Maria Sveland

Bitterbitch

Vertaald uit het Zweeds door Rory Kraakman

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Bitterfittan, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Maria Sveland, 2007

First published by Norstedts, Sweden, in 2007. Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Rory Kraakman en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Barbara Thoben

Omslagillustratie © Getty Images/George Marks

Illustraties binnenwerk © Simon Visser

isbn 978 90 445 1993 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 1993 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Zin om te vliegen

Het is een lelijke januarimorgen als ik met het vliegtuig onderweg ben naar Tenerife. Ik voel me zo ongelooflijk moe, zo afschuwelijk, zo vreselijk woedend. Nee, niet woedend, geïrriteerd. Ik ben zo vreselijk geïrriteerd. Over alles en iedereen, maar vooral over mezelf, wat me ijskoud maakt van binnen. Ik ben al heel lang woedend. Een gecementeerde grijze massa die me stijf maakt. Die me te veel wijn wil laten drinken en alles wil doen vergeten wat lelijk is. Zoals januarimorgens.

Ik heb altijd een hekel gehad aan januari.

Ik zit in het vliegtuig Fear of Flying te lezen en probeer mezelf te kalmeren, misschien zelfs een moment van geluk te ervaren?

Ik ben nog maar dertig, maar al zo verbitterd. Een echte bitterbitch in feite.

Het was nooit mijn bedoeling om het zover te laten komen. Ik droomde slechts van de liefde, zoals iedereen. Maar binnen in mij is een vermoeden – of misschien is het een inzicht – gaan groeien dat diepe, etterende wonden veroorzaakt: hoe kunnen we ooit een gelijkwaardige samenleving tot stand brengen als we niet eens in staat zijn om op gelijkwaardige wijze te leven met degene die we liefhebben?

Ik ben dertig, net als Isadora in Fear of Flying, maar oneindig veel vermoeider en futlozer. Leeggezogen door de hectiek van het gezinsleven, volgestopt met emotionele shit. Ik had zo kunnen zijn als zij. Ik had zo kunnen zijn als jij, Isadora, als ik iets had kunnen voelen. Maar alles zit vast en ik heb niet eens last van vliegangst.

Bovendien weet ik niet hoe ik kan overleven zonder verbitterd te blijven als er zo veel aanleidingen voor zijn. Al die vrouwen die je tegenkomt met een chagrijnige trek om hun mond en een lege blik in hun ogen. Die je bij het zuivelschap iets toesnauwen omdat je in de weg staat. Die de impuls in je losmaken om terug te roepen: kutwijf! Die je de rest van de dag een slecht humeur bezorgen. Wellicht omdat ze je ergens aan herinneren?

Laatst kwam ik ineens tot het besef dat ik het risico loop om over twintig jaar ook zo te eindigen. Mijn transformatie in een bitterbitch is al half voltooid. Een verandering die onvermijdelijk lijkt te zijn in een samenleving waarin meisjes en vrouwen worden gediscrimineerd, verkracht, mishandeld en vernederd.

Elke keer als ik zo’n chagrijnig wijf tegenkom, probeer ik eraan te denken dat er ergens in haar een vrolijk meisje schuilt, dat ooit grootse, grenzeloze dromen koesterde.

Nu zit ik in het vliegtuig over Isadora te lezen. Ze is samen met honderdzeventien psychiaters en haar psychiaterechtgenoot Bennett op weg naar een psychiaterscongres in Wenen.

In mijn vliegtuig zitten geen honderdzeventien psychiaters. Behalve ik is er nog een zestigtal andere vaalbleke stakkers die er min of meer ongelukkig uitzien. Ik ben evenmin op weg naar de ontmoeting van mijn dromen of naar een heerlijk ritsloos nummer met een heerlijke, onbekende man. Ik ben slechts op weg naar een appartementenhotel uit de jaren tachtig, waar vermoedelijk een aantal gepensioneerden en enkele jonge gezinnetjes verblijven. En ik dan. Maar in de jaren zeventig, toen Erica Jong Fear of Flying schreef, was alles tenslotte zo veel leuker. Dat is een van de redenen waarom ik hier verbitterd zit te zijn.

Terwijl zij vrijelijk rondneukte, in therapie ging, met drugs experimenteerde en als linkse rooie vrouw actief was in een florerende vrouwenbeweging, bracht ik mijn tienerjaren door in de antifeministische, angstige jaren tachtig, waarin alles donkerblauw was, zelfs mijn mascara.

Erica Jong introduceerde het begrip ‘het ritsloze nummer’ – het schuldvrije, zuivere samenzijn, een wip zonder spijt of bijsmaak, vrij van elke vorm van machtsstrijd. Maar dat was toen, in de hippe jaren zeventig. Dertig jaar later, in een heel andere wereld, introduceer ik het begrip ‘bitterbitch’. Schuldbelast en vol historisch onrecht. Belast met de strijd tussen de seksen. Zo word je vanzelf in deze samenleving. Als je een vrouw bent tenminste.

Terwijl Isadora het ritsloze nummer en partydrugs promootte, werd mijn generatie voorgelicht over aids en verslaving.

Toen we vervolgens wat meer volwassen werden en in therapie wilden gaan, waren de rijen oneindig lang, omdat zwakheid niet bij de vooruitgangsmythe van de vrijemarkteconomie past. En precies in de tijd dat we klaarstonden om aan het werk te gaan, bevond Zweden zich in een diepe economische crisis met een werkloosheid waar niet mee te spotten viel.

Dan is het zomaar een dag in januari en zit ik in een vliegtuig een boek te lezen over Isadora’s ritsloze nummer. En over Bennett en Adrian, haar man en haar minnaar.

Ik ben in een vliegtuig op weg naar Truttig-Tenerife, niet naar een ritsloos nummer op een psychiaterscongres in Wenen.

Naast me zit een stel van in de dertig en als ik mijn boek tevoorschijn haal, hoor ik dat het meisje zit te snikken. Ze heeft haar hoofd naar het raampje gekeerd en haar schouders schokken. Haar vriend, een man in pak met een verzorgd, kortgeknipt kapsel ziet dat ik zit te kijken. Hij wijst naar mijn boek en draait met zijn ogen.

‘Je moet het haar maar niet kwalijk nemen, ze heeft vliegangst. Misschien zou ze jouw boek eens moeten lezen’, zegt hij en hij probeert er een lachje uit te persen, dat ergens in zijn keel blijft steken en daardoor alleen maar gemeen klinkt. ‘Ik begrijp niet waar je bang voor bent. Je weet toch dat autorijden gevaarlijker is dan vliegen?!’

Hij kijkt me aan omdat hij bijval verwacht, maar ik richt mijn ogen op mijn boek. Ze draait zich naar hem om en snikt tegen zijn schouder.

‘Ja, ik weet het. Ik stel me vreselijk aan, maar ik kan er niets aan doen.’

Een stewardess komt aanlopen, een oudere vrouw met een grote, veilige boezem. Ze buigt naar voren en praat met zorgvuldig rozegestifte lippen. Haar stem klinkt kalmerend en met vriendelijke ogen kijkt ze het angstige meisje aan.

‘Misschien wil je mee naar voren komen om een kijkje bij de piloot te nemen?’ vraagt de stewardess, die een oubollige parfumgeur over ons verspreidt. Ik mag haar en het Meisje met Vliegangst volgens mij ook, blij als ze is dat iemand haar probeert te troosten in plaats van belachelijk te maken.

‘Nee, dank u. Ik denk dat dat niet nodig is. Meestal gaat het over zodra we in de lucht zijn. Ik heb er vooral last van tijdens de start en landing.’

‘Ja, dat is meestal zo’, zegt de stewardess. ‘Zal ik een glaasje whisky voor je halen?’

‘Ja, graag. Dank u wel!’ zegt het Meisje met Vliegangst, dat dankbaar opkijkt naar haar goede fee. Haar vriend zegt niets en lijkt het allemaal maar gênant te vinden. Een vertóning.

We vliegen. Hoog. Het dreunt in mijn oren en ik ben blij dat we eindelijk onderweg zijn.

Door de luidsprekers klinkt de fluwelen stem van de stewardess. We zijn van hárte welkom en ze hoopt dat we een prettige vlucht hebben. En stel je voor, uitgerekend vandaag heeft ze een paar gewéldige aanbiedingen. Voor ons allemaal.

‘Een parfum voor slechts honderd kronen van het bekende modehuis Gucci. Of waarom geen setje van drie soorten mascara, voor mooie, lange, zwarte wimpers. En dat voor een zeer voordelige prijs.’

Ik heb geen idee sinds wanneer die arme stewardessen gedwongen worden om spullen te verkopen, maar het Meisje met Vliegangst koopt de mascara’s, terwijl haar vriend nog altijd stilzwijgend zit te mokken in plaats van haar te troosten.

Er worden dienblaadjes met ontbijt neergezet en ik voel hoe de zoete yoghurt, het warme broodje kaas en de zwarte koffie mijn vermoeidheid doen verdwijnen. Misschien hebben het ontbijtje en de whisky het Meisje met Vliegangst wat gekalmeerd, want ze is gestopt met huilen en is in voor een praatje.

‘Ben jij nooit bang om te vliegen?’ vraagt ze.

‘Nee, dat niet, maar ik ben bang voor heel veel andere dingen’, antwoord ik. Ik wil haar niet nog meer het gevoel geven dat ze zich aanstelt. Bovendien is het waar. Ik ben ontzettend bang voor van alles en nog wat: als ik ’s avonds alleen van de metro naar huis loop, als ik autorijd, als ik fiets, dat niemand van me houdt.

Ze vraagt of ik alleen reis en als ik ja zeg, kijkt ze me met grote ogen aan.

‘Jemig, wat stoer van je. Dat zou ik nooit durven!’

Ik vind het best leuk dat iemand me stoer noemt, ook al komt het uit de mond van een meisje met vliegangst. Ik laat een brede glimlach zien en zeg dat ik een zoontje van twee heb dat me een slaaptekort heeft bezorgd, zodat ik er nu even tussenuit moet.

‘Hij heet Sigge. Wil je hem zien?’ vraag ik en ik toon haar trots de foto die ik altijd bij me heb. Een trofee en een aandenken voor het geval dat ik hem mocht vergeten, want ik moet eerlijk toegeven dat ik er steeds vaker van zit te dromen om een flinke tijd vrij en alleen te zijn. Zonder man en kind. Een vorm van stille afzondering, die je denkruimte geeft. Dromen waarvan je een enorm schuldgevoel krijgt en in jezelf gekeerd raakt.

Ik krijg de behoefte om te verklaren dat ik heus wel normaal ben, dat ik een gezin heb en zo. Maar dat roept eerder een tegengestelde reactie op bij het meisje. Was ik eerst nog stoer omdat ik alleen durf te reizen, nu ben ik verdacht.

‘Maar gaat je zoon je dan niet missen?’

‘Jawel, en ik ga hem ook missen, maar ik denk dat ik een betere moeder zal zijn als ik een weekje tot rust kom.’

De ogen van het Meisje met Vliegangst versmallen zich.

‘Nou ja, het is maar een week’, probeer ik, maar ze is meedogenloos.

‘Voor een tweejarige is een week toch verschrikkelijk lang?’

‘Dat wel’, zeg ik.

Het Meisje met Vliegangst knijpt in de hand van haar vriend en kust hem op zijn wang. Hij kijkt op van zijn krant en geeft haar een kus terug. Ze kijken elkaar aan met een liefdevolle blik van verstandhouding.

Dat het inderdaad vreemd is om zonder een legitieme reden een week lang je man en kind achter te laten, begreep ik zodra ik het aan mijn vrienden en familie vertelde. ‘Gaat het niet goed tussen jou en Johan?’ vroegen de meesten. En misschien was dat ook wel zo. Na tijdens de feestdagen intensieve familiebezoekjes te hebben afgelegd, stond de wederzijdse passie in januari op een laag pitje. Maar onze relatie was niet slechter dan anders, er was geen sprake van een relatiecrisis of zoiets. Alleen van wat abnormale vermoeidheid, gecombineerd met logistiek kunst- en vliegwerk tussen crèchebezoeken en twee volwaardige carrières waar we allebei ongezond veel waarde aan hechten.

En dan is er plotseling die afgrond die zomaar kan ontstaan als je wakker wordt, op een donkere januarimorgen bijvoorbeeld. Een bodemloze vermoeidheid. Ik keek uit over sneeuwbedekte daken en constateerde droog hoe mooi het was. Een sprookjeslandschap. Even begon het te kriebelen, maar al snel werd dat gevoel verdrongen door een zakelijke constatering. Een geslotenheid die ik onderhand maar al te goed kende.

Wanneer hield het op met kriebelen? Ik keek naar mijn man die tegenover me zat te ontbijten. Hij las de sportkatern met dezelfde geslotenheid als waarmee ik de cultuurpagina’s las. Ik probeerde te verstaan wat er op de radio werd gezegd, maar het was één grote woordenstroom en ondertussen wenste ik dat ik zo iemand was die ’s ochtends naar muziek luisterde in plaats van naar de radio. Dat ik zo iemand was die thee in plaats van smerige koffie dronk en mijn ontbijt op de bank nuttigde om na te denken, luisterend naar klassieke muziek. Maar koffie is slechter voor je en de radio stoort, en ergens sprak me dat wel aan, paste dat goed bij die geslotenheid.

Sigge speelde in zijn slaapkamer en ik voelde me chagrijnig worden bij de gedachte dat we ons straks door de sneeuwmodder moesten haasten, eerst naar de crèche en daarna naar de metro, stampvol, vochtig en met beslagen ramen.

Altijd gestrest, altijd moe en vaak chagrijnig. Mijn haar zou nat worden omdat ik de dag ervoor mijn muts op de redactie had laten liggen en ik wist dat ik het koud zou krijgen. Op die momenten had ik zo’n hekel aan januari. Zo’n ongelooflijke hekel.

Soms deed het zo’n pijn dat ik moest doen alsof ik in een film meespeelde. De rol speelde van een gesloten jonge moeder. Poserend op de bank in een Chinese ochtendjas. Ben ik niet mooi?

Onze trouwfoto hangt aan de muur in de hal. Als een grijnzende herinnering aan alles waar we van droomden. Aan alles wat we wílden. Het stortregende de hele dag, zodat ik in een gele regenjas ben getrouwd.

Ik staarde naar de foto en bekeek mijn roodbetraande ogen en het verregende haar dat aan mijn hoofd vastplakte. Ik huilde van ontroering omdat we zo veel aandacht, attenties en warmte hadden gekregen van onze vrienden en familie.

Toen voelde het zo mooi, groots en volwassen om te trouwen. Maar na een paar maanden begon ik er al grapjes over te maken, omdat ik het absurde ervan inzag dat ík getrouwd was.

Niet dat ik niet meer van Johan hield, ik heb altijd van hem gehouden (met uitzondering van een echtelijke crisis van een jaar), maar omdat ik er niet achter kon staan dat ik getrouwd was.

Die stinkende ballast die het huwelijk met zich meedroeg was voor mij onverteerbaar. Ik kreeg een vieze smaak bij de gedachte aan waar het huwelijk voor stond: honderden jaren van onderdrukking, met miljoenen jammerende mensen op de achtergrond.

Ik worstel met het dubbele gevoel dat ik getrouwd wil zijn zonder ook maar één gelukkig huwelijk te kennen. Het is als een blaartje op mijn tong waar ik voortdurend aan moet voelen, ook al doet dat pijn. Ik kan het niet laten om alle kritische boeken te lezen die ooit over het huwelijk geschreven zijn. Vooral die uit de jaren zeventig.

Daarom lees ik Fear of Flying steeds opnieuw, daarom verslind ik Suzanne Brøggers vertwijfeling over het kerngezin alsof ik over mezelf lees en kom tot het besef dát ik over mezelf lees.

Ik ken geen enkel gelukkig gezin of huwelijk. Geen enkel. Oma’s en opa’s, moeder en vader, tantes en ooms, vriendinnen en vrienden: allemaal ongelukkig getrouwd. In de maling genomen door de illusie van de liefde.

Mijn eigen arme hoofd zit vol met valse liefde.

Er huist een Sue Ellenvrouw in mij. Een Sue Ellenvrouw met een pruilend mondje dat begint te trillen zodra de jr-man haar teleurstelt. Sue Ellen is vermoeid, triest en nogal verdrietig, maar nooit boos. Ze nipt alleen wat van haar bubbelwijn en als ze voldoende aangeschoten is, prevelt ze: ik haat je. Zodanig zacht dat de jr-man het net niet kan horen.

Mijn arme hoofd zit vol met voorstellingen die elk spoortje van oprechte gevoelens verdringen. Alle voorstellingen van hoe de liefde hoort te smaken maken het moeilijk om te proeven of die zuur is. Of zout. Of zoet.

De voorgeschiedenis mag misschien romantisch zijn, vol met knotsgekke, licht dramatische ontmoetingen en wendingen, vol met lust en verlangen. Maar dan. Dan wordt alles stil en blijf je wanhopig vechten om alles leuk en geweldig te houden. En niemand die iets zegt over de pijn, zelfs je beste vriendinnen niet. Over de echte pijn, niet te verwarren met die valse klaagzang die vrouwen soms voor elkaar opvoeren. Van dat oppervlakkige jargon over hoe hopeloos die mannen van hen wel niet zijn, terwijl ze gewoon doorgaan met eten koken, schoonmaken en het brengen en halen van de kinderen. Een klaagzang die mogelijk een uitdrukking is van de echte pijn die eronder ligt te smeulen en kankergezwellen veroorzaakt. Maar tevens een klaagzang die niet in staat is om grote woede-uitbarstingen en daadwerkelijke veranderingen op gang te brengen. Een klaagzang die slechts fungeert als uitlaatklep en ertoe leidt dat vrouwen hun eigen leven en intellect blijven verwaarlozen, terwijl ze al hun energie in hun man stoppen.

De echte pijn laat je bij jezelf te rade gaan of je eigenlijk gelukkiger zou zijn geweest als je voor een ander leven had gekozen.

De echte pijn laat je om je heen kijken en jezelf afvragen of je iets mankeert. Of je iets hebt gemist wat alle anderen hebben begrepen. Totdat je inziet dat er een oorverdovende stilte heerst, omdat al die anderen druk bezig zijn hun eigen liefdesleugens in stand te houden.

Ik probeer te begrijpen wat de woorden van Brøgger eigenlijk betekenen.

Het probleem van het huwelijk is begonnen op het moment dat de liefde het gezin binnendrong, wat tenslotte absoluut niet de bedoeling was. Vandaar al die ellende.

Misschien lag het eenvoudiger zolang er sprake was van een verstandshuwelijk, een zakelijke overeenkomst uit vriendschap?

Dan hoefde je in elk geval geen romantische verwachtingen te hebben. Maar op hetzelfde moment dat de romantiek en de liefdesillusie in beeld kwamen en beslag legden op de tweezaamheid, kwam ook de teleurstelling. Misschien was dat ook het moment waarop de vrije liefde gekidnapt werd? Beperkt werd tot iets wat alleen voor twee mensen mocht gelden, voor man en vrouw. De tweezaamheid, schrijft Brøgger, is een georganiseerde vorm van een niet-geleefd leven. ‘Een serie niet-ontmoetingen’. Dat zijn zo ongeveer de mooiste woorden die ik ooit heb gelezen.

Was ik maar een geestelijk onafhankelijke, naïef gelukkige huisvrouw en moeder. Het is funest om een zelfbeeld met je mee te dragen dat meer lijkt op het leven dat ik medio jaren negentig leidde, voordat ik Johan tegenkwam. Al die feesten, al die mannen, al die zeeën van tijd, al die nachtrust, al die vrijheid. Net zo funest als al die dagdromen over de jaren zeventig. Wanneer het gat tussen dagdromen en werkelijkheid te groot wordt, verander je in een bitterbitch. Ik probeer ertegen te vechten, maar het probleem is dat er heel wat omstandigheden zijn waar niet aan te ontkomen valt.

Omstandigheden die allemaal aanleiding geven tot bitterbitchdiagnoses. Al die complottheorieën waar ik veel over gelezen en gehoord heb en die bevestigen wat ik al vermoedde.

Bovendien is het januari, ben ik dertig jaar, moeder van een jong kind en zeven jaar getrouwd.

Zeven jaar! En alles is min of meer vastgelopen. En wat heb ik een hekel aan januari. Zo’n enorme hekel.

Het enige wat even lijkt te helpen is een warm bad. Vier weken lang heb ik mijn lichaam elke avond ondergedompeld in een bad met heet water. Dat omhult me met troost en maakt me warm, gewichtloos en heerlijk licht in mijn hoofd. In de badkamer kan ik me opsluiten en me afsluiten voor anderen.

Lezend in de badkuip liet ik me troosten door Isadora’s verlangens.

Het verlangen om van tijd tot tijd gewoon weg te gaan, om erachter te komen of je nog steeds alleen kon zijn met je eigen gedachten, erachter te komen of je in leven kon blijven in een hutje op de hei, zonder gek te worden – er kortom achter te komen of je nog steeds een heel mens was, nadat je zo veel jaar de helft van iets was geweest (…)

Ik had door vijf jaar huwelijk een hunkering gekregen naar al die dingen: een hunkering naar mannen en naar alleen zijn. Een hunkering naar seks en een hunkering naar een kluizenaarsbestaan. Ik wist dat die hunkeringen tegenstrijdig waren – en dat maakte het allemaal nog erger.

Lezend in de badkuip besefte ik dat ik sympathie voelde voor Isadora’s verwarring, maar dat ik niet wilde neuken. Of een affaire met een andere ongelukkige sukkel wilde beginnen. Zelfs dat niet. Ik besefte dat het dus al zover was gekomen dat zelfs mijn dagdromen over tijd en alleen zijn gingen. Om eindelijk te mogen slapen en lang na te denken.

Vorige week was mijn januarimisère ineens niet meer te harden. Donderdagochtend fietste ik in een ijltempo naar het Instituut voor Psychotherapie, drijfnat van het zweet. Ik was een paar minuten te laat en geïrriteerd omdat de vrouw achter de balie mijn biljet van honderd kronen niet kon wisselen. Ze hebben nooit wisselgeld, alsof ze er niet voor willen uitkomen dat ze geld vragen. Ik probeerde mijn gezicht af te vegen met de ruwe papieren handdoekjes in het toilet, maar omdat ik nog nazweette had dat weinig zin. Ik wist dat Niklas de therapeut op me zat te wachten en zoals zo vaak begon ik in het toilet te huilen. Geen idee hoe vaak ik daar vervuld van zelfmedelijden heb gestaan. Op de een of andere manier weet Niklas een groot verdriet in me los te maken. Een warme toestemming om klein en kwetsbaar te zijn, in de wetenschap dat hij er is om me op te vangen. De goedmoedige grote broer, een relatie met een man die nu eens niet beheerst wordt door verwarrende lustgevoelens.

Uiteindelijk zat ik tegenover hem en deed mijn beklag over de januarimorgens, mijn gebrek aan slaap en het uitblijven van positieve kriebels. Ik vervloekte mijn vastgelopen leven en fulmineerde over mijn hevige verlangens om ertussenuit te knijpen.

‘Wat houdt je tegen?’ vroeg Niklas zakelijk.

Ik keek hem aan en wist geen antwoord te geven. Wat hield me tegen? Niets, eigenlijk. Mijn werk niet, mijn partner niet, mijn financiële situatie niet. Mijn twijfels hadden met iets heel anders te maken. Met een onuitgesproken, verboden gevoel. Alsof ik op het punt stond een verschrikkelijke misdaad te begaan.

Toen ik niet eens antwoord kon geven op de vraag wat me eigenlijk tegenhield, was ik zo gegeneerd dat ik dezelfde avond nog reisplannen begon te maken.

Ik durfde niet al te ver te gaan, daar ben ik te schijterig voor. En mijn verlangen naar zon en warmte was te groot om voor een spannende metropool te kiezen. Het werd een charterreisje naar Tenerife, een reisdoel dat beter past bij de suffe muts die ik ben. Of ben geworden.

‘Ik moet wel’, legde ik uit aan Johan, die me weliswaar niet tegenhield, maar evenmin overliep van enthousiasme.

‘Je zult zien dat het een geschenk is voor ons huwelijk, ik kom terug als een ander mens’, vervolgde ik. Ik had behoefte aan zijn goedkeuring, ook al ging het maar om een lullig weekje Tenerife. Het was voor mij al een taboe op zich om man en kind alleen te laten.

Ik sidderde voor Sigges straf. Zijn afgewende gezicht, zijn blik die de mijne weigerde te ontmoeten. Sinds Sigges geboorte mocht Johan dan wel twintig keer zoveel op reis zijn geweest als ik, Sigge werd alleen boos als ik er eens niet was. Soms was Johan wekenlang van huis, maar Sigge bleef liefdevol en grootmoedig naar hem verlangen. Dan wierp hij zich in Johans armen zodra hij thuiskwam en leek zielsgelukkig. Die enkele keer dat ik meer dan een nacht weg was, duurde het soms uren voordat Sigge me weer aankeek. Die koelbloedige gedecideerdheid beangstigde me en bezorgde me nog meer schuldgevoel. Ik vroeg Johan een keer waarom Sigge zo reageerde. Zijn antwoord kwam snel en klonk vanzelfsprekend.

‘Ik heb nooit last van schuldgevoelens als ik op reis ben, terwijl jij er zo vol van zit dat je er bijna van over je nek gaat. Sigge voelt dat je last hebt van een slecht geweten en ziet daarin de bevestiging dat hij het recht heeft om boos op je te zijn.’

Ik bleef een poosje stil voor me uit staren.

Zo verschrikkelijk vanzelfsprekend.

Het gekke was dat mijn hele leven, mijn hele wereld vol zat met dit soort verwarrende paradoxen.

Nu probeer ik minder schuldgevoel te hebben, maar het zit muurvast, diep en onbereikbaar.

Op de luchthaven Arlanda was alles open en overal liepen groepjes mensen te winkelen die parfum, alcohol en lekkers kochten, hoewel het nog maar half zes in de ochtend was. Ik ook. Ik overwoog even of ik bij The Swedish Vodka bar tussen de mannen aan de bar zou gaan zitten met een pure wodka met ijs, om dronken te worden en de alleenstaande vrouw van de wereld uit te hangen in plaats van de getrouwde, vermoeide jonge moeder. Maar de krantenkiosk oefende meer aantrekkingskracht op me uit, met zijn tijdschriften en flesjes mineraalwater.

De gedachte aan alles wat ik niet voelde en niet wilde drong zich voortdurend aan me op. Ik dacht aan Isadora en vroeg me af hoe het zou voelen als ik wat meer op haar leek. In alle opzichten gretiger. Ook al zou dat meer schuldgevoel en angst opwekken. Liever angst dan deze leegte.

Isadora vergaapt zich aan vreemde mannen. Staart naar de bobbel in hun broek. Fantaseert over hun bedprestaties. Zit in de trein een man met haar ogen op te vrijen. Weliswaar vol schuldgevoel, maar toch lekker geil.

En wat moest je beginnen met al die andere verlangens die door het huwelijk werden gesmoord?

Ik weet het niet. Ik weet alleen dat ik te veel verlangens had, die me alle kanten op wilden trekken. Verlangens die zo groot waren dat ik dichtklapte.

Tussen de tijdschriften zag ik in dat geen van de bladen me gelukkig zou maken, welk ik ook zou kiezen. Ze schreeuwden hun treurige boodschap uit over schoonheid, lelijkheid, gewicht, gewicht en nog eens gewicht. Tussen de sport- en motorbladen van de mannen was een dergelijke tegenhanger niet te vinden, en dat besef gaf me een welbekende steek van jaloezie. Jaloezie die me langzamerhand tot een rasechte bitterbitch zou transformeren.

Minstens vier verschillende bruidsmagazines verdrongen elkaar in het tijdschriftenrek en ik wenste vurig dat het weer 1975 was in plaats van 2005. Dat ik Isadora heette en een vrije vrouw in New York was in plaats van een saaie moeder uit Stockholm. Of in elk geval een carrièrevrouw zonder enige vorm van slecht geweten.

We zijn gewoon finaal voor de gek gehouden. Wat ook nog eens bevestigd werd door een vrouwelijke tijdschriftentycoon toen ik haar een keer interviewde. Ze had meerdere succesvolle vrouwenbladen gelanceerd en prijkte met naam en foto op de omslagen. Boven een bord pasta met cantharellen vertelde ze vrolijk hoe leuk het was in de jaren zeventig.

‘We maakten ons niet zo druk over gewicht en dat soort dingen. We wisten nauwelijks wat cellulitis was.’ Ze begreep niet waar ik me zo druk over maakte, ik geloof zelfs dat ze me voor verbitterd uitmaakte toen ze de inhoud van haar bladen verdedigde.

‘Waarom ben je zo verbitterd?’ Dat vroeg ze.

Eigenlijk was het op zijn minst heel bijzonder te noemen. Hier zat een vrouw die middels haar tijdschriften een hele generatie Zweedse vrouwen heeft geleerd wat cellulitis is, hoe je ervan afkomt, hoe je tegelijkertijd tien kilo afvalt, en ondertussen verkondigde hoeveel leuker het was in de jaren zeventig, toen ze daar allemaal niet aan hoefden te denken.

Ja, en of we verbitterd zijn. Ik wel in elk geval.

Ik kocht geen tijdschrift, tenslotte had ik mijn Isadora nog. Zij maakte me tenminste aan het lachen.

Nina Simone zingt door de koptelefoon, de gezagvoerder heeft zojuist meegedeeld dat we ons duizenden meters hoog in de lucht bevinden en de gedachte aan de afzondering die op me wacht bezorgt me een brede glimlach. Zo door en door verbitterd ben ik nu ook weer niet. Tenslotte ben ik nu een deel van mijn dagdromen over alleen zijn en slaap aan het verwezenlijken.

Tegelijkertijd heb ik last van al die eeuwenoude taboes, het slechte geweten dat aan me knaagt.

Waarom worden egoïstische vrouwen altijd als verschrikkelijk provocerend beschouwd, terwijl egoïsme voor een man eerder als een normale toestand wordt gezien? Dat de religie van onze cultuur bij een verkrachte vrouw begint, moet daar toch zeker iets mee te maken hebben. Een vrouw vol zelfopoffering die we van het christendom moesten aanbidden, uitgerekend vanwege haar gebrek aan egoïsme. Ook als je de bevruchting niet letterlijk wilt zien als een verkrachting en vasthoudt aan de meer symbolische verklaring dat de maagd Maria is bevrucht door een heilige geest: hoe angstig moet ze niet zijn geweest? Ze was tenslotte nog een piepjong tienermeisje toen ze zwanger was van kindje Jezus.

Zelfs Rosemary kan het niet laten om van haar duivelskind te houden, in de film Rosemary’s baby van Roman Polanski. Ze wordt nietsvermoedend zwanger nadat haar man een pact met hun duivelaanbiddende buren heeft gesloten. Haar man laat toe dat de duivel haar in gedrogeerde toestand zwanger maakt. Een soort omgekeerde versie van het christelijke Jezusverhaal, maar dan met een onheilige geest. De hele zwangerschap voelt Rosemary zich slecht en vermoedt ze een samenzwering, zonder tastbare bewijzen te kunnen vinden voor wat er is gebeurd. Als ze het uiteindelijk heeft begrepen, is het te laat en bevalt ze onder hevige pijnen van haar kind. Maar als ze weer bij bewustzijn is, neemt haar moedersinstinct ondanks alles toch de overhand. Hoewel ze weet dat haar baby met rode ogen een kind van de duivel is, voelt ze zich door haar moedergevoelens tot hem aangetrokken. Roman, de buurman die het brein achter de samenzwering is, moedigt haar aan om naar haar zoon te gaan kijken. Rosemary aarzelt, bang voor wat ze te zien krijgt.

‘Je probeert me zover te krijgen dat ik zijn moeder word!’ zegt Rosemary tegen Roman.

‘Maar je bent toch zijn moeder?’ reageert hij. Inderdaad. De film eindigt als Rosemary het huilende kind troostend in haar armen neemt. Ze ís zijn moeder.

Goddelijk kind of duivelskind, blijkbaar houden de meesten van ons mateloos veel van onze kinderen. Een gevoel dat zo sterk is dat we levenslang aan hen verbonden blijven. Zelfs vrouwen die na een verkrachting zwanger zijn geraakt, hebben meestal het ongelooflijke vermogen van hun kind te houden.

Ik wenste alleen dat ik dat op dezelfde vrije wijze kon doen als al die mannen. Het besef van de schuldbelaste moederrol, de vanzelfsprekendheid en veeleisendheid ervan in vergelijking met de vaderrol, maakt van mij een afgunstige bitterbitch. Ik wil ook een man zijn en ervaren hoe het voelt als de hele samenleving voor je klapt wanneer je nauwelijks twee maanden ouderschapsverlof opneemt, terwijl niemand ook maar een wenkbrauw optrekt wanneer je vrouw de resterende twaalf maanden voor haar rekening neemt. Ik wil ook een man zijn en ervaren hoe de samenleving voor je klapt, omdat je liefde en opoffering als iets geweldigs, iets buitengewoons worden beschouwd.

Ik wenste dat ik van mijn kind kon houden en toch zuivere, egoïstische gevoelens mocht koesteren. Zoals dromen over slaap, alleen zijn, zon en Tenerife.

In het vliegtuig wordt een film getoond, maar het Meisje met Vliegangst ligt diep te slapen tegen de schouder van haar vriend. Achter mij hoor ik een man sneren: ‘Nu is het verdorie wel een keer genoeg!’

Een vrouw zegt onhoorbaar iets terug, met een zachte stem vol schaamte.

Ik ben de enige die alleen is, iedereen reist in gezelschap. Het zijn vooral gezinnen en stellen, sommigen lijken collega’s te zijn.

Zoals vanmorgen, toen ik een kaartje voor de sneltrein naar Arlanda wilde kopen en de lokettiste zei dat een kaartje de helft kostte als je met zijn tweeën reisde.

‘Moet je partners zijn?’ vroeg ik.

Een domme vraag, natuurlijk konden ze niet controleren of je een relatie hebt of niet. Maar ik begreep dat dat ergens toch de bedoeling was, aangezien de lokettiste antwoordde dat als ik al de moeite wilde doen om iemand te vragen samen een kaartje te kopen, de korting niet zo’n probleem zou zijn.

‘Maar dan moeten jullie in de trein wel naast elkaar zitten!’

Als je met iemand samenleeft, denk je er zelden aan dat de samenleving is ingesteld op stelletjes.

Er zijn duizenden kleine signalen die daarop wijzen. Zoals die reclames voor herpeszalf tussen de contactadvertenties in de dagbladen. Zo’n vreselijk nare, zelfingenomen, trieste vingerwijzing voor iedere single die naar liefde verlangt.

Mijn zuinigheid nam hoe dan ook de overhand en daar kwam bij dat het tenslotte mijn bedoeling was om dit soort paranoiaverschijnselen uit te dagen. Dus ging ik op zoek naar een geschikte reisgenoot, al was er om vijf uur ’s ochtends op het perron van de Arlanda Express nauwelijks iemand te bekennen.

Uiteindelijk zag ik een man van mijn leeftijd en stapte op hem af, ondanks de zelfingenomen grijns op zijn gezicht. Zo’n type dat zichzelf knap vindt. Ik begon ook te grijnzen, want ik moest ineens denken aan een jongen met een verstandelijke beperking die ik afgelopen zomer in het park zag. Hij zat naast Sigge op de schommel, hoewel hij eigenlijk te groot was en minstens dertien jaar oud. Tijdens het schommelen keek hij me aan en zei: ‘Je denkt zeker dat je heel wat bent in dat groene jurkje.’ Ik droeg inderdaad een groene jurk waarvan ik vond dat hij me goed stond en vond het geweldig dat iemand me had doorzien.

De mooie jongen zag mijn grijns uiteraard als een invitatie, waarop ik wenste dat ik een verstandelijke beperking had en kon zeggen: ‘Je denkt zeker dat je heel wat bent in dat pak van je.’

In plaats daarvan zette ik mijn zoetsappigste glimlach op en vroeg ik of hij samen met mij een kaartje wilde kopen, wat hij natuurlijk wilde. Maar ergens begreep ik mezelf niet. Waarom deed ik me anders voor dan ik eigenlijk wilde? Aan de andere kant, toen ik dinsdag badkleding voor de reis wilde kopen en twijfelde tussen een rode bikini en een legergroen sportief model, koos ik voor de sportieve set. Ik wil geen verkeerde signalen uitzenden. Ik wil met rust gelaten worden, heb genoeg van die vervelende spelletjes!

De mooie jongen zat de hele reis naar de luchthaven met een brede grijns op zijn gezicht, babbelde zelfgenoegzaam over het weer in Sri Lanka en wilde weten waar ik heen ging en of ik alleen reisde. En in plaats van dat ik hem voor de gek hield, zat ik ook maar een beetje te grijnzen en antwoordde ja. Ik reisde alleen.

Ik weet dus niet waarom, maar ik denk dat het iets te maken heeft met het schattige naïeve meisje dat ik op veertienjarige leeftijd was. Een behaagzieke reflex, het verraderlijke verlangen van een veertienjarige om aanbeden te worden.

#

Popcorn in de nacht (1982)

Hoe ziet mijn eerste beeld van de liefde eruit? Ik weet het niet. Of beter gezegd, ik weet hoe het er níét uitziet.

Wanneer de liefde verwrongen en lelijk is. Wanneer pappa lelijke dingen tegen mamma schreeuwt. Vanaf de trap zie ik haar rug, ze staat in de keuken. Ze zegt niets terug en gaat door met afwassen. Mijn vader heeft een vreemde stem, een stem waar ik bang voor ben. Ik ga naar mijn kamer en rangschik de poppen aan het voeteneind van mijn bed.

De poppen zijn mijn weeskindjes en ik ben hun surrogaatmamma. Er is geen pappa. Ik leg het dekbed over mijn poppen en stop ze aan de zijkanten in om te voorkomen dat ze het koud krijgen. Mijn zusje ligt te slapen in het bed ernaast. Ik doe de deur van onze kamer dicht, zodat ze niet wakker wordt. Pappa’s boze stem is opgehouden.

Ik weet niet wat ze aan het doen zijn.

Wanneer ik ’s ochtends wakker word, hoor ik mijn vader snurken in bed. Mijn moeder is in de keuken aan het rommelen en vanaf de trap zie ik haar rug op precies dezelfde plek als gisteravond. Alsof ze daar de hele nacht heeft gestaan. Maar dat zal toch niet?

Ze is het aanrecht aan het schoonmaken en als ik dichterbij kom, zie ik dat alles, het fornuis, de tegelwand, het aanrecht, besmeurd is met boter. Dat heeft pappa in zijn dronken bui gedaan. Mamma huilt en gaat ondertussen door met schoonmaken. Ik wil haar troosten, aai haar over haar rug en probeer haar te knuffelen, maar ze schudt me van zich af en dekt de tafel voor het ontbijt.

In mijn kinderjaren is pappa degene die de naam van een Japanse vis weet die zo giftig is dat een enkel hapje honderden restaurantgasten kan doden. Vervolgens is mamma kwaad omdat ik maandenlang weiger vis te eten. Mijn vader wordt niet kwaad, maar moet erom lachen en legt uit dat deze vis niet in Zweden voorkomt. Maar omdat ik heb geleerd om nergens zeker van te zijn, blijf ik volharden in mijn weigering om vis te eten.

Pappa weet ook hoe je een kamer moet boeken in een luxe hotel in Stockholm, waar we in de zomervakantie een weekend doorbrengen. Hij rijdt ons erheen in zijn nieuwe witte Audi met honderdveertig kilometer per uur. Ik moet onderweg een paar keer overgeven, waarop mamma hem vraagt om minder hard te rijden. Pappa wordt boos, mamma is al boos en ik wissel met haar van plek, zodat ik voorin mag zitten. Dan wordt mijn zusje boos omdat zij niet voorin mag zitten, waarop mijn vader pas echt kwaad wordt en zegt dat we onze kop dicht moeten houden.

We zitten allemaal stil, pappa rijdt met een gevaarlijk hoge snelheid en ik probeer ondertussen te luisteren naar Carola, die op de autoradio over Tokio en Mickey zingt.

In mijn kinderjaren is pappa degene die weet hoe je eten bestelt in een luxe restaurant. We eten dan altijd ossehaas met bearnaisesaus, die volgens ons lang niet zo lekker smaakt als de ossehaas die pappa soms op vrijdag maakt. Pappa weet ook waarom Olof Palme een klootzak is en waarom je op de conservatieven moet stemmen. Omdat hij zijn geld wil behouden, zegt hij. Als hij de wekelijkse zak snoep van mijn zusje en mij betaalt, haalt hij altijd een pak briefjes van duizend kronen tevoorschijn, waar hij voor de ogen van de winkelmevrouw doorheen bladert.

‘Ik heb het helaas niet kleiner, gaat het lukken zo?’ zegt mijn vader, terwijl hij een van de briefjes overhandigt.

In mijn kinderjaren is pappa degene die alles kan kopen. Jarenlang staat er een echt barbiepoppenhuis op mijn verlanglijstje, maar ik krijg het nooit. Daarom maak ik een poppenhuisje in de uittrekbare la onder mijn bed. Een paar boeken dienen als muur en van een kartonnen cadeauverpakking maak ik een fornuisje. Barbie en Ken hebben vrij vaak ruzie.

Barbie is er niet zeker van of Ken wel écht van haar houdt.

Maar hij houdt echt van haar. Hij vindt haar de liefste van de hele wereld en kan niet begrijpen waarom Barbie denkt dat hij niet van haar houdt. Barbie is helemaal gelukkig en ze houden nooit meer op met knuffelen, totdat mamma roept dat we naar beneden moeten komen om te eten. Ze heeft worst gebraden en aardappels gekookt. Dat is lang niet zo lekker als pappa’s ossehaas, zeg ik. Dan wordt mamma boos en zegt ze dat we niet elke dag ossehaas kunnen eten.

In mijn kinderjaren is pappa degene die na een hele week weg te zijn geweest op vrijdag weer thuiskomt. Dan maakt hij ossehaas met bearnaisesaus, eten we gezamenlijk bij kaarslicht en drinken mamma en pappa rode wijn. Ongeveer een uur lang zijn we een tamelijk gelukkig gezin.

In mijn kinderjaren is pappa degene die een eigen bedrijf en eigen visitekaartjes heeft. Hij reist heel Zweden af om bijvoorbeeld schuren te isoleren. Het isolatieschuim dat hij gebruikt is geel en ongeveer net zo hard als piepschuim. Pappa vertelt mijn zusje Kajsa en mij dat de burcht in de film Ronja de Roversdochter daarvan was gemaakt. En dat zijn compagnon en hij die opdracht bijna hadden gekregen. Bijna. Hij reist zo veel dat hij regelmatig twee, drie weken achter elkaar van huis is.

In het weekend is hij moe en ligt hij te slapen. Mamma is altijd degene die ’s ochtends opstaat om het ontbijt klaar te zetten, doordeweeks, in de weekends, in de zomer- en kerstvakanties. Kajsa en ik proberen pappa wakker te maken door op bed om hem heen te springen en te roepen: ‘Pappa! Pappa, wakker worden! Wakker worden!’ Maar hij wordt niet wakker en blijft liggen als een gestrande walvis, terwijl wij om hem heen blijven dansen. We zingen: ‘Vieze stinkpappa, vieze stinkpappa! Word nou wakker, dikke poepzak!’ Maar hij gromt alleen wat, draait zich om en valt al snurkend weer in een diepe slaap.

Uiteindelijk geven we het op en gaan we met de poppen spelen. Als mamma roept dat het eten klaar is, wordt pappa eindelijk wakker. De hele lunch door blijven we zeuren dat hij op het stukje gras in onze achtertuin een Ronja de Roversdochterburcht voor ons moet bouwen. ‘Misschien, misschien’, zegt pappa. En we zeuren dat hij een zwembad op het stukje gras in onze achtertuin moet maken. ‘Misschien, misschien.’

Je weet het nooit met pappa, want soms komt hij met de gekste dingen thuis, waar mamma dan boos en geïrriteerd van raakt. Wij zijn de eerste in de nieuwbouwwijk met een video. En later met een computer en cd-speler. In de woonkamer staat een buitenproportioneel leren bankstel met twee gigantische fauteuils en omdat het eigenlijk maar een kleine woonkamer is, kan er haast niets meer bij. Alle kamers in ons bescheiden rijtjeshuis zijn klein, maar mamma en pappa hebben het ingericht alsof ze in een grote villa wonen.

In mijn kinderjaren is pappa degene die op zomeravonden vlees grilt. Mamma en buurvrouw Gunilla drinken rosé op de leren bank en luisteren naar Agnetha Fältskogs ‘The Heat Is On’. Gunilla werkt op de make-upafdeling van warenhuis Domus en ik vind dat ze altijd mooi opgemaakt is. Ze heeft roze nagellak en is altijd bruin. Maar als Gunilla het niet hoort, zegt pappa lelijke dingen over Domus, want Domus, Konsum en Blauwwit zijn suffe arbeiderswinkels. Hij stemt op de conservatieven en doet daarom alleen boodschappen bij ica.

Ik houd er niet van als hij zo’n neerbuigende toon aanslaat over Gunilla en Domus, want ik vind Gunilla aardig. Maar pappa gebruikt die toon ook als hij het over andere buren heeft. Dan staat hij ossehaas te grillen en bearnaisesaus te maken en zegt ondertussen: ‘Die vent denkt ook dat hij heel wat is.’

Gunilla woont samen met een man die Tommy heet. Soms komen ze bij ons barbecuen. Tommy en pappa nemen een mixje in hetzelfde soort kristalglazen als jr in Dallas gebruikt en wij krijgen chips en Fanta. De volgende ochtend ligt pappa diep te slapen en zoals altijd heeft het geen zin om boven op hem te springen, hij geeft geen krimp. Mamma stopt vruchtensap en biscuitjes in een mand en fietst met ons naar het stadspark. Als we weer thuiskomen, slaapt pappa nog steeds. Mamma wordt boos omdat het ontbijt nog steeds niet is afgeruimd en de kaas staat te zweten. Ze loopt naar boven om pappa wakker te maken en ik hoor hem schreeuwen: ‘Stom wijf, sodemieter op!’ Ik neem Kajsa mee naar buiten en laat haar de dode vogel zien die ik bij de vuilnisbakken onder de appelboom heb gevonden.

Mamma heeft ruwe handen die rood zien van het eczeem en waar de schilfers vanaf vallen als ze eraan krabt.

Wanneer ze ’s avonds voordat ik ga slapen over mijn wang strijkt, voelen haar handen soms aan als schuurpapier en dat doet een beetje pijn. Maar toch wil ik niet dat ze ophoudt, omdat het de handen van mijn moeder zijn, waar ik van houd en die me kalmeren en me een veilig gevoel geven.

Ze draagt een paar gele rubberhandschoenen als ze de afwas doet, want van het afwaswater gaan haar handen jeuken en bloeden. Maar rubberhandschoenen zijn ook niet goed, omdat ze geen lucht doorlaten en van binnen vochtig worden van het zweet. Soms huilt ze van de pijn. Dan pak ik de speciale eczeemzalf die ze bij de apotheek heeft gekocht, waarop mamma een beetje glimlacht en probeert op te houden met huilen.

‘Dank je wel, lieverd!’ zegt ze, terwijl ik naast haar ga zitten en toekijk hoe ze haar kapotte handen insmeert.

Voordat we ’s ochtends naar het kinderdagverblijf gaan, is het hectisch thuis. Mamma begint om zeven uur in het ziekenhuis en wekt Kajsa en mij om zes uur, anders zijn we niet op tijd. Ze heeft ons verteld over haar akelige chef, die bij de ingang van de afdeling waar ze werkt met een horloge in zijn hand staat te wachten. Haar chef is zwijgzaam en zegt nooit iets als mamma eraan komt. Eerst kijkt hij haar alleen maar aan en dan kijkt hij op zijn horloge.

‘Zei hij maar iets’, zegt mamma. ‘Hij doet niets anders dan zwijgen. Snappen jullie dat nou?’ vraagt ze terwijl ze ons aankleedt.

Ik begrijp niet helemaal waarom het zo erg is dat hij niets zegt, maar ik zie dat mamma gestrest raakt bij het idee dat hij met dat horloge staat te wachten, omdat ze ons met korte, rukkende bewegingen aankleedt.

Soms is er ruzie. Mijn zusje wil dat haar witte plastic diadeem precies op de juiste plek in haar haar zit en dat haar mouwen precies even lang zijn. Als mamma het maar een beetje verkeerd doet, gaat Kajsa uit haar dak en begint ze te krijsen. Ik zie hoe het zweet op mamma’s voorhoofd staat als ze aan Kajsa’s mouwen trekt om ze even lang te maken. Vervolgens moet Kajsa’s haar zo gekamd worden dat alle plukjes precies op de juiste plek onder de witte diadeem komen te liggen.

Met ontzetting kijk ik toe en ik plaag Kajsa omdat ze zich zo aanstelt, totdat mamma me boos toebijt dat ik moet ophouden en Kajsa haar tong naar me uitsteekt. Dan zijn we eindelijk klaar om naar het kinderdagverblijf te gaan. Mamma tilt ons op de fiets, Kajsa voor en ik achter.

Op het kinderdagverblijf staat het ontbijt klaar. Alleen Nelly, Emil, Kajsa en ik ontbijten daar, de andere kinderen worden later gebracht.

Mijn lievelingsleidster heet Cattis. Mamma en Cattis praten altijd op een speciale volwassen toon met elkaar, op een warme, vertrouwelijke, licht geheimzinnige toon. Ik probeer te horen wat ze zeggen, maar ze praten te zacht. Ik kom voorzichtig dichterbij tot ik vlak achter mamma sta.

‘Doe maar rustig aan, je hoeft je niet te haasten’, zegt Cattis tegen mamma. ‘Je kunt beter boodschappen doen voordat je de kinderen ophaalt, zodat je ze niet mee de winkel in hoeft te nemen. Ze zitten hier goed, dat weet je toch!’

Ik zie hoe mamma een traan uit haar ooghoek wegveegt en hoe Cattis haar een papieren zakdoekje aanreikt, waarmee ze haar neus snuit.

Ik vind het lief van Cattis dat ze zo aardig is voor mamma. Ze is aardig voor iedereen, heeft altijd tijd om uit dikke sprookjesboeken voor te lezen en verheft nooit haar stem.

We geven mamma een knuffel en door het raam zie ik hoe ze wegfietst naar haar akelige chef. Dan gaan we aan tafel en eten we griesmeelpap met melk, kaneel en suiker.

Laat in de middag komt mamma ons ophalen. Cattis is naar huis en Lena, een nieuwe leidster, ontvangt haar. Ze werkt hier nog maar twee maanden en kent mamma niet zo goed.

‘Sorry dat ik zo laat ben’, zegt mamma, terwijl ze een paar zware boodschappentassen neerzet. ‘Ik zei vanmorgen tegen Cattis dat ik wat later zou komen, maar ze zei dat dat geen probleem was.’

Lena glimlacht naar mamma.

‘Ja hoor, geen probleem, ik begrijp best dat het niet altijd gemakkelijk is om een alleenstaande moeder met twee kleine kinderen te zijn.’

Mijn moeder valt stil, weet niet wat ze moet zeggen.

‘Ik ben geen alleenstaande moeder,’ zegt ze ten slotte, ‘maar mijn man heeft het nogal druk op dit moment.’

‘Oké,’ zegt Lena verbaasd, ‘maar ik dacht … nou ja, ik heb je man hier nog nooit gezien, dus ging ik ervan uit dat je alleen was …’

‘Dat begrijp ik’, zegt mamma, die ons in onze jassen helpt.

Later die avond, als we al in bed liggen en mamma denkt dat we slapen, hoor ik hen in de keuken ruziemaken.

‘Hoe denk je dat dat voelt?’ zegt mamma tegen pappa. ‘Eerst mijn collega die ik afgelopen zondag in het stadspark tegenkwam en nu Lena van het kinderdagverblijf … Iedereen denkt dat ik een alleenstaande moeder ben, omdat jij er nooit bij bent.’

Ik hoor niet wat pappa zegt, want ik heb mijn kussen over mijn hoofd gelegd en fantaseer over een aardige grote broer die Fredrik heet en mij vaak en langdurig knuffelt, omdat hij heel veel van me houdt. Hij zegt dat ik het allerliefste meisje van de hele wereld ben en dat hij er altijd voor me zal zijn. Samen met Fredrik ren ik elke zomerdag naar het meer om een duik te nemen. Fredriks vrienden daar wachten op hem. Ze vinden mij ook leuk en als ze spelen mag ik altijd meedoen, zo vaak als ik maar wil.

Ik denk heel vaak aan Fredrik. In mijn fantasie heb ik een compleet nieuw gezin verzonnen voor Fredrik en mij. Met andere ouders en zonder kleine broertjes of zusjes. Mijn fantasiegezin bestaat alleen uit Fredrik en mij en een lieve pappa en mamma, die nooit ruzie met elkaar maken.

Ik lig op mijn bed over Fredrik te fantaseren als er op de deur wordt gebonkt. Kajsa komt binnen om mijn poppen te lenen en ik bedenk dat ik veel liever een grote broer had gehad dan een klein zusje. Ik jaag haar de deur uit en zeg dat ze nooit, nooit zomaar mijn kamer in mag komen. Stom kind! Dan trek ik de deur achter me dicht en ga naar de speeltuin.

Boven in het klimrek zit Johnny. Hij woont in het rijtje huizen achter ons en is een paar jaar ouder. In mijn fantasie neemt Johnny soms de plaats in van Fredrik. Hij is mooi met zijn bruine haar en blauwe ogen, maar ik durf hem niet zomaar aan te spreken. Op sommige dagen zit hij in zijn eentje te schommelen en ziet hij er boos en verdrietig uit. Zijn vader en moeder zijn ‘gescheiden’ en nu woont hij bij zijn moeder, die hier niemand schijnt te kennen. Maar vandaag kijkt hij naar me als ik zijn kant op loop. Hij ziet er mooi uit, knap zelfs, hij zou best mijn grote broer kunnen zijn als hij dat zou willen.

‘Hoi!’ zeg ik als ik onder aan het klimrek sta.

‘Hoi!’ zegt Johnny, terwijl hij op me neerkijkt.

‘Zullen we spelen?’ vraag ik.

‘Nee’, zegt hij alleen maar. Dan springt hij van het klimrek en loopt weg. Ik kijk hem na, zijn grijze sweatvest en bruine bootschoenen verdwijnen tussen de huizen. Ik blijf een tijdje staan en schraap wat met mijn voet in het zand, voordat ik ook naar huis ga.

Pappa is inmiddels wakker en zit in zijn eentje in de keuken te ontbijten. Hij heeft ei met bacon gebakken en ik hoor aan de stilte dat hij nog steeds ruzie met mamma heeft. Ik voel de tranen achter mijn oogleden prikken als pappa een snelle blik op me werpt en mijn roodgevlekte hals ziet.

‘Zeg, gaat het wel met je?’ vraagt hij met ongewoon vriendelijke stem.

De tranen beginnen te stromen, ik snik het uit en weet niet precies hoe ik al die gevoelens die ineens in me opwellen onder woorden moet brengen. Al dat verdriet. Misschien dat ik mezelf daardoor plotseling iets onbegrijpelijks hoor zeggen.

‘Johnny heeft me geslagen!’ zeg ik en ik begin nog harder te huilen, meer van schrik, omdat ik zo ongegeneerd sta te liegen. Ik snap niet waarom ik het zeg en hoe ik het durf, maar de hele dag was al vreemd, vol weemoed.

‘Deed-ie dat?’ vraagt pappa verontwaardigd en hij geeft me een knuffel.

‘Hij moet verdorie met zijn handen van kleine meisjes afblijven!’ Tot mijn schrik zie ik mijn vader opstaan en zijn jas aantrekken. Ik hoor hem in zichzelf mompelen terwijl hij zijn veters strikt.

‘Ik zal eens een hartig woordje spreken met die Johnny!’

Ik blijf nog even in de keuken staan voordat ik naar mijn kamer storm en me in mijn kledingkast opsluit. Trillend van opwinding, van dat geweldige gevoel dat pappa eropuit is getrokken om me te verdedigen. Trillend van schaamte, want de leugen zal snel aan het licht komen en even huil ik van angst om pappa’s woede en Johnny’s minachting als straks blijkt dat hij onterecht beschuldigd is. Niet veel later hoor ik de voordeur opengaan en pappa’s brullende stem die mijn naam roept. Ik blijf in de kast zitten en zeg niets terug. Ik hoor pappa’s naderende voetstappen op de trap en plotseling is zijn zware ademhaling in de hele kamer te horen.

‘Sara?! Waar ben je, verdorie!’ Hij klinkt net zo boos als ik vreesde en gedurende een seconde die eeuwig lijkt te duren zit ik doodstil, met ingehouden adem. Uiteindelijk hoor ik hem weggaan en de trap af lopen. Ik blijf nog een flinke tijd in de kledingkast zitten en hoewel ik zo vreselijk nodig moet plassen dat mijn hele buik er pijn van doet, vind ik dat het de moeite waard is geweest. Een lage prijs om van pappa’s bezorgdheid en bescherming te mogen genieten.

’s Nachts word ik wakker en probeer mijn hartslag te voelen. Ik word vaak wakker ’s nachts en denk dan dat ik doodga, omdat mijn hart zo onregelmatig slaat.

In mijn kinderjaren is pappa de enige die ’s nachts wakker is. Vaak zit hij beneden op de leren bank met een drankje naar muziek te luisteren.

‘Pappa is een nachtmens’, zeggen mijn zusje en ik altijd.

Als ik wakker ben, ga ik altijd naar hem toe en blijf een tijdje op zijn schoot zitten. Dan luistert hij naar mijn hartslag en zegt dat er niets aan de hand is. Dat stelt me gerust, zodat ik daarna weer naar bed kan gaan en in slaap val.

Als ik op een avond de trap af loop, hoor ik dat hij huilt. Ik zie hem aan de keukentafel zitten, gebogen over een schaal met popcorn.

Zijn tranen vallen ermiddenin.

Ik word zo bang dat ik mijn hart vergeet.