Kristien Hemmerechts

Gitte

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© Wit Zand bvba, 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Ad Vlemmix

isbn 978 90 445 1991 4

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

À la claire fontaine

M’en allant promener,

J’ai trouvé l’eau si belle

Que je m’y suis baigné.

Il y a longtemps que je t’aime,

Jamais je ne t’oublierai.

Sous les feuilles d’un chêne,

Je me suis fait sécher.

Sur la plus haute branche,

Le rossignol chantait.

Chante, rossignol, chante,

Toi qui a le cœur gai;

Tu as le cœur à rire,

Moi je l’ai à pleurer.

J’ai perdu mon amie

Sans l’avoir mérité,

Pour un bouquet de roses

Que je lui refusai.

Je voudrais que la rose

Fût encore à planter

Et que ma douce amie

Fût encore à m’aimer.

(oud Frans liedje, vooral populair in Québec)

#

Ik liep maar wat te dromen,

Toen zag ik de fontein.

Het water was zo helder,

Ik heb erin gebaad.

Jij bent mijn allerliefste,

Jou wil ik nooit meer kwijt.

Langzaam liet ik me drogen

Onder een brede boom.

Hoog op het dunste takje

zong er de nachtegaal.

Zing maar, nachtegaal, zing maar,

jij met het blije hart.

Jouw hart is niets dan glimlach,

het mijne is vol smart.

Mijn liefste meisje is

Boos van mij weggegaan

Om een boeketje rozen.

Ik bood het haar niet aan.

Nu hoop ik dat de roos

ooit nog zal kunnen groeien.

En dat mijn zachte meisje

straks om mij bloeit.

(vertaling Bernard Dewulf)

DEEL I

1

In de studeerkamer van mijn vader hing een schilderij dat de uitdrijving uit het paradijs voorstelde. Je moest heel goed kijken om Adam en Eva tussen het weelderige groen te ontdekken. Twee nietige figuurtjes waren het, die met hun handen hun schamele naaktheid probeerden te bedekken. Terwijl het leven in het dierenrijk onbekommerd zijn gangetje ging, maakten zij zich blozend uit de voeten. Eva’s lange blonde haren wapperden als een vaandel achter haar aan. Ze liep bijna dubbel gebogen alsof ze steken had in haar zij. Misschien had ze te veel van de chocolade gesnoept die in het paradijs uit de fonteinen spoot.

Het was een anoniem doek, uitgevoerd in olieverf. De kunstenaar had zijn voorliefde voor felle kleuren botgevierd: de leeuw was okergeel, de vruchten karmozijnrood, de plas waaraan de olifant zich laafde helblauw. Adam en Eva waren roze als marsepeinen varkentjes. Boven de lusthof zweefde een gouden hand. Die was van God en symboliseerde zijn toorn. Hoe dicht het woud ook was, Adam en Eva konden zich er niet verschansen. God zag alles.

De uitdrijving uit het paradijs was hun verdiende straf.

Adam en Eva hadden die alleen aan zichzelf te wijten.

Zij en niemand anders waren verantwoordelijk voor hun val.

Ook mijn broers en ik zouden op een dag uit het paradijs worden geschopt. Het hoorde zo, zeiden mijn ouders. Kinderen moesten hun vleugels uitslaan, ook als ze die niet hadden. Ze moesten het ouderlijk huis verlaten om een eigen nest te bouwen, waarin nieuw leven moest worden geboren. Zo was het altijd gegaan en zou het altijd gaan tot in de eeuwen der eeuwen.

Als psychotherapeute was mama geneigd de bittere pil te vergulden. Ze stelde ons een aanlokkelijke toekomst in het vooruitzicht. Het ene paradijs zou worden ingeruild voor een ander, dat het eerste best weleens kon overtreffen. Mijn vader hield zich aan de theologische feiten. Die had hij vier jaar lang aan de universiteit bestudeerd. Ook daarna had hij zijn studie van de Bijbel gewetensvol verdergezet.

De feiten hingen in zijn kamer naast de middeleeuwse kaart van ons bos. We waren gewaarschuwd.

Stiekem was ik altijd opgelucht wanneer na dagen van stralende zon de wolken dreigend laag boven de kruinen hingen en we binnen bleven om televisie te kijken of te chatten op mama’s oude pc. We hadden hem gekregen op voorwaarde dat we er geen ruzie over maakten én dat we ermee in de garage bleven, waar nooit een auto of fietsen werden gestald. Mijn broers en ik hadden er het rijk voor ons alleen. Er hing een basketbalring aan de muur, waarin Woud uren aan één stuk ballen mikte. Meer dan de helft werd door het lage plafond teruggekaatst, maar dat deerde hem niet. Tot in de nok van het huis kon je de doffe dreunen horen. Verder stonden er een printer, een boekenkast met alleen maar strips, de pingpongtafel die we van oom Sam hadden gekregen, een krat die we ‘het tabernakel’ noemden en waarin we papa’s misspullen bewaarden, de kerkstoelen die hij voor ons bij een brocante had gekocht, en de sofa die Onno en Woud uit de container achter de Spar hadden gered. Hij was er verticaal in gedumpt zodat twee kromme pootjes er wanhopig uitstaken. Woud was in de container geklommen en had de sofa over de rand getild. Onno had hem opgevangen. Daarna hadden ze er hun skateboards onder gebonden en hem met een touw de heuvel op gesleept. Op een van de leuningen zat een wijnvlek. Verder was het een prima sofa, die in onze woonkamer niet zou misstaan als je de vlek met een doek camoufleerde. Het moest goedkope wijn zijn geweest, want de witte stof had een purperen tint gekregen. Misschien was het inkt.

Als boven ons huis een storm losbrak en we de stekkers uit het stopcontact moesten trekken, schoven we de sofa tegen de muur en zetten de pingpongtafel dwars voor de garagepoort als barricade tegen de wind. Dat was het moment waarop het tabernakel openging om zijn schatten prijs te geven. Onno nam de rol van koster op zich. Hij spreidde de versleten altaardwaal op de tafel uit en streek de rafelende kanten boord glad. Voorzichtig pakte hij het bronzen kruisbeeld en zette het samen met de kandelaars op het altaar. Hij sloeg papa’s missaal op een willekeurige bladzijde open en legde het tussen de kandelaars. Terwijl hij in de keuken brood en druivensap ging halen, zette ik de kerkstoelen klaar. Woud concentreerde zich. Hij wachtte. Hij keek toe. Wanneer donderslag na donderslag begon te vallen alsof een forse klepel in een massief bronzen klok tekeerging, trok hij papa’s verschoten albe over zijn kleren aan en knielde voor het altaar neer. Met gebogen hoofd knielden Onno en ik op de stoelen. De donder verstomde en we sloegen een kruis. Woud draaide zich om. Onno en ik gingen staan. ‘Beminde gelovigen, welkom in het Huis van de Heer!’ Regen roffelde op de poort, een vers salvo donderslagen barstte los, bliksem knetterde boven onze hoofden. Maar wij waren niet bang. Wij hadden Woud, wij hadden God, wij hadden de oude gebeden. Als de elektriciteit uitviel, glipte Onno van zijn plaats en ontstak de kaarsen in de kandelaars. De wind, die langs kieren naar binnen waaide, liet de vlammen dansen. Woud hief zijn armen hoog. ‘Heilig, heilig, heilig, de Heer, de God der hemelse machten!’ Zijn stem ging verloren in het geweld van de elementen, maar wij gaven ons niet gewonnen. ‘Vol zijn hemel en aarde van uw heerlijkheid. Hosanna in den hoge.’ Zolang de regen het huis ranselde en de wind eraan rukte, bleef Woud declameren. Hij liet zich het Nieuwe Testament aanreiken, las de passage voor over de storm op het meer van Galilea, daarna die over de vermenigvuldiging van broden en vis, en indien nodig ook nog de wonderbaarlijke opstanding van Lazarus uit de dood. Als de storm bulderend naar haar hoogtepunt klom en de donder onze trommelvliezen geselde, vulde Onno de kelk met sap. Woud hief hem ten hemel en vroeg Gods zegen. Het brood werd gebroken en aan de Hemelse Vader geofferd. ‘Want van U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid.’ Nooit werd ons huis door de bliksem getroffen; niet één pan werd van het dak geblazen. Ik kende geen angst.

Papa’s kelk was niet van goud, al hadden wij dat lang geloofd, en ook de monstrans, de pateen en het kelklepeltje waren niet uit een edel metaal vervaardigd of met edelstenen versierd. Als papa ooit echt tot priester was gewijd, zou hij van zijn dooppeters een draagbaar tabernakel hebben gekregen en een zilveren kelk, maar zover was het nooit gekomen.

En of hij daar spijt van had?

‘Maar nee, zotje!’

Gij zijt Petrus, de rots waarop ik mijn kerk zal bouwen.

Papa en mama waren de schouders waarop wij stonden, zoals zij door hun ouders waren gedragen. Om sommige dingen klaar te spelen, had je meer dan één generatie nodig.

Toen tante Chris met haar dochters bij ons logeerde, zwegen we als vermoord over de missen die we opdroegen om stormweer te bezweren. Onze nichtjes woonden in drukke hoofdsteden en zaten op internationale scholen. Hun papa was diplomaat. Ze maakten plannen om in Rome, Parijs of New York te gaan studeren. Allebei spraken vloeiend Engels, Frans én Italiaans.

‘Is dat een echt bos?’ had Vanessa poeslief gevraagd terwijl ze bij het raam haar lange rode haren borstelde.

‘Wonen er kaboutertjes?’ Aurora had met een soepel gebaar haar rechterbeen in haar ranke nek gelegd.

En toen had Woud eruit geflapt dat hij boswachter wilde worden, zoals de opa van mama. Ze hadden het uitgeproest. Daarna noemden ze hem Bos.

Op de middeleeuwse kaart in papa’s studeerkamer was ons bos al een echt bos met een Latijnse naam: Silva In Colle, het bos op de heuvel. ‘Hic sunt arbores et animalia’, stond er. Voor wie niet kon lezen had de cartograaf drie beuken, een wolf, een hert, een haas en een vos getekend. De oren van de haas waren langer dan zijn lijf, en de staart van de vos slingerde zich als een lasso naar het gewei van het hert. Anders dan de schilder van De Uitdrijving Uit Het Paradijs had de cartograaf voor uniforme kleuren geopteerd. De boomstammen en de dieren zagen allemaal hetzelfde fletse beige en voor het lover was een mat flesgroen gebruikt. Alleen voor de staart van de vos had hij zich laten verleiden door een wat vuriger rood, waardoor de staart een lange tong leek die uit zijn achterste hing.

Het hoogste punt was aangeduid met een kruis, wat kon betekenen, zei papa, dat er ooit een kruis boven op de heuvel had gestaan, net zoals er wolven en herten moesten hebben geleefd. Maar geen beren of everzwijnen, want anders had de cartograaf die vast getekend. En misschien woonde er een excentrieke heremiet in een hut of een kuil, die zich in dierenhuiden hulde.

De kaart zat achter glas en op het glas had papa een rood rond stickertje geplakt. Daar stond nu ons huis.

Soms gingen we met zijn vijven liggen op de grens waar het bos onze tuin werd. Hic est hortus. ‘Lig je goed?’ vroeg de één. ‘Er loopt een mier over mijn adamsappel’, zei de ander. ‘Ik had een trui moeten aantrekken’, zei een derde. ‘Ik zie een spin’, zei ik. Ze hing een meter boven mijn gezicht aan een onzichtbare draad waarlangs ze zich liet zakken terwijl ze hem spon. Zelfs papa kon me niet uitleggen hoe spinnen dat klaarspeelden.

Wij waren niet bang van spinnen. We noemden ze de architecten van het bos en bewonderden hun ingenieuze bouwwerken. Als je er vroeg bij was, kon je dauwdruppels zien parelen op het rag. Nooit vernielden we met opzet een web, tenzij een overijverige spin zich in ons huis aan het weven had gezet.

Als iedereen zijn mond hield over boomstammen die pookten in onze rug, over kietelende grassprietjes of een hinderlijk volle blaas, hoorden we het ruisen van de wind, het knisperen van twijgjes, het gekwetter van vogels, het ritselen van blaadjes. Hoe langer we zwegen, hoe meer gedruis. Het bos rukte op. Als we niet uitkeken at het onze tuin op. ‘Dat is normaal,’ zei papa, ‘want ooit was de tuin van het bos.’

‘En het huis?’

‘Ook.’

Dat was het moment waarop iemand zei: ‘We zouden hier een tent moeten zetten.’ Het woord volstond om ons voor te stellen hoe we hier onder zeil de nacht zouden doorbrengen. Maar voorlopig kwam het er niet van.

In de aarde lagen de verhalen begraven van al wie ons was voorgegaan. Langzaam stegen ze op. Ze drongen onze bloedbanen binnen. Stemmen scholden, slijmden, verleidden, vleiden, fleemden, brulden, sisten. En of wij ons konden voorstellen hoe hard het leven in deze streek was geweest? Wij, die nooit honger of ontbering hadden gekend?

‘Wat gebeurt er als we blijven liggen?’ vroeg ik.

Waarop papa zei: ‘Kom, we staan maar eens op.’

Voor de oude mensen in de scheefgezakte huizen bij de kerk was ik Gitte van de boswachter. En mijn broers noemden ze Woud en Onno van de boswachter. Zijn ingelijste foto lag in de onderste lade van de keukenkast tussen tafelkleden en servetten die te versleten waren om nog te worden gebruikt of te besmeurd met vieze vlekken, maar we bewaarden ze voor als we een vod nodig hadden. Of een prop. Lionel Ghyssels. Een rijzige man met een forse snor in een groen uniform versierd met speldjes en medailles, én met het beruchte geweer op zijn schouder waarmee hij hagel in de billen van stropers joeg. Op een nacht was zijn hoofd met een knuppel ingeslagen, waarna hij voor dood was achtergelaten in een plas donker bloed.

‘Dat moest er ooit van komen’, zei mama, die vond dat wij van alles de waarheid moesten kennen. ‘Die mensen hadden niets. Waarvan moesten ze leven? Van de dauw?’

Drie sukkelaars zijn voor de moord in de gevangenis gevlogen, maar niemand geloofde in hun schuld. De echte moordenaars zaten in Frankrijk, maar begin daar maar eens te zoeken.

‘Zeker toen!’ zei mama, alsof Frankrijk in die tijd groter was en België kleiner. Of de politie slomer en minder bedreven in het speuren.

Mama’s opa, de norse boswachter, decreteerde: ‘Mensen hebben niets te zoeken in een bos.’ Hij had er een huisje, maar daar mochten zijn vrouw en kind nooit komen. Hic sunt animalia et arbores. Et Lionel, de boswachter. Maar boontje kwam om zijn loontje. Zonder medelijden werd hij afgeslacht door de onderdrukte dompelaars die naar gerechtigheid snakten. En naar een volle maag.

‘Woede vindt altijd een uitweg’, orakelde mama. ‘De mensen mochten van hem zelfs geen champignons komen plukken!’

Mijn moeder stond resoluut aan de kant van het volk, dat in opstand was gekomen tegen de tiran. Maar nu woonde ze verheven boven dat volk op de plek waar jaren geleden boswachter Lionel een schamele blokhut had gebouwd.

‘Wij wilden ver van het geroddel wonen’, zei ze en ze bedoelde: ik wilde ver van het geroddel wonen. Haar privacy was haar heilig. Geen prijs was haar te hoog om die te beschermen. En ook wij hadden er recht op, zei ze. Nooit kwam ze zonder kloppen onze kamer binnen.

De geruchten rezen op uit de grond. Ze nestelden zich in ons bloed.

Het was niet moeilijk ons te vinden. Bij de Spar, waar Josiane en Mon met nimmer tanende toewijding hun slinkende klandizie bedienden, keerde je je met je rug naar de kerk. Je keek over je linkerschouder naar het huis waar mama als kind had gewoond. Na de dood van haar ouders was het aan een tapijtfabrikant verkocht, die het helemaal had laten verbouwen om er zijn buitenverblijf van te maken. Meestal stond het leeg. Mama had daar hartzeer van.

Misschien kocht je nog gauw een reep chocolade in de Spar en dan liep je het dorp uit. Je stak de beek over, waarin het water wit bruiste alsof het zich zo snel mogelijk uit de voeten wilde maken. Je bleef even staan om de dansende kuifjes te bewonderen. Aan de voet van onze ‘berg’ brak je een stukje chocola af en stopte het in je mond. Je brak een tweede stukje af en ook dat stopte je in je mond. Je haalde diep adem en begon aan de klim. Kort na elkaar passeerde je vijf villa’s, die gebouwd waren lang nadat de laatste stroper, rover, boswachter en smokkelaar uit de streek waren verdwenen. In de tweede woonde mollige Elien, die op dezelfde dag én in hetzelfde ziekenhuis was geboren als Woud en aan iedereen vertelde dat ze met hem zou trouwen. ‘Ik weet het gewoon’, zei ze met een serene glimlach. Als ze bij ons langskwam verdween Woud geruisloos naar het bos en zaten Onno en ik met haar opgescheept. ‘Doe maar alsof ik er niet ben’, zei ze rustig. ‘Ik weet dat ik niet welkom ben.’ – ‘Waarom kom je dan?’ vroeg logische Onno. ‘Ze komt voor Woud’, zei ik. ‘Maar hij is er niet!’ riep Onno. Als enige was papa blij haar te zien. Hij noemde haar ‘vriend’. ‘Wel, vriend, welk goed nieuws breng je ons?’ Alsof ze een bode was uit een verre stad.

De weg slingerde verder, de takken van de beuken links en recht reikten hunkerend naar elkaar, hun wortels braken door het wegdek. Bij elke verkiezing werd beloofd dat het zou worden hersteld, maar mama en papa hadden het liever zo. Hoe slechter de weg, hoe minder verkeer ons stoorde. Voorbij de vierde bocht kwam een grijze gevel met discrete ramen in het zicht. Die was van ons. Als je de tuin in liep en je omdraaide, kon je naar binnen kijken en de portretten zien hangen die tante Chris met haar Leica had gemaakt toen ze bij ons logeerde. Onno keek een beetje scheel, maar dat kwam omdat hij pas zijn bril had, en mijn haar was strak naar achteren gekamd, wat me helemaal niet stond. Woud zag eruit als een jonge faun. Tien, elf en twaalf waren we toen, al leek Onno hooguit acht en had Woud al het begin van een adamsappel. Zijn blonde krullen raakten zijn naakte schouders en het koortsblaasje op zijn onderlip maakte zijn mond sensueel.

Wij hadden niets te verbergen. Je mocht ons zien zitten aan de tafel die papa zelf had gemaakt. Hij stond met een houten pollepel klaar om de dampende soep in aardewerken kommen te scheppen. Pompoensoep van pompoenen uit de tuin. Meer dan ooit zag hij er als een priester uit die het brood zou breken en met zijn leerlingen delen.

‘Voorzichtig’, zei mama, die bang was dat hij zou morsen.

Woud sloeg ongedurig met zijn lepel op de tafel. Hij had honger.

‘Rustig’, zei mama en ze legde haar hand over zijn hand.

2

‘Maar de zon schijnt niet’, zei ik tegen Woud, die eigenlijk Oswald heette. We noemden hem Oswoud als we hem wilden plagen, maar meer en meer was hij kortweg Woud.

‘De zon schijnt altijd, oen.’ Hij sneed een stuk van de kaas die papa op de boerenmarkt had gekocht en propte het in zijn mond. ‘Waarom zou je voor wolken schuilen in huis?’

‘Omdat het regenwolken zijn. Omdat het binnen gezellig is. Omdat we het licht kunnen aanknippen. Omdat we priester kunnen spelen.’

‘Dat kan buiten ook.’

Hij zal zijn kleren uittrekken, dacht ik, en dansen in de regen. Ik zal meedoen zoals altijd. Minder uitbundig en baldadig dan hij. En minder naakt. Onno zal proberen papa’s misspullen droog te houden. Doodongelukkig zal hij zitten mokken onder een zeil. Het zal ermee eindigen dat Woud modder over zijn armen, benen en borst uitsmeert, en zich in de bladeren rolt, die aan zijn huid zullen blijven kleven.

‘Onno, breng de albe én de kazuifel!’

‘Maar de kapel is binnen’, zei Onno.

‘Vandaag is ze buiten. Onder Gods zwerk!’ Hij slurpte zijn beker leeg en veegde de melk van zijn lippen. ‘“Op de tweede dag schiep God het uitspansel en de scheiding tussen de wateren op de aarde en boven de aarde.” Kun je je voorstellen hoe hij zich moet hebben gevoeld? Het uitspansel en de scheiding tussen de wateren op de aarde en boven de aarde! Zou hij er niet zelf van geschrokken zijn? Zou hij niet hebben gezegd: fuck, wat gebeurt er hier?’

‘Dat is heiligschennis’, zei Onno.

‘Dat is een lofzang op God, broertje. Op zijn macht en op zijn schepping, die wij nooit genoeg kunnen bewonderen, bezingen, bejubelen, beprijzen, bepotelen, bekussen. “Zie, ik maak alle dingen nieuw!” Ik heb daarnet niet doorgespoeld omdat mijn drol zo verrukkelijk rook. Pure mest! Ga ruiken, Onno. Adem diep in en dank de Heer!’

‘Voor jouw stront?’

‘Voor de geur van mijn stront. Heb jij je al eens afgevraagd wat er zou gebeuren als je geen stront produceerde? Waarom zeggen mensen: Heer, zegen ons en ook deze spijzen die uw milde hand ons schenkt, en niet: Heer, zegen ons en ook deze stront die uw milde hand ons schenkt? Omdat ze kortzichtig zijn. Ze kijken niet verder dan hun mond.’

‘Heb je echt niet doorgespoeld?’

‘Hij ligt er in volle glorie.’

‘Mama krijgt een hartaanval.’ Onno liep naar de hal.

‘God heeft ons geschapen naar zijn beeld en gelijkenis!’ riep Woud hem na. Hij brak een stuk brood af en smeerde er honing op. ‘Kun je je dat voorstellen, Gitte? Er is niets. Je leeft in het niets. Jij bent het enige wat is. Jij bent wat is. Jij bent. De meest zuivere vorm van zijn. Het oer-zijn. De pit. De kiem. In jou voel je de kracht om iets te laten ontstaan. Om jouw zijn te delen met andere zijnden. Hoewel er niets is, voel je de mogelijkheid van het iets. Jij kunt het scheppen. Dat weet je. Een tijdlang leef je met dat besef. Je leeft niet meer in het niets, je leeft in het besef van jouw scheppende kracht. En die kracht is een roes die je bedwelmt én beangstigt. Nu eens schater je het uit, dan weer ben je verlamd van schrik. Je vergeet dat je God bent. Je wilt verdwijnen. Je probeert jezelf uit te wissen. Maar dan wordt de roes een visioen. Je ziet wat je zou kunnen scheppen; je ruikt het, je proeft het. Het visioen wordt zo sterk dat het ophoudt een …’

‘Hij stonk’, zei Onno.

‘Wat stonk?’

‘Jouw drol.’

‘Jij begrijpt het niet, jongen. Je zult het nooit begrijpen. Kosters hoeven niets te begrijpen. Waar blijven de kleren die horen bij mijn ambt?’

Lachend tilde hij zijn broer op en droeg hem naar de garage.

‘Ik hou zelfs van jou! En weet je waarom? Ook jij bent een schepsel Gods!’

‘Zet me neer, Woud!’

‘Volgens mij, Onno, is zelfs wiskunde een geschenk van God. Ik denk dat ik vandaag de singel zal ombinden. Als eerbetoon aan de Schepper.’ Hij trok de albe over zijn hoofd. ‘Het is een dag om God te loven. Een wiskundig genie is begenadigd met het vermogen Gods schepping in formules uit te drukken. Of hij koestert althans die illusie. Het wiskundige genie is de schildknaap van de Heer. Jij, Onno, bent zijn trouwe schildknaap.’

Woud knoopte de singel dicht en trok de kazuifel aan.

‘Wacht’, zei Onno. Hij knielde voor Woud neer, sloeg de zoom van de kazuifel om en maakte hem met veiligheidsspelden vast. De pijpen van Wouds broek waren te kort en zijn sokken slobberden rond zijn enkels. Hij begon haar op zijn benen te krijgen.

‘Oud wijf’, zei Woud teder. Híj zou altijd in hetzelfde T-shirt rondlopen als mama en papa hem niet dwongen schone kleren aan te trekken.

‘De altaardwaal gaat niet mee’, zei Onno.

‘Niet mee’, herhaalde Woud spottend.

De dwaal was al zo dikwijls gewassen dat de stof doorschijnend was geworden. Er zaten grillige gaten in het kant. Na elke mis maakte Onno papa’s spullen zorgvuldig schoon. Hij spoelde ze uit, droogde ze af, wikkelde ze in krantenpapier en borg ze in het tabernakel weg. Als Woud druivensap of grenadine op de kazuifel morste, depte hij de vlek met keukenrol en besprenkelde ze met een poeder dat de vloeistof uit de stof zoog of zou moeten zuigen. Het poeder kleurde roze, droogde op en trok roze kringen op de stof. Als Onno geluk had, was de vlek verdwenen wanneer hij het poeder wegschuierde. Maar soms moest hij de operatie twee, drie keer overdoen.

Onno probeerde het getreiter te negeren. Als hij niet meeging, kon hij niet voor papa’s spullen zorgen. Ging hij wel mee, dan maakte Woud hem belachelijk.

Als eerste ging Onno het pad naar boven op. In zijn rugzak zaten de kelk, een fles grenadine en een pak petit-beurrekes. Daarna volgde priester Woud. Ik sloot onze kleine processie af. Bijna meteen raakte ik buiten adem. Mijn benen wogen een ton. Ik kon de regen ruiken waar de lucht van zwanger was.

Als eerbetoon aan Lionel Ghyssels droegen mijn broers en ik nooit een regenjas. Hij had dat ook niet gedaan, als je mama mocht geloven. En hij kende het bos als zijn broekzak. Blindelings vond hij er zijn weg. Ook aan de Franse kant, waar hij eigenlijk niets te zoeken had.

Op de plek waar volgens papa’s kaart ooit een kruis had gestaan, vulde Onno de kelk met grenadine en reikte hem onze hogepriester aan. Gulzig dronk Woud ervan.

‘De wijn is nog niet gewijd!’ riep Onno verontwaardigd, terwijl Woud smakte.

‘Even op adem komen, broertje. Gitte, je ziet eruit als Christus na veertig dagen in de woestijn.’

Hij lachte.

‘Neem een slok.’

Hij gaf me de kelk.

‘Geef ons een koekje, Onno. Neem er zelf ook eentje. Ontspan je. Let it all hang out.’

Rug tegen rug zaten hij en ik te knabbelen.

‘Kom erbij, Onno.’

Maar Onno was zwerfvuil aan het oprapen. Hij stopte twee lege bierflesjes en een blikje Red Bull in zijn rugzak.

‘Fransen?’ vroeg ik.

‘Misschien.’

Hij hield zijn ogen strak op de grond gericht uit angst dat Woud zijn tranen zou zien.

‘God zit in deze berg’, zei Woud tevreden. ‘Hij ís deze berg.’

Wolken schoten rusteloos heen en weer, maar nog altijd was er geen druppel gevallen.

‘Je hoeft niet bang te zijn van regen. Je hoeft nergens bang van te zijn. Alles wat gebeurt is door God gewild.’

Ik voelde zijn harde rug tegen de mijne.

‘Wij hebben zo veel geluk’, zei hij.

Onno liet een gebruikt condoom aan een stok voor mijn neus bengelen. Dan slingerde hij het weg.

Ga en vermenigvuldig u.

‘Klaar, Gitte?’ vroeg Woud.

Uit volle macht duwden we elkaar overeind. Woud viste een leeg zakje chips van tussen de dode bladeren en hield het bij een punt tussen duim en wijsvinger.

‘Inboorlingen’, zei hij.

Hij liet het zakje in Onno’s open rugzak vallen als een zoenoffer om zijn broer te paaien.

‘Vul eens bij’, vroeg hij hem. De grenadine klokte uit de fles. Woud tilde de kelk naar de hemel, waar langzaam een majestueuze wolk van voor de zon wegzeilde. Nog hoger ging de kelk.

‘Neemt deze beker en drinkt hier allen uit, want dit is het bloed dat voor u en alle mensen wordt vergoten tot vergeving van de zonden.’

Grenadine lekte uit Wouds mondhoeken over zijn kin. Nu werden de koekjes ten hemel geheven.

‘Gezegend zijt Gij ook om het brood, dat Hij op de avond voor zijn dood in handen nam en brak en aan zijn vrienden gaf met deze woorden: “Neemt en eet hiervan gij allen want dit is mijn lichaam, dat voor u gegeven wordt. Blijft dit doen om mij te gedenken.”’

Onno en ik kregen elk een tweede petit-beurreke, dat niet langer een koekje was maar de heilige hostie.

‘Het brood komt eerst’, pruilde Onno.

‘Het leven komt eerst, Onno!’

Woud sloeg zijn armen om een beuk en likte de schors.

‘Probeer het!’

Hij greep Onno’s hand en plaatste die tegen de stam. En dan de andere hand. Zachtjes duwde hij het tengere lichaam van zijn broer ertegen.

‘Luister naar de boom’, fluisterde hij. ‘Leg je oor ertegen.’

‘Hij zegt dat je gek bent’, zei Onno, maar er verscheen een flauwe glimlach op zijn lippen. Ook ik ging tegen de boom staan.

‘Het lam zal zich zonder angst te rusten leggen tegen de flank van de leeuw’, zei ik.

‘En de moeder glimlacht naar de slang die zich in de wieg van haar baby vlijt’, vulde Woud aan.

‘Adam schaamt zich niet langer om zijn naaktheid en Eva baart niet langer kinderen in smart’, zei Onno.

‘Geen blikje of papiertje ontsiert het bos’, zei ik.

‘En de dwaal, de albe en de kazuifel zijn nieuw als op de eerste dag!’ beloofde Woud.

Lachend lieten we ons op onze knieën vallen en kusten de grond. We grepen elkaars hand en juichten de triomfantelijke woorden die we altijd samen zegden: ‘Want van U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid. Dit is het bloed van het nieuwe altijddurende verbond.’

Het verbond bestond tussen Woud, Onno en Gitte, kinderen van Lode en Emilia, achterkleinkinderen van Lionel Ghyssels, de onversaagde boswachter zonder regenjas, die met militaire eer werd begraven nadat hij zijn leven had gegeven om de heuvel van zijn broodheer te bewaken.

Het was eeuwigdurend.

Toen we gesterkt door het sacrament uit het bos tevoorschijn kwamen, stond mama met haar snoeischaar in de hand bij het rozenperk. Ze had zich getooid in papa’s gestreepte barbecueschort en een idyllische strooien hoed, die met een geel lint en stoffen bloemen was versierd. Ook boven onze tuin waren de regenwolken verdreven.

‘Jullie hebben beloofd de auto’s schoon te maken. Buiten- en binnenkant!’

‘Ja, mam!’ Als uit één mond.

De processie trok aan haar voorbij.

Mama reed met een Renault Mégane en papa met een Ford Fiesta. Er was een carwash bij papa’s school, maar onze ouders vonden dat de auto’s door hun kinderen moesten worden schoongemaakt. En het onkruid moest van tussen de stenen van de oprit worden getrokken en het gazon gemaaid en de schoenen gepoetst en de aardappelen geschild. Want we mochten het niet allemaal op een dienblad aangereikt krijgen.

Hoofdschuddend keek mama naar haar zoon die haar voorbijbeende in de kazuifel van haar man. De boom had zijn knuffel met groene vegen beloond. Op kniehoogte waren er droge blaadjes aan de kazuifel blijven hangen. Boven zijn linkeroor stak een takje met rode besjes in zijn haar. Hij zag er nu eerder als een druïde dan als een priester uit.

Mama vond ons te oud voor dit spel dat nooit een spel was geweest.

‘Mijn kinderen hebben nooit gespeeld’, hoorden we haar soms tegen een collega zeggen. ‘Alles wat ze doen is bittere ernst.’

Over de Fransen, die aan de andere kant van onze heuvel woonden, zei ze: ‘Ze komen graag naar ons. Dat is altijd zo geweest. Ze voelen zich meer verbonden met ons dan met de andere Fransen, die dieper in Frankrijk wonen.’

De polikliniek waar ze werkte telde veel patiënten uit Frankrijk, waar de wachtlijsten nog langer waren dan bij ons.

‘Zij krijgen therapie van mij’, zei mama, ‘en ik taalles van hen.’

Door de stelligheid waarmee ze haar uitspraken deed stonden ze in mijn geheugen gegrift. Op onverwachte momenten en plekken hoorde ik ze weergalmen als in een echokamer. Nooit kwam het bij ons op haar tegen te spreken. Ze zou ook geen tegenspraak hebben geduld.