Anne Delaflotte Mehdevi

De boekbindster

Vertaald uit het Frans door Pauline Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Citaten uit Cyrano de Bergerac van Edmond Rostand zijn afkomstig uit de vertaling van Laurens Spoor, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 2003

Oorspronkelijke titel La relieuse du gué, verschenen bij Gaïa Éditions

Oorspronkelijke tekst © Gaïa Éditions, 2008

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Pauline Sarkar en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Mohamad Itani/Trevillion Images

isbn 978 90 445 1994 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk een

Met tegenzin kwam ik uit mijn eilandje van licht en liep het atelier door, dat nog steeds in schaduwen gehuld was. Misschien was er een ongeluk gebeurd, had iemand hulp nodig, of een telefoon, dat zou me niets verbazen met deze wind.

Toen ik naar de glazen deur liep die uitkomt op de straat, zag ik vaag de silhouet van een lange man met brede schouders, die afstak tegen het matte ochtendlicht. Als een donkere wolk verhulde hij het weinige daglicht dat uit de steeg kwam. Voor ik opendeed, schakelde ik de verlichting in van het uithangbord aan de straat.

Het licht viel recht op zijn gebogen nek en hij sloeg zijn ogen naar me op. Zijn gezicht droop van het water. Er hingen regendruppels aan zijn lange zwarte oogharen en die gleden langzaam over zijn oliejekker. Hij hield zijn grote witte handen gekruist voor de borst. Zijn grote ogen keken me aan en vroegen niets. Ik hield zijn onbewogenheid voor geduld.

Je ziet niet vaak zo’n spectaculair knappe man, jong, in de dertig, die je recht in de ogen kijkt, wacht tot je de deur voor hem openmaakt op een onmogelijk tijdstip en daarbij zelfs niet naar je glimlacht.

Zijn ogen keken hoe mijn handen de deur van de knip deden. Ik stapte opzij om hem door te laten, hij deed een klein stapje naar voren en bleef als een megaliet op de drempel staan.

‘Komt u binnen.’

Ik moest vlak langs hem heen omdat hij roerloos in de deuropening bleef staan. Ik moest de deur snel weer dichtdoen, de wind en de regen stortten zich in mijn atelier, waardoor ieder ogenblik mijn papieren konden wegwaaien. De wind verzette zich even tegen mijn geduw … Het was nog geen openingstijd, automatisch deed ik de grendel weer op de deur … om hem er meteen weer af te schuiven, verward bij de gedachte dat mijn ‘vermoedelijke klant’ misschien gemerkt had dat ik hem opsloot met mezelf. En dan te bedenken dat ik daarnet nog zo’n vaste hand had gehad! Het kwam van de wind, die verwarde me en prikkelde mijn zenuwen.

Hij stond nog bijna op dezelfde plaats. Ik was verbaasd te ruiken hoezeer hij omgeven was door de geur van regen en wind. Daar kwam nog die van verse aarde bij, en ik herinner me dat ik dacht dat deze man beslist in het bos had geslapen, anders kon hij er niet zo van doordrongen zijn. De god van de wind kroop bij me binnen … Dit was even opwindend als om op mijn eentje de verzen van mijn dierbare Cyrano te declameren, veel opwindender dan in één ruk een mooi vel marmerpapier zomaar op het oog te snijden zonder eerst alles op te meten, en te gokken dat de snee tot op de millimeter nauwkeurig zou zijn.

Had ik niet besloten niet naar de voorde te lopen, waartoe de wind me uitnodigde? Daarom was de wind maar bij mij binnengevallen.

Aan de uiteinden van zijn halflange bruine, sluike haar hingen evenveel waterdruppels als aan zijn lange oogharen. Ik volgde er een tot ik die hoorde vallen op het witte parket van de ingang. Hij sprong in het plasje dat zich om zijn voeten gevormd had.

‘Bent u door de voorde gekomen?’

‘Ja. Het spijt me dat ik uw vloer zo nat maak.’

Zijn stem klonk kleurloos, zijn woorden kwamen betrekkelijk traag, monotoon, alsof hij lang niet gesproken had.

Ik: ‘Excuseer u maar niet, ik ga zelf ook zo vaak mogelijk door de voorde.’

Hij zei niets, wachtte … Waarop? Had hij een boek?

Om mezelf een houding te geven ging ik toch maar op mijn plaats zitten, achter een breed houten blad dat op twee stapels bakstenen rust: mijn toonbank, die de grens aangeeft tussen de voor het publiek toegankelijke ruimte en de rest van het atelier, waar zich mijn gereedschap bevindt. Ik knipte de bureaulamp aan, die alleen dit blad beschijnt, en zo schiep ik nog een eilandje van licht tussen ons. Toen pas gleden zijn handen van zijn borst en hij haalde een groot boek van onder zijn regenjas tevoorschijn: ‘Ik had geen tijd om het in te pakken … Ik wil het iemand cadeau doen, dat heb ik gisteravond laat pas besloten … Ik zag licht bij u en daarom was ik zo vrij …’

‘Daar hebt u goed aan gedaan.’

Ik strekte mijn hand uit naar het dikke boek en noodde de man om eindelijk verder te komen. Nu zag ik hem beter, hij had een heel bleke huid, en ogen van een onbestemde kleur, grijs, groen, lichtbruin? Ik verbaasde me opnieuw over zijn gebeeldhouwde schoonheid. Ik maakte in gedachten een foto van zijn mooie, gesloten lippen. Alleen de neusvleugels trilden in al dat marmer.

Hij: ‘Met twee handen, het is heel zwaar.’

Hij overhandigde me het boek, waarbij hij zorgvuldig vermeed zijn ogen op mij of op het voorwerp dat hij me aanreikte te richten, hij keek strak voor zich uit, naar het ommuurde tuintje. Ik schoof de lamp zo dicht mogelijk naar het midden van het blad, richtte het licht op het boek. Dat was al net zo onalledaags als de man. Mooi gemaakt, groot formaat, dertig bij veertig centimeter ongeveer, dik papier van goede kwaliteit, en tot mijn verrassing gebonden met een losse rug.

‘Is dit boek in Duitsland gebonden? Of in Centraal-Europa?’

‘Nee, dat geloof ik niet.’

Mijn grootvader, een meester-boekbinder, was Duitser, hij deed het altijd op deze manier, en als kind had ik het zo van hem geleerd. Als de klanten mij de keus lieten, bond ik nog steeds zoals hij het placht te doen. De omslag wordt anders bevestigd dan wanneer je op de Franse wijze bindt.

De kaften van dit grote boek waren overtrokken met zachtbruin leer. Het voor- en het achterplat waren in het midden versierd met de contouren van een loofboom. Die vorm was van diepbruin leer. De kroon van de boom had op verschillende plaatsen losgelaten. Het fijne leer van de onderkant van de stam krulde naar buiten als een kleine haarlok.

Net buiten de lichtkring, die ik nu weer op het blad gericht had, boog de man zich voorover en leunde met gestrekte armen op de tafel. Het witte ochtendlicht in de steeg achter hem verlichtte zijn gezicht niet, maar ik hoorde dat zijn steeds heftiger ademhaling hoe langer hoe onregelmatiger werd. Deze man was uitgeput, dat was duidelijk, hij kromp ineen en steunde met zijn volle gewicht op het blad. Als hij hier omviel …

In de steeg tegenover ons was André de bakker zijn brood aan het maken. Ik legde het boek neer.

‘Neem me niet kwalijk, ik heb u niet eens een stoel aangeboden.’

Ik rolde een stoel op wieltjes naar hem toe zonder zijn reactie af te wachten.

‘Dank u.’

Hij ging opgelucht zitten, sloot even de ogen en sloeg meteen zijn benen over elkaar om zijn rug recht te kunnen houden.

‘Het is zo zacht vandaag, ik zal het raam een beetje openzetten.’

‘Ja.’

Ik deed de deur open die uitkomt op het met hoge muren omgeven tuintje, waar de wind veel minder hard ging.

Die piepkleine stadstuintjes slaan nergens op. Deze, met één enkele appelboom in het midden, was alleen geschikt voor de bezoekjes van een paar vogels en de kat van de kruidenierster, en dan bij voorkeur niet tegelijk. De stam van de boom reikte kaal en recht naar het licht, zodat de weinige vruchten die eraan zaten onbereikbaar waren. Een dikke tak had geprobeerd te ontsnappen, maar toen er gevaar bestond dat de muur zou bezwijken was hij resoluut afgezaagd. Er zaten nu weer een paar schuchtere takken aan, die ook weer recht naar boven wezen. Dit tuintje was een tableau vivant of een bijna-stilleven. Je keek naar een schilderij, je stapte er niet in, trouwens, nu de herfst in aantocht was zou de deur weldra uitzetten van het vocht en niet meer open kunnen.

Ik stopte een oude lap in de kier van het raam en aan de binnenkant zette ik er een ouderwets strijkijzer tegenaan, dat gewoonlijk dienstdeed als presse-papier. De boeken die in de weg lagen schoof ik opzij.

In het voorbijgaan pakte ik van de stoelleuning mijn zwartlinnen schort vol vlekken van stijfsel, goudpoeder en pigment in allerlei kleuren, een herinnering aan de weken waarin ik samen met een collega marmerpapier had gemaakt. Ik knoopte het schort om terwijl ik naar hem toe liep.

Ik zag aan zijn houding dat het weer wat beter ging. Hij keek naar me alsof hij me nu pas zag. Nu ik mijn schort voor had, intimideerde die indringende, transparante blik me niet meer zo. En dat boek was mooi, de inhoud, iets in het uiterlijk, de kwaliteit van het leer … Hij keek aandachtig hoe ik het boek aandachtig bekeek.

Ik: ‘Het is een heel mooie kwaliteit papier, handgeschept …’ Ik bewonderde alles, het papier en de schutbladen op een hemelsblauwe achtergrond, heel licht gemarmerd in lichtgrijs en ivoor. Daarop stond hier en daar een driekleurig motief in de vorm van een Franse lelie. Het midden van dit motief had als basis hetzelfde blauw als de schutbladen, dan een okergele golf en ten slotte een steenrode.

Als je het boek opensloeg, zag je dat de vezels van dit mooie schutbladpapier loszaten bij de kneep. Het boekblok zat dus alleen nog maar aan de bovenkant over een lengte van twee centimeter vast aan het plat.

De eerste twee katernen vielen eraf als dode bladeren, het garen was losgegaan. Met het schutblad tegen het achterplat dreigde hetzelfde te gebeuren, maar het was nu nog in goede staat en hield het boekblok vast aan de omslag.

Ik voelde de wind die mijn tuintje binnenkwam in mijn nek blazen. Aan de andere kant priemde de blik van de man die niets zag of te veel zag in mijn voorhoofd.

Ik zou alles opnieuw moeten naaien. Maar het papier was van uitstekende kwaliteit en goed geconserveerd, zonder scheuren of vochtplekken.

De zittende man zuchtte opeens en bracht een hand naar zijn keel.

‘Wilt u een kop koffie, meneer? Hij is nog warm, of thee, of iets anders?’

‘Nee, dank u.’

Ik drong niet verder aan en verdiepte me weer in het boek dat hij had meegebracht, waarbij ik de vragen inslikte die ik aan elke andere klant gesteld zou hebben. Waar komt dit boek vandaan? Waarom is het op Duitse wijze gebonden? Is het een familiestuk of hebt u het pasgeleden gekocht?

Het gekleurde schutblad werd gevolgd door een crèmekleurig blad. Op de eerste pagina, die genummerd was in dikke blauwzwarte inkt, was een met potlood getekend bos te zien. Het gezichtspunt van de tekenaar was vanaf de voet van de bomen, ik stelde me voor hoe hij daar had zitten tekenen met zijn rug tegen een boomstam. Op de volgende bladzij was het bos minder donker, de tekenaar stond rechtop. Nog een bladzij: een aquarel van een open plek in het bos. Ik bladerde snel door en mijn oog viel midden in het boek op een oud, vierkant bouwwerk met een schuin dak. Er liep een overdekte galerij omheen …

Het boek was niet gedrukt, het bestond uitsluitend uit potloodtekeningen en aquarellen. Ik nam me voor het die avond mee naar boven te nemen om het in bed op mijn gemak door te bladeren, ik deed het dicht en maakte me op voor een gesprek met deze vreemde klant.

‘Meneer?’

‘Ja?’

‘Wat wilt u precies met dit boek?’

Zijn rug kwam los van de rugleuning. Hij richtte zich op, verhief zijn stem en zei zonder een blik op het boek te slaan, alsof hij bang was zich eraan te branden: ‘Ik wil graag dat u het leer restaureert, de omslagen opnieuw gebruikt en de schutbladen redt. Ik betaal wat u ervoor vraagt, maar ik wil benadrukken dat het heel belangrijk is dat de originele materialen zo veel mogelijk behouden blijven. Het boek gaat een beter, rustiger leven tegemoet, het zal voortaan met zorg behandeld worden. Ik wil graag dat het aanstaande zaterdag klaar is. Dan heb ik een afspraak met iemand die van ver komt om me te zien … die nu al in Bordeaux is …’

Hij herhaalde: ‘Aanstaande zaterdag.’

Ik was sprakeloos. Deze man, die er nog beschadigder uitzag dan zijn boek, wist en zei beter wat hij wilde dan enige andere klant. Hij had nu niets verdwaasds meer. Ik werd weer een beetje ongerust.

Hij: ‘Ja, ik weet dat het erg beschadigd is … Maar tot aanstaande zaterdag hebt u toch wel genoeg tijd?’

‘De schutbladen moeten gerestaureerd, het boekblok genaaid … Om de omslag te restaureren moet ik het karton loshalen … Ik weet niet, ik heb ook afspraken met andere klanten die ik moet nakomen en …’

‘Alstublieft. Ik begrijp dat mijn verzoek uw werkschema in de war schopt. Maar toen ik die afspraak maakte met die persoon was ik nog niet van plan hem dit boek te geven, maar inmiddels heb ik daartoe besloten. Ik zal er goed voor betalen.’

‘Daar gaat het niet om.’

‘Waar gaat het dan om, mevrouw?’

‘Tijd …’

‘Hoeveel tijd hebt u nodig om het te restaureren?’

‘… Vier volle dagen, plus twee dagen rust om het te laten drogen en te persen.’

‘Ik ken geen andere boekbinder.’

‘Laat u het hier maar achter.’

‘Dank u.’

Hij stond langzaam op.

‘Zal ik u in de loop van de week bellen?’

‘Goed.’

Ik gaf hem mijn kaartje. Hij las mijn naam en stopte het visitekaartje zorgvuldig in zijn binnenzak, die hij dichtknoopte. Uit de rechter zak van zijn oliejekker haalde hij een los biljet van honderd euro en een treinkaartje. Hij overhandigde me het bankbiljet zoals een commandant zijn marsbevel geeft: ‘Ik bel u morgen … of nee, beter woensdag, om te horen of alles goed gaat.’

‘Ja, woensdag …’

Ik had niets gezegd over een prijs. Zo gaan die dingen niet … Ik moest eerst een kostenraming maken … Verward strekte ik toch mijn hand uit naar het verfrommelde biljet, dat hij stevig in mijn handpalm duwde. Ik sloot er mijn vingers omheen. Hij keek op zijn horloge: ‘De rest betaal ik zaterdag … Mag ik een boek zien dat u gerestaureerd hebt, om een indruk te krijgen …’

Ik ging drie mooie grote boeken voor hem halen, boeken die ik voor mijn ouders had gerestaureerd, gebonden in bronsgroen leer, met voorop een verguld zeilschip. Een schitterend handstempel.

Mijn klant keek ernaar zonder ze aan te raken. Ik maakte van de gelegenheid gebruik om vlug een ontvangstbewijs te tekenen voor de honderd euro.

Hij, op plechtige toon: ‘Ik verheug me er nu al op dat mijn boek er straks ook zo mooi uit zal zien.’

‘Wacht, uw reçu.’

‘Dat hoef ik niet.’

‘Jawel, neemt u het toch maar.’

Hij nam het aan zonder ernaar te kijken en stopte het in een van zijn zakken. Hij draaide zich om naar de deur. En toen stortte hij met een zware plof in de volle lengte op de grond, omdat zijn benen het begaven, in een geur van aarde, humus, varens en regen.

Ik zei wanhopig: ‘O, mijn god.’

Ik knielde naast hem neer, gaf klapjes op zijn wangen en aaide er zelfs over, geloof ik, in de consternatie. Ik deed de rits van zijn leren jack onder de oliejekker naar beneden. Het was nu dag, maar wel een donkere dag. Ik kon duidelijk het wit van een hemd tegen zijn huid zien.

Ik stond op om de plafondlamp aan te doen en knielde daarna weer bij hem neer. Ik zag de ader in zijn hals kloppen. Gerustgesteld bedacht ik dat ik hem misschien wat suiker moest geven … Ik legde mijn hand in zijn hals, streek zijn haren uit zijn gezicht: ‘Meneer, ik roep de dokter, maakt u zich niet ongerust, het komt allemaal goed, de dokter woont vlakbij, hij is er zo, in drie minuten, blijft u maar liggen.’

Ik stond resoluut op om hulp te halen, maar zijn hand omklemde mijn enkel met een kracht die je niet zou verwachten van iemand die net was flauwgevallen, een kracht die me zijn wil oplegde, zonder meer.

Hij hield me nu vast aan mijn schort, zocht mijn blik en keek me doordringend aan.

Ik: ‘Oké, dan bel ik niet, tenminste … nu nog niet.’

Heel langzaam richtte hij zich op, legde eerst één hand en daarna ook de andere zwaar op mijn schouders. Toen hij eenmaal zat, bleven zijn handen even op mij rusten. Zodra hij vond dat het wel weer ging, gaf hij te kennen overeind te willen komen; ik strekte mijn hand naar hem uit en die greep hij. Mijn andere handpalm sloot zich om zijn elleboog en zo krabbelden we samen op, waarbij we op elkaar leunden en elkaar nog steeds aankeken. Ik probeerde zijn zwakte in te schatten, en hij het vertrouwen dat hij in mij kon hebben. Hij onderschatte mijn kracht, hij had best steviger op me kunnen leunen. Toen hij weer rechtop stond, met de ene hand op mijn schouder en de andere nog in mijn hand, bleef hij een paar seconden roerloos tegenover me staan. Daarna slaakte hij een diepe zucht, liep langzaam de twee stappen achteruit die hem van mijn deur scheidden, terwijl hij mijn hand nog steeds vasthield. Ik had hem het liefst op mijn bed gelegd, hem verzorgd en verpleegd, hem goed leren kennen.

‘U ziet zo bleek, blijf nog even. Hebt u wel gegeten?’

‘Nee, daar heb ik niet aan gedacht.’

‘Mag ik u dan iets aanbieden …’

‘Ik moet de trein halen, ik moet weg. Ik bel u nog.’

Hij liet de deur open, de wind stortte zich op de plek waar hij had gestaan. Alle losliggende boeken begonnen te fladderen en te ritselen, een vel marmerpapier gleed omlaag, zweefde net boven de grond, meegezogen naar de straat in het kielzog van de man.

Ik sloot de deur, liep langzaam terug naar mijn toonbank en ging zitten aan de ‘klantzijde’, op de lege plaats, die nu al gereserveerd leek voor hem.

Ik herinnerde me een zin uit Cyrano de Bergerac:

cyrano

Ja, want … doodgaan is niet zo rampzalig …

Maar … háár nooit meer terugzien … is afschuwelijk!