Julian Assange

De ongeautoriseerde biografie

Vertaald uit het Engels door Marianne Gossije,

Edzard Krol en Kathleen Rutten

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Julian Assange. The Unauthorised Autobiography, verschenen bij Canongate

Oorspronkelijke tekst © Julian Assange, 2011

Published by arrangement with Canongate Books Ltd, 14 High Street,

Edinburgh EH1 1TE

Nederlandse vertaling © Marianne Gossije, Edzard Krol, Kathleen Rutten en

De Geus BV, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Rich Hardcastle

ISBN 978 90 445 1996 9

NUR 600

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Julian Assange is hoofdredacteur van WikiLeaks. In 2010 werd hij door Time en Le Monde uitgeroepen tot ‘Man van het jaar’ en won hij de Sydney Vredesprijs. Van Amnesty International mocht hij de UK Media Award in ontvangst nemen en de Sam Adams Award voor ‘Integriteit in Inlichtingen’. In februari 2011 werd zijn organisatie WikiLeaks genoemd voor de Nobelprijs, nadat zij drie van de belangrijkste informatielekken uit de geschiedenis had gepubliceerd: de Afghaanse oorlogverslagen, de logs van de oorlog in Irak, en Cablegate, het openbaar maken van Amerikaanse diplomatieke berichten.

December 2011. Terwijl de verdachtmakingen over zijn persoonlijk leven en de beschuldigingen van Amerikaanse politici naar aanleiding van de vrijgegeven diplomatieke berichten in het rond vliegen, begint Julian Assange het verhaal van zijn leven te schrijven. Wat de daaropvolgende inspannende maanden vorm krijgt, is een boek dat niet alleen het werk van WikiLeaks beschrijft, maar ook de morele en politieke ontwikkeling van zijn oprichter, van zijn vroege jeugd en tienerjaren, zijn reizen door Europa, Azië en Afrika, tot de dag van vandaag.

Het boek, hoewel tot stand gekomen onder controversiële omstandigheden, brandt van passie en woede. Een onmisbaar boek over onze tijd.

BERICHT VAN DE UITGEVER

Op 20 december 2010 tekende Julian Assange een contract met Canongate Books om een boek te schrijven – deels memoires, deels manifest – dat het jaar erop gepubliceerd zou worden.

Destijds zei Julian: ‘Ik hoop dat dit boek een van de samenbindende documenten van onze generatie wordt. In dit zeer persoonlijke werk zet ik uiteen hoe we met onze wereldomvattende strijd een nieuwe verhouding tussen mensen en hun regeringen willen afdwingen.’

Uiteindelijk zou het werk te persoonlijk blijken te zijn.

Ondanks de meer dan vijftig uur aan opgenomen interviews en hoewel hij vaak tot laat in de nacht op Ellingham Hall in Norfork (waar hij onder huisarrest verbleef) zijn leven en het werk van WikiLeaks besprak met de schrijver wiens hulp hij had ingeroepen, voelde Julian Assange zich steeds ongemakkelijker bij de gedachte aan de uitgave van een autobiografie. Nadat hij het eerste concept van het boek had gelezen, dat hem eind maart ter hand was gesteld, verklaarde Julian: ‘Alle memoires zijn prostitutie.’

Op 7 juni 2011, terwijl wereldwijd achtendertig uitgeverijen zich hadden verbonden aan de uitgave van het boek, vertelde Julian ons dat hij het contract wilde verbreken.

Wij zijn het niet eens met Julians oordeel over het boek. We geloven dat het een verklaring geeft van zowel de man als zijn werk en dat het zijn inzet voor de waarheid benadrukt. Julian heeft steeds beweerd dat het boek goed geschreven is; daar zijn we het mee eens en dit heeft ons ook aangemoedigd om het boek voor de lezers beschikbaar te maken.

En het contract? Tegen de tijd dat Julian de afspraak wilde ontbinden had hij zijn voorschot al overgemaakt aan zijn advocaten om hun honorarium te betalen. Dus was het contract nog steeds geldig. We hebben besloten ons eraan te houden – en te publiceren.

Wat hierna volgt, is het ongeautoriseerde eerste concept. Het is hartstochtelijk, provocerend en eigenzinnig – net als de auteur. Het beantwoordt aan de belofte van het oorspronkelijke voorstel en wij zijn trots op de publicatie ervan.

Canongate Books,

september 2011

==

‘Als je een schip wilt bouwen, moet je geen mensen optrommelen om hout te verzamelen en ze taken en werk toebedelen, breng ze liever bij te verlangen naar de oneindige uitgestrektheid van de zee.’

– antoine de saint-exupéry

1
==
==

1 Eenzame opsluiting

Tot mijn geluk ben ik geboren uit nieuwsgierige mensen die de lucht rondom mij vulden met vragen. Op een dag zou ik vijanden maken die me zouden haten vanwege mijn verlangen naar de waarheid. Als je voor zo veel lelijks bent uitgemaakt als ik, zou je bijna je echte naam vergeten. Toch weet ik heel goed wie ik ben en ik hoopte het zelf te kunnen vertellen. Mijn naam is Julian Assange. En op een dag werd ik door de politie in Londen gezocht. Het verhaal zou hier kunnen eindigen als er geen complicaties van tijd, geschiedenis en persoonlijkheid hadden meegespeeld. Er wordt gezegd dat het verleden een ander land is, maar dat is de toekomst ook, als je het maar toelaat: achter in een hard rijdend Engels politiebusje begin je de wereld te zien.

Ze schreeuwden mijn naam. Ze schreeuwden leuzen. En de persfotografen krioelden rond de raampjes als krabben in een emmer. Het voelde alsof er tegen het busje geslagen werd, alsof het omvergekieperd zou worden, maar dat was alleen maar de pers die foto’s probeerde te maken. Ik hurkte met mijn hoofd tussen mijn knieën, omdat ik niet als crimineel gefotografeerd wilde worden. Op een gegeven moment keek ik op en zag de camera’s die schuin tegen het getinte glas werden geduwd om mij te kunnen vastleggen. Ik sloeg mijn armen om mijn hoofd. Toen trok de wagen ineens op en stoof weg. Een paar van de andere arrestanten schreeuwden in hun eigen hokjes, niet wetend wie ik was, en klaarblijkelijk geschrokken door het gebons tegen het busje. Anderen lachten om de commotie. De voorstelling was voorbij. Na ongeveer veertig minuten kwamen we bij de poort van de Wandsworthgevangenis aan. Het was 7 december 2010.

Toen we naar binnen gingen, voelde ik me merkwaardig zelfverzekerd. Deels kwam dat omdat ik wist dat ik in mijn hachelijke situatie nauwkeurig in de gaten werd gehouden. Ik wist dat de wereld toekeek en dat maakte mijn benarde toestand de moeite waard: het komt de zaak ten goede als je zelf zichtbaar de klappen opvangt. Maar ik vond het ook vreselijk om het stempel van crimineel opgedrukt te krijgen alleen vanwege ons werk; het was me evenwel duidelijk dat dit alles onze zaak van gerechtigheid zou benadrukken. Die houding had niets te maken met moed, maar alles met sluwheid. Mij werd gevraagd mijn handtekening te zetten voor mijn persoonlijke bezittingen, die op deze mooie dag neerkwamen op een enkele ballpoint en ongeveer 250 Britse pond in contanten. Ik kreeg de opdracht me uit te kleden, wat ik deed, waarna ik meteen de gevangenisplunje aantrok, die bestond uit een grijze trui en een grijze broek. Toen Oscar Wilde in 1895 naar dezelfde gevangenis werd overgeplaatst, protesteerde hij luid toen hij merkte dat een van zijn vestjes ontbrak. ‘Vergeef mij alstublieft deze gevoelsuitbarsting’, zei hij tegen de cipier. Ik zal proberen de woorden ‘net als Wilde’ hierbuiten te houden en niets zeggen over mijn eigen armzalige verzameling vestjes, maar de Ier moest me wel voor de geest komen in die stinkende victoriaanse bajes. Naderhand zei mijn advocaat dat ik had zitten verkommeren in dezelfde cel als Oscar. Daar ben ik niet zeker van, maar de geest van de man, zijn gevecht tegen vooroordelen, was nog aanwezig. Hij werd heel slecht behandeld en vastgehouden onder omstandigheden die even onmenselijk als hartverscheurend waren, en ik moet zeggen dat andere gevangenen, uit heden en verleden, me in Wandsworth bezighielden.

Ik dacht vaak aan Bradley, de jonge Amerikaanse soldaat die in een Amerikaanse gevangenis een wrede behandeling onderging en naar mijn mening standrechtelijk veroordeeld was omdat hij alarm zou hebben geslagen over een onwettige oorlog. Binnen de muren van mijn cel gingen mijn gedachten vaak naar hem uit.

Een van de dingen die praktisch automatisch gebeuren, is dat je op en neer gaat lopen. Als een panter in een kooi moet je een uitlaatklep vinden voor je opgekropte energie. Ik ijsbeerde en plande min of meer wat te doen en probeerde me fysiologisch af te stemmen op de krappe ruimte. Ik besefte dat het hier weliswaar akelig en afschuwelijk was, maar ook dat het niet lang zou duren. Dat houd je jezelf voor en je probeert scherp te blijven. Buiten, zoals ze dat noemen, maakten mijn advocaten overuren om me hieruit te krijgen, maar hun wereld leek lichtjaren verwijderd terwijl ik, als nooit tevoren doordrongen van de betekenis en inhoud van het woord ‘eenzaam’, mijn rondjes liep.

Om de herrie te verminderen, en misschien de kou, had de man die vóór mij in deze cel had gezeten het ventilatiegat afgedekt met een A4’tje. Later, toen de cipiers het licht uitdeden, realiseerde ik me dat niet kunnen communiceren uiteindelijk het ergste van alles is. Verbindingen leggen was mijn lust en mijn leven en plotseling besefte ik hoe zwaar het zou worden om daarbinnen niets te horen en niet gehoord te worden. Vooral gezien de positie van WikiLeaks: we voerden een communicatiestrijd met een aantal tegenstanders en het waren situaties die van uur tot uur bijgestuurd moesten worden. Toen het licht ’s ochtends weer aanging, wist ik dat ik er op de eerste plaats achter moest zien te komen hoe ik kon bellen. Ze zouden toch zeker wel met hun hand over hun hart strijken en deze jongen een beetje toegang geven tot internet? Ik weet het, dat zat er niet in. Maar mijn uitgangspunt is altijd de hoop dat zonder bewijs van het tegendeel het onmogelijke alleen onmogelijk is tot je voorstellingsvermogen anders bewijst. Zo dacht en hoopte ik, en uiteindelijk drukte ik op de alarmknop.

Ze lieten me toe bij de directeur. Hij besloot dat ik overgeplaatst moest worden naar de Onslowvleugel, waar de risicogevangenen zaten. Die vleugel is verscheidene verdiepingen hoog, met verschillende rijen cellen achter elkaar, en heeft binnen de gevangenis zijn eigen cultuur. Blijkbaar moest ik daarheen omdat ik, volgens de directeur, gevaar liep aangevallen te worden door andere gevangenen. Dat was een vreemde veronderstelling, omdat de gevangenen die ik had ontmoet overduidelijk aan mijn kant stonden. In Onslow zaten de cellen vol verkrachters, pedofielen, bendeleiders en een enkele beroemdheid. Ik zat alleen in een cel en mocht nog steeds niet bellen. Geen telefoon, geen schrijfmateriaal en geen kans om met mijn collega’s te praten. Weerspannig, maar slecht toegerust zat ik maar in die cel.

De cel bevond zich in de kelderverdieping, hij was ongeveer twee bij vier meter, met een bed, een wastafel, een wc, een bureau, een kast en gebroken witte muren. Een groot deel van een muur werd in beslag genomen door een saaie, grijze plastic constructie voor water en ventilatie, voor de wastafel en de wc. De cel was ontworpen om de mogelijkheid van zelfverwonding te minimaliseren, wat betekende dat alles dof, afgevlakt en weggewerkt was. De wastafel had geen kranen, de wc geen spoelknop en geen stortbak. Alles was automatisch of werkte door aanraking. Op de muur bij het bed zat een alarmknop en om de wc kon een gordijn worden dichtgetrokken. Boven in een muur zat een raampje met tralies op vier centimeter afstand van elkaar. Het raampje keek uit op de luchtplaats, die klein was en omsloten door een hoge, gazen omheining met scheermesprikkeldraad erbovenop. Soms kon ik ’s ochtends door het raampje de benen van gevangenen voorbij zien komen en hoorde ik geroep en flarden van moppen en gesprekken. Boven de celdeur hing een infrarode bewakingscamera die, uitgerust met een rij de hele nacht dofrood gloeiende ledlampen, de ruimte voortdurend in de gaten hield. In de celdeur zat alleen in het midden een kijkgat, met aan de buitenkant een metalen klepje ervoor.

De andere gevangenen waren nieuwsgierig naar mij, dus ging het metalen klepje voordurend omhoog en keken ze naar binnen om te zien wat ik deed. Robert Bresson heeft een film gemaakt die Un condamné à mort s’est échappé heet, een prachtige film, maar ook een wonder van geluidstechniek, waarbij een lepel die tegen het metselwerk tikt als een orkest kan klinken. In Wandsworth klonk elk geluid zo: vol nagalm en leegte. Het metalen klepje kraste wanneer het werd opgelicht en ik een oog bespeurde. Ja. Ze wilden zien wat ik in mijn cel uitspookte. Of hoe ik eruitzag. Tegenwoordig blijft geen enkele situatie gevrijwaard van het beroemdheid ziende oog en algauw werd er voor de deur gefluisterd. Luid gefluisterd. ‘Kijk uit met wie je praat.’ ‘Het komt wel goed.’ ‘Je moet niemand vertrouwen.’ ‘Maak je maar niet druk.’

Ik had het gevoel dat ik in een soort Barbarella voor abnormalen terechtgekomen was. Ik wilde buiten mijn werk als journalist doen, niet hierbinnen de martelaar uithangen, en door de levensschool die ik heb doorlopen, was het voor mij onmogelijk om de bureaucratische hel van een gevangenis te aanvaarden en de stigmatiserende verschrikking van kleinering door een blinde autoriteit. Elk uur van je verblijf in de gevangenis is een soort guerrillaoorlog tegen de oprukkende papierwinkel en afstompende regels. Door enkel de aanschaf van een postzegel aan te vragen loop je het risico dood te vriezen in een sneeuwstorm van formulieren. Nadat ze me hadden overgeplaatst naar de separeercel bleef ik strijd voeren om te mogen bellen. Het was stalinistisch. Het kostte me het grootste deel van mijn tijd daar om mijn advocaat te mogen bellen. Om een dergelijk telefoontje te mogen plegen moest het een goedgekeurd nummer zijn op een van tevoren ingediende lijst met nummers. Bovendien moest je beltegoed hebben. Er waren twee soorten tegoed: binnenlands en buitenlands. Daar waren verschillende formulieren voor. En het kostte veel moeite om die formulieren in handen te krijgen en om iemand er aandacht aan te laten besteden. Ik heb dezelfde formulieren zo vaak ingevuld dat het procedé op de zaak van Jarndyce en Jarndyce in Bleak House begon te lijken. Oneindig. Vervolgens moest ik naam, telefoonnummer, adres en geboortedatum opgeven van de persoon die ik wilde bellen. Je moest een formulier invullen om een pincode te krijgen die overeenstemde met je binnenlandse telefoonabonnement, en een andere pincode die overeenstemde met je buitenlandse abonnement. Het verwerd van farce en nachtmerrie tot een soort marteling. De formulieren bleven heen en weer gaan of ze raakten zoek. Wanneer je eindelijk kon bellen, kreeg je maar tien minuten spreektijd. Daarna mocht je vijf minuten lang niet opnieuw bellen. Ze nemen alle telefoongesprekken op behalve die naar advocaten, maar dan moet je wel bewijzen dat de gesprekspartner advocaat is. Als onderdeel van deze inspanningen accepteert de gevangenis alleen kantoornummers en geen mobiele nummers, ondanks het feit dat advocaten de hele dag hun mobiel aan hun oor hebben. En zo gaat het verder, een kafkaësk miasma van passieve agressie en tegenwerking.

Uiteindelijk heb ik mijn moeder en mijn advocaat gesproken. Ik heb ook geprobeerd Daniel Ellsberg te spreken te krijgen, de man die de Pentagon Papers wereldkundig heeft gemaakt. Hij nam niet op. Het bleek dat hij bezig was zich aan het hek van het Witte Huis te ketenen. (Ze maakten hem de handboeien afhandig om het hem te beletten.) ‘Goeiedag, Dan’, zei ik tegen zijn voicemail. ‘Een kort berichtje vanaf de bodem van een victoriaanse bajes. De boodschap is voor andere mensen: “Ik wou dat je hier was.”’

In de loop van de dagen begon men geschreven stukken onder mijn celdeur door te schuiven, sommige werden ’s nachts bezorgd, voorafgegaan door gefluister. Veel ervan waren krantenknipsels of gedownloade artikelen, door de gevangene van aantekeningen voorzien. ‘Viert verkrachting hoogtij in sekseneutraal Zweden?’ luidde de kop boven een artikel. Samenspanning komt in overvloed voor binnen de gevangenismuren, maar juridische empathie ook: degenen die vastzitten, hebben duidelijk ervaring en velen van hen zijn hard voor zichzelf, hard tegen het systeem om hen heen en nemen als vanzelfsprekend aan dat de gevangeniscultuur eropuit kan zijn je uit te buiten. Onder mijn komende en gaande correspondenten – mijn onder-de-deur-door-schuivers – bevonden er zich velen die heuse experts waren in rechterlijke dwalingen, wat mij in de kleine uurtjes geruststelde. Het zou al te makkelijk zijn om te denken dat alle gevangenen onschuldig zijn, maar sommigen van ons zijn het inderdaad en voor mij voelden de geschriften en brieven aan als een soort solidariteit. Er was ook een hoop kwaadheid en ook ik was kwaad terwijl ik in die krappe ruimte aan lichaamsbeweging probeerde te doen door als een gestoorde bij voortduring achtjes te lopen.

Op een ochtend arriveerde er een envelop zonder iets erin. Ik ging bij het raam staan en zag dat het nog steeds sneeuwde. Ik geloof dat het 10 december was. Later kwam ik erachter dat er oorspronkelijk een exemplaar van het tijdschrift Time in had gezeten, met op de omslag mijn gezicht met een Amerikaanse vlag voor mijn mond. In het hoofdartikel werd ik een ‘buitengewoon getalenteerde showman’ genoemd. Misschien ben ik dat wel, maar op dat moment voelde ik me niet zo. In plaats van Time te lezen, moest ik mijn tijd uitzitten en om de eentonigheid te doorbreken bleef ik uitkijken naar andere dingen die via de tochtige kier onder de deur door kwamen, dingen die bedoeld waren voor gevangene A9379AY. Zo werkt dat, het houdt je rustig, het houdt je ongewis, je bent alleen nog een nummer, terwijl je naar licht zoekt dat onder de deuren door en achter muren schijnt.

Een van de meest informatieve artikelen werd onder mijn deur door geschoven door een gevangene genaamd Shawn Sullivan. Het was een kopie van het Uitleveringsverdrag tussen de regering van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland en de regering van de Verenigde Staten van Amerika, in maart 2003 ondertekend door David Blunkett en John Ashcroft. Artikel 7 heeft betrekking op de doodstraf en houdt in dat een staat waaraan om uitlevering wordt verzocht, dit mag weigeren als in het verzoekende land op het misdrijf de doodstraf staat. Amerikaanse politici hadden mijn uitlevering al geëist om me terecht te laten staan wegens spionage. Het congreslid Peter T. King schreef aan Hillary Clinton dat ik de leider was van een ‘terroristische organisatie’ en als zodanig behandeld moest worden – dezelfde Peter King die rammelend met zijn collectebus door de straten van New York had gelopen om geld in te zamelen voor de IRA, die zogenaamde ‘Ollie North van Ierland’. Ik sta ervan versteld dat deze wachters tegen de ‘misdaad’ zelf zo misdadig kunnen zijn. Ik las het document en besefte opnieuw dat ik, ongeacht wat ze van me zeiden of over me verzonnen, louter een personage was in iets wat veel groter was dan ikzelf. Ik kon alleen maar mijn hoofd helder houden, de kritiek op en de bespotting van mijn aard en mijn motieven incasseren en aan het werk blijven.

Ik ontving brieven en stuurde er zelf ook een paar, maar met de traag malende ambtelijke molens kostte dat veel inspanning. Een gevangenis is als een eiland, met ogenschijnlijk onbereikbare bewoners; het is ook een concreet, levend idee van machtsmisbruik, en tijdens die eerste zware dagen in Wandsworth gaven de brieven me het gevoel dat er ook mensen waren die zich om mij bekommerden. De brieven lieten een ander land zien dan het Engeland van toiletemmers legen, een land waar mensen zich ervan bewust waren dat zij zelf uitdrukking moesten geven aan de argumenten voor hun vrijheid. Uit Hampshire: ‘Beste Julian, je zult mij niet kennen. Ik ben slechts een van de miljoenen burgers in de wereld die beseffen wat er gaande is en die niet blind zijn voor de politieke spelletjes waarvan jij het slachtoffer bent geworden.’ Uit Tulse Hill: ‘Je moet nooit vergeten dat wat WikiLeaks heeft verricht wezenlijk is voor de ontwikkeling van onze wereld. P.S. Hierbij een puzzelboek om je aan het denken te houden.’ Uit Basingstoke: ‘Ik steun je standpunt en vind dat je wordt geslachtofferd en gepest door machthebbers met invloed.’ Uit Yorkshire: ‘Kun je het geluid van de vallende vrijmetselarij horen? Ga zo door. Je bent altijd welkom in Noord-Yorkshire. We hebben in dit deel van de wereld ook uitstekende breedbandverbindingen.’ Uit Essex: ‘Ik denk dat jouw zaak veel mensen aan het denken heeft gezet over macht, politiek en corruptie.’ Uit Merseyside: ‘Gisteravond dachten we aan je en we hopen dat je veilig bent in dat akelige oord. Wanneer je vrijkomt, kun je naar het noordwesten komen en de mensen het belang van vrijheid van denken, spreken en informatie uitleggen.’

Een deel van de post kwam in de vorm van kerstkaarten, met enkel de woorden ‘Een oude vrouw’ of ‘Een vriend’ erop geschreven. Iets minder vriendelijk, hoewel rond dezelfde tijd bezorgd, was een knipsel uit The Washington Times: ‘Assassinate Assange?’ De schrijver van dit allitererende aardigheidje, een zekere Jeffrey T. Kuhner, zette een domper op de hartelijke kaarten. ‘Meneer Assange is geen journalist of publicist,’ schreef hij, ‘hij is eerder een vijandelijke strijder en zou als zodanig behandeld moeten worden.’ Mocht er nog enige twijfel bestaan over de bedoeling van Kuhner, dan verdreef hij die met zijn slotzin: ‘We zouden meneer Assange op dezelfde manier moeten behandelen als ieder ander hoogwaardig terroristisch doelwit: hem doden.’

Eigenlijk had ik geschokt moeten zijn dat ik werd onderworpen aan dit soort retoriek van een collega-journalist, maar ik had langgeleden al geleerd dat te veel journalisten niets meer zijn dan de stenografen van de machthebbers. Waarom zou het me verbazen dat Jeffrey Kuhner me dood wenste als ik al een ‘anti-Amerikaanse agent met bloed aan zijn handen’ genoemd was door de televisiester en zich voor gouverneur uitgevende Sarah Palin? En als minister van Justitie Eric Holder mij een ‘vijand van de USA’ vond, waarom dan geschokt zijn dat de neoconservatief van Fox News, Charles Krauthammer, me toevoegde dat ik telkens als ik de straat op ging goed over mijn schouder moest kijken? De voormalige adviseur van Bush, Jack Goldsmith, dacht misschien dat hij de Amerikaanse media prees toen hij zei dat hun ‘patriottisme’ het de regering vergemakkelijkte om met hen samen te werken, maar als ik ooit zo’n ‘compliment’ zou krijgen denk ik dat ik de lier aan de wilgen zou hangen.

Op weg van de luchtplaats naar mijn cel, of van de bibliotheek naar mijn cel, merkte ik dat mijn medegevangenen mij aanstaarden. De autoriteiten waren paranoïde over de mogelijkheid dat een gevangene met zijn mobieltje een foto van me nam. Ze worden niet geacht mobiele telefoons te bezitten, maar vaak hebben ze die wel en het was heel goed mogelijk dat er een foto in een krant zou belanden. Dus stelde de directeur een bewaker aan die me overal vergezelde. ‘Ze denken dat iedereen het op mij voorzien heeft’, zei ik tegen hem.

‘Wie?’

‘De autoriteiten.’

‘Nou,’ zei hij, ‘iedereen heeft zijn prijs en deze mensen bezitten niets.’

Ik sprak een aalmoezenier in een van de ontmoetingsruimtes. De geestelijke bijstand stelde niet veel voor – niet dat ik daar de volmaakte kandidaat voor ben – maar de man kwam uit Oeganda, het klikte tussen ons en we lachten en praatten samen. Op de terugweg door de gang viel mijn oog op een exemplaar van Kankerpaviljoen van Solzjenitsyn op een boekenplank. Ik nam het mee naar mijn cel en raakte erin verdiept, in de oude wijsheid over onmenselijkheid en het soelaas dat het mooie boek bood. Er komt een ontwikkelde vrouw uit de middenklasse in het verhaal voor; haar man zit in een werkkamp en zij vraagt zich af wat ze haar zoon moet vertellen.

“‘De waarheid is genoeg om een volwassen man de grond onder de voeten weg te slaan, niet?” zegt ze. “Het is genoeg om je ribben te breken. Of zou ik de waarheid moeten verbergen om hem met het leven te verzoenen? Tenslotte heeft de jongen ogen in zijn hoofd, hij kan het zelf zien.”

“Belast hem met de waarheid!” sprak Oleg stellig.’

Buiten stonden de kranten er vol van. Ik hoorde erover van mijn medestanders en het zette me aan het denken: Cablegate was historisch gezien nu de omvangrijkste openbaarmaking van geheime gegevens ooit. En ik dacht ook na over de kosten en de oorzaak van de Zweedse affaire. Had ik door die vrouwen niet terug te bellen echt de deur opengezet voor haatgevoelens? De tijd mag dan opeenvolgend verlopen, de ervaring doet dat niet altijd. In de gevangenis dacht ik na over het verloop van mijn leven, over de kansen, de crises, en uiteindelijk werden mijn gedachten in beslag genomen door wat hierboven uitsteeg. Had ik een verkeerde inschatting gemaakt of was het allemaal in verhouding tot wat ik probeerde te bereiken? Had ik de Amerikanen te hard op hun tenen getrapt? De zaak zou wel overwaaien, na veel ellende voor alle betrokkenen nam ik aan, maar hij zou overwaaien, en ik zou lering trekken uit wat er zich had afgespeeld in dat vreselijke jaar. Ja. In eenzame opsluiting had ik het gevoel dat mijn woede groot genoeg was voor de volgende honderd jaar, maar het was mijn plicht door te gaan met publiceren en de reactie van de wereld in de gaten te houden.

De hoorzitting voor mijn vrijlating op borgtocht vond plaats op 14 december in de politierechtbank van de City of Westminster aan Horseferry Road. De rechtbank was afgeladen, en de straat ook, toen het politiebusje met mij erin arriveerde. Iemand merkte op dat de wegen rond Victoria verraderlijk waren en ik glimlachte en dacht: ik weet wel wat verraad is, dus laat die wegen maar vrede met zichzelf hebben. De officier van justitie was ongeacht de omstandigheden fel gekant tegen vrijlating op borgtocht en beschreef mij als een soort boef uit een James Bondfilm, met overal vriendjes, goed thuis in computerfoefjes en in staat alle bewakingsdiensten te slim af te zijn. Er werd gesuggereerd dat ik het systeem van de elektronische enkelband zou hacken. Ik weet zeker dat we daartoe in staat waren, maar zoals gewoonlijk liet het Openbaar Ministerie zich, net als de pers, door het mindere soort fictie meeslepen. Ze hadden een boef nodig met zilverkleurig haar, een of andere kattenaaiende mafkees die uit was op serieverleiding en wereldheerschappij. Het was interessant – het was alarmerend – om te zien hoezeer ze hun rechtsgevoel lieten beïnvloeden door de vele fanatieke krantenkoppen over mij. Het had geen zin ertegen in te gaan. Er was een indruk gewekt en ik bezat noch de vaardigheid, noch de wil om die te overvleugelen. Maar ik was me er steeds van bewust dat mijn advocaten de strijd zouden moeten aanbinden met een Openbaar Ministerie en een pers die dachten dat ze naar een film zaten te kijken, in plaats van koehandel te drijven met een mensenleven.

Op een bepaald moment hekelde de rechter de publieke tribune voor het gebruik van Twitter. Dat was behoorlijk symbolisch. Wanneer het om Britse rechtbanken gaat, is het vaak minachting die de oorzaak is van minachting voor de rechtbank, en in de kern van mijn zaak speelde steeds mee wat je een ‘generatiegebonden weigering’ zou kunnen noemen. (Uiteindelijk besliste een raad van ouderen bij het hooggerechtshof, achteraf in ons geval, dat het gebruik van Twitter in de rechtbank geoorloofd was.) Er was ook veel te doen over de hoogte van de borgtocht. Hoewel ik een activist ben, en leider van een niet-commerciële organisatie, werkten de krantenkoppen over een filmscenario als een aansporing om mij een duizelingwekkende borgsom van 240.000 Britse pond op te leggen. Ik meende nog steeds: ik word geen slachtoffer van deze situatie. Ik ben geen crimineel. Datzelfde gevoel was heel sterk toen ik die middag in het busje was gearriveerd. Opnieuw hadden de camera’s tegen het glas gestoten en toen ik opkeek, had ik met mijn vingers het vredesteken gemaakt. Die foto haalde alle kranten, maar het was enkel een impuls geweest, een poging mijnerzijds om te zeggen: jullie zullen geen in elkaar gedoken crimineel van mij maken. Ze hadden geprobeerd me te vermalen in die kleine gevangenis, maar die dag ging ik de rechtbank binnen met de zekerheid dat de draden van het verhaal hier samenkwamen, niet op hun voorwaarden, maar op die van mijn medestanders en van mij.

Ik liep echter nog steeds gevaar. Het begon tot me door te dringen dat ik nu leefde in gevaar. Maar ik stond in de beklaagdenbank en zette mijn besef van fatsoen en waarheid in tegen dat van hen. In mijn visie was het een schijnproces: als ze geen gaten in onze bewijsvoering konden schieten, zouden ze geen spaan heel laten van mijn karakter. Ik begon het spelletje te leren. Maar ik stond in de beklaagdenbank met de zekerheid dat ze mij niet kenden. Misschien was ik wel een angstaanjagend hersenspinsel van henzelf; zoals zo veel politici in zo veel landen zag de officier van justitie een bedreiging in mij, terwijl heel veel gewone mensen in onze organisatie een kans zagen. Ik keek naar mijn medestanders op de publieke tribune en zwaaide.

Op de 14de werd ik op borgtocht vrijgelaten, maar ik kreeg meteen te horen dat de Zweedse overheid tegen de beslissing in beroep was gegaan en dat ik naar Wandsworth teruggestuurd zou worden. Het viel me zwaar mijn vrienden en medestanders opnieuw te moeten achterlaten, mijn advocaten voor mij te moeten laten praten, opnieuw in het gevangenisbusje te zitten terwijl het zich een weg baande door het journaille. Het was zwaar opnieuw mijn cel in te gaan en de deur achter me te horen dichtslaan. Maar, zoals ik vóór de hoorzitting tegen mijn moeder had gezegd, mijn overtuiging bleef onwrikbaar en mijn idealen werden door de omstandigheden niet aan het wankelen gebracht.

Na twee nachten in de gevangenis stond ik op 16 december weer in de rechtbank, bij het hooggerechtshof dit keer. Die twee dagen in de rechtszaal gingen over formele vereisten. Er valt niets diepzinnigs over de rechter te zeggen, behalve dat zijn gedrag er voortdurend op leek te wijzen dat hij een correspondent van Times op zijn schouder had zitten. Het was anders moeilijk te snappen waarom hij vond dat de borgsom zo hoog moest zijn en het dragen van de enkelband zo strikt. In zijn ogen was ik een soort schimmige, filmische leidersfiguur, die elk moment in een rookwolk, een opgevoerde helikopter of een regen van laserstralen kon verdwijnen. In feite waren mijn omstandigheden alledaagser dan hij waarschijnlijk dacht. Ik had geen huis en geen auto, ik bezat amper iets, alleen een allegaartje aan telefoons. Hij begreep het gewoon niet en deelde straf uit alsof die weleens preventief zou kunnen werken. Er was mij niets ten laste gelegd en ik werd gezocht voor verhoor in een land waarvan ik op dat moment in politiek opzicht de motieven niet vertrouwde. Meer niet.

Uiteindelijk was het geld voor de borgsom door mijn medestanders verzameld en werd het Zweedse verzoek afgewezen. Ik was bijna vrij. Het was de vraag hoelang die vrijheid zou duren. In afwachting van de uitleveringszitting in februari zou ik onder een soort huisarrest in de woning van een medestander in Norfolk verblijven. Maar op dat moment heerste er bij het hooggerechtshof een juichstemming. Persoonlijk vond ik dat de tijd in de gevangenis traumatisch, bemoedigend en leerzaam was geweest; ik zag eindelijk de omvang en reikwijdte van wat WikiLeaks deed. De ervaring bracht mijn eigen verleden terug en bevestigde de toekomst. We stonden nu officieel tegenover de macht van de oude orde, tegenover de aannames, tegenover het gezag om mensen de mond te snoeren en tegenover de angsten die dat met zich meebracht.

Vlak voor 18.00 uur verscheen ik op de stoep van de rechtbank. Dat was goed uitgekiend voor de rechtstreekse uitzending van het journaal. Met mijn advocaten aan mijn zij hoorde ik onmiddellijk het gejuich en zag ik een drom fotografen en journalisten. Het was donker, maar het hele tafereel werd fel verlicht door de flitsende camera’s. Zo veel mensen en het zicht reikte niet verder dan drie meter vanwege de duisternis en dichte sneeuwval. Daar stond ik en ten slotte werd het rustig en bedacht ik wat ik moest zeggen. Er waren veel mensen die ik moest bedanken en in zekere zin, hoewel het ook een moment van vreugde was, dacht ik ook aan de mannen en vrouwen overal ter wereld die nog steeds gevangenzaten, nog steeds in eenzame opsluiting zaten, genegeerd door de media, met niemand die zich voor hen borg stelde en zonder uitzicht op vrijlating.

Gaat er van sneeuw geen verzachting uit, een kalmering van de jachtigheid van het bestaan en een demping van alle geluid? Ik vond van wel terwijl ik daar stond en het me duidelijk werd. De sneeuw lichtte op tegen de achtergrond van de talloze cameraflitsen. Een paar tellen staarde ik er alleen maar naar en daar, op de stoep van de rechtbank, besefte ik dat ik van heel ver gekomen moest zijn om de sneeuw zo te kunnen zien.

2
==
==

2 Magnetic Island

Voor de meeste mensen is hun jeugd een klimaat. In mijn geval is dat klimaat heel warm en vochtig, met niets anders boven ons dan blauwe lucht. Wat ik me herinner is een gevoel op je huid en de koele nachten van de tropische savanne. Ik ben geboren in Townsville in Noord-Queensland, Australië, waar de bomen en het struikgewas elkaar tot aan zee verdrongen en je uitzicht had op Magnetic Island. In de zomer kwam de regen en bereidden we ons altijd voor op overstromingen. Het was eigenlijk prachtig. Zulke warmte trekt in je botten en verlaat je nooit meer.

De mensen van Townsville woonden in burgerlijke huizen, voor vele was het de verwezenlijking van de Australische droom: een klein huis en een auto. Aan het einde van de jaren zestig bevond er zich een legerbasis in de buurt. Het inwonersaantal schommelde rond de 80.000 en de plaatselijke economie bestond uit de handel in wol en suiker of mineralen en timmerhout uit de omgeving. Om de een of andere reden woonden er veel Italianen, van wie velen op de suikerrietbedrijven werkten, en ik herinner me dat er onder hen een hecht gemeenschapsgevoel heerste. Italiaans was de op een na meest gesproken taal. In veel opzichten moet het een conformistisch plaatsje zijn geweest, vol vlijtige mensen die zich verveelden in de aanhoudende zon. Je zou kunnen zeggen dat het een afgelegen provincie was in een land dat zelf mondiaal gezien al een afgelegen provincie was. Zo zal het ongeveer voor de generatie van mijn moeder zijn geweest. Tegen 1970 popelde ze om de wereld te zien, of om die op zijn minst te zien veranderen.

Dat jaar kocht mijn moeder een motor. Ze was een intelligent, creatief meisje dat dol was op schilderen, dus het duurde niet lang of Christine sprong, duizelig door de middelmatigheid van haar schooltijd, op haar motor en reed de 3.200 kilometer naar Sydney. Ze was echter een plattelandsmeisje en vertelde me later dat Sydney te overweldigend was. Maar het leven voltrok zich vlak voor haar neus, net als bij de meesten van ons. Op een dag stond ze op de hoek van Oxford Street en Glenmore Road in Paddington, pal tegenover de Victoriakazerne, toen ze een massale anti-Vietnamdemonstratie als een modern historisch tableau zag langskomen. Hoewel ze er niet veel van begreep, wilde mijn moeder zich aansluiten bij deze enorme vloedgolf van emotie. Terwijl ze daar stond, hoorde ze wat ze zich later herinnerde als een beschaafde stem in haar oor. Die was van een zeventwintigjarige, ontwikkelde vent met een snor. Hij vroeg of ze met iemand was en toen ze nee zei, pakte hij haar hand.

Ongeveer 60.000 Australiërs namen deel aan de oorlog in Vietnam. Het bleek het langstdurende conflict te zijn waar ze ooit bij betrokken waren geraakt: 500 mannen sneuvelden en 3.000 raakten er gewond. In mei 1970, rond de tijd dat mijn ouders elkaar leerden kennen, waren de Australische protesten tegen de oorlog op hun hoogtepunt; rond de 200.000 mensen betoogden in de grote steden, een aantal van hen werd gearresteerd, zoals de wet toen toestond, omdat ze zonder vergunning pamfletten uitdeelden. De jaren zeventig worden in Australië nu meestal het ‘protestdecennium’ genoemd (de homo-emancipatiebeweging begon in Sydney in 1973) en mijn ouders waren doorgewinterde betogers. Het had iets theatraals, een conservatieve maatschappij die haar stem vindt, en het moet mij met de paplepel ingegoten zijn, het idee dat non-conformisme de enige echte passie is die het waard is om je erdoor te laten leiden. Ik geloof dat ik in die geest verwekt ben.

Terug in Townsville werd mijn moeder op 3 juli 1971 in het Baselziekenhuis opgenomen en werd ik rond drie uur ’s middags geboren. Volgens haar was ik rond, donkerharig en luidruchtig en had ik het voorkomen van een eskimo.

Ik kan gerust zeggen dat mijn moeder Christine een aangeboren tegenzin heeft – en toen dus had – om te doen wat haar wordt gezegd en dat ik die houding algauw overnam. Mijn grootmoeder herinnert zich mij als dromerig en verwonderd en ik ben niet bij machte dat tegen te spreken, hoewel het me een redelijke veronderstelling lijkt dat ik me al vroeg in mijn leven dromerig afvroeg wat er op de legerbasis in Townsville gebeurde. In elk geval wiegde mijn grootmoeder mij op de pakkende, Griekse melodieën van Maria Farandouri en dan werd ik rustig. Toen ik een paar maanden was, verhuisden we met mijn moeder naar Magnetic Island, naar een huisje met mango- en eucalyptusbomen voor de ramen.

Vergeef me als ik op de proustiaanse toer ga, maar ik geloof dat mijn moeder mij tot sensualist opvoedde en ergens zie ik voor mijn geestesoog nog de veelkleurige sjaals die ze over mijn wieg hing. Het licht scheen erdoorheen en wierp schaduwen op mijn handen en benen. Toen ik iets ouder was, nam mijn moeder me mee in een draagdoek of rugzak, wat ik heerlijk vond en die ik algauw ‘pukpak’ noemde. Je vroege kindertijd is zo belangrijk, volgens mij. Daaruit stamt je vermogen tot verwondering. Mijn moeder bezat aanleg voor liefde en maakte het leven niet minder interessant dan het was. Zoiets is niet vanzelfsprekend. Sommige mensen dwingen hun kinderen tot saaiheid voordat ze ook maar één woordje hebben gesproken. En er valt waarschijnlijk ook wel iets te zeggen voor Magnetic Island zoals het toen was: een van vrijheid doordrongen plek, een prachtige hof van Eden van rond de duizend inwoners, waar mensen die nergens anders thuishoorden, kwamen wonen. Het had een weelderige, vergeten hippierepubliek kunnen zijn en ik mag de vroege invloed ervan niet onderschatten; net als hoepelpijnbomen of koolpalmen gaat een opgroeiend kind naar één bepaalde kant neigen en iets van Magnetic Island zou me bijblijven.

Mijn eerste woord was ‘waarom’. Het was ook mijn lievelingswoord. En hoewel ik niet dol was op de box, hield ik wel van de boekjes die mijn moeder erin legde. Ik heb op die manier leren lezen, uit de boekjes van Ladybird, later aangevuld met Tarzan, dokter Seuss en Animal Farm. Vanaf het begin zijn we vaak verhuisd, maar Magnetic Island – zo genoemd door James Cook, die dacht dat het zijn kompas stoorde – was een plek om naar terug te keren. Toen ik twee was, leerde mijn moeder een man genaamd Brett Assange kennen. Hij was muzikant en reizend theatermaker, en hij bleek een goede stiefvader voor mij te zijn. Mijn familie besteedde veel energie aan buitenactiviteiten. We zwommen elke dag en later ging ik met mijn grootvader vissen in de rivier de Sandon of op Shark Beach. Ik herinner me dat ik achter op de motor bij mijn moeder van de heuvels af reed en onder het rijden mijn handen uitstak en probeerde het fruit van de bomen boven me te plukken. We trokken van de ene plaats naar de andere, met voor mij steeds een gevoel van ontdekking, het eeuwige ‘waarom?’ voortdurend op mijn lippen. Mijn ouders gingen het ‘waarom?’ niet uit de weg. Ze legden me mogelijkheden voor en lieten me zelf kiezen.

Toen ik vijf was, had ik al in veel verschillende huizen gewoond. Ik denk dat Noord-Queensland voor ons een doorlopend feest was: ik droeg het klimaat bij me en straalde nieuwsgierigheid uit. Mijn moeder voerde niet voortdurend actie, maar ze was bekend met de kracht van verandering. In die tijd, toen we een poosje in Adelaide woonden, gingen we van deur tot deur om de exploitatie van uraniummijnen een halt toe te roepen. We banden tonijn uit ons huis vanwege de schade die de visnetten onder dolfijnen aanrichtten en toen de boycot een wijziging van vismethoden had afdwongen, verheugden we ons daarover en hadden het gevoel dat dit resultaat mede dankzij onze inspanningen was bereikt. Een andere keer zat mijn moeder vier dagen vast in Lismore, vanwege haar deelname aan de protesten tegen de houtkap in de regenwouden. Ik zou zeggen dat het een zachte maar ferme opleiding was in de kunst van het politiek overtuigen. We waren van mening dat verandering altijd mogelijk was.

Ik vertoonde ook de nodige wreedheid. In veel opzichten was het een jeugd à la Tom Sawyer, waarin ik lange dagen buiten doorbracht en leerde hoe ik de omgeving moest bedwingen en gevaar moest overwinnen. Mijn vergrootglas en ik waren onafscheidelijk en ik trok ermee door het struikgewas. De wreedheid was een zaak tussen mij en de suikermieren, die over de grond marcheerden en vaak onder mijn loep geroosterd werden. De mieren kropen in je broek en staken je. Nog erger waren de groene boommieren, die in Australië veel voorkomen in bossen en op laaggelegen plaatsen. Die staken niet alleen, ze spoten ook een brandende vloeistof uit hun buik in de wond. Er waren zo veel mierensoorten en geen ervan was in mijn kinderogen vrijgesteld van de macht van mijn vergrootglas. Het leek vanzelfsprekend de kracht van de zon te versterken om zo de vijandigheid te bestraffen. De oorlog tussen vijfjarige jongens en mieren is legendarisch.

Er waren ook andere soorten vijandigheid. Mijn ouders reisden rond met een opvouwbaar theatertje – ze gaven voorstellingen, toneelstukjes, later ook met poppen – en ik neem aan dat ze bohémiens waren. Ze waren tegen de oorlog, hadden meegedaan aan demonstraties en waren steden in en uit getrokken. Ze waren wereldwijs op een manier die niet altijd gebruikelijk was in Queensland, vooral niet buiten de hippiegemeenschap. Mijn moeder was model geweest, ze had op het toneel gestaan. Samen ontwierpen ze decors en lazen ze boeken. Sommige mensen vonden dit geen manier van leven en ik denk dat dit mijn kennismaking met vooroordelen was. Eén keer zijn we teruggekeerd naar Magnetic Island, naar een huis in de heuvels. De atmosfeer was klam en de hitte maakte de mensen futloos. Atmosfeer is belangrijk in Australië; op veel plaatsen creëert die niet alleen een fysieke toestand, maar ook een geestelijke, en wanneer ik aan dat huis op het eiland denk, denk ik aan een bepaalde benauwdheid in de mensen die van het weer was overgenomen. Sommige buren waren op die manier benauwd, misschien vooral in reactie op de ideeën die mijn ouders over vrijheid hadden.

Mijn ouders bezaten een geweer vanwege de slangen die we van tijd tot tijd in het bad vonden. Toen we een keer de heuvel op kwamen, zagen we dat het huis in brand stond. Ongeveer twintig mensen uit de buurt stonden erbij terwijl de vlammen aan de veranda likten. Ik weet nog dat een van de buren lachend zei dat het ons nu zeker te heet onder de voeten zou worden. Niemand deed een poging het vuur te blussen en plotseling explodeerde alle munitie in het huis. Het was allemaal heel sinister en het duurde veertig minuten voor de brandweer was gearriveerd. In veel opzichten is die brand mijn eerste, heel grote, gecompliceerde herinnering. Ik herinner me lichten, kleuren en voorvallen van eerder, maar dit was anders. Er waren gecompliceerde menselijke verwikkelingen in het spel die me altijd zouden blijven fascineren. De buurtbewoners schenen een zeker genoegen te scheppen in het idee dat pretentie en lef hun verdiende loon kregen. Het viel me op, waarschijnlijk voor het eerst in mijn leven, hoe overheidsinstanties de boel konden vertragen om iets te bewijzen en hoe bureaucratie je hart kon doen verstenen. De wijze waarop ze de ‘natuur’ haar werk lieten doen, had iets duivels.

Dus dit was staatsmacht. En ik werd erdoor geraakt. Het mag ergerlijk lijken om naar de oorsprong van je karakter te zoeken, maar een journalist kan het misschien worden vergeven en voor een autobiografie is het essentieel. Al vroeg raakte ik geboeid door hoe dingen werken. Zodra ik met gereedschap kon omgaan, begon ik motoren uit elkaar te halen. Ik bouwde vlotten. Ik was gek op technisch lego. Toen ik zes was, probeerde ik een primitieve metaaldetector in elkaar te zetten. Dat was mijn vroegste besef van de wereld: dat het een plek was waar je dingen kon uitzoeken, wetenschappelijk nieuwsgierig kon zijn, iets nieuws kon bouwen.

In een vroeg stadium besefte ik dat er ook een sociale kant aan zat. Ik richtte een bende op om dingen beter gedaan te krijgen en lol te hebben terwijl we bezig waren. We gingen vaak naar een grote, in onbruik geraakte leisteengroeve. Vroeger was er een mijn geweest, maar toentertijd was alles verlaten: de opslagloodsen stonden er nog, evenals de transportinstallatie, en in de loodsen lagen zelfs nog de logboeken en alle toebehoren van de detonatieapparatuur en dergelijke. Ik veronderstel dat we het als ons domein beschouwden, een plek waar we onafhankelijk van het gezag konden bestaan. De rotsen en verlaten loodsen wemelden van de heen en weer schietende hagedissen – skinks met een blauwe tong – en soms waren er ook wallaby’s. De groeve was omringd door een bamboebos en ik ging weleens in mijn eentje op ontdekkingstocht tussen de dikke, holle bomen. Ik weet nog dat ik me een keer, toen het heel warm was, een weg naar het midden heb geworsteld. Ik voelde me alleen, maar heel sterk in mijn poging erdoorheen te komen, en toen ik het had gehaald, heb ik met mijn mes mijn naam in een dik blok bamboe gekerfd. Zo’n acht jaar geleden ben ik er terug geweest en ik was verrast hoe makkelijk het was om door het bos te lopen – maar de herinneringen worden er niet door afgezwakt. Mijn jeugd staat me nog duidelijk voor de geest vanwege de omvang, de helderheid van de indrukken, en ik denk dat mijn wens om de verborgen geheimen van de wereld te onthullen deels van die vroege expedities afstamt.

Alles bij elkaar heb ik op meer dan dertig scholen gezeten. Het kwam gewoon door de manier waarop we leefden, waarin constantheid een kwestie van stijl en waarden was, niet van waar je je auto parkeert of hoe je je schulden aflost. Later in mijn jeugd kreeg dit rondtrekkende bestaan een hysterisch trekje, toen hadden we veel meer weg van vluchtelingen, mijn moeder en ik. Maar in het begin was het hemels. En het gaf me het gevoel dat ik de hele tijd nieuwe uitdagingen moest aangaan. Met mama en Brett was het of we onbevreesd ervaringen opslokten. Tijdens die vroege periode was mijn jeugd gelukkig en dat kwam gedeeltelijk door de vreugde van ontdekkingen en de zekerheid dat regels er waren om overtreden te worden.

Binnen de kleine bendes waarvan ik de leider was, hadden we zo onze portie aan kinderwijsheid en een hele berg aan vooroordelen. Op een bepaald moment hadden we volgens mij het gevoel dat de Italianen een soort tegenstanders waren. Zij hadden de gewoonte alles te bestraten. Dan kochten ze een huis met een bougainville ervoor, zo’n prachtige kleurenwolk, en haalden ze die onmiddellijk weg, bestraatten de tuin en zetten er Dorische zuilen neer. Ik schaam me er nu voor, maar ik had er iets tegen. Waarschijnlijk was ik het soort kind dat altijd op zoek was naar zaken om stelling tegen te nemen. Ik herinner me dat mijn ouders op een dag het avondeten aan het klaarmaken waren en ontdekten dat ze geen tomaten hadden. De Italiaanse buren hadden massa’s tomaten. Mijn moeder vroeg of ze er een paar mocht hebben, maar ze weigerden en dat stak me. Dus begon ik een dag later een tunnel van onze tuin naar die van de buren te graven. Ik haalde er een paar leden van mijn kleine bende bij, die schoppen en kaarsen brachten om de klus te klaren. Het was zwaar werk, maar we slaagden erin in het geheim onder de omheining door te komen en twee manden met tomaten mee te nemen. Ik overhandigde er een aan mijn moeder, en ze grijnsde op een bepaalde manier. We wachtten af wat er ging gebeuren en wat er gebeurde, was dat er algauw twee politieagenten voor de deur stonden, die ook grijnsden. De agenten stonden maar een beetje te schuifelen. Het was de eerste keer dat ik in aanraking kwam met de wet. We gaven één mand met tomaten terug en het schandaal deed de ronde. Maar ik was tevreden, want ik had de tweede mand met tomaten achtergehouden.

Ik weet niet of ik excentriek was of zo, maar wel dat ik vastberaden was. Ze hadden me naar een soort steinerschool gestuurd, waar het er vooral om ging dat je jezelf uitte. Ik weet nog dat er een step was, en een stierlijk vervelend meisje dat mij er niet op wilde laten. Geheel in de geest van de school besloot ik mezelf onbelemmerd te uiten, dus sloeg ik het meisje met een hamer op haar hoofd. Dat gaf natuurlijk enorme heibel en ik moest van school af, hoewel dat meisje verder niets mankeerde.

We bleven verhuizen. Lismore, ongeveer 200 kilometer van Brisbane, is de plaats die ik meer met mijn schooltijd associeer. Je zou kunnen zeggen dat Lismore in Australië het centrum van de tegencultuur was en later werd het een pelgrimsoord voor rugzaktoeristen, waar mensen op zoek naar een alternatieve levenswijze neerstreken. Het tweede Aquarius Festival, het Woodstock van Australië, werd in 1973 rond Nimbin gehouden, daarna bleven veel mensen er hangen en richtten coöperaties op. Mijn ouders hadden een poppentheater. In die jaren heerste er een geest van verzet tegen de grote bedrijven. Melkveehouderijen werden bedreigd door het grote bedrijf Norco en het Australische regenwoud, ooit bekend als de ‘Big Scrub’, werd compleet gerooid op een manier die een litteken op het land achterliet. Mijn familie maakte zich druk om die dingen en ik ging me op mijn beurt ook druk maken. Mijn school stond in het dorp Goolmangar. Het idee dat mensen, vooral mannen, voor zichzelf konden opkomen, stond me aan en een uitstekende leraar, die meneer King heette, voedde dit idee in mij. In mijn ogen, zelfs toen al, waren een heleboel leraren arrogant, maar die vent was sterk op een belangrijke manier. Hij was een heel competent iemand en ik voelde me veilig bij hem. Volgens mij wordt een groot deel van mijn persoonlijkheid bepaald door wat je ‘aangeboren temperament’ kunt noemen, maar ervaring speelt ook een rol en ik hield vast aan het idee van mannelijke competentie zoals die ene goede leraar die vertegenwoordigde. Maar in het algemeen vond ik school ondraaglijk saai. Ik was zeker niet het slimste jongetje van de klas, maar ik was wel leergierig en hunkerde naar feitenkennis en het verliep allemaal zo traag. Ik weet nog dat ik bad tot God om het sneller te laten gaan. Ik zei: ‘Ik geloof niet dat God bestaat, maar als dat wel zo is, dan wil ik er mijn twee pinken voor geven om dat hele schoolgebeuren vlugger te laten gaan.’

Tegelijkertijd vond ik het leuk om traditionele kinderkennis te produceren, het soort informatie, het soort mening dat onder heel jonge kinderen voor wijsheid doorgaat. Ik denk dat ik er goed in was, in het verzinnen van geloofwaardige fabeltjes die er bij mijn leeftijdgenoten in gingen als koek. Ik vond het geweldig om mijn ontdekkingen aan hen door te geven, zoals toen ik heel overtuigend volhield dat in het zand rollen een perfecte manier was om bloedingen te stelpen. In mijn ogen waren volwassenen de goden op aarde en was mijn moeder het opperwezen, maar uiteraard begon ik in te zien dat volwassenen feilbaar waren. Het echte leven begint op het punt waarop je inziet dat volwassenen met een verantwoordelijke positie alleen maar machtig zijn en niet noodzakelijkerwijs gelijk hebben. Het is een belangrijke les. Ik was in staat gebrek aan compassie te zien en soms zag ik hardvochtigheid. Australië was toen – vóór internet, vóór goedkope vliegreizen – nog heel provinciaal en op school werd wangedrag bestraft met een rietje. Omdat ik steeds op een nieuwe school kwam, was ik voortdurend bezig mijn plaats in de pikorde te bevechten. En tegelijkertijd probeerde ik die pikorde helemaal af te schaffen. Er was sprake van hardvochtigheid en ook van onrecht en vooroordelen; bij tijden ging ik voortdurend over de schreef en dat was niet makkelijk in het toenmalige landelijke Australië. Op een van de scholen moest ik me melden bij de directeur vanwege een onbekende beschuldiging en kreeg ik met het rietje voor een of andere raadselachtige ‘misstap’. Later kwam uit dat er een diefstal was gepleegd en dat mijn klasgenoten de schuld op mij hadden geschoven.

Boeken trokken mij aan. Boeken en magneten. Mijn grootvader herinnert zich dat ik naar een zomercursus ging met een tas vol boeken, waaronder een vuistdikke biografie van Albert Einstein. Dat had me gehaat kunnen maken, neem ik aan, maar als je niet gewoon bent zo te denken, gebeurt dat ook niet. Voor mij was er enkel de zalige versmelting van de stoffelijke wereld en het leven van de geest, en op die leeftijd stortte ik me op allebei. En je zou kunnen zeggen dat het alles heeft gekleurd wat ik sindsdien heb gedaan. Alles. Mijn gevoel voor computers en mijn besef van onrecht en mijn opvatting van gezag. Het was er allemaal al tijdens die tijd in Goolmangar, toen ik de kracht van mijn eigen persoonlijkheid voelde opkomen.

In mijn jeugd beleefde ik avonturen die me in ethisch opzicht deden groeien. Een keer was er een betoging tegen de oorlog en mijn ouders hadden het op zich genomen er een stukje levend straattheater voor te maken. Mama maakte een M16-geweer van piepschuim, het was zwartgeverfd en had een schouderriem. Mijn stiefvader droeg een militair werktenue van de legerdump en bij de slager bestelden we een liter bloed. Ik herinner me nog de bevreemde blikken die we kregen. We overgoten mijn stiefvader met het bloed en later die dag werd hij opgepakt vanwege het namaakgeweer. Een andere keer hielp mijn moeder een man die bezig was met wetenschappelijk guerrillaonderzoek van het nucleaire proefterrein bij Maralinga in de Australische woestijn, waar de Britten, met toestemming van de Australiërs, tussen 1952 en 1963 zowel ‘grote’ als ‘kleine’ proeven met nucleaire wapens hadden uitgevoerd. De ‘kleine’ proeven, waarbij atoombommen in brand werden gestoken of werden opgeblazen tussen conventionele springstoffen, of in vliegtuigen werden gestopt die ze opzettelijk lieten neerstorten, waren feitelijk veel erger dan openlijk werd erkend en ze verspreidden straling over een groot gebied. Maar de Britten en de Australische overheden ontkenden dat er sprake was of was geweest van gevaar voor de militairen of de Aboriginals die in het gebied leefden. Dit bleek een leugen, hoewel ze dat pas jaren later zouden toegeven. Dus was die vriend van mijn moeder op zoek naar de waarheid en ik herinner me dat we er op een avond net vandaan kwamen en met die man rond twee uur ’s nachts over de snelweg reden. Hij kreeg in de gaten dat we gevolgd werden, dus zetten we hem gauw af en toen werden mijn moeder en ik verderop aangehouden door de federale politie. De agent zei tegen haar dat ze kon worden getypeerd als ongeschikt voor het moederschap omdat ze om twee uur ’s nachts nog met haar kind op stap was. Ze zou zich verre moeten houden van de politiek, zei hij. En daarna deed ze dat ook. Maar ik niet.

School vormde een probleem. Zelfs meneer King, die me allerlei dingen leerde en die een mannelijk rolmodel voor me was, woog niet op tegen het aanhoudende gevoel van tijdverspilling dat in mijn ogen met school was verbonden. Misschien was ik gewoon opgevoed om het systeem te haten en was dit het systeem. Ik liet mijn haar groeien, ondanks de uitdrukkelijke sommaties om het kort te knippen. Het is raar, maar ik ben altijd bespot of veroordeeld vanwege mijn haar; dat begon al vroeg. Mijn ouders raadden me aan mijn blonde bos te kortwieken, gewoon om het mezelf gemakkelijker te maken, maar dat weigerde ik; ik gedijde op een soort opstandigheid. Niet lang daarna weigerde ik mijn veters op een normale manier te strikken. Ik bedacht een ingewikkelde manier om ze rond mijn enkels te wikkelen en er dan een knoop in plaats van een strik in te leggen en ik begon de andere kinderen deze methode bij te brengen. Vervolgens besloot ik helemaal af te zien van schoenen en de leraren beschouwden dit als een misdaad. Vaak was ik de nieuwe jongen op school. Zo vele malen: de nieuwe jongen. En dan drukte ik mijn stempel met deze daden van opstandigheid. We hadden thuis geen televisie. Geld was er amper. Soms zochten we op de markt in het afval naar eetbare kool. Ik was tevreden; het maakte deel uit van de kleuren van het leven, het maakte deel uit van dingen op je eigen wijze doen. Alleen als tiener was ik een poosje statusbewust. Ik wilde niet dat mijn moeder me voor de school afzette met onze oude roestbak van een auto. Maar dat was een bevlieging die niet lang duurde.

We hielden van dieren. Mensen dachten van ons, meestal neerbuigend, dat we hippies waren, maar eigenlijk waren we slechts natuurliefhebbers en geboren non-conformisten. Op een zeker moment hadden we kippen die ons eieren gaven en drie geiten voor de melk. Onze geliefde hond Poss moest om de aandacht concurreren met een ware reizende menagerie die een ezel, een pony en een nest muizen omvatte – die mijn moeder regisseerde in door kaarsen verlichte ‘voorstellingen’ – en toen we in een huisje van een ananasbedrijf woonden, werd ons leven overgenomen door opossums. Een brolga, een grote, grijze vogel, vestigde zich er ook. In zekere zin waren we steeds op de vlucht voor het moderne leven. Ik deed heel hard mijn best, zo zie ik nu, om greep te krijgen op een denkwijze over de verhouding tussen mensen en dingen. Jaren later zou ik kwantummechanica studeren en er iets van begrijpen, maar toen worstelde ik slechts met de wereld zoals die zich aandiende, de wereld van mijn ouders, hoewel ik een tijdlang heel gelukkig was met het houden van mijn eigen bijen.

Mijn moeder en mijn stiefvader gingen uit elkaar toen ik negen was. Destijds leek het niet zo verschrikkelijk, maar achteraf gezien stond het voor het einde van een betrekkelijk paradijselijke periode in mijn leven. Zoals ik al zei, werden mijn jonge jaren door een Tom Sawyer-sfeer gekenmerkt, een prachtige wereld van ontdekkingen, maar de avonturen in de nabije toekomst zouden veel somberder zijn. De meesten van ons zien de veilige omgeving van onze vroege jeugd in een stralenkrans van licht en voor mij was ons leven, in weerwil van het snelle komen en gaan, de vele huizen en mijn afkeer van school, in die jaren omgeven door een natuurlijke verlichting. De wereld was fris, de oceaan helder en de lucht rook naar witte gomboom. Maar de menselijke natuur is uiteraard ingewikkelder dan de stoffelijke omgeving en het leven zou het leven niet zijn als het geen plaats bood aan duistere complicaties. Brett worstelde met zijn eigen problemen en uiteindelijk kon mijn moeder het niet meer aan, dus verhuisden we naar een flat boven een winkel in Lismore, die mijn moeder deelde met het Nomad Theatergezelschap. Mama verdiende vaak geld met schminken op de markt en later zouden mijn jongere halfbroer en ik haar vergezellen. Een tijdje richtte ik me op de mondharmonica en speelde de prepuberale blues.

Mijn moeder en ik probeerden een respectabel leven te leiden in de stad, maar we stonden op het punt het zwervend bestaan weer op te pakken en, grotendeels voortgedreven door angst, de Mississippi opnieuw af te zakken. De volgende paar jaar zouden we veel van Australië zien – en we hadden al behoorlijk wat gezien – maar zeker vijf jaar lang voelden we ons achternagezeten en ik neem aan dat die jaren, samen met de gelukkige ervoor, mij hebben gemaakt tot wie ik ben geworden. Het leven met Brett bracht zon en kunst, muziek en natuur in ons dagelijks bestaan. Bretts theaterproducties, de manier waarop ze in minder dan geen tijd uitgerold en ingepakt konden worden, vormden een goede voorbereiding voor WikiLeaks, maar het volgende deel, het deel waarbij een man genaamd Leif Meynell betrokken was, zou ons laten zien hoe het was om achternagezeten te worden door schimmiger krachten. Hij was mijn eerste achtervolger.