveri, vergeef me, ik maak schaamteloos misbruik van je reddersinstinct.’

Ignatz vroeg zich af – zoals altijd bij Von Graff – wat echt was en wat theater en besloot het subtiele spel van waarheid en leugen mee te spelen.

‘Neem me niet kwalijk, Herr Professor, maar wilt u wel gered worden?’

Von Graffs wenkbrauwen gingen de hoogte in en Ignatz dacht dat hij zijn hand overspeeld had.

‘Willen? Het is te laat, jongen. Te laat.’

Von Graffs woorden verkilden Ignatz. Hij begreep er niets van. Von Graff bruiste altijd van energie en blaakte van ambitie en dan nu zo’n uitspraak.

De blik van de professor, die door Ignatz heen ging en gericht leek op een punt in de verte, concentreerde zich weer op hem en werd opnieuw menselijk.

‘Maar goed, laten we het over jou hebben, Ksaveri. Wat drijft jou naar dit mausoleum?’

‘Opzoekingswerk. Een artikel voor het Jaarboek Psychiatrie en Neurologie.’

‘Je maakt me nieuwsgierig. Vertel, maar niet hier, de vijand luistert mee.’

Von Graff knipoogde en wees naar de bustes.

‘Wat denk je van een stevige lunch? Ik trakteer.’

Ignatz deed alsof hij aarzelde.

‘Ik heb nog stapels werk.’

‘Ik ook.’

‘En een afspraak in de namiddag.’

‘Ik ook.’

‘En … thuis waarschuwden ze me altijd om niet zomaar met oudere mannen mee te gaan.’

‘Een stevige lunch is geen snoepgoed.’

Ze lachten luid omdat de spanning was verbroken.

‘Zo hoor ik het graag’, zei Von Graff.

Samen daalden ze de trap af naar buiten. Een vaalwitte maartzon gleed over de marmeren treden en het begon te miezeren.

‘Ideaal weer voor Café Landtmann,’ zei de professor toen Ignatz zijn paraplu opstak, ‘vlakbij en toch een andere wereld.’

Ze wandelden een eindje de Ringstrasse af en Ignatz prees zich gelukkig dat hij zijn professor niet ’s avonds tegen het lijf was gelopen. ’s Avonds veranderde Café Landtmann in het voorgeborchte van de hel, vond Ignatz, omdat derderangsacteurs van het Burgtheater het cafépubliek eindeloos verveelden met vermoeiende autobiografische monologen. En hoe later op de avond, hoe pathetischer hun gebaren en hoe luidruchtiger hun verdriet. Maar ook ’s middags was het leed al nauwelijks te overzien, dacht Ignatz toen ze op het punt stonden Café Landtmann binnen te gaan.

‘Sterkte, mijn jongen. Denk aan mijn colleges: observeren, analyseren, niet oordelen.’

Ignatz herinnerde zich hoeveel moeite het hem in zijn werk als zenuwarts had gekost om vooral die laatste aanbeveling, niet oordelen, in praktijk te brengen. In het hoofd van een kinderverkrachter inbreken bijvoorbeeld, zijn driften observeren en analyseren, en hem daarna niet verachten. Hij kon het nog altijd niet, hoezeer Von Graff dit ook eiste.

Ignatz trok zijn harnas van voorkomendheid aan, sloot zijn paraplu, sloeg de druppels er in een soepele beweging af en volgde Von Graff naar binnen.

In Café Landtmann gold de ongeschreven wet dat sommige tafeltjes ’s middags voor stamgasten gereserveerd waren. Professor Von Graff had ervoor gezorgd dat zijn tafeltje zo ver mogelijk van dat van Sigmund Freud verwijderd was. Niet omdat hij, zoals de meesten van zijn collega’s in de geneeskunde, neerkeek op het werk van Freud, maar wel omdat Freuds ijdelheid en onverdraagzaamheid hem danig op de zenuwen werkten.

Ignatz zag dat Von Graff bij het binnenkomen eerst naar het ‘Freudtafeltje’ in de hoek keek om het daarna onmiddellijk de rug toe te keren. Von Graff ten voeten uit: altijd uitgesproken in zijn afkeer. Ignatz kon zijn degout voor Freud beter verbergen. Freud speelde zijn leerlingen tegen elkaar uit om zelf de onbetwiste meester te kunnen blijven. Dat zou Von Graff, die genereus was, nooit doen.

‘Herr Professor …’

‘Erwin, Ksaveri, voor vrienden heet ik Erwin. Hoe vaak moet ik het nog herhalen?’

Ignatz vond het nog altijd moeilijk om zijn vroegere professor, ook al waren ze in de loop van de jaren vrienden geworden, met Erwin aan te spreken. Het was een kwestie van respect, dat Von Graff al bij de eerste les had afgedwongen. Niet omdat hij in jacquet en met jabot het auditorium binnenkwam, wél om de manier waarop hij hen inwijdde in de geheimen van Geslacht en karakter, het omstreden boek van Otto Weininger.

‘Opent u uw college over de vrouwelijke seksualiteit nog steeds met de schokkende vraag: “Wie van u heeft Geslacht en karakter gelezen?”’

Von Graff glimlachte.

‘Mijn coup de théâtre. Jawel, straks is het weer zover. Dus hoog tijd om de inwendige mens te versterken.’

Ze bestudeerden het menu en Ignatz nam ondertussen onopvallend zijn omgeving op. Veel groene pluche, fijne heertjes en lonkende dames, een slaapverwekkende combinatie. Hij keek naar de hoofdroos op de vettig glanzende kraag van zijn professor. Hij laat zich gaan, dacht hij, hij verzorgt zich niet meer.

‘Wat kijk je, Ksaveri?’

Ignatz schrok. Hij wist niet dat Von Graff hem van achter zijn menukaart observeerde.

‘Ik vroeg me af of u tijdens uw colleges nog altijd zo’n bloedrode camelia in het knoopsgat van uw revers hebt …’

‘En of ik nog doceer met mijn sneeuwwitte gemsleren handschoenen aan? Ik moet je teleurstellen.’

‘Die attributen pasten nochtans bij u.’

‘Pure vorm, jongen. Een echte dandy heeft dat niet nodig. Daar ben ik pas laat achter gekomen.’

Ignatz lachte.

‘Een echte dandy is gelijkmoedig, vrij van emotionele bindingen’, zei Von Graff.

Ze zwegen.

‘Maar ook dat ben ik niet.’

Voor het eerst vielen Ignatz de donkerpaarse wallen onder Von Graffs ogen op. Wat zou hem wakker houden? Hij had wel een vermoeden: Wenen was een groot dorp en ja, hij had de roddel opgevangen dat Von Graffs liefje hem in de steek had gelaten. Ignatz zag vanuit zijn ooghoeken hoe zich aan de overkant, uit een nest kirrende cocottes een elegante dame losmaakte die, heel toevallig, op haar tocht naar het damestoilet, de mouw van een heer met brede bakkebaarden beroerde. Verstrooid keek de deftige heer op zijn horloge, vouwde The Financial Times dicht en volgde haar naar de chambre séparée.

‘Wat denk je, Ksaveri, ook een gegrild gansje?’

In de spiegel had de professor de transactie ook gezien. Ignatz voelde zich opgelaten.

‘Of liever klassiek, knakworst met mosterd?’

Ignatz schoof ongemakkelijk op zijn stoel en de professor zag het geamuseerd aan.

‘Een grapje, Ksaveri, een onschuldig grapje van Von Graff, de smet op het blazoen van onze zo beroemde faculteit geneeskunde.’

‘Een smet zou ik u niet noemen.’

‘Een schandvlek dan.’

‘Nee,’ Ignatz aarzelde even, ‘eerder een lichtvlek in donkere tijden.’

‘Dank je, als ik dát geweest ben, al was het maar voor een paar van mijn studenten, dan is mijn leven niet voor niets geweest.’

Ignatz slikte. Von Graff sprak alsof zijn leven al voorbij was.

‘Maar je ging me vertellen over je artikel voor het Jaarboek?’

‘Ja, over mijn zelf ontwikkelde therapie. Een mengeling van eeuwenoude soefistische en Tibetaanse wijsheden.’

De ober bracht de dampende schotels en de conversatie stokte. Ignatz vroeg zich af of hij zou prijsgeven dat zijn therapie ook op de geestelijke oefeningen van Ignatius van Loyola, de stichter van zijn orde, stoelde en of hij zou verklappen dat hij zijn patiënten over teksten van Baltasar Gracián, een zeventiende-eeuwse jezuïet, liet mediteren. Te veel jezuïeten, dacht hij. Zo wek ik de nieuwsgierigheid op van Von Graff. Hij heeft een fijne neus voor geheimen en boort graag in verborgen levens. Sinds een half jaar gebruikte Ignatz zijn werk als zenuwarts als dekmantel voor zijn activiteiten als geheim agent van de jezuïeten.

‘En werkt ze, je nieuwe therapie?’

‘Ik boek er goede resultaten mee, maar bij een van mijn patiënten werkt ze totaal niet.’

‘Je krijgt geen contact met hem.’

‘Ze verandert telkens als een blad aan een boom.’

‘Met vrouwen werken is altijd moeilijk. Voor je het weet ben je álles voor hen: vader, man, God en enige toeverlaat.’

‘Ik ken de gevaren … Erwin, maar bij haar ligt het anders: geen getijden van aantrekken en afstoten, geen projectie van gevoelens, geen gevoelens tout court. Kan dat bij een vrouw?’

‘Leer mij de vrouwen kennen.’

Von Graff stak zijn vork en mes in de lucht en keek theatraal naar de zoldering.

‘Ze hebben geen essentie, geen eigen doel. Ze zijn niets, ze vloeien en veranderen maar.’

Ignatz grinnikte. Hij citeert uit zijn college, dacht hij.

‘Zoals slijmdiertjes groeien en krimpen ze naar gelang de mannen met wie ze omgaan. Versmelten willen ze, volledig opgaan in een ander, welke schlemiel dat ook moge zijn.’

Ignatz schrok van de ernst en de bitterheid waarmee Von Graff Geslacht en karakter parafraseerde. Zijn uitspraken waren veel giftiger dan ze in Geslacht en karakter ooit bedoeld waren. Dit was helemaal niet de Von Graff die hij kende. Zijn geliefde moet hem diep gekwetst hebben, dacht hij.

Von Graff doopte een stukje eendenborst in de zoetzure saus en zei, zonder zijn hoofd op te richten: ‘Maskers. De vrouw verstopt haar verdriet achter maskers.’

Ignatz keek naar de schilferige huid van Von Graff en vroeg zich af of de hoornlaag, die nu losliet, ook een masker was dat hij afwierp. Hij zag hoe het namiddaglicht de sigarenrook filterde en een bijna onzichtbare sluier van melancholie op het gelaat van Von Graff legde.

‘Een pousse-café om te eindigen, Ksaveri?’

‘Mijn afspraak …’

Von Graff zuchtte en zei: ‘Ik weet het, je hebt het druk. Ik ook. Na mijn college moet ik nog naar Schiele en daarna komt …’

‘Naar Egon Schiele? Om u te laten portretteren?’

‘Nee, Ksaveri, ik verkies het om, net als mijn overleden collega’s, in brons vereeuwigd te worden.’

‘Dan houd ik u niet langer op.’

Ignatz besefte maar al te goed dat hij het namiddaggesprek veel te vlug afrondde. Dat hij niet de tijd nam om Von Graff te vragen waarom zijn hart zo bloedde.

‘We moeten dit meer doen’, zei Ignatz en hij vond zichzelf een lafaard.

‘Nog altijd de perfecte gentleman.’

‘Als het wat minder druk is.’

‘Zeker, Ksaveri. Als het wat minder druk is.’

Ignatz stond op en gaf zijn professor een hand. Even ontmoetten hun ogen elkaar en Ignatz zag er een verlorenheid in, die hij nooit meer zou vergeten.

Toen liet hij Von Graff alleen achter in Café Landtmann, zonder de beslissende vraag te stellen. Iets waar hij tot op het einde van zijn dagen spijt van zou hebben.

*

Doctor Erwin von Graff, professor seksuele pathologie aan de faculteit geneeskunde van de Weense universiteit, stak langzaam het boek in de hoogte. Zijn stem galmde door het auditorium.

‘Wie van u heeft Geslacht en karakter gelezen?’

De studenten zwegen.

‘Niemand?’

Hij glimlachte.

‘Schrik om betrapt te worden met pornografie?’

De professor nam zijn tijd om het sigarenbandje van zijn sigaar te schuiven.

‘Mijne heren, ik weet wat mijn collega’s over me zeggen: die seksueel verknipte Von Graff brengt zijn studenten op het slechte pad. En toch blijf ik erbij: u moet dit boek lezen. Uit zelfbehoud.’

De professor knipte resoluut de punt van zijn sigaar af.

‘Geslacht en karakter is géén pornografie, laat staan pornografie vermomd als filosofie. Dit meesterwerk legt op een geniale manier de natuur van de vrouw bloot, haar lagen en haar listen; hoe ze de mannen in haar netten verstrikt en de poel van verderf in sleurt.’

De professor zoog aan zijn sigaar.

‘Elf jaar geleden, in 1903, een paar maanden na het schrijven van dit meesterwerk, joeg Otto Weininger, drieëntwintig jaar jong, zich een kogel door het hart. Het mysterie van de vrouw ontrafelen, kan – daarvan hoef ik u, mijne heren, niet te overtuigen – een man het leven kosten.’

Von Graff liet een pauze vallen en stapte met lichtverende tred, een tred die in Wenen erg in de mode was, van de lessenaar naar het bureau, dat midden op het podium stond.

‘Vleselijke lust en dood, ze hebben alles met elkaar te maken.’

Von Graff knikte naar de pedel, die de gordijnen sloot, veegde het zweet van zijn voorhoofd en ontstak een voor een de lichten, die koud op het tafelblad schenen.

‘Bent u er klaar voor? Klaar voor het universum van de vrouw, de vergaarbak van passie, gruwel en lust? Als u zwak bent, ga dan. Het kan nog, ongeschonden. Als u sterk bent, blijf. Op eigen verantwoordelijkheid.’

Zijn stem klonk vreemd vervormd omdat hij plots achter het bureau was verdwenen. Hij scharrelde er wat, vond wat hij zocht, zuchtte van tevredenheid en rees omhoog. Niemand bewoog.

‘Kijk wat ik voor u heb meegebracht.’

Precieus en voorzichtig toverde hij een bokaal met groteske geslachtsorganen tevoorschijn en zette hem op het tafelblad. Gevangen in de lichtcirkel weerkaatste hij de dood.

‘Het werk van de vrouw.’

Weer verdween Von Graff achter het bureau en diepte nu een bokaal met een wit geweekte, wak geworden foetus op, hief hem hoog boven zijn hoofd en draaide er langzaam mee van links naar rechts. Het was nu muisstil in het auditorium. Hij plaatste de bokaal met de misvormde foetus aan de rand van de lichtkring. Dit ritueel herhaalde hij viermaal met telkens een andere foetus, die hij in een cirkel rond de geslachtsorganen schikte. Gehypnotiseerd staarden de studenten naar het stilleven op het bureau.

‘Het resultaat van de perverse ziekte. Een cadeautje van de vrouw aan onschuldig, ongeboren leven’, fluisterde hij hees.

Voor de laatste keer dook hij naar beneden en haalde een wassen hoofd naar boven dat hij in het midden van het macabere tableau op het bureau plantte. Het was het sluitstuk: een moulage van een aangevreten gezicht. Het verduisterde halfrond plooide naar binnen.

‘Dit anatomische waspreparaat, mijne heren, is de trots van onze universiteit. Nergens ter wereld wordt syfilis in stadium iii zo waarheidsgetrouw weergegeven. Puur vakwerk, perfecte kleur en geen stank van een rottend gezicht.’

Een rimpeling van afschuw trok door het auditorium.

‘Goed, heren, we beginnen eraan: de bevlekking door de vrouw.’

*

‘Vleselijke lust en dood, ze hebben alles met elkaar te maken.’ Ik sluit mijn ogen om mijn opwinding beter te kunnen voelen en hoor de gordijnen dichtschuiven. Hij zucht. Hoe zal die zucht straks klinken? Hevig? Hijgend? Stokkend? Ik voel het tintelen in mijn onderbuik en regel mijn ademhaling. Ik ruik zijn angst en rek me uit als een panter. Zijn magere vingers grijpen gretig naar de grote geslachtsorganen. Alleen koud glas scheidt ze nog van elkaar. Ik sluit mijn ogen weer. Wil je dat ik dat ook bij jou doe, Herr Professor? Gretig grijpen naar je vlees? Ik slik mijn speeksel weg en denk aan vanavond. Mijn lichaam gloeit. Ik zal je geven waarnaar je zo diep verlangt, professor, ik zal je blussen, ik zal je dopen. Niet in het zuivere water van de natuur, maar in het ontsmette sap van de wetenschap. In formol, formaline, formaldehyde. Maar eerst zal ik je aanraken en je zult rillen van genot. Ik zal je betasten en je zult smeken om meer, ik zal je bijten en in je kerven en je zult roepen: kom in mij, doe alles met mij. Maar dan, professor, dan wacht ik even. Pas als je longen raspend tegen je borstkas schuren van je gejank, geschreeuw en gekerm om meer, pas dan plooi ik je open. Pas dan ontvouw ik de bleke opperhuid van je buik tot ik je donkerrode lippen van maag, milt en lever vind, waarin ik me zal verliezen.

*

Professor doctor Erwin von Graff wandelde langs de Universitätsstrasse en de Spitalgasse naar de Frauenklinik. Hoe dikwijls had hij deze weg niet afgelegd met Minning, zijn geliefde, die zo trouwhartig naar hem opkeek als hij haar zijn arm gaf. De herinnering sneed hem door zijn hart. Hij versnelde zijn pas. Ondankbaar wicht. Hij nam zijn zakhorloge: vijf voor zes, ik moet me reppen. Hij schakelde een versnelling hoger en als vanzelf laaide het vuur van zijn woede op. Je kon niets, wist niets, was niets, Minning. Stop dat maar goed in dat mooie, domme hoofdje van je en ook al verliet je me voor dat uilskuiken, weet goed dat je alles aan mij te danken hebt. Alles. Wie raapte je op uit de goot? Wie leerde je converseren, je gedragen, je kleden? Een leeg vat was je, Minning. Hij keek weer op zijn horloge: zes uur. Nog tijd genoeg om Egon Schiele uit het mortuarium te bevrijden, me thuis te verfrissen en de wijn uit de kelder te halen voor mijn gast.

Leid me naar Schiele, Herr Professor, leid me naar hem.

Von Graff ontsloot de metalen deuren van de zij-ingang van de Frauenklinik. Het geluid van zijn stap leek door elke witgelakte tegel teruggekaatst te worden. Hij opende de voorlaatste deur. Een flauwe grappenmaker had uarium weggekrast zodat de pijl naar beneden enkel nog mort aangaf.

Het licht was uitgevallen maar hij kende de weg en schuifelde langs de trap naar het kleine platform. Hij wachtte even en dwong zichzelf tot rust: zijn woede was bekoeld. De muur voelde alsof er doodszweet op stond. Hij greep naar de ijzeren trapleuning en een akelig gevoel besprong hem: hij was niet alleen. Met een ruk draaide hij zich om, zijn beide handen voor zich uit zwaaiend. Niets, lucht en leegte.

Is je verlangen zo groot, Herr Professor, dat je hulpeloos en blind naar me tast? Als een baby, die zoekt naar de moederborst? Als een minnaar, die snakt naar zijn geliefde?

Von Graff rilde. Hij hoorde het weer. Hij bleef stokstijf staan. Iets, vlakbij, haalde adem. Een roofdier dat zijn geur opsnoof. Hij stormde naar beneden, duwde met heel zijn gewicht de ijzeren deur open en struikelde het mortuarium binnen. Het schelle licht verblindde hem.

*

Egon Schiele stond voor de lijkbaar. Vanuit de rechterpols trok hij met een staafje houtskool snel, trefzeker en soepel lijnen op het witte papier. Zijn donkere ogen boorden zich in het naakte lichaam dat voor hem lag. Hij observeerde de knoken in haar handen en haar opgezwollen gewrichten, stille getuigen van het leven in de voorstad. Het contrast wilde hij vatten; de tegenstelling tussen haar zachte contouren en het skelet dat hoekig door haar bleke huid duwde. Het lukte hem niet en verstoord gooide hij het blad op de grond.

Schiele ging naar de hoek van het mortuarium en dronk een glas water. Ontvankelijk moet ik zijn, niets verwachten, niets begrijpen, alleen maar openstaan, registreren. Hij stapte over de mislukte schetsen heen, weer naar het midden, zette zijn rechtervoet op het krukje, hield met zijn linkerhand de bovenhoek van zijn schetsboek vast en begon opnieuw.

‘Ik ben jou,’ fluisterde hij de dode jonge vrouw toe, ‘en jij bent mij.’ En ineens was het er, het moment waar hij zo naar snakte. Uit het niets verschenen de contouren op het papier en in enkele lijnen legde hij haar neer. Een onvergelijkbare vreugde maakte zich van hem meester en in gedachten zag hij al haar lichaam: een juweel van bruin, rood, baksteen en oranje, gevat in een leegte van oker, abrupt afgesneden door de scherpe randen van het papier.

Hij hoorde amper dat Von Graff binnentuimelde. Pas toen zijn eerbetoon aan de dode jonge vrouw op papier stond, keek hij op.

‘Inspirerende vrouw, Egon?’

Egon Schiele zweeg. Voorzichtig verborg hij zijn schets in de zwarte tekenfarde en nam een nieuw blad.

‘Ik heb met haar gesproken.’

De eenvoud en vanzelfsprekendheid van Schiele troffen de professor. Hij weent van binnen, dacht Von Graff en hij wendde zijn blik af omdat hij het nu niet verdroeg om in een spiegel te kijken.

We zien te veel, dacht Von Graff: in schoonheid verval, in perfectie verdriet en in alles wat leeft de dood. Hij keek naar het witte blad. Hij herkende Schieles hunkering naar het absolute, zijn gedrevenheid, dat passionele leven alsof je haar in brand stond en iedere seconde telde. Net als Schiele had hij ingebeukt op de middelmaat van de gevestigde orde en veel vijanden gemaakt. Hij had het wezen van de vrouw willen doorgronden en Minning was zijn levenswerk, zijn muze, de incarnatie van het eeuwig vrouwelijke geweest. Ze had hem verlaten, voor altijd, en de pijn was niet te harden.

Von Graff voelde een traan over zijn gelaat glijden en om zijn gêne te verbergen ging hij naar de hoek van het mortuarium en waste omslachtig zijn handen. Schieles ogen volgden de professor en zagen hoe zijn opgetrokken schouders een verdedigingsmuur tegen hem probeerden op te richten. Tevergeefs, de muur vertoonde barsten en scheuren. Angst en verdriet sijpelden er overal doorheen. Hij verkruimelt waar ik bij sta, dacht Schiele en mededogen overviel hem. Hij begon Von Graff te tekenen. De houtskool schraapte over het zachte vel papier; eerst rustig, daarna alsmaar sneller en sneller. Het staafje houtskool werd een scalpel dat sneed tot in de ziel van Von Graff en wat hij zag was een zwartgapende afgrond van eenzaamheid en verdriet. Von Graff draaide zich om, keek naar Schiele en wiste zich het zweet van het voorhoofd.

‘Egon, het spijt me, ik moet het mortuarium sluiten. Het is tijd.’

Schiele antwoordde niet maar bestudeerde de tekening doodstil, vanaf een afstand.

Von Graff nam zijn horloge uit zijn binnenzak en wond het op. Schiele bleef met halfgesloten ogen naar de tekening kijken, stapte naar voren en maakte haar met één dodelijke haal van zijn houtskoolstift af. Voorzichtig stak hij de tekening van Von Graff bij die van de dode jonge vrouw. Alleen het flinterdunne zijdepapier scheidde hen nog van elkaar.